Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 840 865765 856850 2026-08-12T02:43:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 865765 wikitext text/x-wiki '''Түүх''' гэдэг нь өнгөрсөн үйл явдлууд болон өнгөрсөн үеийн дурсамжийг, мөн тэдгээр үйл явдлын талаарх мэдээллийг олж нээх, цуглуулах, тайлбарлахыг тодорхойлдог ерөнхий нэр томъёо юм. Хүн төрөлхтний түүхийн бичгийн зохион бүтээхээс өмнөх үе болон бичгийн түүхийн эхлэлийг түүхийн өмнөх үе гэж үздэг. Түүхийн шинжлэх ухааны зорилтуудын дунд түүхэн үйл явдлыг хамгийн сайн тайлбарладаг өгүүлэмж эсвэл бусад түүхэн эх сурвалжийг тодорхойлох; түүх судлалын үүрэг; орчин үеийн асуудлуудыг ойлгоход өнгөрсөн үеийг судлахын ач холбогдол зэрэг орно. == Холбогдох категорууд == === Байршлаар нь === * [[Монголын түүх]] * [[Африкийн түүх]] * [[Америкийн түүх]] * [[Азийн түүх]] * [[Европын түүх]] * [[Австрали, далайн орнуудын түүх]] * [[Антарктид]] === Бусад === * [[Байгалийн түүх]] * [[Шашны түүх]] * [[Шинжлэх ухаан, технологийн түүх]] === Өөр төрлүүд === (''Түүхийн шинжлэх ухааны салбар биш'') * [[Соёлын хөдөлгөөн|Соёлын хөдөлгөөнүүд]] * [[Эдийн засгийн түүх]] * [[Урлагийн түүх]] * [[Кино урлагийн түүх]] * [[Эдийн засгийн сэтгэлгээний түүх]] * [[Сэтгэлгээний түүх]] * [[Намтар|Хүмүүсийн түүх]] (намтар) * [[Уран зохиолын түүх]] * [[Математикийн түүх]] * [[Сэтгэл мэдрэлийн эмгэгийн түүх]] * [[Гүн ухааны түүх]] * [[Физикийн түүх]] * [[Одоогийн улс гүрний түүх]] * [[Жүжгийн түүх]] * [[Түүхийн тэмдэглэлийн түүх]] * [[Устсан улс, гүрнүүд|Устсан улс, гүрнүүдийн түүх]] * [[Хууль эрх зүйн түүх]] * [[Микротүүх]] * [[Дайны түүх]] * [[Түүхийн гүн ухаан]] == Нэмж унших == *[[Нийгмийн шинжлэх ухаан]] *[[:en:ethnology|Ethnology]] *[[Антропологи]] *[[:en:Culturology|Culturology]] *[[:en:Genetics|Genetics]] *[[:en:Cultural anthropology|Соёлын антропологи]] *[[:en:Denisova homininl|Denisova hominin]] *[[:en:Conversion table for Y chromosome haplogroups|Conversion table for Y chromosome haplogroups]] *[[:en:Psychological anthropology|Этнопсихологи]] *[[:en:Genetic genealogy|Genetic genealogy]] *[[:en:List of human evolution fossils|List of human evolution fossils]] *[[:en:List of haplogroups of notable people|List of haplogroups of notable people]] *[[:en:Most recent common ancestor|Most recent common ancestor]] *[[:en:Timeline of prehistory|Timeline of prehistory]] *[[:en:Timeline of human evolution|Timeline of human evolution]] *[[:en:Timeline of human prehistory|Timeline of human prehistory]] *[[:en:Ancient DNA|Ancient DNA]] *[[:en:Archaeogenetics|Archaeogenetics]] *[[:en:Genetics and archaeogenetics of South Asia|Genetics and archaeogenetics of South Asia]] *[[:en:Early human migrations|Early human migrations]] *[[:en:List of ethnic groups|List of ethnic groups]] *[[:en:Indo-Aryan migration theories|Indo-Aryan migration theories]] *[[:en:Peopling of India|Peopling of India]] *[[:en:Historical linguistics|Historical linguistics]] *[[:en:List of language families|List of language families]] *[[:en:List of proto languages|List of proto languages]] *[[:en:Proto Human language|Proto Human language]] *[[:en:Ural Altaic languages|Ural Altaic languages]] *[[:en:Nation state|Nation state]] *[[:en:Multinational state|Multinational state]] == Гадны холбоос == * An attempt at [[NPOV]] history with a "Chronology of Events in History, Mythology, and Folklore": https://web.archive.org/web/20031230223649/http://www.b17.com/family/lwp/frameset/frameset.html * "Timelines of History," A collection of timelines organized by time, location and subject matter: https://web.archive.org/web/20040722090159/http://timelines.ws/ * [https://web.archive.org/web/20040604192910/http://www.ericdigests.org/1994/core.htm The Core Ideas of "Lessons from History: Essential Understandings and Historical Perspectives Students Should Acquire." ERIC Digest.] * [https://web.archive.org/web/20040604183935/http://www.ericdigests.org/1995-1/history.htm Achieving History Standards in Elementary Schools. ERIC Digest.] * [https://web.archive.org/web/20040604120138/http://www.ericdigests.org/1999-1/history.html Teaching World History: The Global Human Experience through Time. ERIC Digest.] * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks] Collections of public domain and copy-permitted historical texts presented cleanly (without advertising or excessive layout) for educational use. {{Шинжлэх Ухаан}} [[Ангилал:Түүх| ]] ilspxm3pb8nt6ste1h4q6ziiqcqki86 865770 865765 2026-08-12T02:45:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 865770 wikitext text/x-wiki '''Түүх''' гэдэг нь өнгөрсөн үйл явдлууд болон өнгөрсөн үеийн дурсамжийг, мөн тэдгээр үйл явдлын талаарх мэдээллийг олж нээх, цуглуулах, тайлбарлахыг тодорхойлдог ерөнхий нэр томъёо юм. Хүн төрөлхтний түүхийн бичгийн зохион бүтээхээс өмнөх үе болон бичгийн түүхийн эхлэлийг түүхийн өмнөх үе гэж үздэг. Түүхийн шинжлэх ухааны зорилтуудын дунд түүхэн үйл явдлыг хамгийн сайн тайлбарладаг өгүүлэмж эсвэл бусад түүхэн эх сурвалжийг тодорхойлох; түүх судлалын үүрэг; орчин үеийн асуудлуудыг ойлгоход өнгөрсөн үеийг судлахын ач холбогдол зэрэг орно. == Холбогдох категорууд == === Байршлаар нь === * [[Монголын түүх]] * [[Африкийн түүх]] * [[Америкийн түүх]] * [[Азийн түүх]] * [[Европын түүх]] * [[Австрали, далайн орнуудын түүх]] * [[Антарктид]] === Бусад === * [[Байгалийн түүх]] * [[Шашны түүх]] * [[Шинжлэх ухааны түүх]] === Өөр төрлүүд === (''Түүхийн шинжлэх ухааны салбар биш'') * [[Соёлын хөдөлгөөн|Соёлын хөдөлгөөнүүд]] * [[Эдийн засгийн түүх]] * [[Урлагийн түүх]] * [[Кино урлагийн түүх]] * [[Эдийн засгийн сэтгэлгээний түүх]] * [[Сэтгэлгээний түүх]] * [[Намтар|Хүмүүсийн түүх]] (намтар) * [[Уран зохиолын түүх]] * [[Математикийн түүх]] * [[Сэтгэл мэдрэлийн эмгэгийн түүх]] * [[Гүн ухааны түүх]] * [[Физикийн түүх]] * [[Одоогийн улс гүрний түүх]] * [[Жүжгийн түүх]] * [[Түүхийн тэмдэглэлийн түүх]] * [[Устсан улс, гүрнүүд|Устсан улс, гүрнүүдийн түүх]] * [[Хууль эрх зүйн түүх]] * [[Микротүүх]] * [[Дайны түүх]] * [[Түүхийн гүн ухаан]] == Нэмж унших == *[[Нийгмийн шинжлэх ухаан]] *[[:en:ethnology|Ethnology]] *[[Антропологи]] *[[:en:Culturology|Culturology]] *[[:en:Genetics|Genetics]] *[[:en:Cultural anthropology|Соёлын антропологи]] *[[:en:Denisova homininl|Denisova hominin]] *[[:en:Conversion table for Y chromosome haplogroups|Conversion table for Y chromosome haplogroups]] *[[:en:Psychological anthropology|Этнопсихологи]] *[[:en:Genetic genealogy|Genetic genealogy]] *[[:en:List of human evolution fossils|List of human evolution fossils]] *[[:en:List of haplogroups of notable people|List of haplogroups of notable people]] *[[:en:Most recent common ancestor|Most recent common ancestor]] *[[:en:Timeline of prehistory|Timeline of prehistory]] *[[:en:Timeline of human evolution|Timeline of human evolution]] *[[:en:Timeline of human prehistory|Timeline of human prehistory]] *[[:en:Ancient DNA|Ancient DNA]] *[[:en:Archaeogenetics|Archaeogenetics]] *[[:en:Genetics and archaeogenetics of South Asia|Genetics and archaeogenetics of South Asia]] *[[:en:Early human migrations|Early human migrations]] *[[:en:List of ethnic groups|List of ethnic groups]] *[[:en:Indo-Aryan migration theories|Indo-Aryan migration theories]] *[[:en:Peopling of India|Peopling of India]] *[[:en:Historical linguistics|Historical linguistics]] *[[:en:List of language families|List of language families]] *[[:en:List of proto languages|List of proto languages]] *[[:en:Proto Human language|Proto Human language]] *[[:en:Ural Altaic languages|Ural Altaic languages]] *[[:en:Nation state|Nation state]] *[[:en:Multinational state|Multinational state]] == Гадны холбоос == * An attempt at [[NPOV]] history with a "Chronology of Events in History, Mythology, and Folklore": https://web.archive.org/web/20031230223649/http://www.b17.com/family/lwp/frameset/frameset.html * "Timelines of History," A collection of timelines organized by time, location and subject matter: https://web.archive.org/web/20040722090159/http://timelines.ws/ * [https://web.archive.org/web/20040604192910/http://www.ericdigests.org/1994/core.htm The Core Ideas of "Lessons from History: Essential Understandings and Historical Perspectives Students Should Acquire." ERIC Digest.] * [https://web.archive.org/web/20040604183935/http://www.ericdigests.org/1995-1/history.htm Achieving History Standards in Elementary Schools. ERIC Digest.] * [https://web.archive.org/web/20040604120138/http://www.ericdigests.org/1999-1/history.html Teaching World History: The Global Human Experience through Time. ERIC Digest.] * [http://www.fordham.edu/halsall/ Internet History Sourcebooks] Collections of public domain and copy-permitted historical texts presented cleanly (without advertising or excessive layout) for educational use. {{Шинжлэх Ухаан}} [[Ангилал:Түүх| ]] d87amucjfscue7w7ifkqvuz15qqioeu 0 1229 865839 862255 2026-08-12T09:34:41Z Egzs 88168 шинэчлэв 865839 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Цахиагийн Элбэгдорж |image=Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg |caption=Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж. 2009 он. |office=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |order={{flagicon|Монгол}} 4 дэх |prime_minister={{ubl|[[Санжийн Баяр]]|[[Сүхбаатарын Батболд]]|[[Норовын Алтанхуяг]]|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} |term_start=2009 оны 6 сарын 18 |term_end=2017 оны 7 сарын 10 |predecessor=[[Намбарын Энхбаяр]] |successor=[[Халтмаагийн Баттулга]] |office1=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |order1={{flagicon|Монгол}} 19 & 23 дахь |president1={{ubl|[[Нацагийн Багабанди]]|Намбарын Энхбаяр}} |term_start1=2004 оны 8 сарын 20 |term_end1=2006 оны 1 сарын 13 |predecessor1=Намбарын Энхбаяр |successor1=[[Миеэгомбын Энхболд]] |president2=Нацагийн Багабанди |term_start2=1998 оны 4 сарын 23 |term_end2=1998 оны 12 сарын 9 |predecessor2=[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |successor2=[[Жанлавын Наранцацралт]] |office6={{flagicon|БНМАУ}} [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн |term_start6=1990 |term_end6=1992 |office3={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start3=1992 |term_end3=1994 |constituency3=[[Хөвсгөл аймаг]] |term_start4=1996 |term_end4=2000 |constituency4=[[Баянхонгор аймаг]] |term_start5=2008 |term_end5=2009 |constituency5=[[Чингэлтэй дүүрэг]] |birth_date={{birth date and age|1963|3|8}} |birth_place=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] |death_date= |death_place= |party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(2000 оноос хойш) |other_party=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]<br>(1992–2000) |spouse=[[Хажидсүрэнгийн Болормаа]] |children=25 (21 өргөмөл) |alma_mater=Львовын цэрэг улс төрийн дээд сургууль<br>[[Харвардын их сургууль]] |website={{URL|http://www.elbegdorj.mn/}} |signature=Signature of Tsakhiagiin Elbegdorj.svg |allegiance={{flag|БНМАУ}} |branch=[[File:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Монголын Ардын Арми]] |rank=Түрүүч |serviceyears=1982–1983 |citizenship={{MGL3}}|profession=улс төрч, сэтгүүлч}} '''Цахиагийн Элбэгдож''' (1963 оны 3 сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]]ад улс төрч, [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан хувьсгалын]] 13 удирдагчийн нэг. Ц.Элбэгдорж нь 2009 оноос 2017 он хүртэл Монгол Улсын 4 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчөөр]] ажиллаж байсан. Өмнө нь тэрбээр [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]аар хоёр удаа, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дэд даргаар нэг удаа, УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар нэг удаа, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа тус тус сонгогдон ажилласан. Ц.Элбэгдорж нь [[Неолиберализм|неолибeрал]] үзэлтэй [[улс төрч]] юм. == Бага нас, боловсрол == Элбэгдорж нь [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] суманд Цахиа, Хонинхүү нарын гэрт 1963 оны 3 дугаар сарын 8-нд тэдний найм дахь буюу отгон хүү болон мэндэлжээ. Элбэгдоржийн эцэг, эх тэр үеийн Монголын хүн амын ихэнхийн нэгэн адил малчин ард байсан тул Элбэгдорж багадаа ишиг, хурга, тугал, унагатай тоглож, тэднийг арчилж, тордохын зэрэгцээ бусад хүүхдүүдтэй мориор уралдаж тоглож өсчээ. Зэрэг сумынхны дурсан ярьдгаар Элбэгдоржийн ээж Хонинхүү нь [[туульс]] хайлдаг, [[ерөөл]] [[магтаал]] сайхан хэлдгээрээ нутаг усандаа нэр хүндтэй тул [[Зэрэг сум]] болон ойр сумынхан цэрэгт явах, хол газар одохын өмнө Цахиагийн гэрт бууж, Хонинхүүгийн мэргэн цэцэн сургаалийг сонсоод мордох дуртай байв. Элбэгдорж Ховд аймгийн [[Зэрэг сум]]анд бага, дунд сургуулиа онц дүнтэй төгсчээ. Түүнийг 16 настай байхад гэр нь [[Эрдэнэт]] хот руу нүүж, тэрбээр Эрдэнэт хотод 10-р ангиа онц дүнтэйгээр 1981 онд төгссөн байна. [[Социализм]]ын үед их, дээд сургуулийн элсэлтийн хуваарийг Төлөвлөгөөний комиссоос мэргэжил тус бүрээр аймаг, хотод хуваарилдаг байлаа. Элбэгдоржийн хүсэн мөрөөдсөн [[сэтгүүл зүй]]н ангийн хуваарь тэр жил Эрдэнэт хотод ирсэнгүй. Сэтгүүлч болохоор сэтгэл шулуудсан Элбэгдорж ирэх жилийн уралдаант шалгалтыг хүлээхээр шийдэв. Энэ хугацаанд тэрбээр аав, ээждээ туслахаар Уулын баяжуулах "Эрдэнэт" үйлдвэрт түр ажиллаад удалгүй засварчин болж, тун удалгүй тушаал дэвшин [[машинист]] болж ажиллажээ. Ажиллах хугацаандаа цэрэгт татагдаж нэг жил цэргийн алба хаав. Цэргийн албыг үлгэр жишээ хааж, "Улаан Од" сонинд шүлгүүд нь хэвлэгдсэнийг [[Батлан Хамгаалах Яaм]]ны өндөр албан тушаалын хүмүүс үзээд Элбэгдоржийг тус яаман дээр дуудаж, түүнээс шалгалт авчээ. Шалгалтын үр дүнд Элбэгдорж Батлан Хамгаалах Яaманд ирсэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Цэрэг, Улс Төрийн дээд сургуулийн]] хоёр хуваарийн нэгийг авсан байна. Хуучнаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Львов хот]] дахь Цэрэг, Улс Төрийн Их Сургуулийг Элбэгдорж [[сэтгүүлч мэргэжил]]тэй, онц дүнтэйгээр 1988 онд төгсчээ. Мөн тэрбээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Боулдер хот]] дахь [[Колорадогийн Их Сургууль]]-н Эдийн засгийн институтыг онц төгссөн байна. Дараа нь Элбэгдорж АНУ-ын [[Харвардын Их Сургууль]]д тус сургуулийн бүрэн тэтгэлэгтэйгээр суралцаж, Харвардын их сургуулийн [[Жон Кеннеди]]гийн нэрэмжит Төрийн Удирдлагын сургуулийг [[төрийн удирдлагын магистр]] зэрэгтэйгээр 2002 онд төгсөөд Монголдоо эргэн ирсэн<ref>{{cite web|url=http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|title=Kennedy School Graduate Guides Mongolia into New Era|work=Lory Hough for The President and Fellows of Harvard College|date=January 5, 2005|dateformat=mdy|accessdate=2009 оны 5 сарын 17|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213152825/http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|url-status=dead}}</ref>. == Ардчилсан хөдөлгөөн == Цахиагийн Элбэгдорж нь анхны [[ардчилсан хөдөлгөөн]]ий партизануудын нэг болж амь биеэ хайрлалгүй, хүмүүсийг зохион байгуулж, жагсаал цуглаан хийж, Монголын төр засгийн [[коммунист]] дэглэмийг цус урсгалгүйгээр 1989 онд төгсгөл болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Коммунист төр засгийн эсрэг Элбэгдоржийн гол шүүмжлэл нь ардчилсан нийгэм, үг хэлэх эрх чөлөө, чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг]] Монгол оронд хэрэгтэй гэсэн бөгөөд Монголын коммунист төр засаг эдгээрийг дэмждэггүй байв. Элбэгдорж болон Монголын [[коммунизм]]ын эсрэг хувьсгалын удирдагчид, дэмжигчдийн ачаар [[Монгол Улс]] [[Төв Ази]] дахь анхны ардчилсан орон болсон юм. Олон улсын ухаантнууд болон олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Элбэгдоржийг "Монголын Томас Жефферсон" гэж АНУ-ын тусгаар тогтнолыг тунхаглагчдын нэг, ардчиллыг үндэслэгч эцэгтэй зүйрлэн нэрлэдэг.<ref>Винceнт Х. Миллeр {{Webarchiv|url=http://www.isil.org/resources/fnn/2004spring/mongolian-jefferson.html |wayback=20120224085741 |text=''Чингис хааны нутагт коммунизмаас капитализмд'' |archiv-bot=2023-09-26 21:51:49 InternetArchiveBot }}, "Хувь хүний эрх чөлөөг дэмжигчдийн олон улсын нийгэмлэг" (ИСИЛ), АНУ, 2004 оны хавар, англи хэлээр.</ref> Монголын Залуучуудын эвлэлийн их хурлын [[индэр]] дээр хэлсэн үгнийхээ төгсгөлд анх удаа Монголд ардчилал хэрэгтэй байгаа тухай ярьж, түүнийг бий болгоход залуусыг уриалан дуудаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан. Хурлын дарга Элбэгдoржийн яриаг тасалж, ийм зүйл ярьж болохгүйг сануулж байжээ. Энэ бол 1989 он буюу Монгол Улс [[коммунист]] орон болоод 68 жилийг туулаад байсан бөгөөд тэр үед хоёр хүний нэг нь коммунист [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын албан бус тагнуул байв. Тэдний матаасаар МАХH, Улс Төрийн Товчоо [[коммунизм]], [[социализм]]аас өөр үзэл бодол илэрхийлсэн хүмүүсийг шийтгэдэг, цөлдөг байлаа. Тус хурлын завсарлагаар хоёр залуу Элбэгдоржтой уулзсан бөгөөд тэр гурав ардчилсан хөдөлгөөн байгуулахаар тохиролцож, энэ тухай нууцаар залуучуудад зар тараахаар болжээ. Тэр гурав бусад арван залуусын хамт хожмоо [[Монголын ардчилсан хувьсгал]]ын арван гурван удирдагч гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэр үед Элбэгдорж "Улаан Од" сонины [[сурвалжлагч]]аар ажиллаж байсан бөгөөд [[Залуучуудын эвлэл]]ийн их хуралд оролцсоны дараа ажилдаа ирэх үед нь Элбэгдоржийн "буруу үйлдэл"-ийн тухай хурлын даргын үг аль хэдийнээ сонинд нь хүрсэн байв. Тус сонины эрхлэгч Элбэгдоржийг ажлын гадуур ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож, [[коммунист]],[[ социалист]] чиг шугамаас гажсан зүйл хийвэл ажлаас нь хална гэж сануулжээ. Тухайн үед Монгол дахь цорын ганц залуучуудын [[байгууллага]] байсан [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]] нь Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-ын харъяа байгууллага байв. Анхааруулга авсан хэдий ч Ц.Элбэгдорж ба түүний нөхөд бусад залуустай [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] дугуй танхимд нууцаар цугларч, тухайн үеийн хаалттай сэдэв болох ардчилал, [[чөлөөт зах зээл]]ийн тухай юу мэдэхээ хэлэлцэн ярилцаж, [[ардчилсан хөдөлгөөн]] зохион байгуулах төлөвлөгөө зохиож эхэлжээ. Тэд олон удаа уулзаж, шинэ найз нөхөд, шинэ дэмжигчдийг өөрсөдтэйгээ нэгдүүлэхээр дагуулж ирж байв. Нэг шөнө тэд нээлттэй цуглаан зохион байгуулах тухай зарлалаа гудамжинд шонгийн моднууд дээр наасан байв.[[File:Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj.JPG|thumb|260px|Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч Цахиагийн Элбэгдорж ]] 1989 оны 12 дугаар сарын 10-ны өглөө [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]]ийн байрны өмнө ардчиллын төлөө анхны олон нийтийн цуглаан болов. Хүмүүс цугларахад тус цуглааныг зохион байгуулагчдын нэг Элбэгдoрж микрофон аваад, Монголд Ардчилсан хөдөлгөөн байгуулагдаж байгааг зарлан тунхагласан. Тус хөдөлгөөнөөс удалгүй [[Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдав. [[Ардчилсан Холбоо]] нь Монголын анхны төрийн бус ардчилсан байгууллага бөгөөд Элбэгдорж үндэслэн байгуулагчдын нь нэг юм. Тухайн үеийн Монголын төрийн дээд гүйцэтгэх байгууллага болох [[МАХН]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо]]ны зүгээс шийтгэх, цөлөх, хэлмэгдүүлэх ихээхэн магадлалтай байхад ардчиллыг дэмжигчид улам олон жагсаал цуглаан зохион байгуулж байв. Монгол орноо ардчилсан нийгэмтэй болгохыг зорьсон Ардчилсан хөдөлгөөнийг монголчууд дэмжиж, тус хөдөлгөөн нь [[аймаг]] бүрт салбартай Монгол улс даяaр давалгаалсан хөдөлгөөн болон хувирав. Ардчилсан хөдөлгөөн жагсаал цуглаан, [[өлсгөлөн]] зохион байгуулж, олон аймагт Ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжсэн [[багш]] ажилчдын ажил хаялт болов. Энэ бүх дарамт шахалтаар есөн гишүүнтэй МАХН-ын Улс Төрийн Товчоо ардчилсан хөдөлгөөний удирдагчидтай уулзаж хэлэлцээ хийхийг зөвшөөрсөн. Элбэгдорж хэлэлцээ хийгчдийн нэг байсан бөгөөд хэлэлцээний дараа Улс Төрийн Товчооны дарга [[Жамбын Батмөнх]] Улс Төрийн Товчоог татан буулгах шийдвэр гаргаж, Улс Төрийн Товчоо татан буугдсанаар Монгол Улс [[Ардын их хурал]] байгуулах боломжтой болж, Ардын Их Хурал нь [[хүний эрх]], [[ардчилал]], [[эрх чөлөө]]г баталгаажуулсан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулийг]] баталсaнaap Монгол орон ардчилсан орон болсон. [[File:Elbegdorj and Ban Ki-moon.jpg|thumb|left|210px|НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Бан Ги Мүн]], Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдорж нар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Төв байранд уулзав. 2011 оны 9 сарын 19]] == Монгол улсад ардчилсан нийгмийн тогтолцоог бий болгоход оруулсан хувь нэмэр == Цахиагийн Элбэгдорж Монголын анхны бие даасан сонин болох "Ардчилал" сонинг 1990 онд үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр нь ажилласан. Чөлөөт хэвлэлийг анх үүсгэн бий болгож, хамгаалсан үйл хэргийг нь үнэлж Монголын Сэтгүүлчдийн нийгэмлэгээс Элбэгдоржийг [["Хэвлэлийн Эрх Чөлөөний Одон"]] -гоор 2000 онд шагнажээ. Элбэгдoрж aрд түмнээсээ сонгогдон Ардын Их Хурлын депутатаас эхэлж нийт гурван удаа УИХ-ын гишүүнээр 1990-2000 онд ажилласан байна. Тэрбээр [[хүний эрх]], [[aрдчилал]], [[эрх чөлөө]]г тунхаглан баталгаажуулсан Монгол Улсын шинэ Yндсэн Хуулийг боловсруулан батлалцсaн юм. Монгол дахь хамгийн анхны бие даасан [[телевиз]] болох Монгол, Америкийн хамтарсан [[Ийгл телевиз]]ийг Элбэгдорж 1995 онд үүсгэн байгуулалцсан байна. Коммунист он жилүүдэд МАХН-ын засаглалаас өөр [[үзэл бодол]]той, [[шашин]]тай байснаас нь болж хэлмэгдүүлж, устгасан 37000 гаруй хэлмэгдэгсэд, болон тэдний ар гэрийнхнээс Монгол Улсын төр уучлал хүсэх арга хэмжээг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дарга байхдаа Элбэгдорж санаачилж, хэрэгжүүлсэн юм. [[Иосиф Сталин]]ы үеэс эхэлсэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, ар гэрт нь нөхөн олговор олгох, нэр төрийг нь сэргээж, цаашид хүний эрх зөрчихийг хориглосон Цагаатгалын тухай хуулийг батлахад Элбэгдорж гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. Элбэгдoрж анхны [[Аж ахуйтны нийгэмлэг]]ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус байгууллага 1991 онд малчид нэгдлээс өөрсдийн хөрөнгө болох малаа хувьчилж авахад нь малчдад тусалсан. Малыг хувьчилж, малчдыг хөрөнгөтэй болгосны ачаар Монгол Улсад социалист он жилүүдэд хэзээ ч 25 саяд хүрч үзээгүй [[таван хошуу мал]]ын тоо толгой мал хувьчлагдсанаас хойш богино хугацаанд 30 саяд хүрсэн билээ. == Ерөнхий сайд Элбэгдорж == Монголын түүхэнд [[Ерөнхий сайд]]аар хоёр удаа ажилласан хоёрхон хүний нэг нь Цахиагийн Элбэгдорж юм. [[Ардчилсан Нам]]ын даргын хувьд Элбэгдорж [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]]ын "Ардчилсан Холбоо Эвсэл"-ийг хамтран удирдаж, тус эвслийг 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүхэн ялалтанд хүргэсэн билээ. Элбэгдорж УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар 1996-2000 онд, УИХ-ын дэд даргаар 1996-1998 онд тус тус ажилласан. 1998 оны 4-р сард Элбэгдорж Монголын сүүлийн үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдсон. Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа Элбэгдорж улс үндэстний хэмжээнд тулгамдсан [[улс төр]],[[эдийн засаг]],[[дэд бүтэц]], нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх амин чухал алхмууд хийсэн бөгөөд Монгол улсын нээлттэй гадаад бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлагчдын нэг нь Элбэгдорж бөгөөд тэрбээр тус хуулийг 1998 онд батлуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тус хууль дээр тулгуурлан батлагдсан дараагийн хуулиар улсын мэдлийн өдөр тутмын сонингууд болох [["Ардын эрх"]],[[ "Засгийн газрын мэдээ"]] сонинуудыг төрөөс шууд хянадгийг нь зогсоож, олон нийтийн сонин болгосон хууль гарсан. [[File:Barack Obama welcomes Tsakhiagiin Elbegdorj to the Oval Office.jpg|left|300px|Mонгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама нар Цагаан Ордонд уулзаж буй нь, Вашингтон хот, АНУ, 2011 оны 6-р сар]] Ардчилсан тогтолцоог Монгол улсад бий болгож, бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, хүч чармайлтыг нь үнэлж Элбэгдоржийг [[Эрх чөлөөний одон]]гоор шагнажээ. Эхний удаа Элбэгдорж 8 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд Ардчилсан Намын дараагийн гишүүн 1998 оны 12-р сараас үргэлжлүүлэн тус албан тушаалыг хашжээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Элбэгдoрж хоёр дахь удаагаа 2004 оны 8-р сарын 20-нд сонгогдсон. Энэ нь улс төрийн хоёр гол эсрэг, тэсрэг хүч болох Ардчилсан Намуудын эвсэл, экс-коммунист МАХН хоёр 2004 оны УИХ-ын сонгуульд тэнцүү суудал авсны дараа бий болсон [[Их эвслийн засгийн газар]] байв. Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Элбэгдорж Монголын хөгжилд хамгийн том тээг саад болоод буй [[авлигал]], [[ядуурал]]тай дайн зарласан юм. УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр 2005 оны 4-р сарын 8-нд "Бид авилгалын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, авилгалыг бульдозeрдoнo" гэж хэлсэн шигээ Элбэгдoрж авилгалын эсрэг шаргуу тэмцсэн. 2005 оны 11-р сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Уокер Буш]] Монгол Улсад айлчилж, [[Төрийн ордон]]д монголчуудад хандан үг хэлэхдээ Монголын ардчиллыг, Монголд ардчилал авчирсан залуусын үйл хэргийг магтаж, энд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Элбэгдoржийг онцлон дурьдсан юм. <ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051121.html Ерөнхийлөгч Бушийн Улаанбаатарт хэлсэн үг] ''Цагаан ордны хэвлэлд зориулсан мэдээлэл'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.</ref>[[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_and_George_W._Bush.jpg|thumb|right|310px|АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.В.Буш, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдорж нар Улаанбаатар хотноо Төрийн ордонд уулзав. 2005.11.21]] АНУ-ын [[Эн Би Си телевиз]]ийн Ньюс нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагадаа Элбэгдорж "Бид (Монгол Улс) [[терроризм]]тай тэмцэх дэлхийн хүч чармайлтанд хувь нэмрээ оруулахыг чармайж байна" гэжээ. <ref>Жорж Лeвис [http://msnbc.msn.com/id/10069069/ ''Cурвалжлагчийн тэмдэглэлийн дэвтэр''] ''Эн Би Сигийн Mэдээ'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 16, англи хэлээр.</ref> Хэдий тийм боловч тэрбээр "терроризмтай тэмцэх" нэрээр улс орнууд өөрийн ард түмний эсрэг "эрс ширүүн арга хэмжээ" авахын эсрэг анхааруулсан. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди "Берлины иргэн" болсоны адил "2001 оны 9-р сарын 11-ний дараа бид бүгдээрээ Нью-Йоркчууд болсон" гэж Элбэгдорж 2001 оны 10-р сард Нью-Йорк хотод болсон Төрийн бус байгууллагын Дэлхийн нийгэмлэгийн "Дэлхий дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар" хурал дээр олон улсын төрийн бус байгууллагуудын удирдлагууд, улс орны удирдагчид байсан хүмүүст хандан хэлсэн байна. <ref>[http://www.wango.org/activities/global_site/executiv.html ''Дэлхий дахин дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар'' чуулган дээр Элбэгдоржийн хэлсэн үгнээс авсан ишлэл] "Төрийн бус байгууллагуудын дэлхийн нийгэмлэг", Нью Йорк хот, АНУ, 2001 оны 10-р сарын 19-22, англи хэлээр. </ref> Элбэгдoрж Монгол орныг [[цөлжилт]]өөс сэргийлж, байгалиа хамгаалж, агаарын бохирдлыг багасгахын тулд [[мод]] тарих [[Ногоон хэрэм хөтөлбөр]] санаачилжээ. Ц.Элбэгдорж [[Европын Холбоо]]той [[Чөлөөт худалдааны гэрээ]] байгуулж, Монголын бүх бүтээгдэхүүн Eврoпын улсуудад [[татвар]]гүйгээр [[экспoрт]]лoгдох болсон. Тэрбээр мөн дотоодын үйлдвэрлэгчдээ идэвхтэй дэмжсэн юм. Түүнчлэн дотоодын үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ авах ёстой [[лиценз]], болон [[үйлдвэрлэл]] явуулахад шаардагддаг байсан хэт олон тогтоол журмуудыг Элбэгдорж цөөлсөн. Өмнө нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ялгавартай хандан, цөөн компанийг "ногоон гэрэл" -ийн компаниуд хэмээн зөвхөн тэдгээр компаниуд гаалийн татваргүйгээр хэрэгцээтэй эд анги, тоног төхөөрөмж импортлодог байсан бол Элбэгдoрж бүх дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүгдэд нь ижил "ногоон гэрэл" өгч дүрэм журмуудыг өөрчилсөн. Ц.Элбэгдoржийн [[Засгийн газар]] Монгол орны айл бүрийг компьютeржүүлж, 1 төгрөгний үнэтэй [[интeрнeт]]ээр хангах ажлыг санаачлан эхлүүлсэнэээр саяхныг хүртэл хүн амын цөөхөн хувийн хэрэглээ байсан компьютер бүх нийтэд хүртээмжтэй болох үүд хаалга нээгдсэн. Ц.Элбэгдорж [[техник мэргэжлийн сургууль]], тусгай мэргэжлийг хүчтэй дэмжих замаар ажилгүйдлийг ихээхэн бууруулсан билээ. [[Дунд сургууль]]д [[орос хэл]]ний оронд [[англи хэл]]ийг хоёр дахь хэл болгон өөрчилж, Монголын эдийн засагт түүхэнд хамгийн их орлого цуглуулж, бүх хүүхдэд хүүхдийн мөнгө олгох ажлыг эхлүүлж, өндөр настны тэтгэврийг өндөр хувиар нэмэгдүүлсэн. [[Хархорин]] сумыг соёлын болон аялал жуулчлалын төв хот болгон хөгжүүлэх санаачлага гаргахад жинтэй үүрэг гүйцэтгэсэн боловч уг ажил одоог хүртэл хэрэгжихгүй, зогсонги байдалтай байна. Элбэгдорж төрийн хяналттай [[Монголын Үндэсний телевиз]], [[Монголын Үндэсний радио]]г олон нийтийн статустай, төрийн хяналтгүй болгох хуулийг санаачлан, УИХ-ын даргатай хамтран УИХ-д оруулсан нь хууль болон 2005 онд батлагдсан. Элбэгдoржийн Засгийн газар [[Сүхбаатарын талбай]]д жагсаал цуглаан чөлөөтэй зохион байгуулахыг зөвшөөрөн хуульчилсан хуулийн төслийг УИХ-д санаачлан оруулсан нь хууль болон батлагдсан. Өмнө нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр жагсаал цуглаан хийх нь хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй байсан юм. == Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажилласан нь == 2004 оны [[УИХ]]-ын сонгуульд 50, 50%-ийн тэнцүү санал авсаны дараа [[их эвслийн засгийн газар]] байгуулахын тулд [[Ардчилсан Нам]], [[МАХН]] гурван гэрээ байгуулж 2004 онд Ц.Элбэгдорж их эвслийн Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажилласан. Иргэний хөдөлгөөнүүд болон монголчууд МАХН-ын шийдвэрийн эсрэг маш олон хүчтэй эсэргүүцлийн цуглаан, жагсаал хийсэн. <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4608408.stm ''Монголын парламентын гишүүд Засгийн газрaa унагалаа''] ''Би Би Сигийн мэдээ'', Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.</ref> Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулсан шалтгааны талаархи асуултад МАХН гадаадын хэвлэлд хариулахдаа "Элбэгдорж авилгалтай хангалттай тэмцэж чадаагүй" гэсэн бол МАХН-ыг шүүмжлэгчид хэлэхдээ "МАХН өөрийнх нь булхай, авилгалыг илчлэх албан ёсны авилгалтай холбогдсон шалгалтуудыг хийлгэхгүйн тулд МАХН зориудаар Элбэгдоржийн засгийн газрыг урьдчилан унагасан" гэж Вьюс Ваэйрт бичжээ. <ref>[http://www.viewswire.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&article_id=839816869 ''Монголын улс төрийн тогтворгүй байдал'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Эдийн засагчдын интeллигeнц хэсгийн ''Вьюс Вайер'' онлайн сэтгүүл, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 17, англи хэлээр</ref> АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг USAID -ын тайланд МАХН-ын өндөр албан тушаалтнууд авилгалд гүнзгий хутгалдсан гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. <ref>{{Webarchiv|url=http://www.usaid.gov/mn/library/documents/MongoliaCorruptionAssessmentFinalReport.pdf |wayback=20060321105228 |text=''Монголын авилгалд хийсэн үнэлгээ'' |archiv-bot=2023-10-06 20:43:23 InternetArchiveBot }}, "АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг"-ийн сүүлийн тайлан, хуудас 15-16, 2005 оны 8-р сарын 31, англи хэлээр.</ref> Элбэгдорж эсрэгээр нь авилгалтай хатуу тэмцэж байв. <ref>Эдвард Коди [http://www.washingtonpost.com/wpdyn/content/article/2006/02/11/AR2006021101224.html ''Хятад, Оросын бага зэрэг базалтыг мэдэрсэн Монгол АНУ-г урьж байна''] ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2006 оны 2-р сарын 12, англи хэлээр. </ref> [[МАХН]]-аас томилсон Гаалийн ерөнхий газрын дарга Х.Баатар авилгалын үйлдэл дээрээ баривчлагдсан бөгөөд тэрбээр авилгалын сүлжээнд МАХН-ын удирдлагууд түүний гол сүлбээтэн хэмээн мэдэгдээд байсан тухай сонин хэвлэлүүд мэдээлж байсан. МАХН-ын удирдлага Х.Баатартай уулзсаны маргааш өдөр МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас гарах шийдвэрээ гаргасан. <ref>Ч.Сумъяабазар {{Webarchiv|url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&id=1131002480&archive=&start_from=&ucat=1& |wayback=20070930185040 |text=Монголын Гаалийн ерөнхий газрын дарга авилгалын үйлдэл дээрээ баригдсан тухай өгүүлэл |archiv-bot=2023-10-18 13:25:25 InternetArchiveBot }} ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар, Монгол, 2005 оны 11-р сарын 3, англи хэлээр.</ref> МАХН-ын энэхүү шийдвэр нь [[Улаанбаатар хот]]ын сангуудад санхүүгийн шалгалт хийж эхлэхтэй мөн зэрэгцэн тохиосон бөгөөд, Улаанбаатар [[хотын захирагч]]аар сүүлийн долоон жилд [[Миеэгомбын Энхболд]] ажиллаж байх хугацаанд газартай холбогдсон авилгалын шуугиан дээд цэгтээ хүрээд байсан юм. 2006 оны 1-р сарын 11-нд МАХH-ын Удирдах Зөвлөл Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулах шийдвэр гаргаж, үүний дагуу 2006 оны 1-р сарын 13-нд Элбэгдoржийн хоёр дахь засгийн газрыг УИХ дахь МАХH-ын гишүүд болон Ардчилсан Намын дөрвөн гишүүний саналаар огцруулав. [[File:Elbegdorj in Sudan.jpg|460px|Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Өмнөд Суданд энхийг сахиулагч Монгол цэргүүдийн хамт 2013.2.15|center]] Элбэгдoрж "'''Бид (ардчиллыг дэмжигчид) олуулаа болоод эргэж ирнэ"''' хэмээх алдарт амлалтаа хоёр дахь удаагаа УИХ-ын индэр дээрээс Засгийн газрыг нь унагасны дараа хэлсэн. Тэрбээр энэ амлалтыг анх 1994 онд УИХ-ын 76 гишүүний 70 нь МАХH-аас сонгогдсон гишүүд байж тэд Элбэгдoржийн ардчилсан бодлогыг асар их эсэргүүцэж байх үeд УИХ-ын гишүүнээс татгалзахдаа хэлсэн юм. Элбэгдорж амлалтаа биелүүлж Ардчилсан Нам, түүний "Ардчилсан Холбоо Эвсэл" -ийг удирдалцаж, тус эвсэл 1996 оны УИХ-ын сонгуульд ялсан билээ. 2005 оны 8 дугаар сард болсон УИХ-ын 65-р тойргийн нөхөн сонгуульд Ардчилсан Намаас Цахиагийн Элбэгдорж, МАХН-аас [[Миеэгомбын Энхболд]] нар болон бусад намаас болон бие даан нэр дэвшигч нар нэр дэвшсэн байв. <ref>Б. Болортуяа {{Webarchiv|url=http://www.tv5.mn/index.php?page=news&nid=6365 |wayback=20110721224216 |text=''Долоон нэр дэвшигч бүртгүүллээ'' |archiv-bot=2026-07-17 03:32:55 InternetArchiveBot }}, ТВ 5, Улаанбаатар хот, Монгол, 2005 оны 8-р сарын 2, англи хэлээр.</ref> УИХ-ын гишүүний суудлыг [[Миеэгомбын Энхболд]]од өгөхийн тулд Элбэгдоржийг сонгуулиас МАХН нэрийг нь татуулж, оронд нь МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас хугацааг нь дуустал гарахгүй байхаар тохирсон. Байгуулсан гэрээгээ биелүүлж Элбэгдорж УИХ-ын 65-р тойргийн сонгуульд нэр дэвшигчээс нэрээ татсан нь Миеэгомбын Энхболдыг Элбэгдоржийн оронд УИХ-ын гишүүн болох бололцоог олгосон. Хэдий тийм боловч МАХН Ардчилсан Намтай байгуулсан гэрээгээ зөрчиж Элбэгдоржийн Засгийн газрыг орхисон нь УИХ Засгийн газрыг унагаж, Элбэгдоржийг Ерөнхий сайдаас 2006 оны 1-р сарын 13-нд огцруулсан. == 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль == 2009 онд Монгол улс 5 дахь удаагаа ерөнхийлөгчөө сонгох сонгууль болов. Үүнд Ардчилсан Нам Ц.Элбэгдоржийн нэрийг дэвшүүлэн, парламентад суудалтай [[Монголын Ногоон Нам|Ногоон Нам]], [[Иргэний Зориг Нам]] түүнийг дэмжин оролцохоо илэрхийлэв. Тэрээр үүргээ гүйцэтгэж буй ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр]]тай өрсөлдсөн юм. 2009 оны [[5 сарын 24]]-нд болсон сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр 51.24 хувийн санал авч<ref>{{cite web|url=http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|title=Сонгуулийн урьдчилсан дүн|date=2009-05-25|accessyear=2009|accessdate=5 сарын 26|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528220653/http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|url-status=dead}}</ref>, ялсан юм. Ц.Элбэгдорж 8 [[аймаг]] болон [[нийслэл]]ийн 7 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т өрсөлдөгчөөсөө илүү санал авсан бөгөөд сонгогчдын бараг тал нь төвлөрсөн [[нийслэл]] хотод байгуулсан ялалт нь түүнийг [[Ерөнхийлөгч]]ийн сонгуульд ялахад түлхэц болов. Тэрээр 2009 оны 6 сарын 18-ны өдрийн 12:06 цагт [[тангараг]] өргөж, албан ёсоор Ерөнхийлөгчийн ажилдаа орсон. 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Ардчилсан Нам]]аас Ц.Элбэгдоржийг дахин нэр дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь удаа сонгогдон ажиллаж байна. == 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль == 2013 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж нийт сонгогчдын 50.23%-ийн санал авч ялалт байгууж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдлоо. Монгол Ардын намын нэр дэвшигч Б.Бат-Эрдэнэ 41.97%, Монгол Ардын Хувьсгалт намын нэр дэвшигч Н.Удвал 6.5 хувийн санал авчээ.<ref>{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=250019|title=Урьдчилсан дүнгээр Ц.Элбэгдорж ялсныг зарлав|date=2013-06-27|accessyear=2013|accessdate=7 сарын 1|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629004542/http://www.shuud.mn/?p=250019|url-status=dead}}</ref> Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Монгол Улсын [[Ерөнхийлөгч]]өөр 2013 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр [[Сүхбаатарын талбай]]д [[Чингис хааны хөшөө]], [[Улсын Их Хурал]], ард түмнийхээ өмнө тангараг өргөлөө. Энэ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүхэнд анх удаагаа олон нийтийн өмнө төв талбайд тангараг өргсөн үйл явдал болов.<ref>{{cite news|url=http://www.shuud.mn/?p=255192|last=Д.|first=Цэцэг|title=Ерөнхийлөгч тангаргаа өргөлөө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10}}</ref><ref>{{cite news|url=http://politics.news.mn/content/150782.shtml|last=Б.|first=Энхмаа|title=Хүндэтгэлийн чуулган өндөрлөлөө|publisher=news.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10|archive-date=2013-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714201326/http://politics.news.mn/content/150782.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=252264|title=Ерөнхийлөгч Чингис хааны хөшөөний өмнө 10-нд тангараг өргөнө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 3|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 6|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105010521/https://www.shuud.mn/?p=252264|url-status=dead}}</ref> ==Зарим баримтууд== * Ц.Элбэгдорж нь ерөнхийлөгч болсоны дараа "Ашигт малтмалын тухай" хуулийг шинэчилэн Монгол улсын эрдэс баялгийн салбарт шинэчлэл өөрчлөлт хийх талаар удаа дараа мэдэгдэл хийн хуулийн төслүүдийг санаачилж байсан. Мөн ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг олгохгүй нөхцлийг сунгасан байна. энэ мэт үйлдлүүдийн үр дүнд эрдэс баялгийн салбар дах гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсонги байдалд орсоноор Монгол улсын эдийн засаг доройтон дампуурахад нэг гол нөлөөлөх хүчин зүйл болжээ. Эрдэс баялгийн салбар дампуурсаны дараа ерөнхийлөгч Элбэгдорж нь "Би ашигт малтмалын салбарын үйл ажиллагаанд орохгүй. Ингэх шаардлага алга байна." гэсэн мэдэгдэл хийсэн юм. ==Ном зохиол== Цахиагийн Элбэгдоржийн "Үнэний мөр цагаан", "Ачаа үүрсэн он жилүүд" номууд [[Улаанбаатар хот]]од 2000 онд хэвлэгдсэн. Түүний 112 [[өгүүлэл]], 85 [[хэлсэн үг]], 57 [[ярилцлага]] 1985-2002 онуудад хэвлэгдсэн байна. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/20/AR2005112000840.html ''Монгол Улс: Уулыг хөдөлгөх нь''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20140904004206/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/06/what_mongolia_can_teach_the_middle_east ''Ойрхи Дорнодод Монгол Улс юу зааж чадах вэ''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Гадаад бодлого'' сэтгүүл, АНУ, 2011 оны 04-р сарын 06, англи хэлээр. == Эх сурвалж == {{reflist|2}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3583536.stm ''Монгол шинэ ерөнхий сайдаа нэрлэлээ''] ''Би Би Си-гийн мэдээ'', Их Британи, 2004 оны 8-р сарын 20, англи хэлээр. (Ардчилсан хүчнүүдийн эвсэл парламент дахь 76 суудлын 36-г авч, эрх мэдэл хуваах тухай гэрээ байгуулсан тухай болон Элбэгдорж ерөнхий сайд болсон тухай) ==Бусад эх сурвалж== {{commonscat}} * Жэймс Брүүк [http://www.nytimes.com/2005/02/15/international/asia/15mongolia.html?ex=1266210000&en=0130a32542f0b181&ei=5088&partner=rssnyt&pagewanted=all ''Монголчуудын хувьд А англи хэл, И бол Ирээдүй''] ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 2005 оны 2-р сарын 15 (Элбэгдоржийн засгийн газар хоёр дахь хэлийг орос хэлний оронд англи хэл болгосон тухай өгүүлэл) англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20041120030620/http://www.hoover.org/PubAffairs/Newsletter/03061/mongolia.html ''Капитализм руу хийж буй Монголын шилжилтийн талаар Элбэгдорж ярьж байна''] "Хүүвэр Институт", АНУ, 2003 оны 5-р сарын 20, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20070929121104/http://www.bellwetherforum.org/site/article.asp?id=805 ''Монгол улс шинэ удирдагч сонголоо''] Бэллветэр форум, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 6, англи хэлээр. * Матъю Дэвис [https://web.archive.org/web/20081017122848/http://www.worldviewmagazine.com/issues/article.cfm?id=144&issue=36 ''Монгол саналaa өгч байгаа нь''], Энх тайвны корпусын ''Дэлхийн үзэл бодол'' онлайн сэтгүүл, АНУ, 17-р боть, дугаар 4, 2004 оны намар (Элбэгдорж намынхаа сонгуулийн сурталчилгаа хийж байгаа болон монголчууд 2004 онд саналаа өгч буй тухай өгүүлэл), англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20070628232851/http://www.altsean.org/EU%26AsiaSanctionsUPDATE.pdf ''Бирмийн талаар хөдлөх цаг боллоо''], Бирмийн талаархи АСEАН-ы алтeрнатив сүлжээ, Ази, 2004 оны 6-р сарын 13, англи хэлээр. * [http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&id=1108387420&archive=&start_from=&ucat=7& ''Нүүх үү, үлдэх үү?''] Хар Хориныг хөгжүүлэх Элбэгдоржийн санаачлагын талаархи ярилцлага, ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар хот, 2005 оны 2-р сарын 14, англи хэлээр. * [http://www.newkerala.com/news.php?action=fullnews&id=86826 ''Монголчууд улс төрийн хямралыг давж туулахаар жагсаал хийхэд бэлэн байна''] ''Ройтерс'' агентлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр. * Жэймс Брүүк [http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2004/12/26/2003216779 ''Монголын Ерөнхий сайд сэтгүүлчээс төрийн хүн болж хувирчээ''], (Элбэгдоржийн тухай) ''Нью Йорк Таймс'' сонин, Хуудас 5, АНУ, 2004 оны 12-р сарын 26, англи хэлээр.[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C15FB35540C768EDDAB0994DC404482] * Стюарт Фрохм [http://www.mackinac.org/article.aspx?ID=6788 ''Монгол хааны зорилт''] "Төрийн бодлогын Макинак төв", АНУ, 2004 оны 9-р сарын 15, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20051228174234/http://www.intellectualconservative.com/article3281.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 1-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), "Интеллектуал консерватив" байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 30, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20211021171410/http://www.renewamerica.us/columns/evans/040329 ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 2-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), "Америкийг шинэчлэх нь" байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 29, англи хэлээр. * Петер ба Хелэн Эванс [http://www.therealitycheck.org/GuestColumnist/p&hevans040504.htm ''Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага'', 3-р хэсэг]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Херитэж Нью Медиа Партнерс "Реалити Чек", АНУ, 2004, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20060508190045/http://peterandhelenevans.com/articles-EB4.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 4-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), Петер ба Хелэн Эванс, АНУ, 2004, англи хэлээр. * Скотт Талан [http://www.ksg.harvard.edu/news/news/2005/Tsakhia_Mongolia_010505.htm ''Кеннеди сургуулийн төгсөгч Монголыг шинэ эрин үе рүү хөтөлж байна''], ''Харвардын их сургуулийн Жон Ф.Кеннедигийн сургуулийн хэвлэл'', АНУ, 2005 оны 5-р сарын 1, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20080828194312/http://www.mongolia-web.com/content/view/32/2/ ''АНУ-ын Ерөнхийлөгч Бушаас Монголын Ерөнхий сайд Элбэгдоржид ирүүлсэн захидал''], ''Монгол Вэб'', 2005 оны 12-р сар, англи хэлээр. * Стивeн Эрлангeр [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10A15FD3A5A0C708CDDAC0894D0494D81 ''Олбрайтыг шинэхэн ардчилсан оронд сайнаар хүлээн авлаа''](АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Олбрайт, Ерөнхий сайд Элбэгдоржтой Улаанбаатарт хамтарсан мэдэгдэл хийсэн тухай), ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 1998 оны 5-р сарын 3, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20141212212631/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?j109:I01735:j109BULGARIA.html ''Аунг Сан Суу Кью ба Бирмд ардчилал бий болгохыг дэмжих тухай'', Монгол Улсын Ерөнхий сайд Цахиагийн Элбэгдорж, S6779] АНУ-ын Конгрессын Рекорд - Сенат, АНУ, 2004 оны 5-р сарын 13, англи хэлээр. * Кристoфeр Трeмeван [https://web.archive.org/web/20060308180343/http://www.listener.co.nz/default,3681.sm Элбэгдоржийн тухай ''Удирдлагад суралцах нь''], ''Шинэ Зеландын сонсогчид'' радио станц, 198-р боть, дугаар 3385, Шинэ Зеланд, 2005 оны 3-р сарын 26 –наас 4-р сарын 1, англи хэлээр. * [https://web.archive.org/web/20080928111541/http://www.heritage.org/Press/Events/ev053003b.cfm ''Коммунизмаас ардчилал руу: Сонгуулийн кампанит ажлын өмнөх Монголын сургамж''] (Херитэж сан дээрхи Элбэгдоржийн яриа), "Херитэж сан", АНУ, 2003 оны 5-р сарын 30, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20050928211913/http://www.townhall.com/audio/CONTENT/lehrman-053003.ram Вэб видео бичлэг] * Жон Ж. Ткачик, Жр. [https://web.archive.org/web/20080928122032/http://www.heritage.org/Press/Commentary/ed012106b.cfm ''Тал дээрхи таварцаглал''], ''Херитэж сангийн Хэвлэлийн өрөө'', АНУ, 2006 оны 1-р сарын 21, англи хэлээр. * [http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2006/01/15/2003289047 ''Ерөнхий сайдыг хүчээр албанаас нь гаргасны дараа Монгол орон улс төрийн хямрал руу шидэгдлээ''] ''Эй Эф Пи'' агeнтлаг, Франц, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр. * Иръяа Халаш [https://web.archive.org/web/20060114034834/http://www.chinapost.com.tw/international/detail.asp?ID=75256&GRP=D ''Монголын Ерөнхий сайд хэлж байна: “Эрх мэдлийн төлөө тэмцэл хортой”''] ''Ройтерс'' агeнтлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Намбарын Энхбаяр]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =2009-2017 |дараа =[[Халтмаагийн Баттулга]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Намбарын Энхбаяр]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2004-2006 |дараа =[[Миеэгомбын Энхболд]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1998 |дараа =[[Жанлавын Наранцацралт]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Элбэгдорж, Цахиагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Галт тэрэгний машинист]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Зэрэгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ховдынхон]] rvmvh4aholt56knztv1i3ebemj5p9xm 0 1278 865804 865482 2026-08-12T04:54:52Z ~2026-44149-10 106737 based hard document 865804 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хамгийн баруун аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баян-Өлгий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = aimag.jpg | image_alt = | image_caption = [[Өлгий|Өлгий хот]] | image_flag = Mn flag bayan olgiy aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa bayan olgiy aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayan-Ölgii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|18|N|89|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1939 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Өлгий]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Есентайн Зангар <ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |title=Аймгийн Засаг даргын тухай – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524093448/https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 45704.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1710 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 109,038 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 734 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 6,710,756 <br />US$ 1,967 (2023) | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)142 | registration_plate = БӨ_ | iso_code = MN-071 | website = {{URL|www.bayan-olgii.gov.mn}} | footnotes = }} '''Баян-Өлгий''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}) нь, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн нэг]] юм. Аймгийн төв нь [[Өлгий]] хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 118,275. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь хасаг суугуул цөөнх бөгөөд Монгол овгийн урианхай, тува ястнууд амьдардаг. Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, Хорго гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. [[Ховд гол]] нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын их нөөцтэй. == Түүх == Баян-Өлгий аймаг нь 1940 оны 8-р сард БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрээр байгуулагдсан. Өлгийг 1940 оны 9-р сарын 17-нд аймгийн анхдугаар хурлаас аймгийн төв болгон сонгон баталгаажуулжээ. Баян-Өлгий аймгийг анх байгуулахдаа [[Увс аймаг|Увс аймг]]аас Аймгийн төв болох [[Өлгий|Өлгий сум]]ыг мөн [[Цагааннуур сум|Цагааннуур]],[[Ногооннуур сум|Ногооннуур]],[[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат]] харин үлдсэн сумдын нутгийг [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]аас таслан байгуулжээ. Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ. Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байжээ. 1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан. Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм. == Газар зүй == Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]]ны хяр дагаж [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]]той 450 км, хойт талаараа [[Сийлхэмийн нуруу]] дагаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]]тай 225 км, зүүн талаараа [[Увс]] аймагтай 165 км, зүүн ба урьд талаараа [[Ховд]] аймагтай 450 км нутгаар хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1301-4374 метрт оршино, нутаг дэвсгэрийн 95,3% нь 1600 метрээс дээш өндөрт байна. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Алтай Таван Богд]] уулын [[Хүйтэн оргил]] (4374 м) ба хамгийн нам цэг нь [[Баяннуур сум]]ын төв (1301 м) юм. Аймгийн нутаг дэвсгэр [[кайнозейн эрин]]ий дөрөвдөгч галавын үеийн [[гол]], [[мөрөн]], [[нуур]], [[ус]]ны ажиллагаагаар тогтсон [[элс]], [[шавар]], [[хайрга]] голлосон тунамалтай, [[уул]]ын [[хүрэн хөрс|хүрэн]] ба [[цайвар хүрэн хөрс]] зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. [[Геологи-тектоник]]ийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. [[Толбо нуур|Толбо]], [[Ачит нуур]] нь загасны агнуурын нөөцтэй. [[Ховд гол|Ховд]], [[Цагаан гол|Цагаан]], [[Согоог гол|Согоог]], [[Ёлт гол|Ёлт]], [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Булган гол|Булган]], [[Ганц мод гол|Ганц мод]], [[Бөхмөрөн гол|Бөхмөрөн]] зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км урт урсдаг. [[Файл:Landscape in Bayan-Ölgii Aimag.jpg|thumb|250px|<!-- [[Landscape]] in Bayan-Ölgii Province. -->]] == Уур амьсгал == Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл [[говь]], цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг. ==Хүн Ам == Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна. {| class="wikitable sortable" |+Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо<ref name=":0" /> !Он !Бүгд !Өсөлт/Бууралтын хувь |- |'''1944''' |38,765 | |- |'''1956''' |38,765 |7.7 |- |'''1963''' |47,838 |23.4 |- |'''1969''' |58,131 |21.5 |- |'''1979''' |71,372 |22.8 |- |'''1989''' |90,911 |27.4 |- |'''2000''' |91,579 |0.73 |- |'''2010''' |88,183 | -3.7 |- |'''2011''' |88,772 |0.7 |- |'''2012''' |90,511 |2 |- |'''2013''' |92,454 |2.1 |- |'''2014''' |95,151 |2.9 |- |'''2015''' |100,189 |5.3 |- |'''2016''' |100,172 |0 |- |'''2017''' |102,604 |2.4 |- |'''2018''' |105,090 |2.4 |- |'''2019''' |108,530 |3.3 |- |'''2020''' |110,597 |1.9 |- |'''2021''' |112,836 |2 |- |'''2023''' |116,615 |1.6 |} {| class="wikitable" |+ Баян-Өлгий аймгийн ястан угсаатнууд<ref name=":0">2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Казах || 91% |- | Урианхай || 5.6% |- | Халх || 0.9% |- | Дөрвөд || 0.9% |- | Тува || 0.8% |} ==Сумд== * [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай сум]] * [[Алтанцөгц сум]] * [[Баяннуур сум (Баян-Өлгий)|Баяннуур сум]] * [[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат сум]] * [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]] * [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]] * [[Дэлүүн сум]] * [[Ногооннуур сум]] * [[Цагааннуур (тосгон)|Цагааннуур тосгон]] * [[Сагсай сум]] * [[Толбо сум]] * [[Улаанхус сум]] * [[Цэнгэл сум]] * [[Өлгий|Өлгий хот]] == Ургамал, амьтан == [[Агь]], [[таана]], [[хөмүүл]], [[шаваг]], [[шарилж]] , [[ерхөг]], [[хиаг]], [[хазаар өвс]], [[харгана]], [[хялгана]], [[бударган]]а зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд [[үхрийн нүд]], [[хад (жимсгэнэ)|хад]], [[гүзээлзгэнэ]], [[тошлой]] зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар [[вансэмбэрүү]], [[бадамлянхуа]], [[алтан гагнуур]], [[чихэр өвс]], [[бамбай]], [[башиг]], [[чийгийн давирхай]], [[таван салаа]], [[нохойн хошуу]] зэрэг [[эмийн ургамал]] ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй [[сээр нуруутан]] байгаагийн дотор 11 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 8 зүйл [[загас]] бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон [[аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]] зэрэг амьтдаас гадна [[чоно]], [[үнэг]], [[суусар]], [[тарвага]] ,[[туулай]], [[үен]] зэрэг ан амьтад, [[харцага]], [[ёл]], [[бүргэд]], [[сар (шувуу)|сар]], [[тоншуул]], [[хун]], [[хотон]], [[хойлог]], [[алтан гургалдай]], [[галуу]], [[нугас]] зэрэг жигүүртэн шувуудтай. == Эдийн засaг == Эдийн засгийн гол салбар нь [[мал аж ахуй]] бөгөөд 1,4 сая [[мал|малтай]], [[тариалан]] сул хөгжсөн байна. [[Аж үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] хөгжил дорой боловч [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, [[төмөр зам]], хатуу хучилттай [[авто зам|авто замгүй]], [[холбоо харилцаа|холбоо]], [[агаарын тээвэр|агаарын]] болон [[авто тээвэр|авто тээврийн үйлчилгээ]] харьцангуй илүү хөгжсөн. Хэтийн төлөв сайтай [[алт]]ны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, [[алт]] олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн [[байгаль орчин]] нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, [[химийн үйлдвэр]] хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна. ==Алдартай хүмүүс== ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Билэгтийн Цээхээ, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Буянт сум (Баян-Өлгий) *[[Банзарын Дамчаа]], Монгол Улсын Ардын жүжигчин, [[Буянт сум (Баян-Өлгий)]] == Засаг дарга<ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |title=Үе үеийн Засаг дарга нар – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055625/https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |url-status=dead }}</ref> == # хасаг гуйлгачид # А.Бэгзжав (1942-1943) # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # Б.Шагдар (1952-1954) # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # Таягийн Даваажав (1989-1990) # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид # хасаг гуйлгачид ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Bayan-Ölgii Aimag|Баян-Өлгий аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20141205163635/http://www.bayan-olgii.gov.mn/ Баян-Өлгий аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 448r1o73hw9czjz7p2pq4wmxbfqk9s8 865814 865804 2026-08-12T05:18:39Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-43788-02|~2026-43788-02]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 865482 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хамгийн баруун аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баян-Өлгий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = aimag.jpg | image_alt = | image_caption = [[Өлгий|Өлгий хот]] | image_flag = Mn flag bayan olgiy aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa bayan olgiy aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayan-Ölgii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|18|N|89|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1939 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Өлгий]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Есентайн Зангар <ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |title=Аймгийн Засаг даргын тухай – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524093448/https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 45704.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1710 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 109,038 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 734 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 6,710,756 <br />US$ 1,967 (2023) | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)142 | registration_plate = БӨ_ | iso_code = MN-071 | website = {{URL|www.bayan-olgii.gov.mn}} | footnotes = }} '''Баян-Өлгий''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}) нь, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн нэг]] юм. Аймгийн төв нь [[Өлгий]] хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 118,275. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь хасаг суугуул цөөнх бөгөөд Монгол овгийн урианхай, тува ястнууд амьдардаг. Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, Хорго гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. [[Ховд гол]] нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын их нөөцтэй. == Түүх == Баян-Өлгий аймаг нь 1940 оны 8-р сард БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрээр байгуулагдсан. Өлгийг 1940 оны 9-р сарын 17-нд аймгийн анхдугаар хурлаас аймгийн төв болгон сонгон баталгаажуулжээ. Баян-Өлгий аймгийг анх байгуулахдаа [[Увс аймаг|Увс аймг]]аас Аймгийн төв болох [[Өлгий|Өлгий сум]]ыг мөн [[Цагааннуур сум|Цагааннуур]],[[Ногооннуур сум|Ногооннуур]],[[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат]] харин үлдсэн сумдын нутгийг [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]аас таслан байгуулжээ. Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ. Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байжээ. 1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан. Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм. == Газар зүй == Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]]ны хяр дагаж [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]]той 450 км, хойт талаараа [[Сийлхэмийн нуруу]] дагаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]]тай 225 км, зүүн талаараа [[Увс]] аймагтай 165 км, зүүн ба урьд талаараа [[Ховд]] аймагтай 450 км нутгаар хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1301-4374 метрт оршино, нутаг дэвсгэрийн 95,3% нь 1600 метрээс дээш өндөрт байна. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Алтай Таван Богд]] уулын [[Хүйтэн оргил]] (4374 м) ба хамгийн нам цэг нь [[Баяннуур сум]]ын төв (1301 м) юм. Аймгийн нутаг дэвсгэр [[кайнозейн эрин]]ий дөрөвдөгч галавын үеийн [[гол]], [[мөрөн]], [[нуур]], [[ус]]ны ажиллагаагаар тогтсон [[элс]], [[шавар]], [[хайрга]] голлосон тунамалтай, [[уул]]ын [[хүрэн хөрс|хүрэн]] ба [[цайвар хүрэн хөрс]] зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. [[Геологи-тектоник]]ийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. [[Толбо нуур|Толбо]], [[Ачит нуур]] нь загасны агнуурын нөөцтэй. [[Ховд гол|Ховд]], [[Цагаан гол|Цагаан]], [[Согоог гол|Согоог]], [[Ёлт гол|Ёлт]], [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Булган гол|Булган]], [[Ганц мод гол|Ганц мод]], [[Бөхмөрөн гол|Бөхмөрөн]] зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км урт урсдаг. [[Файл:Landscape in Bayan-Ölgii Aimag.jpg|thumb|250px|<!-- [[Landscape]] in Bayan-Ölgii Province. -->]] == Уур амьсгал == Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл [[говь]], цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг. ==Хүн Ам == Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна. {| class="wikitable sortable" |+Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо<ref name=":0" /> !Он !Бүгд !Өсөлт/Бууралтын хувь |- |'''1944''' |38,765 | |- |'''1956''' |38,765 |7.7 |- |'''1963''' |47,838 |23.4 |- |'''1969''' |58,131 |21.5 |- |'''1979''' |71,372 |22.8 |- |'''1989''' |90,911 |27.4 |- |'''2000''' |91,579 |0.73 |- |'''2010''' |88,183 | -3.7 |- |'''2011''' |88,772 |0.7 |- |'''2012''' |90,511 |2 |- |'''2013''' |92,454 |2.1 |- |'''2014''' |95,151 |2.9 |- |'''2015''' |100,189 |5.3 |- |'''2016''' |100,172 |0 |- |'''2017''' |102,604 |2.4 |- |'''2018''' |105,090 |2.4 |- |'''2019''' |108,530 |3.3 |- |'''2020''' |110,597 |1.9 |- |'''2021''' |112,836 |2 |- |'''2023''' |116,615 |1.6 |} {| class="wikitable" |+ Баян-Өлгий аймгийн ястан угсаатнууд<ref name=":0">2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Казах || 91% |- | Урианхай || 5.6% |- | Халх || 0.9% |- | Дөрвөд || 0.9% |- | Тува || 0.8% |} ==Сумд== * [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай сум]] * [[Алтанцөгц сум]] * [[Баяннуур сум (Баян-Өлгий)|Баяннуур сум]] * [[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат сум]] * [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]] * [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]] * [[Дэлүүн сум]] * [[Ногооннуур сум]] * [[Цагааннуур (тосгон)|Цагааннуур тосгон]] * [[Сагсай сум]] * [[Толбо сум]] * [[Улаанхус сум]] * [[Цэнгэл сум]] * [[Өлгий|Өлгий хот]] == Ургамал, амьтан == [[Агь]], [[таана]], [[хөмүүл]], [[шаваг]], [[шарилж]] , [[ерхөг]], [[хиаг]], [[хазаар өвс]], [[харгана]], [[хялгана]], [[бударган]]а зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд [[үхрийн нүд]], [[хад (жимсгэнэ)|хад]], [[гүзээлзгэнэ]], [[тошлой]] зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар [[вансэмбэрүү]], [[бадамлянхуа]], [[алтан гагнуур]], [[чихэр өвс]], [[бамбай]], [[башиг]], [[чийгийн давирхай]], [[таван салаа]], [[нохойн хошуу]] зэрэг [[эмийн ургамал]] ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй [[сээр нуруутан]] байгаагийн дотор 11 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 8 зүйл [[загас]] бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон [[аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]] зэрэг амьтдаас гадна [[чоно]], [[үнэг]], [[суусар]], [[тарвага]] ,[[туулай]], [[үен]] зэрэг ан амьтад, [[харцага]], [[ёл]], [[бүргэд]], [[сар (шувуу)|сар]], [[тоншуул]], [[хун]], [[хотон]], [[хойлог]], [[алтан гургалдай]], [[галуу]], [[нугас]] зэрэг жигүүртэн шувуудтай. == Эдийн засaг == Эдийн засгийн гол салбар нь [[мал аж ахуй]] бөгөөд 1,4 сая [[мал|малтай]], [[тариалан]] сул хөгжсөн байна. [[Аж үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] хөгжил дорой боловч [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, [[төмөр зам]], хатуу хучилттай [[авто зам|авто замгүй]], [[холбоо харилцаа|холбоо]], [[агаарын тээвэр|агаарын]] болон [[авто тээвэр|авто тээврийн үйлчилгээ]] харьцангуй илүү хөгжсөн. Хэтийн төлөв сайтай [[алт]]ны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, [[алт]] олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн [[байгаль орчин]] нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, [[химийн үйлдвэр]] хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна. ==Алдартай хүмүүс== ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Рамишийн Асай, Ардын эмч, доктор, профессор Улаанхус сум (Баян-Өлгий) *Билэгтийн Цээхээ, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Буянт сум (Баян-Өлгий) *[[Банзарын Дамчаа]], Монгол Улсын Ардын жүжигчин, [[Буянт сум (Баян-Өлгий)]] *Б.Хайжамал "Монгол Улсын Ардын жүжигчин", Булган сум ( Баян-Өлгий) *Б. Базилхаан Монгол улсын гавьяат, доктор, профессор *А. Монголхан - Монгол улсын Ардын жүжигчин, БНМАУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн ( Толбо сум) == Засаг дарга<ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |title=Үе үеийн Засаг дарга нар – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055625/https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |url-status=dead }}</ref> == # Бажийн Хаби (1940-1942) # А.Бэгзжав (1942-1943) # Дүзелбайн Женисхан (1944-1950) # Мухамадийн Хурманхан (1951-1952) # Б.Шагдар (1952-1954) # Мухамадийн Хурманхан (1954-1955) # Шабийн Хабдыл (1956-1959) # Жуанганы Рым (1959-1970) # Асханбайн Сарай (1970-1978) # Кусбекийн Хызырхан (1978-1989) # Таягийн Даваажав (1989-1990) # [[Күнтуганы Мизамхан]] (1990-1996) # Кыдырийн Мейрам (1996-2000) # Хавдисламын Баделхан (2000-2004) # Омарын Хавсатар (2005-2007) # Сакейн Хавал (2007-2012) # Хузкейн Дармен (2012-2016) # Айыпийн Гылымхан (2016-2020) # Далелийн Бауыржан (2020-2024) # Есентайн Зангар (2024-) ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Bayan-Ölgii Aimag|Баян-Өлгий аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20141205163635/http://www.bayan-olgii.gov.mn/ Баян-Өлгий аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] ovf2ge8vutukvpxfxbotrbybgrp9cq2 0 2226 865795 785252 2026-08-12T03:34:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 865795 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠪᠠᠩᠯᠠᠳ᠋ᠧᠱ</br>ᠠᠷᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Бангладеш | native_name = {{ubl|{{native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}|''Гонопожатонти Банладеш''}} | image_flag = Flag of Bangladesh.svg | flag_type = [[Бангладешийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Bangladesh.svg | symbol_type = [[Бангладешийн төрийн сүлд|Сүлд]] | other_symbol = {{unbulleted list |[[File:Government Seal of Bangladesh.svg|100px|Бангладешийн Засгийн Газрын Тамга]]}} | other_symbol_type = [[Бангладешийн Засгийн Газрын Тамга|Бангладешийн Засгийн Газрын Албан Тамга]] | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[Бангладешийн төрийн дуулал|Amar Sonar Bangla]]"|italics=off}}<br />{{small|"Миний алтан Бенгал"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg|center]]</div>{{center|'''Марш:''' "[[Notuner Gaan]]"<br />{{small|"Залуучуудын Дуу"}}<ref name="national march">{{cite web|title=National Symbols→National march|website=Bangladesh Tourism Board|location=Bangladesh|publisher=Ministry of Civil Aviation & Tourism|url=http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|quote=In 13 January 1972, the ministry of Bangladesh has adopted this song as a national marching song on its first meeting after the country's independence.|access-date=21 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228040953/http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|archive-date=28 December 2016|url-status=dead}}</ref>}}{{center|'''Үндэсний уриа''': "[[Joy Bangla]]" <br />{{small|"Бенгалд Ялалт"}}<ref>{{cite news|url= https://en.prothomalo.com/bangladesh/joy-bangla-to-be-national-slogan-hc|title='Joy Bangla' to be national slogan: HC|publisher= Daily Prothom Alo|date=10 March 2020|access-date = 10 March 2020}}</ref><ref name="bn2">{{cite news|url=https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/1732865|title=HC orders govt to announce 'Joy Bangla' as national slogan in three months|publisher=bdnews24.com|date=10 March 2020|access-date=10 March 2020|archive-date=30 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630151417/https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/1732865|url-status=dead}}</ref>}} | image_map = Bangladesh (orthographic projection).svg | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[Дакка]] | coordinates = {{Coord|23|45|50|N|90|23|20|E|type:city_region:BD|display=inline}} | largest_city = Дакка | languages_type = Албан ёсны хэл <br /> {{nowrap|{{nobold|ба үндэсний хэл}}}} | languages = [[Бенгал хэл]]<ref name="bdlaws.minlaw.gov.bd">{{cite book|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh|chapter=Article 3. The state language|chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24550|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|publisher=Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh|access-date=1 February 2017}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |91.04% [[Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])|7.95% [[Хиндү шашин|Хиндү]] |0.61% [[Буддизм]] |0.30% [[Христийн шашин|Христ]] |0.12% [[Бангладеш дахь шашин|Бусад]]}} | religion_year = [[2022 оны Бангладешийн хүн амын тооллого|2022 оны тооллого]]<ref name="dhakatribune1">{{cite web | url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/07/27/bangladeshs-population-size-now-1651-million | title=Census 2022: Bangladesh population now 165 million | date=27 July 2022 }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 98.2-99% [[Бангладешчууд]] | 1-1.8% үндэсний цөөнх }} | ethnic_groups_year = 2022<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/ethnic-population-2022-census-real-picture-not-reflected-3090941 |title=Ethnic population in 2022 census: Real picture not reflected |publisher=The Daily Star |date= 9 August 2022|accessdate=2022-08-11}}</ref> | demonym = [[Бангладешчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлсан нам|давамгайлсан намтай]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Бангладешийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Абдул Хамид (улс төрч)|Абдул Хамид]] | leader_title2 = [[Бангладеш Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Шейх Хасина]] | leader_title3 = [[Үндэсний Хурлын Дарга (Бангладеш)|Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ширин Шармин Чаудхури]] | leader_title4 = [[Бангладешийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Хасан Фоез Сиддик]] | legislature = [[Бангладешийн Үндэсний Хурал|Жатио Шонгшод]] | sovereignty_type = [[Бангладешийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Бангладеш)|Тунхагласан]] | established_date1 = 3 сарын 26, 1971 | established_event2 = [[Ялалтын өдөр (Бангладеш)|Ялалтын өдөр]] | established_date2 = 12 сарын 16, 1971 | established_event3 = [[Бангладешийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date3 = 12 сарын 16, 1972 | area_km2 = 148,460 <ref name="bdarea">{{Cite CIA World Factbook|country=Bangladesh|accessdate=2021-11-13|year=2021}}</ref> | area_rank = 92<ref name="bdarea"/> | area_sq_mi = 57320 | area_label2 = Газрын талбай | area_data2 = 130,170 км²<ref name="bdarea"/> | area_label3 = Усны талбай | area_data3 = 18,290 км²<ref name="bdarea"/> | percent_water = 6.4 | population_estimate = | population_census = 165,158,616<ref name="populationcensus2022">{{cite news | url=https://www.bbc.com/bengali/news-62315139 | title=জনসংখ্যা সাড়ে ১৬ কোটি, অধিকাংশ নারী, কমেছে হিন্দু জনগোষ্ঠীর হার | newspaper=BBC News বাংলা }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 8 | population_density_km2 = 1,106 | population_density_sq_mi = 2,864.5 | population_density_rank = 7 | GDP_PPP = {{increase}} $1.36 их наяд | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 25 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $7,985 <ref name="IMF_WEO_Oct2022">{{cite web |title=Download World Economic Outlook database: October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=513,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=International Monetary Fund |access-date=13 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 129 | GDP_nominal = {{increase}} $461 тэрбум <ref name="IMF_WEO_Oct2022"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 35 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,734 <ref name="IMF_WEO_Oct2022"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 140 | Gini = 32.4 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/gini-coefficient-by-country |title=Gini Coefficient by Country 2022 |website=World Population Review}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.661 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|129}} | currency = [[Бангладеш така|Така]] ({{lang|bn|৳}}) | currency_code = BDT | time_zone = [[Бангладешийн Стандарт Цаг|БСЦ]] | utc_offset = +6 | date_format = {{nowrap|өө-сс-жжжж}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = зүүн гарын | calling_code = [[Бангладеш дахь утасны дугаар|+880]] | cctld = [[.bd]]<br />{{lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}} | official_website = <!-- do not add www.bangladesh.gov.bd – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, "do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | area_magnitude = | footnote = | today = }} '''Бангладеш''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ}} «[[бенгал]] орон»), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс''' нь [[Өмнөд Ази]]йн [[улс]] юм. Урдуураа [[Бенгалын булан]]тай нийлж, эргэн тойрондоо [[Энэтхэг]], зүүн урд талдаа багахан зурвасаар [[Мьянмар]] улстай тус тус хил залгадаг. Бангладеш улс (Зүүн Бенгал) нь [[Энэтхэг]] улсын [[Баруун Бенгал]] мужтай нийлж, [[Бенгал]]ын бүс нутаг хэмээгдэнэ. 1947 онд Бенгал, Энэтхэг салж шинээр байгуулагдсан [[Пакистан]] улсын зүүн хэсэг болох үед өнөөгийн Бангладеш улсын хил хязгаар тогтоогджээ. Харин энэ нь баруун хэсгээс нь Энэтхэгээр 1,600 км газраар тусгаарлагдаж байв. Улс төр, хэл ярианы ялгаварлан гадуурхал, мөн эдийн засгийн хайхрамжгүй байдал зэргээс болж тусгаар тогтнолын төлөөх дайн болж, 1971 онд тусгаарлажээ. Гэвч шинээр байгуулагдсан Бангладеш улс нь [[хоолны хомсдол]], [[байгалийн гамшиг]], [[ядуурал]], улс төрийн үймээн самуун, цэрэг армийн эхлүүлсэн төрийн эргэлт зэрэг үйл явдлууд олноор тохиолдох болов. 1991 онд [[ардчилал|ардчилсан тогтолцоог]] сэргээснээр харьцангуй тогтвортой байдал, эдийн засгийн хөгжил дагалдаж байна. Бангладеш нь дэлхийд [[хүн амын нягтрал]]аараа маш өндөрт бичигддэг бөгөөд [[ядуурлын түвшин]] нь ч өндөр. Газар зүйн хувьд [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] бэлчирийн хоёр талд орших бөгөөд жил болгон улирлын борооны үер, хар салхи тохиолдоно. Засаглалын хэлбэр нь парламентийн засаглалтай ардчилал боловч 2007 оны 1 сарын 11-нээс онцгой байдал зарлан ард түмний засаглалыг түр зогсоосон байгаа. Бангладеш нь [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]], [[Өмнөд Азийн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] (''South Asian Association for Regional Cooperation''), [[Бенгалын Буланд Бүх Секторын Техник, Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааг Дээшлүүлэх Санаачлага]] (''Bay of Bengal Initiative for MultiSectoral Technical and Economic Cooperation''), [[Исламын шашинт улсуудын байгууллага]] (''Organization of the Islamic Conference''), [[Хөгжиж буй 8 орон]] (''Developing 8, D8'') зэрэг байгууллагуудын гишүүн орон юм. [[Дэлхийн Банк]]ны 2005 оны 7 сарын судалгаагаар Бангладеш улс нь бичиг үсэгт тайлагдах байдал, сургуулиудад хүйсийн тэгш байдал, хүн амын өсөлтийн сааруулалт зэрэгт ихээхэн ахиц дэвшил гаргажээ. == Төр улс == [[Зураг:Somapura Mahavihara, Bangladesh.jpg|thumb|145px|left|IV зуунд баригдсан буддын [[Сомапура Махавихара|Сомапура сүм]]]] [[Зураг:Shat Gombuj Mosque 0016.JPG|thumb|145px|left|Султант үеийн «[[Жаран бөмбөгөр оройт сүм]]»]] === Эрт дээр үе === Эртний [[Бенгал]] газарт [[Ванга]], [[Саматата]], [[Харикела|Харикелын]] гэх мэт төр улс оршин байв. МЭӨ II зуунд [[Ашока хаан|Ашока хааны]] [[Маурья эзэнт гүрэн|Маурья эзэнт гүрний]] мэдэлд байсан. III-VI зууны [[Гуптын улс]] задарсны дараа [[Шашанка]] гэгч [[Гауда улс|Гауда]] (590–626) улсыг үндэслэсэн нь Бенгал нутагт төвлөсөн анхны төр улс байсан. Хэсэг уймарсны дараа [[Пала улс|Пала]] улс (750–1174) тогтож [[буддын шашин|буддын]] шашныг дагаж байлаа. Түүнийг [[Хиндү шашин|хинду шашинт]] [[Сена улс]] (1070–1230) залгаж авсан. 1206 онд [[Делийн султант улс]]ыг үндэслэсэн [[түрэг угсаатан|түрэг]] угсааны хилжи аймгийн [[Бахтияр]], хожим түүний үр хойч Сена улсыг мөхөөж Бенгалд эзэн суув. Энэ цаг, түүнээс урьд гэвэл XII зуунаас [[ислам]] шашны [[суннит урсгал]] Бенгалд дэлгэрчээ. XIV зуунаас [[Бенгалын султант улс]] (1352–1576) хүчирхэг оршин байгаад [[Их Могол Улс]]ын үе ирэхэд мөхөв. [[Моголистан|Могол гүрний]] доор Бенгал мужийн эрхтэй болж, [[Дакка]] шинээр үүсч төв нь болсон. Европын худалдаачид [[Ганга мөрөн|Ганга]] мөрний адаг Бенгалыг баян чинээлэг гэж санаархаж байв. Анх Португалын худалдаачид [[Читтагонг]]т ирж суугаад 1577 онд [[Акбар]] хаанаас зөвшөөрөл аван байнгын суурин үүсгэжээ. Европынхон байр сууриа бэхжүүлсээр [[Палаши]] гэдэг газар 1757 онд шийдвэрлэх ялалт байгуулснаар Бенгал нутаг [[Британийн Дорно Энэтхэг]]т хамаарчээ.<ref>Baxter, C (1997). Bangladesh, from a Nation to a State.</ref> [[Энэтхэгийн 1857 оны бослого|1857 оны их бослого]] нэг жил үргэлжлээд дарагдсан. Бослогын дараа Британийн хаан [[Британийн Энэтхэг|Энэтхэгийг]] (тухайн үеийн Бенгал бас орно) шууд өөрийн мэдэлд авч чангалаад урлаг соёлын хүчтэй нөлөө үзүүлэв. [[Рам Мохан Рой]] (1775–1833) гэгээнээс эхлээд [[Рабиндранат Таагүр]] (1861–1941) яруу найрагчаар дуустал олон сэхээтэн төрснийг [[Бенгалын сэргэн мандалт]] гэдэг. === Орчин үе === 1905 онд [[Бенгал]]ыг хоёр хуваагдаад 1911 онд эргээд буцаж нэгдсэн. Британиас 1947 онд тусгаар тогтноход урьдын адил хуваагдлаа. Хиндү шашин давамгайлдаг баруун хэсэг нь [[Энэтхэг улс|Энэтхэгт]] нийлж, ислам шүтлэгтэй [[Дорно Бенгал]] нь [[Пакистан]]д нийлж 1956 оноос [[Дорно Пакистан]] гэгдэх болжээ. Эхний жилээс л ялгаа мэдрэгдсэн. Эдийн засаг, хүн амын тоогоор дорнод илүү жин дарж, улс төрийн эрх, цэрэг зэвсгээр өрнөд ноёлж байв. 1952 онд Даккын оюутнууд [[урдү хэл|урду]] хэлээр хөтөлж буй албан хэргийг [[бенгал хэл|бенгал]] хэлээр хөтлөхийг шаардан жагсч байсан. 1949 онд байгуулагдсан «[[Авами лиг]]» (Ардын холбоо) нам одоо ч улс төрийн гол хүчин байсаар байгаа. 1966 онд намын тэргүүн [[Шейх Мужибур Рахман|Мужибур Рахман]] зургаан заалтат шаардлагынхаа гайгаар шоронд хоригдсон ч олны тэмцлээр 1969 онд суллагдаад хожим Бангладешийн анхны ерөнхийлөгч болжээ. Дорно Пакистанд [[Пакистаны арми]] орсон 1971 оны 3-р сарын 26-ны орой Бангладеш тусгаар тогтнолоо зарлан дайтаж олон хүн үхэж үрэгдсэн байна.<ref>Rummel, Rudolph J., "Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900"</ref> Өвөл нь Бангладеш-Энэтхэгийн холбоот цэрэг нийслэлийг эргүүлэн авч 12-р сарын 16-нд ᠌Пакистан [[Бангладеш тусгаар тогтносон нь|бууж өгчээ]]. Тусгаар тогтносон Бангладеш 1975–1990 оны хооронд цэргийн эрхт дэглэмтэй байв. Бие биенийгээ авч хаясаар 1982 оны [[Хуссейн Мохаммад Эршад]]ын үед тогтож 1990 оны коммунизмын уналтын нөлөөгөөр ардчилсан хөгжлийн зам руу орсон. 1991 онд [[Халеда Зиа]] ерөнхий сайд болжээ. Түүнтэй ээлж халаа солилцсон бас нэгэн эмэгтэй бол нөгөө анхны ерөнхийлөгчийн охин [[Шейх Хасина]] юм. Өнөөдөр Бангладеш [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[парламент]]ийн эрх давуу [[бүгд найрамдах засаг]] бүхий төрийн хэлбэр, ардчилсан дэглэмтэй улс юм. Төрийн тэргүүн нь [[Бангладеш улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] боловч [[Бангладеш улсын ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] хамаг ажлыг нугалдаг. 5 жил тутам сонгодог нэг танхимийн 350 суудал (50 эмэгтэй байх)-тай «[[Жатио Шонгшод]]» (Үндэсний Хурал) гэдэг улсын хуралтай. <gallery widths="160px" heights="120px"> Зураг:21 Feb 1953 Dhaka University female students procession.png|1952 оны «Хэлний хөдөлгөөн» Зураг:Bangladeshi election, 2008.jpg|2008 оны сонгуулийн үеэр Зураг:Sangshad Assembly Hall.jpg|Улсын хурлын танхим </gallery> === Орон нутаг === Бангладешийн нутаг дэвсгэр 7 «бипхага» ([[муж]]), дотроо 64 «зила» ([[тойрог (засаг захиргааны нэгж)|тойрог]]), 483 «упазила» (дэд тойрог)-д хуваагддаг.<ref>[http://www.cabinet.gov.bd/view_area.php?page=all_area&lang=en http://www.cabinet.gov.bd/view_area.php?page=all_area&lang=en]</ref> [[Зураг:Bangladesh divisions ru.svg|thumb|140px|left|Долоон муж]] {| class="wikitable" align="center" |+ ! |Д/д ! |Муж ! |Төв хот ! |Талбай,<br /> км² ! |Хүн ам,<br /> (2011) хүн |----- | 1 || [[Барисал муж|Барисал]] || [[Барисал]] || 11,394 || 8,147,000 |----- | 2 || [[Дакка муж|Дакка]] || [[Дакка]] || 30,772 || 46,729,000 |----- | 3 || [[Кхулна муж|Кхулна]] || [[Кхулна]] || 22,181 || 15,563,000 |----- | 4 || [[Ражшахи муж|Ражшахи]] || [[Ражшахи]] || 18,195 || 18,329,000 |----- | 5 || [[Рангпур муж|Рангпур]] || [[Рангпур]] || 16,316 || 15,665,000 |----- | 6 || [[Силхет муж|Силхет]] || [[Силхет]] || 12,718 || 9,807,000 |----- | 7 || [[Читтагонг муж|Читтагонг]] || [[Читтагонг]] || 32,696 || 28,079,000 |- style="background: #e0e0e0;" | || colspan=2| Бүгд || 144,272 || 142,319,000 |} == Нийгэм соёл== === Хүн ам зүй === {{Хүн амын түүхэн тоо |эхүндэс = ЭЗХАХБ/Дэлхийн банк<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2009 IEA ([http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf] pages 87–89)</ref> |нэр = Хүн амын түүхэн тоо <br> <small>(саяаар)</small> |1971 |67.8 |1980 |80.6 |1990 |105.3 |2000 |129.6 |2011 |142.3 }} [[Зураг:Bangladeshpop.svg|lang=mn|thumb|133x133px|left|Нас хүйсний бүтэц]] Бангладеш улсад 2011 онд 142,316,000 хүн байна гэж тоологдсон. Үүнээс олон буюу 150-170 сая хүн байгаа гэж үзэх нь ч бий. Хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|дэлхийд 8-рт]], хүн амын нягтшилаар [[Олон улсын харьцуулалт:Хүн амын суурьшлын нягт сийрэг|11-д]] зогсдог. Бага газартай орнуудыг үл тооцвол нэгдүгээр байр эзлэхээр шигүү суудаг гэж ойлгож болно. 1960-1970-аад онд Бангладешийнхан 65 саяаас 110 сая хүрч огцом олширсон. Ингээд 1980-аад оноос төрөлтийг хязгаарласнаар арай саарсан. Гэвч хүн амын өндөр өсөлттэй (жилд 1.59%) хэвээр байна. Хүн ам харьцангуй залуу, 15 хүртэлх насны хүүхэд 34 хувийг бүрдүүлдэг. Хүн амын 98% нь [[бенгал үндэстэн]]. Түүнээс тэдний төрөлх [[энэтхэг-ари хэлний салбар|энэтхэг-ари]] салбарын [[бенгал хэл]] (бангла [банла]) улсын албанд хэрэглэгдэнэ. Нэгэн зүйлийн үет үсэг болох [[бенгал үсэг|бенгал үсгээр]] бичдэг. Уламжлалт хэрэглээтэй учраас [[англи хэл]]ийг бусад харь хэлнээс илүү сайн мэднэ. Шашин шүтлэгээр үзвэл бүх ард түмний 90.4% [[ислам]], 8.2% [[хинду]] шашны шүтлэгтэй. Ислам шашинтан (хотон) нь үндсэндээ [[суннит]] дэгийг дагадаг. 1972 оны үндсэн хуульдаа төр шашин хоорондоо хамаагүйг цаазлан тогтоожээ. === Хот суурин === {{double image|right|Dhaka-skyline-aymash.jpg|135|Ctg Agrabad4.jpg|145|{{nbsp|15}} [[Дакка]] {{nbsp|35}} [[Читтагонг]]}} Бангладешийн хүн амын 27% хот газар суудаг. 30 мянгаас олон хүнтэй 200 гаруй хот байгаа. Томоохон нь:<ref>{{Webarchiv|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-29 |wayback=20130531012316 |text=Bangladesh: largest cities and towns and statistics of their population |archiv-bot=2023-09-26 07:04:30 InternetArchiveBot }}.</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | * [[Дакка]] — 7,033,075 оршин суугчтай * [[Читтагонг]] — 2,592,439 * [[Кхулна]] — 663,342 * [[Нараянганж]] — 543,090 || * [[Силхет]] — 479,837 хүнтэй * [[Тонги]] — 476,350 * [[Ражшахи]] — 449,756 * [[Богра]] — 350,397 |} === Хүний хөгжил === {{double image|right|Children in rural school.jpg|150|A community health worker conducting a survey in the Korail slum, Bangladesh (8630810827).jpg|165|Хөдөөний сурагчдын хичээл — Эрүүл мэндийн судалгаа}} Бангладешт бичиг үсэг тайлагдалтын хувь бага байна. Эрэгтэйд 61.3%, эмэгтэйд 52.2%.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |title="Bangladesh" |access-date=2014-03-12 |archive-date=2021-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101182840/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |url-status=dead }}</ref> Бага, дунд, ахлах сургууль, зарим хувийн дунд сургуулийг төрөөс санхүүжүүлдэг. Ерөнхий мэдлэгт 12 жил боловсорно.<ref>T. Neville Postlethwaite (1988). The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education. </ref> Их дээд сургууль гурван янзаар санхүүжнэ. [[Дээд сургуулийн газар|Улсын сургууль]] (төр санхүүжүүлнэ), [[Дээд сургуулийн газар|хувийн сургууль]] (хувийн хэвшлийн), [[Дээд сургуулийн газар|олон улсын]] (олон улсын байгууллага, сангаас). Улсын өмчит их дээд сургууль 34, хувийн 64, олон улсын 2 сургууль одоо байгаа. Хамгийн том нь [[Бангладеш улсын их сургууль]] (1992 онд байгуулагдсан) бол хамгийн нэртэй нь [[Даккын их сургууль]] (1921 оноос) юм. Бангладешт эрүүл мэндийн байдал муу, эмнэлгийн хангамж тэр бүр хүрэлцдэггүй. 10,000 хүний дунд эмнэлгийн 4 ор ноогдоно.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78 |title=Archive copy |access-date=2014-03-12 |archive-date=2013-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411101617/http://www.globalhealthfacts.org/data/topic/map.aspx?ind=78 |url-status=dead }}</ref> Хүн амын 26% хоол тэжээл, хүүхдийн 46% жингийн дутагдалтай. Хүнсний хангамж хүрэлцдэггүйгээс өлсгөлөн, өлөн зэлмүүн байдал хавтгай. ДНБ-ийн 3.35% эрүүл мэндийн салбарт зарцуулагдаж байгаа. === Урлаг соёл === [[Зураг:Bangladeshi Biryani.jpg|thumb|160px|Бангладешийн «биряни»]] Бенгал нутгаас [[Кази Назрул Ислам]], [[Рабиндранат Таагүр]], [[Сарат Чандра]] гээд зохиолч, яруу найрагч олон төрсөн. Бенгал яруу найргийн эх нь VIII зууны [[Чарьяпада]] байж магадгүй. Бенгал аман зохиолын сан арвин баян. Бангладешийн нийслэл [[Дакка]]д 1956 оноос кино хийж эхэлсэн. ''Далливүүд'' гэх энэ газраас жилд 80-100 орчим кино төрж байна.<ref>Logan, Stephen (2008)</ref> Гэхдээ телевизээр ихэвчлэн Энэтхэгийн кино гардаг. Гамбхира, бхатиала гэх мэт энэ нутгийн дуулах өвөрмөц хэв маяг, урсгал гэж бий. Эктара (нэг чавхдаст) гэдэг хөгжмийн зэмсэг байна. Хоолондоо [[цагаан будаа]], [[загас]], [[хүнсний ногоо]], [[халуун ногоо]], [[өндөг]] хийдэг. «[[Биряни]]», «[[панта бхат]]», «рашгула» зэрэг хоол байна. Эмэгтэйчүүд [[сари]] өмсдөг бол эрэгтэйчүүд европ хувцас их өмсөнө. [[Курта]] гэдэг хослол, [[лунги]] гэх богино өмд бас өмсдөг. Бангладешийн хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[крикет]], [[каббади]] тоглодог. Бангладеш Олимпын наадмаас медаль хүртэж амжаагүй. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{дуудүрс|Bangladesh|Бангладешийн зураг}} == Гадаад холбоос == * edu.olloo.mn. [https://web.archive.org/web/20080503200112/http://edu.olloo.mn/modules.php?name=Country&co=view&cid=8 «Бангладеш (Бvгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс)»] * Цээноров. [http://legationstseenee.blogspot.com/2010/01/v-1972-06-28.html «Монгол-Бангладешийн харилцааны товч лавлах»] <small>(2010)</small> {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} [[Ангилал:Бангладеш| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 5fmobcgaq0ar0okyl07qdf37xjqnv7y 0 3589 865842 865480 2026-08-12T10:03:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865842 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-08-12 10:03:49 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] qy7rpca5zh5n3kfzs8tcjqcon7rvdz8 0 4324 865806 802291 2026-08-12T04:59:28Z ~2026-44149-10 106737 Based true fact 865806 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|Баян-Өлгийн сумын|хэрэглээг|Алтай сум}} {{Инфобокс суурин <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Алтай сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption =Монгол дахь байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |seat_type = Сумын төв |seat = Чихэртэй |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = Байгуулагдсан<!-- Settled --> |established_date = 1959 он |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 =3163.56 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 4,380 |population_density_km2 =auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+7 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|48|18|08|N|89|30|55|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{URL|http://altai.bo.gov.mn/}} |footnotes = }} '''Алтай''' нь [[Баян-Өлгий]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. ==Сумын ерөнхий танилцуулга== Баян-Өлгий аймгийн Алтай сум нь 1959 онд байгуулагдсан, хуучнаар БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 2-р сарын 12-ны өдрийн 129-р зарлигаар Буянт сумаас өрх тусгаарлан Хар бут голын эрэгт сууриа тавьж анх байгуулагдсан. Хуучинаар Ховд аймгийн Жаргалант, Сагсай хошуунд харъяалагдаж байсан. Алтай сум Хар-Нуур, Бардам, Улаанхад, Шар говь, Чихэртэй гэсэн 5 багийн нийт 1034 өрх 3644 хүн амтай. Хүн ам, газар нутгийн хэмжээгэр Баян-Өлгий аймгийн 13 сумаас 6-д ордог. Хүн амын дийлэнх хувийг Хасаг гуйлгачин угсаатан эзлэх ба мөн Урианхай ястан нь ихэвчлэн Улаанхад, Борбургас багуудад оршин суудаг. ==Газар зүйн байршил== Баян-Өлгий аймгийн баруун урд хэсэгт: Улаанбаатар хотоос 1870 км, Аймгийн төвөөс 110 км зайд байрладаг. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Толбо, Дэлүүн сумдтай, мөн БНХАУ-тай хиллэдэг. ==Байгаль, газарзүйн онцлог== '''Газарзүйн онцлог.''' Далайн түвшнээс дээш 2148-3752 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Ховд, Ирчис мөрний сав газрын хагалбарт, өндөр уулын бүс нутагт багтдаг. Газар хөдлөлийн эрчим 2 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь өндөр уулын олон цүнхэг, түүнээс эх авсан гол горхи, булаг шанд, нуур цөөрөм ихтэй, мал аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой. Хамгийн өндөр цэг нь Цагаан уул д.т.д 3752м өндөртэй. Чихэртэй, Хар нуур, Жалангаш нуур, зэрэг томоохон нууруудтай. Гол горхиос Сагсай, Харбут, Чихэртэй, гэх мэт голуудаас гадна Нүцгэнтийн зуслангийн рашаан, эмчилгээнд ач тустай том жижиг рашаанууд их бий. ==Эдийн засаг== '''Орон нутгийн төсөв''': Тус сум нь орон нутгийн татварын орлогоор 121,18 сая төгрөгийн орлого оруулж улсад төвлөрсөн төсвийн дэмжилэг 1,709 сая төгрөгний дэмжилэг авч үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт зардал 1830,18 сая төгрөг ба түүний 55-60% цалин, 7% нийгмийн даатгалын шимтгэл, 6-9% хоолны зардал, 3-5 % түлш халаалт, 1-6 % ийг тээвэр шатахууны зардалд тус тус зарцуулж байна. '''Эдийн засгийн бүтэц''': Сумын хэмжээнд нийт 21 жижиг аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж 155 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж,үйлчилгээ явуулж улс орон нутагт 3.1 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна. Тус сумд жигд үйл ажиллагаа явуулж байгаа томоохон үйлдвэр, аж ахуйн нэгжгүй. Харин хүнсний болон төрөлжсөн барааны 45 дэлгүүр ийн 11 орчим дэлгүүр нь тотмол үйл ажиллагаа явуулж байна. ==Хөдөө аж ахуй== '''Мал сүргийн бүтэц''': Сумын хэмжээнд нийт 120650 малтайгаас тэмээ 397 тэмээ, 6159 адуу, 10251 үхэр, 57106 хонь, 46737 ямаа байна. Үүнээс цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 59960 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 49.7 хувийг эзэлдэг.695 малчин өрх, 292 мал бүхий өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 95.4 хувийг эзэлж байна. '''Газар тариалан''': Сумын хэмжээгээр жилд дунджаар 7620 тн байгалийн хадлан, 65 га-гаас 220 тн ногоон тэжээл, 3.4 га-гаас 28 тн төмс, 1.5 га-гаас 9.5 тн хүнсний ногоо тус тус хураан авдаг. ==Инженерийн дэд бүтэц== '''Зам тээвэр.''' Сумаас аймгийн төвтэй холбогдох орон нутгийн чанартай 110 км, хил залгаа сумууд болон багууд хоорондоо шороон замаар холбогддог. '''Цахилгаан хангамж.''' Сум нь төвлөрсөн эрчим хүчний системд 2001 онд холбогдсон. Сумын төвд баригдсан 10 квт-ын дэд станцтай. '''Ус хангамж.''' Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн хувьд өвлийн улиралд гүний 6 худаг, 98 энгийн гар худагаар зуны улиралд голын усаар хэрэгцээгээ хангадаг. 5 албан байгууллага тус бүрт 1 гар худагтай зарим том байгууллагуудад 2-оос дээш худагаар байгууллагын хэрэгцээг ханган ажиллаж айл өрх дээрхи гүний 6 худаг болон энгийн 98 худагаас усаа авч байна. '''Ариутгах татуурга.''' Сумын төвийн айл өрхүүдийн 50 хувь нь бохир усны цооногтой бөгөөд цаашид сумын төвийн айл өрхүүдийг 100 хувь бохир усны цооногтой болгох талаар бодлого барин ажиллаж байна.Суманд төвлөрсөн ариутгах татуургын байгууламж байхгүй. '''Дулаан хангамж.''' Сумын төвд 5 албан байгууллага нам даралтын уурын зуух ашиглан дулааны хэрэгцээ хангаж байна. ==Сумын хөшөө дурсгал== Тус сумын 5-р багийн “Хар үзүүр” гэдэг газарт Монгол Улсын баатар Х.Дамба, Д.Намнан нарын хөшөө байдаг. ==Сумын хөгжлийн зорилт== Тус сум нь “Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн гаралтай экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч сум” болох зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Үүнд: Эдийн засгийн бүтцийг боловсронгуй болгож, хэрэглэгч сумаас үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх Ажлын байрыг 2-3 дахин нэмэгдүүлж, ажиллах хүчний байршлыг хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах Нийгмийн дэд бүтэц, орон сууцны хангамжийн дээшлүүлэх ==Сумын онцлог== Алт, зэс, шар шавар, зэрэг байгалийн ашигт малтмалын баялагтай. Алтай соёоны нурууны тусгай хамгаалалтай нутаг бүхий байгалийн үзэсгэлэнт “Ёлт”-ын сав газар нутагтай. Тус газарт хүрэн баавгай, халиун буга, аргаль, янгир зэрэг дархан цаазтай амьтад мөн ёл, тас, бүргэд, шонхор, хойлог, ятуу зэрэг нэн ховордсон шувууд байдаг. Энэхүү онгон байгальд тулгуурлаж аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бүрэн бололцоотой нутаг. ==Засаг дарга== *хасаг гуйлгачид (1996-2000) *хасаг гуйлгачид (2000-2002) *хасаг гуйлгачид (2002-2008) *хасаг гуйлгачид (2008-2012) *хасаг гуйлгачид (2012-2016) *хасаг гуйлгачид (2016 оноос) ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Алтай сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 66iyaqfadh3515phwu8iizyrua1uu6p 865816 865806 2026-08-12T05:19:10Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 802291 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|Баян-Өлгийн сумын|хэрэглээг|Алтай сум}} {{Инфобокс суурин <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Алтай сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption =Монгол дахь байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |seat_type = Сумын төв |seat = Чихэртэй |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = Байгуулагдсан<!-- Settled --> |established_date = 1959 он |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 =3163.56 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 4,380 |population_density_km2 =auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+7 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|48|18|08|N|89|30|55|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{URL|http://altai.bo.gov.mn/}} |footnotes = }} '''Алтай''' нь [[Баян-Өлгий]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. ==Сумын ерөнхий танилцуулга== Баян-Өлгий аймгийн Алтай сум нь 1959 онд байгуулагдсан, хуучнаар БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1959 оны 2-р сарын 12-ны өдрийн 129-р зарлигаар Буянт сумаас өрх тусгаарлан Хар бут голын эрэгт сууриа тавьж анх байгуулагдсан. Хуучинаар Ховд аймгийн Жаргалант, Сагсай хошуунд харъяалагдаж байсан. Алтай сум Хар-Нуур, Бардам, Улаанхад, Шар говь, Чихэртэй гэсэн 5 багийн нийт 1034 өрх 3644 хүн амтай. Хүн ам, газар нутгийн хэмжээгэр Баян-Өлгий аймгийн 13 сумаас 6-д ордог. Хүн амын дийлэнх хувийг Казак үндэстэн эзлэх ба мөн Урианхай ястан цөөнх хэсгийг бүрдүүлэх нь ихэвчлэн Улаанхад, Борбургас багуудад оршин суудаг. ==Газар зүйн байршил== Баян-Өлгий аймгийн баруун урд хэсэгт: Улаанбаатар хотоос 1870 км, Аймгийн төвөөс 110 км зайд байрладаг. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Толбо, Дэлүүн сумдтай, мөн БНХАУ-тай хиллэдэг. ==Байгаль, газарзүйн онцлог== '''Газарзүйн онцлог.''' Далайн түвшнээс дээш 2148-3752 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Ховд, Ирчис мөрний сав газрын хагалбарт, өндөр уулын бүс нутагт багтдаг. Газар хөдлөлийн эрчим 2 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь өндөр уулын олон цүнхэг, түүнээс эх авсан гол горхи, булаг шанд, нуур цөөрөм ихтэй, мал аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой. Хамгийн өндөр цэг нь Цагаан уул д.т.д 3752м өндөртэй. Чихэртэй, Хар нуур, Жалангаш нуур, зэрэг томоохон нууруудтай. Гол горхиос Сагсай, Харбут, Чихэртэй, гэх мэт голуудаас гадна Нүцгэнтийн зуслангийн рашаан, Хула Шохы зэрэг эмчилгээнд ач тустай том жижиг рашаанууд их бий. ==Эдийн засаг== '''Орон нутгийн төсөв''': Тус сум нь орон нутгийн татварын орлогоор 121,18 сая төгрөгийн орлого оруулж улсад төвлөрсөн төсвийн дэмжилэг 1,709 сая төгрөгний дэмжилэг авч үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт зардал 1830,18 сая төгрөг ба түүний 55-60% цалин, 7% нийгмийн даатгалын шимтгэл, 6-9% хоолны зардал, 3-5 % түлш халаалт, 1-6 % ийг тээвэр шатахууны зардалд тус тус зарцуулж байна. '''Эдийн засгийн бүтэц''': Сумын хэмжээнд нийт 21 жижиг аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж 155 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж,үйлчилгээ явуулж улс орон нутагт 3.1 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна. Тус сумд жигд үйл ажиллагаа явуулж байгаа томоохон үйлдвэр, аж ахуйн нэгжгүй. Харин хүнсний болон төрөлжсөн барааны 45 дэлгүүр ийн 11 орчим дэлгүүр нь тотмол үйл ажиллагаа явуулж байна. ==Хөдөө аж ахуй== '''Мал сүргийн бүтэц''': Сумын хэмжээнд нийт 120650 малтайгаас тэмээ 397 тэмээ, 6159 адуу, 10251 үхэр, 57106 хонь, 46737 ямаа байна. Үүнээс цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 59960 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 49.7 хувийг эзэлдэг.695 малчин өрх, 292 мал бүхий өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 95.4 хувийг эзэлж байна. '''Газар тариалан''': Сумын хэмжээгээр жилд дунджаар 7620 тн байгалийн хадлан, 65 га-гаас 220 тн ногоон тэжээл, 3.4 га-гаас 28 тн төмс, 1.5 га-гаас 9.5 тн хүнсний ногоо тус тус хураан авдаг. ==Инженерийн дэд бүтэц== '''Зам тээвэр.''' Сумаас аймгийн төвтэй холбогдох орон нутгийн чанартай 110 км, хил залгаа сумууд болон багууд хоорондоо шороон замаар холбогддог. '''Цахилгаан хангамж.''' Сум нь төвлөрсөн эрчим хүчний системд 2001 онд холбогдсон. Сумын төвд баригдсан 10 квт-ын дэд станцтай. '''Ус хангамж.''' Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн хувьд өвлийн улиралд гүний 6 худаг, 98 энгийн гар худагаар зуны улиралд голын усаар хэрэгцээгээ хангадаг. 5 албан байгууллага тус бүрт 1 гар худагтай зарим том байгууллагуудад 2-оос дээш худагаар байгууллагын хэрэгцээг ханган ажиллаж айл өрх дээрхи гүний 6 худаг болон энгийн 98 худагаас усаа авч байна. '''Ариутгах татуурга.''' Сумын төвийн айл өрхүүдийн 50 хувь нь бохир усны цооногтой бөгөөд цаашид сумын төвийн айл өрхүүдийг 100 хувь бохир усны цооногтой болгох талаар бодлого барин ажиллаж байна.Суманд төвлөрсөн ариутгах татуургын байгууламж байхгүй. '''Дулаан хангамж.''' Сумын төвд 5 албан байгууллага нам даралтын уурын зуух ашиглан дулааны хэрэгцээ хангаж байна. ==Сумын хөшөө дурсгал== Тус сумын 5-р багийн “Хар үзүүр” гэдэг газарт Монгол Улсын баатар Х.Дамба, Д.Намнан нарын хөшөө байдаг. ==Сумын хөгжлийн зорилт== Тус сум нь “Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн гаралтай экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч сум” болох зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Үүнд: Эдийн засгийн бүтцийг боловсронгуй болгож, хэрэглэгч сумаас үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх Ажлын байрыг 2-3 дахин нэмэгдүүлж, ажиллах хүчний байршлыг хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах Нийгмийн дэд бүтэц, орон сууцны хангамжийн дээшлүүлэх ==Сумын онцлог== Алт, зэс, шар шавар, зэрэг байгалийн ашигт малтмалын баялагтай. Алтай соёоны нурууны тусгай хамгаалалтай нутаг бүхий байгалийн үзэсгэлэнт “Ёлт”-ын сав газар нутагтай. Тус газарт хүрэн баавгай, халиун буга, аргаль, янгир зэрэг дархан цаазтай амьтад мөн ёл, тас, бүргэд, шонхор, хойлог, ятуу зэрэг нэн ховордсон шувууд байдаг. Энэхүү онгон байгальд тулгуурлаж аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бүрэн бололцоотой нутаг. ==Засаг дарга== *М.Камелхан(1996-2000) *Б.Эрдэнэ (2000-2002) *С.Хайса (2002-2008) *З.Ханат (2008-2012) *Х.Айдос (2012-2016) *А.Асет (2016 оноос) ==Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Алтай сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] i1s5y1tbmz0k9z6tx0c2ev3j2b1kzpv 0 4325 865807 835791 2026-08-12T05:01:23Z ~2026-44149-10 106737 Based true fact 865807 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Алтанцөгц сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨᠴᠥ᠋ᠭᠦᠴᠡ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Цагаантүнгэ | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1925 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,786.10 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 2,919 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = 83040<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Алтанцөгц''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц сум нь 1925 онд байгуулагдсан, хуучнаар Чандмань уул аймгийн Мээрэнгийн  хошуу. Хаш, Баянбулаг, Улаанхаргана, Цагаантүнгэ гэсэн  4 багийн  нийт  713 өрхөд 2738 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор Баян-Өлгий  аймгийн 14 сумаас 10-д, газар нутгийн хэмжээгээр 12-д ордог хүн амын нягтралаар хамгийн бага сум юм. == Газар зүй == Баян-Өлгий аймгийн зүүн урьд хэсэгт: * Улаанбаатар хотоос 1750  км, * Аймгийн төвөөс 45 км зайд байрладаг. Тус аймгийн Ногооннуур, Баяннуур, Толбо, Бугат болон Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумадтай хиллэдэг. === Байгаль, газар зүйн онцлог === '''''Газар зүйн онцлог:''''' Далайн төвшинээс дээш 1415-4208 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Алтайн өндөр уулсын  мужид багтдаг. Нийт газар нутгийн хэмжээ 178610 га. {| class="wikitable" |Зориулалт |Хэмжээ /га/ |Нийт талбайд эзлэх хувь |- |Хөдөө аж ахуйн газар |164481 |92,1 |- |Ойн сан бүхий газар |5104 |2,9 |- |Усан сан бүхий газар |676 |0.4 |- |Тусгай хэрэгцээний газар |7374 |4,1 |- |Тосгон, суурингийн газар |200 |0,1 |- |Дэд бүтцийн газар |775 |0,4 |} == Эдийн засаг == === Орон нутгийн төсөв === Сумын төсвийн нийт орлого нь 1369.4 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг 1287.7 сая төгрөг, сумын өөрийн орлого 81.7сая төгрөг байна. Орон нутгийн нийт төсвийн зардал нь 1369.4  сая төгрөг байна. Нийт зардлын 68.9 хувь нь цалин,  7.5 хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл, 23.6 хувийг нь бусад зардал эзэлж байна. Сумын хэмжээнд газар тариалангийн  5 аж ахуйн нэгж, малчны 5 бүлэг, хувийн мал эмнэлгийн 6 нэгж, 5 төсөвт байгууллага үйл ажиллагаа явуулж орон нутгийн орлого төсвийн татварын орлого 115,2 сая төгрөг, санхүүгийн дэмжлэгээр 128,7 сая төгрөг, тусгай зориулалтын санхүүжилтээр 1076,4 сая төгрөг нийт 1,320,3 сая төгрөгийг төсөвт байгууллагууд үйл ажиллагаандаа зарцуулсан. Татварын орлого 110 хувиар давж биелж 11,2 сая төгрөг орон нутгийн нөөц хөрөнгөд хуримтлагдсан байна. Сумын нийт үйлдвэрлэлийн 60,1 хувийг МАА-н  салбар, 25 хувь  нь газар тариалангийн салбар, 14,9  хувь нь аж үйлдвэр болон үйлчилгээний бусад салбараас тус тус ордог. === Мал сүргийн бүтэц === Сумын хэмжээгээр нийт 134258 мал тоологдсоноос тэмээ 1102, адуу 5923, үхэр 6809, хонь 51746, ямаа 68678 байгаа бөгөөд үүнээс цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 13000 толгой мал байгаа нь нийт малын 21,9 хувь болж байна. 395 малчин өрх, 232 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 7,9 хувийг эзэлж байна. === Газар тариалан === Сумын хэмжээгээр жилд 1,5  га талбайд үр тариа, 68 га талбайд төмс, 43 га талбайд хүнсний ногоо,  3 тонн үр тариа, 722 тонн төмс, 559 тонн хүнсний ногоо хураан авч байна. === Инженерийн дэд бүтэц === '''''Зам тээвэр.''''' Сумын газар нутгаар Баяннуур сум орох 80 км өвлийн цагаар Увс аймгийн Ховд сум орох 53 км, Ховд аймаг орох 220 км зам дайран өнгөрдөг бөгөөд багууд хооронд шороон замаар холбогдсон. Аймгийн төвөөс 45 км шороон  замтай цаашид асфальтан замтай болох зайлшгүй шаардлагатай. '''''Цахилгаан хангамж.''''' Сум нь эрчим хүчний баруун бүсийн 1000 квт 119-р станцад холбогдсон. Уг станцаас Увс аймгийн Ховд сум, Ногооннуур сумын Дулаан харын хар тугалгын уурхай, цаашид Асгатын мөнгөний стратегийн орд газрын уурхайг эрчим хүчээр хангах  гол станц тус сумын нутагт байдаг. '''''Ус хангамж.''''' Сумын төвийн цэвэр усны эх үүсвэр  гүний 5 худагтай мөн гол горхи Ховд гол Олоннуурын гол горхийг ашиглан хэрэглээний усаа хангаж байна. '''''Дулаан хангамж.''''' Сумын төвийн бүх байгууллагууд өөрийн харьяа бага оврын уурын зуухуудаар дулаан хангаж байна. == Хүн ам == {| class="wikitable" |'''Үзүүлэлт''' |'''Сумын төвд''' |'''Хөдөөд''' |'''Нийт''' |- |Хүн амын тоо |860 |1878 |2738 |- |Нийт эмэгтэй 0-4 |458 77 |916 93 |1374 170 |- |5-9 нас |61 |100 |161 |- |10-14 нас |58 |91 |149 |- |15-18 нас |46 |76 |122 |- |19-24 нас |32 |85 |117 |- |24-29 нас |35 |70 |105 |- |30-34 нас |36 |81 |117 |- |35-39 нас |29 |74 |103 |- |40-44 нас |21 |47 |68 |- |45-49 нас |23 |34 |57 |- |50-54 нас |11 |48 |59 |- |55-59 нас 60-65нас 65-аас дээш нас |14 7 8 |29 25 63 |43 32 71 |- |Нийт эрэгтэй 0-4 |402 52 |962 118 |1364 170 |- |5-9 нас |55 |99 |154 |- |10-14 нас |54 |111 |155 |- |15-18 нас |24 |112 |146 |- |19-24 нас |35 |78 |113 |- |24-29 нас |31 |86 |117 |- |30-34 нас |37 |83 |120 |- |35-39 нас |34 |71 |105 |- |40-44 нас |19 |58 |77 |- |45-49 нас |21 |40 |61 |- |50-54 нас |18 |27 |45 |- |55-59 нас |9 |22 |31 |- |60-65нас 65-аас дээш нас Өрхийн тоо Суурин хүн Түр оршинсуугч |5 8 |10 47 |15 55 2738 |} '''Орон сууцны хангамж''' Сумын хэмжээнд инженерийн хангамжтай орон сууц байсан боловч бүгд хувьчлагдсан, хувьчлагдаагүй 2 айлын орон сууц байгаа боловч одоогоор ашиглах боломжгүй. Суманд сүүлийн жилүүдэд шинээр инженерийн бүрэн хангамжтай орон сууц баригдаагүй. == Нийгмийн үйлчилгээний барилга, байгууламж == {| class="wikitable" |'''1''' |'''Сургууль''' |'''суудал''' |'''502''' |- |2 |Сургуулийн дотуур байр |ор |130 |- |3 |Цэцэрлэг |хүүхэд |100 |- |4 |Эмнэлэг /хэвтэж эмчлүүлэх/ |ор |10 |- |5 |Спорт заал |тоо |2 |- |6 |Биеийн тамирын талбай |м2 |240м2 |- |7 |Соёлын төв |тоо |1 |- |8 |Номын сан |суудал |24 |- |9 10 |Банк Халуун ус |Тоо тоо |2 1 |} === Боловсрол === Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 22 бүлэгт 502 хүүхэд өдрөөр суралцаж, албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд 27 иргэн суралцаж байна. Бага ангийн хамран сургалт 98,6 хувь, суурь боловсролын хамран сургалт 97,3 хувьд хүрсэн. Ерөнхий боловсролын сургуульд мэргэжилтэй багшийн хангалт 100 хувь байгаа бөгөөд мэргэжил дээшлүүлэх хөрвөх сургалтанд нийт 33 багш хамрагдсан байна. === Сургууль    ===         * Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль * Цагаан түнгэ багийн нутагт  байршилтай * 640 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 502 хүүхэд суралцаж байна * 74 багш, ажиллагчидтай * 1977 онд ашиглалтанд орсон, тоосгон хийцтэй, 320 хүүхдийн байртай өргөтгөл 1994 онд хийгдэж ашиглалтанд орсон өргөтгөлийн байранд их засвар хийх, биеийн тамирын заал шинээр барих шаардлагатай * 2 дотуур байртай 1977 онд 50 хүүхдийн дотуур байр ашиглалтанд орсон, 1986 онд 80 хүүхдийн дотуур байр ашиглалтанд орсон * 2010 онд 80 хүүхдийн дотуур байранд яамны хөрөнгө оруулалтаар их засвар хийгдсэн боловч чанаргүй хийгдсэнээс  дээвэрээс нь ус гоождог, вакум цонхнууд битүүмжлэл байхгүй, хаалга эвдэрсэн нь чанаргүй материалаар хийгдсэн болно * 50 хүүхдийн дотуур байр ашиглах боломжгүй шинээр дотуур байр барих шаардлагатай. === Цэцэрлэг === * Цагаантүнгэ багийн нутагт байршилтай * 90 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 100  хүүхэд хүмүүжиж байна * 19 багш, ажиллагчидтай * 1984 онд ашиглалтанд орсон  тоосгон хийцтэй, зориулалтын  барилга.  Нам даралтын зуухтай * Ашиглалтанд орсноос хойш ганц ч удаа засвар хийгдээгүй дээвэр, ханаар нь ус нэвчиж их засварт орох шаардлагатай болсон мөн “Ном авъяас” хөтөлбөрийн хүрээнд өргөтгөл хийгдэж заал дуу хөгжмийн кабинет, багшийн хөгжлийн танхимтай болох шаардлагатай байна. Мөн малчдын хүүхдэд жилийн 4 улиралд сургуулийн өмнөх  боловсрол олгох зорилгоор 1-2 багийн төвд цэцэрлэг нээх шаардлагатай. === Эрүүл мэнд === Суманд 10 ортой 1 эмнэлэг, 1 эмийн сан  үйл ажиллагаа явуулж, 2 их эмч, 24 эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэн  ажиллаж байна. 2012 онд нийт 63 хүүхэд мэндэлж, 0-1 насны хүүхдийн эндэгдэл, эхийн эндэгдэл байхгүй байна. Нийт өвчлөлийг авч үзвэл халдварт бус өвчлөл 503 гарсан байна. === Эрүүл мэндийн төв === * Цагаан түнгэ нутагт байршилтай * 26 ортой * 2 их эмч, 4 сувилагч нийт 26 ажиллагчидтай * 2012 онд шинэ хоёр давхар зориулалт, стандартын дагуу баригдсан байр  ашиглалтанд орж үйл ажиллагаа явуулж байна.  Инженерийн бие даасан хангамжтай, цэвэр, бохир усанд холбогдсон. Шинэ барилгын нийт өрөөний хангамж  муу учир шинээр аптекийн байр барьж өгөх шаардлагатай. === Соёлын төв ===         * Соёлын төв * Цагаантүнгэ багийн нутагт  байршилтай * 250 хүний суудалтай * 7 ажиллагчидтай * 1989 онд ашиглалтанд орсон  блокон хийцтэй, зориулалтын барилга. '''Ажиллах хүч, салбараар''' {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Салбар''' | rowspan="2" |'''Хэмжих нэгж''' | colspan="3" |'''2012''' |- |Сумын төвд |Хөдөөд |Нийт |- |МАА-н салбар |Хүн |66 |594 |660 |- |Газар тариалан |Хүн |41 | |41 |- |Аж үйлдвэр Үйлчилгээ |Хүн |224 | |224 |- |'''Нийт''' |'''Хүн''' |'''331''' |'''594''' |'''925''' |} === Ажилгүйдэл, ядуурал === Суманд бүртгэлтэй ажилгүй 75 иргэн  байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 52 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл 15 хувийг дээд, 6 хувийг тусгай дунд,  62 хувийг бүрэн дунд, 16 хувийг бүрэн бус дунд, 6 хувийг бага буюу боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна. '''ХОТ БАЙГУУЛАЛТ, БАРИЛГА''' '''Хот байгуулалт, газрын харилцаа''' Алтанцөгц  сумын төв нь засг захиргаа, мал  аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл үйлчилгээ давамгайлсан суурин юм. Сумын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг 2013 онд орон нутгийн төсвийн санхүүжилтээр шинээр боловсруулахаар төлөвлөж байна. Сумын төвийн нутаг дэвсгэрийн бүсчлэлийн өнөөгийн байдал: * орон сууц, олон нийтийн бүс 200 га * үйлдвэрлэлийн бүс 80 га * ногоон байгууламж, амралт, аялал жуулчлалын бүс  1000 га * хөдөө аж ахуйн бүс  2000 га * зуслангийн бүс 104,000 га Өнөөгийн байдлаар 194 өрх гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 12,7 га газар өмчилж давхардсан тоогоор 1749 иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллага өвөлжөө, хаваржаа, хадлан тариалангийн  зориулалтаар 2598 ,6 га газар эзэмшиж байна. '''Барилга''' Орон нутгийн барилгын компануудын 2012 оны барилга угсралт, их засварын ажил нь 0,9 тэрбум төгрөгийн гүйцэтгэлтэй байна. Үүнээс улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэж байгаа ажил 100 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. '''СУМАНД ХЭРЭГЖИЖ БУЙ ТӨСЛҮҮД''' * Малын индексжүүлсэн даатгал төсөл * Жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих төсөл * Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийн төслүүд '''СУМЫН СОР БҮТЭЭГДЭХҮҮН''' Сумын сор бүтээгдэхүүн “Тэмээний хоормог” сүүлийн жилүүдэд чацаргана тариалалтыг дэмжиж ажилласанаар “Нутгийн чацаргана” онцлох бүтээгдэхүүний тоонд орж байна. '''СУМЫН ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТ''' Тус сум нь '''''“Мал аж ахуй газар тариалан цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч  сум”''''' болох зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Эдийн засгийн бүтцийг боловсронгуй болгож  бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх * Ажлын байрыг  нэмэгдүүлж,  хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах * Дэд бүтэц болон газар тариалан МАА-н хүртээмж хувийг дээшлүүлэх '''Сумын онцлог''' * Тус суманд урианхай болон хасаг гуйлгачин ард хамтран амьдарч ирсэн онцлог түүхтэй бөгөөд бусад сумуудаас зуны цагт нүүдэл хийдгээрээ онцлогтой. Газар нутаг нь ой хээр, тал хосолсон газар тариалан эрхлэхэд маш тохиромжтой. Сумын нутаг дэвсгэрт Янгир, аргаль, ирвэс, тарвага, үнэг чоно гэх мэтийн ан амьтантай. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Алтанцөгц сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] hfe1ne29la1zrtjd0ps8j1dupbs30nb 865817 865807 2026-08-12T05:19:20Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 835791 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Алтанцөгц сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨᠴᠥ᠋ᠭᠦᠴᠡ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Цагаантүнгэ | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1925 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,786.10 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 2,919 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = 83040<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Алтанцөгц''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц сум нь 1925 онд байгуулагдсан, хуучнаар Чандмань уул аймгийн Мээрэнгийн  хошуу. Хаш, Баянбулаг, Улаанхаргана, Цагаантүнгэ гэсэн  4 багийн  нийт  713 өрхөд 2738 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор Баян-Өлгий  аймгийн 14 сумаас 10-д, газар нутгийн хэмжээгээр 12-д ордог хүн амын нягтралаар хамгийн бага сум юм. == Газар зүй == Баян-Өлгий аймгийн зүүн урьд хэсэгт: * Улаанбаатар хотоос 1750  км, * Аймгийн төвөөс 45 км зайд байрладаг. Тус аймгийн Ногооннуур, Баяннуур, Толбо, Бугат болон Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумадтай хиллэдэг. === Байгаль, газар зүйн онцлог === '''''Газар зүйн онцлог:''''' Далайн төвшинээс дээш 1415-4208 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Алтайн өндөр уулсын  мужид багтдаг. Нийт газар нутгийн хэмжээ 178610 га. {| class="wikitable" |Зориулалт |Хэмжээ /га/ |Нийт талбайд эзлэх хувь |- |Хөдөө аж ахуйн газар |164481 |92,1 |- |Ойн сан бүхий газар |5104 |2,9 |- |Усан сан бүхий газар |676 |0.4 |- |Тусгай хэрэгцээний газар |7374 |4,1 |- |Тосгон, суурингийн газар |200 |0,1 |- |Дэд бүтцийн газар |775 |0,4 |} == Эдийн засаг == === Орон нутгийн төсөв === Сумын төсвийн нийт орлого нь 1369.4 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг 1287.7 сая төгрөг, сумын өөрийн орлого 81.7сая төгрөг байна. Орон нутгийн нийт төсвийн зардал нь 1369.4  сая төгрөг байна. Нийт зардлын 68.9 хувь нь цалин,  7.5 хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл, 23.6 хувийг нь бусад зардал эзэлж байна. Сумын хэмжээнд газар тариалангийн  5 аж ахуйн нэгж, малчны 5 бүлэг, хувийн мал эмнэлгийн 6 нэгж, 5 төсөвт байгууллага үйл ажиллагаа явуулж орон нутгийн орлого төсвийн татварын орлого 115,2 сая төгрөг, санхүүгийн дэмжлэгээр 128,7 сая төгрөг, тусгай зориулалтын санхүүжилтээр 1076,4 сая төгрөг нийт 1,320,3 сая төгрөгийг төсөвт байгууллагууд үйл ажиллагаандаа зарцуулсан. Татварын орлого 110 хувиар давж биелж 11,2 сая төгрөг орон нутгийн нөөц хөрөнгөд хуримтлагдсан байна. Сумын нийт үйлдвэрлэлийн 60,1 хувийг МАА-н  салбар, 25 хувь  нь газар тариалангийн салбар, 14,9  хувь нь аж үйлдвэр болон үйлчилгээний бусад салбараас тус тус ордог. === Мал сүргийн бүтэц === Сумын хэмжээгээр нийт 134258 мал тоологдсоноос тэмээ 1102, адуу 5923, үхэр 6809, хонь 51746, ямаа 68678 байгаа бөгөөд үүнээс цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн 13000 толгой мал байгаа нь нийт малын 21,9 хувь болж байна. 395 малчин өрх, 232 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 7,9 хувийг эзэлж байна. === Газар тариалан === Сумын хэмжээгээр жилд 1,5  га талбайд үр тариа, 68 га талбайд төмс, 43 га талбайд хүнсний ногоо,  3 тонн үр тариа, 722 тонн төмс, 559 тонн хүнсний ногоо хураан авч байна. === Инженерийн дэд бүтэц === '''''Зам тээвэр.''''' Сумын газар нутгаар Баяннуур сум орох 80 км өвлийн цагаар Увс аймгийн Ховд сум орох 53 км, Ховд аймаг орох 220 км зам дайран өнгөрдөг бөгөөд багууд хооронд шороон замаар холбогдсон. Аймгийн төвөөс 45 км шороон  замтай цаашид асфальтан замтай болох зайлшгүй шаардлагатай. '''''Цахилгаан хангамж.''''' Сум нь эрчим хүчний баруун бүсийн 1000 квт 119-р станцад холбогдсон. Уг станцаас Увс аймгийн Ховд сум, Ногооннуур сумын Дулаан харын хар тугалгын уурхай, цаашид Асгатын мөнгөний стратегийн орд газрын уурхайг эрчим хүчээр хангах  гол станц тус сумын нутагт байдаг. '''''Ус хангамж.''''' Сумын төвийн цэвэр усны эх үүсвэр  гүний 5 худагтай мөн гол горхи Ховд гол Олоннуурын гол горхийг ашиглан хэрэглээний усаа хангаж байна. '''''Дулаан хангамж.''''' Сумын төвийн бүх байгууллагууд өөрийн харьяа бага оврын уурын зуухуудаар дулаан хангаж байна. == Хүн ам == {| class="wikitable" |'''Үзүүлэлт''' |'''Сумын төвд''' |'''Хөдөөд''' |'''Нийт''' |- |Хүн амын тоо |860 |1878 |2738 |- |Нийт эмэгтэй 0-4 |458 77 |916 93 |1374 170 |- |5-9 нас |61 |100 |161 |- |10-14 нас |58 |91 |149 |- |15-18 нас |46 |76 |122 |- |19-24 нас |32 |85 |117 |- |24-29 нас |35 |70 |105 |- |30-34 нас |36 |81 |117 |- |35-39 нас |29 |74 |103 |- |40-44 нас |21 |47 |68 |- |45-49 нас |23 |34 |57 |- |50-54 нас |11 |48 |59 |- |55-59 нас 60-65нас 65-аас дээш нас |14 7 8 |29 25 63 |43 32 71 |- |Нийт эрэгтэй 0-4 |402 52 |962 118 |1364 170 |- |5-9 нас |55 |99 |154 |- |10-14 нас |54 |111 |155 |- |15-18 нас |24 |112 |146 |- |19-24 нас |35 |78 |113 |- |24-29 нас |31 |86 |117 |- |30-34 нас |37 |83 |120 |- |35-39 нас |34 |71 |105 |- |40-44 нас |19 |58 |77 |- |45-49 нас |21 |40 |61 |- |50-54 нас |18 |27 |45 |- |55-59 нас |9 |22 |31 |- |60-65нас 65-аас дээш нас Өрхийн тоо Суурин хүн Түр оршинсуугч |5 8 |10 47 |15 55 2738 |} '''Орон сууцны хангамж''' Сумын хэмжээнд инженерийн хангамжтай орон сууц байсан боловч бүгд хувьчлагдсан, хувьчлагдаагүй 2 айлын орон сууц байгаа боловч одоогоор ашиглах боломжгүй. Суманд сүүлийн жилүүдэд шинээр инженерийн бүрэн хангамжтай орон сууц баригдаагүй. == Нийгмийн үйлчилгээний барилга, байгууламж == {| class="wikitable" |'''1''' |'''Сургууль''' |'''суудал''' |'''502''' |- |2 |Сургуулийн дотуур байр |ор |130 |- |3 |Цэцэрлэг |хүүхэд |100 |- |4 |Эмнэлэг /хэвтэж эмчлүүлэх/ |ор |10 |- |5 |Спорт заал |тоо |2 |- |6 |Биеийн тамирын талбай |м2 |240м2 |- |7 |Соёлын төв |тоо |1 |- |8 |Номын сан |суудал |24 |- |9 10 |Банк Халуун ус |Тоо тоо |2 1 |} === Боловсрол === Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 22 бүлэгт 502 хүүхэд өдрөөр суралцаж, албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд 27 иргэн суралцаж байна. Бага ангийн хамран сургалт 98,6 хувь, суурь боловсролын хамран сургалт 97,3 хувьд хүрсэн. Ерөнхий боловсролын сургуульд мэргэжилтэй багшийн хангалт 100 хувь байгаа бөгөөд мэргэжил дээшлүүлэх хөрвөх сургалтанд нийт 33 багш хамрагдсан байна. === Сургууль    ===         * Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль * Цагаан түнгэ багийн нутагт  байршилтай * 640 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 502 хүүхэд суралцаж байна * 74 багш, ажиллагчидтай * 1977 онд ашиглалтанд орсон, тоосгон хийцтэй, 320 хүүхдийн байртай өргөтгөл 1994 онд хийгдэж ашиглалтанд орсон өргөтгөлийн байранд их засвар хийх, биеийн тамирын заал шинээр барих шаардлагатай * 2 дотуур байртай 1977 онд 50 хүүхдийн дотуур байр ашиглалтанд орсон, 1986 онд 80 хүүхдийн дотуур байр ашиглалтанд орсон * 2010 онд 80 хүүхдийн дотуур байранд яамны хөрөнгө оруулалтаар их засвар хийгдсэн боловч чанаргүй хийгдсэнээс  дээвэрээс нь ус гоождог, вакум цонхнууд битүүмжлэл байхгүй, хаалга эвдэрсэн нь чанаргүй материалаар хийгдсэн болно * 50 хүүхдийн дотуур байр ашиглах боломжгүй шинээр дотуур байр барих шаардлагатай. === Цэцэрлэг === * Цагаантүнгэ багийн нутагт байршилтай * 90 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 100  хүүхэд хүмүүжиж байна * 19 багш, ажиллагчидтай * 1984 онд ашиглалтанд орсон  тоосгон хийцтэй, зориулалтын  барилга.  Нам даралтын зуухтай * Ашиглалтанд орсноос хойш ганц ч удаа засвар хийгдээгүй дээвэр, ханаар нь ус нэвчиж их засварт орох шаардлагатай болсон мөн “Ном авъяас” хөтөлбөрийн хүрээнд өргөтгөл хийгдэж заал дуу хөгжмийн кабинет, багшийн хөгжлийн танхимтай болох шаардлагатай байна. Мөн малчдын хүүхдэд жилийн 4 улиралд сургуулийн өмнөх  боловсрол олгох зорилгоор 1-2 багийн төвд цэцэрлэг нээх шаардлагатай. === Эрүүл мэнд === Суманд 10 ортой 1 эмнэлэг, 1 эмийн сан  үйл ажиллагаа явуулж, 2 их эмч, 24 эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэн  ажиллаж байна. 2012 онд нийт 63 хүүхэд мэндэлж, 0-1 насны хүүхдийн эндэгдэл, эхийн эндэгдэл байхгүй байна. Нийт өвчлөлийг авч үзвэл халдварт бус өвчлөл 503 гарсан байна. === Эрүүл мэндийн төв === * Цагаан түнгэ нутагт байршилтай * 26 ортой * 2 их эмч, 4 сувилагч нийт 26 ажиллагчидтай * 2012 онд шинэ хоёр давхар зориулалт, стандартын дагуу баригдсан байр  ашиглалтанд орж үйл ажиллагаа явуулж байна.  Инженерийн бие даасан хангамжтай, цэвэр, бохир усанд холбогдсон. Шинэ барилгын нийт өрөөний хангамж  муу учир шинээр аптекийн байр барьж өгөх шаардлагатай. === Соёлын төв ===         * Соёлын төв * Цагаантүнгэ багийн нутагт  байршилтай * 250 хүний суудалтай * 7 ажиллагчидтай * 1989 онд ашиглалтанд орсон  блокон хийцтэй, зориулалтын барилга. '''Ажиллах хүч, салбараар''' {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Салбар''' | rowspan="2" |'''Хэмжих нэгж''' | colspan="3" |'''2012''' |- |Сумын төвд |Хөдөөд |Нийт |- |МАА-н салбар |Хүн |66 |594 |660 |- |Газар тариалан |Хүн |41 | |41 |- |Аж үйлдвэр Үйлчилгээ |Хүн |224 | |224 |- |'''Нийт''' |'''Хүн''' |'''331''' |'''594''' |'''925''' |} === Ажилгүйдэл, ядуурал === Суманд бүртгэлтэй ажилгүй 75 иргэн  байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 52 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл 15 хувийг дээд, 6 хувийг тусгай дунд,  62 хувийг бүрэн дунд, 16 хувийг бүрэн бус дунд, 6 хувийг бага буюу боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна. '''ХОТ БАЙГУУЛАЛТ, БАРИЛГА''' '''Хот байгуулалт, газрын харилцаа''' Алтанцөгц  сумын төв нь засг захиргаа, мал  аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл үйлчилгээ давамгайлсан суурин юм. Сумын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг 2013 онд орон нутгийн төсвийн санхүүжилтээр шинээр боловсруулахаар төлөвлөж байна. Сумын төвийн нутаг дэвсгэрийн бүсчлэлийн өнөөгийн байдал: * орон сууц, олон нийтийн бүс 200 га * үйлдвэрлэлийн бүс 80 га * ногоон байгууламж, амралт, аялал жуулчлалын бүс  1000 га * хөдөө аж ахуйн бүс  2000 га * зуслангийн бүс 104,000 га Өнөөгийн байдлаар 194 өрх гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 12,7 га газар өмчилж давхардсан тоогоор 1749 иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллага өвөлжөө, хаваржаа, хадлан тариалангийн  зориулалтаар 2598 ,6 га газар эзэмшиж байна. '''Барилга''' Орон нутгийн барилгын компануудын 2012 оны барилга угсралт, их засварын ажил нь 0,9 тэрбум төгрөгийн гүйцэтгэлтэй байна. Үүнээс улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэж байгаа ажил 100 хувийн гүйцэтгэлтэй байна. '''СУМАНД ХЭРЭГЖИЖ БУЙ ТӨСЛҮҮД''' * Малын индексжүүлсэн даатгал төсөл * Жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих төсөл * Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийн төслүүд '''СУМЫН СОР БҮТЭЭГДЭХҮҮН''' Сумын сор бүтээгдэхүүн “Тэмээний хоормог” сүүлийн жилүүдэд чацаргана тариалалтыг дэмжиж ажилласанаар “Нутгийн чацаргана” онцлох бүтээгдэхүүний тоонд орж байна. '''СУМЫН ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТ''' Тус сум нь '''''“Мал аж ахуй газар тариалан цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч  сум”''''' болох зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Эдийн засгийн бүтцийг боловсронгуй болгож  бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх * Ажлын байрыг  нэмэгдүүлж,  хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах * Дэд бүтэц болон газар тариалан МАА-н хүртээмж хувийг дээшлүүлэх '''Сумын онцлог''' * Тус суманд урианхай, казах ард түмэн хамтран амьдарч ирсэн онцлог түүхтэй бөгөөд бусад сумуудаас зуны цагт нүүдэл хийдгээрээ онцлогтой. Газар нутаг нь ой хээр, тал хосолсон газар тариалан эрхлэхэд маш тохиромжтой. Сумын нутаг дэвсгэрт Янгир, аргаль, ирвэс, тарвага, үнэг чоно гэх мэтийн ан амьтантай. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Алтанцөгц сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] ljwuuskj3wa86ey4om823il01c1xnsb 0 4327 865808 835790 2026-08-12T05:03:47Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865808 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Бугат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Буга | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1959 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2,049.10 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 4,095 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83050 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Бугат''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. == Түүх == Төрсөн нутгаас эх орон эхтэй, төрсөн нутгаа мэдэхээс танин мэдэх их үйлс эхлэлтэй. Монгол оронд ардын хувьсгал ялсны дараа Монгол Ард Улсын Засгийн Газрын 1923 оны 10-р сарын 19 –ний өдрийн хурлын 39-р тогтоолоор аймгуудын Казах, урианхай, дөрвөд зэрэг олон ястны өлгий нутаг Бугат сум. Өлгий. Алтанцөгц, Ногооннуур, Толбо, Буянт, Сагсай, Улаанхустай хил залган оршдог, 2149 кв.км газар нутаг, 4000 гаруй хун амтай. Өлгий хотод хамгийн ойрхон оршдог сум. 1923 оноос Алтайн Урианхай аймаг, 1925 оноос Чандмань уул, Ховд аймгийн Алтайхан уул аймгийн дөрвөн сумын нэг Жаргалант-Сагсай сум эңд байгуулагджээ. 1930-аад оноос хасаг тэнүүлчин хошуу болон Алтайн цаанаас, 1940-өөд онд Толбо сумаас айлууд ирж нэмэгдэн сумын төв Бугын хар yсaнд өвөлжин. Шар нуурт зусдаг байжээ. 1942 онд энэ сумаас Буянт сум тусгаарлагдан, зарим багууд 1956 онд Алтанцөгц, Буянт, Улаанхуст, 1959 онд Сагсай суманд шилжиж, сум татан буугдсан бөгөөд 1959 онд дахин байгуулжээ. Төв нь Овгорт суурьшаад 1969 онд Ногооннуур сумын нэг баг ирж нийлжээ.1969 оноос Бугат сум хэмээн нэрлэгдэх болсон түүхтэй. Сумын төв нь анх Хар ус гэдэг газарт байрлаж байгаад 1959 оноос одоогийн төв болох Овгорт суурьшин төвлөрчээ. Монгол орон даяар өрнөсөн нэгдэлжих хөдөлгөөнд тус сумын иргэд идэвхтэй оролцож, анх 1959 онд Жаргалын зам нэгдэл нэртэй тус сумын Овгорт байгуулагдсан. Өнөөгийн байдлаар тус сум нь 1077 гаруй өрхтэй, 4066 гаруй хүн амтай. Засаг захиргааны 5 багтай. Төсөвт байгууллага – 6, төрийн мал эмнэлэг үржлийн тасаг – 1, хувийн мал эмнэлгийн нэгжүүд – 4, хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгж байгууллага – 15, банк санхүүгийн тооцооны салбар – 2, ахуйн үйлдвэрлэл үйлчилгээний нэгдсэн цэг – 1, , худалдаа үйлчилгээний газар, дэлгүүр – 8, халуун ус, үсчин, үнээний сүүний фермер, тахианы аж ахуйнууд тус тус үйл ажиллагаа явуулж иргэд хөдөлмөрчдөд үйлчилж байна. == Газарзүй == Баян-Өлгий аймгийн Бугат сум нь Монгол Улсын баруун хязгаар Монгол Алтайн нуурууны салбар уулсаар хүрээлэгдсэн ба нийт 215002 га нутаг дэвсгэртэй •           Улаанбаатар хотоос 1617 км •           Аймгийн төвөөс 5 км зайд байрладаг. Баян-Өлгий аймгийн Өлгий, Ногооннуур, Алтанцөгц, Толбо, Сагсай, Улаанхус сумтай хиллэдэг. Хамгийн өндөр цэг нь Улаан сайгийн орой далайн түвшинээс дээш 3701,4 метр, хамгийн нам цэг нь сумын төв 1918,5 метрт оршдог. Сумын нутгийн баруун зах нь Тавалтайн гаталга, зүүн зах нь Сайгийн эх , хойд зах нь Цагаан өтгийн эх , өмнөд зах нь Хөх сайгийн оргил юм. Далайн төвшнээс  1918-3700 м өндөр өргөгдсөн уулархаг нутагт оршдог Сумын нутаг Физик газар зүйн хувиарлалтаар бүхэлдээ Алтайн уулархаг мужид хамаарагдана. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой. ===Геологийн тогтоц, ашигт малтмал=== Бугын голын улиас, бургас, хус, хар мод, чацаргант ой, Хатуугийн хүрхрээ, Харгайт, Халзан булаг, Баянгол, Хойлог, Мөст, Түймэрт, Төгрөг нуур, Шар нуур зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд, аргаль. янгир. ирвэс, зэрлэг гахай зэрэг ховор ан амьтан, “Алмас амьдарсан” домогт агуй, рашаан, зэс, гянт болд, боржин чулуу, гялтгануур, төмрийн хүдэр, алт, шохойн чулуу, шороон будаг зэрэг нөөц нь тогтоогдоогүй орд газрууд элбэг. ===Цаг агаарын нөхцөл байдал=== Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. •           1 дүгээр сарын дундаж температур -25-30 оС •           7 дугаар сарын дундаж температур +25+30 оС •           Жилийн дундаж салхины хурд 4-9 м/с •           Жилийн хур тунадасны хэмжээ 81.3 мм ===Гадаргын болон гүний усны нөөц=== Тус сумын нутаг дэвсгэрт усан сан бүхий газар 1001,3 га байдгаас гол мөрний эзлэх газар 425,3 га байдаг. Ховд гол, Хатуугийн гол, Хойлогийн гол, Нууртын нуур , Төгрөг нуур, Үзэсгэлэнт Хөх нуур,Хатуугийн хүрхрээ, Харгайт, Халзан булаг, Баянгол, Мөст, Түймэрт зэрэг гадаргын ус байдаг. Гүний усны нөөц нь 33,64 м³жил гэж судалгаагаар тогтоогдсон. ===Ургамал, амьтны аймаг=== Сумын газар нутгийн ой сан бүхий газар 1752 га байна. Улиас, алтайн улаан харгана, хус, бургас, шинэс, аарц зэрэг мод, тошлой,  чацаргана зэрэг жимс жимэсгэнэ, Хуурамч хонин арц, Алтан гагнуур, Жимийн хунчир, Хар шаваг, Цагаан шаваг, Алтайн сонгино, Вансэмбэрүү зэрэг шинжлэх ухаанаар нэн ховор гэж тогтоосон ургамал уургадаг. Түймэртийн эх, Хатуугийн эх, Тошинт, Ирвэс салаа, Бугын хөндий зэрэг газаруудад  аргаль хонь, янгир ямаа, ирвэс, зэрлэг гахай, алтайн хар тарвага, хойлог зэрэг нэн ховор ан амьтан амьдардаг. ===Байгалийн үзэсгэлэнт болон дурсгалт газрууд=== Бугат сумын нутаг дэвсгэрт байгаа түүх соёлын дурсгалт газрууд: Улаан толгой багийн Салхинт дахь чулуун зэвсгийн үеийн хадны зураг, Буга багийн Тошинтын ам, Хатуу багийн Халзан булгийн хадны зураг, Эрээн харгантын түрэг бичээс бүхий хөшөө чулуу, Баянголын аман дахь хүн чулуунууд зэрэг нь ховор олдворуудтай болно. Мөн Тавалтайн рашааны зүүн талд байрладаг 200 орчим хиргисүүрүүд машин замын хоёр талааар 1 км гаруй үргэлжилдэг юм. Хатуу багийн Эрээн харгана гэдэг газар Түрэг бичээстэй хөшөө чулуу байгаа нь манай сумын нутагт байгалийн ховор олдворуудын талаар түрэгийн үеийн онцгой түүхэн олдвор юм. Хатуу багийн Оргуу гэдэг газар нэг дор байрлалтай хашлагатай 4 чулуун хөшөө байдаг. Хатуу багийн Халзан булаг хэмээх газарт байдаг хадны зураг болон мөн багийн Тайван булаг гэдэг газарт хүн чулуу, зэрэгцээ байрлалтай 5 чулуу хөшөө, ойролцоох хиргисүүрүүд байдаг. == Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Бугат сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] iwpk6ujhriutxuqikl10vh78zb6aar8 865819 865808 2026-08-12T05:20:24Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 835790 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Бугат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Буга | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1959 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2,049.10 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 4,095 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83050 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Бугат''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. == Түүх == Төрсөн нутгаас эх орон эхтэй, төрсөн нутгаа мэдэхээс танин мэдэх их үйлс эхлэлтэй. Монгол оронд ардын хувьсгал ялсны дараа Монгол Ард Улсын Засгийн Газрын 1923 оны 10-р сарын 19 –ний өдрийн хурлын 39-р тогтоолоор аймгуудын Казах, урианхай, дөрвөд зэрэг олон ястны өлгий нутаг Бугат сум. Өлгий. Алтанцөгц, Ногооннуур, Толбо, Буянт, Сагсай, Улаанхустай хил залган оршдог, 2149 кв.км газар нутаг, 4000 гаруй хун амтай. Өлгий хотод хамгийн ойрхон оршдог сум. 1923 оноос Алтайн Урианхай аймаг, 1925 оноос Чандмань уул, Ховд аймгийн Алтайхан уул аймгийн дөрвөн сумын нэг Жаргалант-Сагсай сум эңд байгуулагджээ. 1930-аад оноос Казах хошуу болон Алтайн цаанаас, 1940-өөд онд Толбо сумаас айлууд ирж нэмэгдэн сумын төв Бугын хар yсaнд өвөлжин. Шар нуурт зусдаг байжээ. 1942 онд энэ сумаас Буянт сум тусгаарлагдан, зарим багууд 1956 онд Алтанцөгц, Буянт, Улаанхуст, 1959 онд Сагсай суманд шилжиж, сум татан буугдсан бөгөөд 1959 онд дахин байгуулжээ. Төв нь Овгорт суурьшаад 1969 онд Ногооннуур сумын нэг баг ирж нийлжээ.1969 оноос Бугат сум хэмээн нэрлэгдэх болсон түүхтэй. Сумын төв нь анх Хар ус гэдэг газарт байрлаж байгаад 1959 оноос одоогийн төв болох Овгорт суурьшин төвлөрчээ. Монгол орон даяар өрнөсөн нэгдэлжих хөдөлгөөнд тус сумын иргэд идэвхтэй оролцож, анх 1959 онд Жаргалын зам нэгдэл нэртэй тус сумын Овгорт байгуулагдсан. Өнөөгийн байдлаар тус сум нь 1077 гаруй өрхтэй, 4066 гаруй хүн амтай. Засаг захиргааны 5 багтай. Төсөвт байгууллага – 6, төрийн мал эмнэлэг үржлийн тасаг – 1, хувийн мал эмнэлгийн нэгжүүд – 4, хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгж байгууллага – 15, банк санхүүгийн тооцооны салбар – 2, ахуйн үйлдвэрлэл үйлчилгээний нэгдсэн цэг – 1, , худалдаа үйлчилгээний газар, дэлгүүр – 8, халуун ус, үсчин, үнээний сүүний фермер, тахианы аж ахуйнууд тус тус үйл ажиллагаа явуулж иргэд хөдөлмөрчдөд үйлчилж байна. == Газарзүй == Баян-Өлгий аймгийн Бугат сум нь Монгол Улсын баруун хязгаар Монгол Алтайн нуурууны салбар уулсаар хүрээлэгдсэн ба нийт 215002 га нутаг дэвсгэртэй •           Улаанбаатар хотоос 1617 км •           Аймгийн төвөөс 5 км зайд байрладаг. Баян-Өлгий аймгийн Өлгий, Ногооннуур, Алтанцөгц, Толбо, Сагсай, Улаанхус сумтай хиллэдэг. Хамгийн өндөр цэг нь Улаан сайгийн орой далайн түвшинээс дээш 3701,4 метр, хамгийн нам цэг нь сумын төв 1918,5 метрт оршдог. Сумын нутгийн баруун зах нь Тавалтайн гаталга, зүүн зах нь Сайгийн эх , хойд зах нь Цагаан өтгийн эх , өмнөд зах нь Хөх сайгийн оргил юм. Далайн төвшнээс  1918-3700 м өндөр өргөгдсөн уулархаг нутагт оршдог Сумын нутаг Физик газар зүйн хувиарлалтаар бүхэлдээ Алтайн уулархаг мужид хамаарагдана. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой. ===Геологийн тогтоц, ашигт малтмал=== Бугын голын улиас, бургас, хус, хар мод, чацаргант ой, Хатуугийн хүрхрээ, Харгайт, Халзан булаг, Баянгол, Хойлог, Мөст, Түймэрт, Төгрөг нуур, Шар нуур зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд, аргаль. янгир. ирвэс, зэрлэг гахай зэрэг ховор ан амьтан, “Алмас амьдарсан” домогт агуй, рашаан, зэс, гянт болд, боржин чулуу, гялтгануур, төмрийн хүдэр, алт, шохойн чулуу, шороон будаг зэрэг нөөц нь тогтоогдоогүй орд газрууд элбэг. ===Цаг агаарын нөхцөл байдал=== Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. •           1 дүгээр сарын дундаж температур -25-30 оС •           7 дугаар сарын дундаж температур +25+30 оС •           Жилийн дундаж салхины хурд 4-9 м/с •           Жилийн хур тунадасны хэмжээ 81.3 мм ===Гадаргын болон гүний усны нөөц=== Тус сумын нутаг дэвсгэрт усан сан бүхий газар 1001,3 га байдгаас гол мөрний эзлэх газар 425,3 га байдаг. Ховд гол, Хатуугийн гол, Хойлогийн гол, Нууртын нуур , Төгрөг нуур, Үзэсгэлэнт Хөх нуур,Хатуугийн хүрхрээ, Харгайт, Халзан булаг, Баянгол, Мөст, Түймэрт зэрэг гадаргын ус байдаг. Гүний усны нөөц нь 33,64 м³жил гэж судалгаагаар тогтоогдсон. ===Ургамал, амьтны аймаг=== Сумын газар нутгийн ой сан бүхий газар 1752 га байна. Улиас, алтайн улаан харгана, хус, бургас, шинэс, аарц зэрэг мод, тошлой,  чацаргана зэрэг жимс жимэсгэнэ, Хуурамч хонин арц, Алтан гагнуур, Жимийн хунчир, Хар шаваг, Цагаан шаваг, Алтайн сонгино, Вансэмбэрүү зэрэг шинжлэх ухаанаар нэн ховор гэж тогтоосон ургамал уургадаг. Түймэртийн эх, Хатуугийн эх, Тошинт, Ирвэс салаа, Бугын хөндий зэрэг газаруудад  аргаль хонь, янгир ямаа, ирвэс, зэрлэг гахай, алтайн хар тарвага, хойлог зэрэг нэн ховор ан амьтан амьдардаг. ===Байгалийн үзэсгэлэнт болон дурсгалт газрууд=== Бугат сумын нутаг дэвсгэрт байгаа түүх соёлын дурсгалт газрууд: Улаан толгой багийн Салхинт дахь чулуун зэвсгийн үеийн хадны зураг, Буга багийн Тошинтын ам, Мешелийн өвөлжөөний орчим д байрлалтай “'''Күйген Хора'''”-ны хадны зураг, Хатуу багийн Халзан булгийн хадны зураг, Эрээн харгантын түрэг бичээс бүхий хөшөө чулуу, Баянголын аман дахь хүн чулуунууд зэрэг нь ховор олдворуудтай болно. Мөн Тавалтайн рашааны зүүн талд байрладаг 200 орчим хиргисүүрүүд машин замын хоёр талааар 1 км гаруй үргэлжилдэг юм. Хатуу багийн Эрээн харгана гэдэг газар Түрэг бичээстэй хөшөө чулуу байгаа нь манай сумын нутагт байгалийн ховор олдворуудын талаар түрэгийн үеийн онцгой түүхэн олдвор юм. Хатуу багийн Оргуу гэдэг газар нэг дор байрлалтай хашлагатай 4 чулуун хөшөө байдаг. Хатуу багийн Халзан булаг хэмээх газарт байдаг хадны зураг болон мөн багийн Тайван булаг гэдэг газарт хүн чулуу, зэрэгцээ байрлалтай 5 чулуу хөшөө, ойролцоох хиргисүүрүүд байдаг. == Зүүлт, тайлбар== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Бугат сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 0uxzuosdau3f91hccjr3ltgaxcysfeu 0 4328 865809 846955 2026-08-12T05:05:44Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865809 wikitext text/x-wiki {{About|Баян-Өлгий аймгийн сумын||Булган сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Булган сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Bulgan mosque, Bayan-Ölgii province, Mongolia.JPG | imagesize = | image_caption = Лалын сүм, 2008 оны 6 сар | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1938 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,977.33 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 5,137 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83010 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Булган сум ''' нь [[Баян-Өлгий]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. Сумын төв ''Жаргалант'' нь [[Өлгий|аймгийн төвөөс]] 300 км, Улаанбаатар хотоос 2000 км-ийн зайд, далайн түвшнээс дээш 1935 метрийн өндөрт оршино. Булган сумын иргэдийн 90% нь хасаг гуйлгачин, 10% орчим нь урианхай, үлдсэн нь бусад ястнууд. Тус сум нь 7 баг (''Улаагчин, Сайхан, Булган, Жаргалант, Хужирт, Сөхөл, Улаанхус''), 1100 өрх, 5900 хүн, 100000 толгой малтай. ==Түүх== 1930-аад оны сүүлчээр Булган сумыг байгуулах ажил явагдахаас өмнө Базархул, Тайлах сум гэдэг отог омгийн нэрээр нэрлэгдсэн хоёр сум байв. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн хавсарсан 50-р хурлаас Ховд аймгийн хасаг гуйлгачид, урианхай зэрэг бага ястанд газар нутаг хуваан олгож, үндсэн сумдыг байгуулах талаар томилсон улсын комиссын шийдвэрээр 1938 оны 8-р сарын 8-ны өдөр Ховд аймгийн харьяанд одоогийн Булан сум нь Сайхан гэдэг газарт Хужирт нэртэйгээр 6 багаар зохион байгуулагдсан. Ийнхүү сумын нам, захиргааны удирдах хүмүүсийг сонгож, нам захиргаа залуучуудын байгууллагыг багтаасан эсгий гэрт албан ажлаа явуулж эхэлсэн байна. Мөн оны сүүлчээр сумын хүн, мал эмнэлгийн салбар, 1939 онд бага сургууль, 1941 онд артель байгуулагджээ. ==Газар зүй== Булган сум нь Монгол Улсын баруун хойд хязгаар [[Монгол Алтайн нуруу]]ны өвөр хажуугаас эхтэй [[Булган гол]]ын саваар оршдог. Сумын нийт нутгийн хэмжээ нь 497.8 мянган гектар бөгөөд хамгийн нам газар болох Их Нарийн далайн түвшнээс дээш 1517 метрт байдаг. Хамгийн өндөр цэг болох Мөнххайрхан уул нь 4362 м өндөр юм. Булган сум хойд хэсгээр [[Дэлүүн сум]]тай Улаагчины даваагаар 48 км, баруун өмнөд хэсгээр [[Ховд]] аймгийн [[Дуут сум|Дуут]], [[Мөнххайрхан сум|Мөнххайрхан]], [[Булган сум (Ховд)|Булган]] зэрэг сумдтай 85 км үргэлжлэх Сайхан, Хөхгол, Сэрүүн, Сөнхөл, Түргэний нуруудаар хил залгадаг. Мөн баруун хойд хэсгээр 120 км үргэлжилэх Булганы Түргэн, Гурван Жаргалант, Туулайт, Хоёр Төмөрт, Эндэртийн зэрэг нуруунуудаар [[БНХАУ]]-тай хиллэдэг. Сумын нийт нутгийн 462.5 мянган га нь хөдөө аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой бөгөөд үүний 71.1 мянган га нь тариалангийн газар, 356.1 мянган га нь бэлчээр, хадлангийн газар, 27.4 мянган га нь хилийн шугам, 4.2 мянган га нь ой мод, 2.7 мянган га нь гол, нуур, 0.7 мянган га нь зам, үлдсэн 0.29 мянган га нь сумын төв, айл өрх, хашаа, байшин барилга, холбооны шугам тус тус эзэлдэг. ==Алдартнууд== * Сангийн сайд асан [[Пунцагийн Цагаан|П.Цагаан]] * Монгол улсын начин [[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] * Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, О.Самбуудорж * Монгол улсын спортын гавьяат тамирчин, Боксын ДАШТ-ий мөнгөн медальт, Ази тивийн аварга [[Равсалын Отгонбаяр]] * Монгол улсын гавьяат барилгачин, Баян-Өлгий, Ховд, Баянхонгор аймгийн засаг дарга асан [[Т.Даваажав]] * Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Намралын Лхагважав * Монгол улсын гавьяат малчин П.Магсар * Урианхай сурын улсын хошой мэргэн, Халх сурын гарамгай харваач Д.Баттулга * Урианхай сурын улсын мэргэн Ж.Ганхүү * Урианхай сурын улсын мэргэн Д.Алтангэрэл * МУСТА Б.Ууганбаяр * Монгол улсын гавьяат багш, доктор профессор [[Пүрэвийн Увш]] * Сэтгэл судлалын ухааны доктор П.Байгалмаа * Улсын хошой аврага малчин Бөдлөө == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Булган сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] pbba9j7q7tcp1jwl5h5pey9nw1vgjn5 865820 865809 2026-08-12T05:20:39Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-57249-1|~2026-57249-1]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 846955 wikitext text/x-wiki {{About|Баян-Өлгий аймгийн сумын||Булган сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Булган сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Bulgan mosque, Bayan-Ölgii province, Mongolia.JPG | imagesize = | image_caption = Лалын сүм, 2008 оны 6 сар | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Жаргалант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1938 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,977.33 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 5,137 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83010 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Булган сум ''' нь [[Баян-Өлгий]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. Сумын төв ''Жаргалант'' нь [[Өлгий|аймгийн төвөөс]] 300 км, Улаанбаатар хотоос 2000 км-ийн зайд, далайн түвшнээс дээш 1935 метрийн өндөрт оршино. Булган сумын иргэдийн 90% нь казах, 10% орчим нь урианхай, үлдсэн нь бусад ястнууд. Тус сум нь 7 баг (''Улаагчин, Сайхан, Булган, Жаргалант, Хужирт, Сөхөл, Улаанхус''), 1100 өрх, 5900 хүн, 100000 толгой малтай. ==Түүх== 1930-аад оны сүүлчээр Булган сумыг байгуулах ажил явагдахаас өмнө Базархул, Тайлах сум гэдэг отог омгийн нэрээр нэрлэгдсэн хоёр сум байв. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн хавсарсан 50-р хурлаас Ховд аймгийн казах, урианхай зэрэг бага ястанд газар нутаг хуваан олгож, үндсэн сумдыг байгуулах талаар томилсон улсын комиссын шийдвэрээр 1938 оны 8-р сарын 8-ны өдөр Ховд аймгийн харьяанд одоогийн Булан сум нь Сайхан гэдэг газарт Хужирт нэртэйгээр 6 багаар зохион байгуулагдсан. Ийнхүү сумын нам, захиргааны удирдах хүмүүсийг сонгож, нам захиргаа залуучуудын байгууллагыг багтаасан эсгий гэрт албан ажлаа явуулж эхэлсэн байна. Мөн оны сүүлчээр сумын хүн, мал эмнэлгийн салбар, 1939 онд бага сургууль, 1941 онд артель байгуулагджээ. ==Газар зүй== Булган сум нь Монгол Улсын баруун хойд хязгаар [[Монгол Алтайн нуруу]]ны өвөр хажуугаас эхтэй [[Булган гол]]ын саваар оршдог. Сумын нийт нутгийн хэмжээ нь 497.8 мянган гектар бөгөөд хамгийн нам газар болох Их Нарийн далайн түвшнээс дээш 1517 метрт байдаг. Хамгийн өндөр цэг болох Мөнххайрхан уул нь 4362 м өндөр юм. Булган сум хойд хэсгээр [[Дэлүүн сум]]тай Улаагчины даваагаар 48 км, баруун өмнөд хэсгээр [[Ховд]] аймгийн [[Дуут сум|Дуут]], [[Мөнххайрхан сум|Мөнххайрхан]], [[Булган сум (Ховд)|Булган]] зэрэг сумдтай 85 км үргэлжлэх Сайхан, Хөхгол, Сэрүүн, Сөнхөл, Түргэний нуруудаар хил залгадаг. Мөн баруун хойд хэсгээр 120 км үргэлжилэх Булганы Түргэн, Гурван Жаргалант, Туулайт, Хоёр Төмөрт, Эндэртийн зэрэг нуруунуудаар [[БНХАУ]]-тай хиллэдэг. Сумын нийт нутгийн 462.5 мянган га нь хөдөө аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой бөгөөд үүний 71.1 мянган га нь тариалангийн газар, 356.1 мянган га нь бэлчээр, хадлангийн газар, 27.4 мянган га нь хилийн шугам, 4.2 мянган га нь ой мод, 2.7 мянган га нь гол, нуур, 0.7 мянган га нь зам, үлдсэн 0.29 мянган га нь сумын төв, айл өрх, хашаа, байшин барилга, холбооны шугам тус тус эзэлдэг. ==Алдартнууд== * Сангийн сайд асан [[Пунцагийн Цагаан|П.Цагаан]] * Монгол улсын начин [[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] * Монгол улсын улам нэмэх начин Б.Хожагапан * Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, О.Самбуудорж * Монгол улсын спортын гавьяат тамирчин, Боксын ДАШТ-ий мөнгөн медальт, Ази тивийн аварга [[Равсалын Отгонбаяр]] * Гавьяат эмч Жумабайн Жүнис * Монгол улсын ардын жүжигчин Б.Хайжамал * Монгол улсын гавьяат барилгачин, Баян-Өлгий, Ховд, Баянхонгор аймгийн засаг дарга асан [[Т.Даваажав]] * Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Намралын Лхагважав * Монгол улсын гавьяат малчин П.Магсар * Урианхай сурын улсын хошой мэргэн, Халх сурын гарамгай харваач Д.Баттулга * Урианхай сурын улсын мэргэн Ж.Ганхүү * Урианхай сурын улсын мэргэн Д.Алтангэрэл * МУСТА Б.Ууганбаяр * Монгол улсын гавьяат багш, доктор профессор [[Пүрэвийн Увш]] * Сэтгэл судлалын ухааны доктор П.Байгалмаа * Улсын хошой аврага малчин Бөдлөө == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Булган сум (Баян-Өлгий)| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] l2ll94aztbxs2do6bjnm9hz4wjdvy6f 0 4330 865805 835792 2026-08-12T04:56:15Z ~2026-44149-10 106737 based hard document 865805 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Дэлүүн сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠡᠯᠢᠭᠦᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Рашаант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1952 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,594.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2020 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 7,581 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83140 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Дэлүүн''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. Дэлүүн сум бол газар нутаг болон хүн ам, малын тоогоороо Монгол улсдаа хамгийн том сумуудын нэг юм. Газар нутаг нь 5594,9 хавтгай дөрвөлжин км, хүн ам 9400 гаруй. ==Хүмүүс== Нутаг гуйн нүүж ирсэн Шинжан уйгарын хасаг гуйлчид зонхилж байна. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Дэлүүн сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Mongolia-stub}} 40i79gnru0pq6gql7732d5gvp7c5gik 865813 865805 2026-08-12T05:18:19Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 835792 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Дэлүүн сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠡᠯᠢᠭᠦᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Рашаант | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1952 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,594.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2020 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 7,581 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83140 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Дэлүүн''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]]. Дэлүүн сум бол газар нутаг болон хүн ам, малын тоогоороо Монгол улсдаа хамгийн том сумуудын нэг юм. Газар нутаг нь 5594,9 хавтгай дөрвөлжин км, хүн ам 9400 гаруй. ==Хүмүүс== Дэлүүн сумын нутагт дан ганц казахууд амьдардаг. Казахын Керей омгийн Харахас, Молхы, Жантекей отгийн хүмүүс голдуу оршин сууж байна. Дэлүүн нутгаас МУ-ын баатар М.Икей, Хөдөлмөрийн баатрууд Т.Нуга, Ш.Улболган, гавьяат зоотехникч Жумагали гэх мэт алдартнууд төрөн гарсан билээ. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Дэлүүн сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Mongolia-stub}} dt0heoagt9xtc58gw96yxb8qpbdzwlo 0 4331 865810 810719 2026-08-12T05:13:30Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865810 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Ногооннуур сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠨᠣᠭᠤᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠨᠠᠭᠤᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = Сумын төв |seat = Хызыл Хайын |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1952 он |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 5221.94 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 8,300 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 7 |utc_offset = +7 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Ногооннуур сум''' нь [[Баян-Өлгий]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. ==Физик газарзүй== ===Газарзүйн байрлал === *Байгуулагдсан он: 1952 оны 9-р сар *Газар нутгийн хэмжээ: 522,194га *Өрхийн тоо: 1371 *Хүн ам: 6200 *Засаг захиргаа: 8 баг, 1 тосгонтой *Газарзүйн солбилцол: з.у.90о12’, х.ө.49о42’ *Газарзүйн нэрлэл: М-45 х.ө.49,070 х.ө.500 *М-46 з.у.89,20 з.у.90,70 Ногооннуур сум нь 1952 оны 9-р сард одоогийн Цагааннуур тосгоноос өрх тусгаарлан Бөхмөрөн голын сав газарт байрласан. Нийт газар нутгийн 5200га талбайг хадлангийн талбай эзлэнэ. Томоохон гол мөрдөд Асгат, Бөхмөрөн, Хавцал, Түргэн, Хатуугийн түргэн урсгалтай голууд орно. Хамгийн том нуур нь Ачит нуур. Энэ нуурыг 2004 оны 03-р сарын 22-нд ус намгархаг газрын рамсарт оруулсан. Томоохонууранд Дунд нуур, Хатуугийн нуур гэх мэт нуурууд ордог. Уул зүйн систем нь дан Сийлхэмийн нуруугаар тогтсон ба сумын өмнөд хэсгээс эхлэн хойд хэсэг хүртэл хүрээлсэн байдаг. Мөнх цастай олон уул байдаг ба тэдгээрээс хамгийн өндөр нь Их Түргэн уул д.т.д 4029м юм. Гадаргын ерөнхий хэлбэр нь талархаг, уулархаг, өндөр уул нуруудтай. Сумын зүүн хэсгээс эхэлж /хамгийн нам газар д.т.д 1435м “Ачит” нуур/ баруун тийш болох тусам өндөр уул нурууд /хамгийн өндөр цэг д.т.д 4029м “Их Түргэн” уул/ шилждэг. Хил хязгаар талаас нь авч үзвэл баруун хойд талаар ОХУ-ын Тува улстай, баруун талаар ОХУ-ын Алтайн мужтай, зүүн талаар Увс аймгийн Ховд ба зүүн хойд талаар Бөхмөрөн сумуудтай, зүүн өмнөд талааараа өөрийнхөө аймгийн Алтанцөгц, өмнөд талаар Бугат, баруун өмнөд талаар Улаанхус сумуудтай тус тус хил залгадаг. Аймгийн төвөөс 100км зайтай. Ногооннуур сумын нутагт алдар гавъяа,суу билэг, эрдэм чадлаараа шалгарч, түмэндээ алдаршсан бидний бахархан дууриах мөнхийн үйлстнүүд олон бий.Манай сум нь 1921 оны ардын хувьсгалын өлгий нутгийн нэгэнд зүй ёсоор орж ирсэн түүхтэй.Ардын хувьсгалын партизан О.Хаш, Н.Жамхүү, З.Бамбиш, Т.Хөх, Б.Алаг, С.Аюур, Б.Шийрэв, Б.Цэрэв, М.Цэвэг, А.Шагдар, Тогтох нар залуу насны ид хавыг үзүүлж Ачит,Ямаат,Усаан хоолой,Таван салаа,Улаан байшинтад цагаантантай тулалдан ялалт байгуулж,ард түмнийхээ сэргэн мандлын ариун үйлст мөнхрөн үлдэх, хүндтэй гавъяа байгуулсан алдартанууд юм.Хөдөлмөр бүтээлийн талбарт цуцашгүй ажиллаж,ажлын амжилтаараа хамт олноо хошуучлан алдрын титэмийг өндөрт өргөсөн хөдөлмөрийн сайчуудаараа манай сум алдартай.Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар малчин М.Ахаан,Т.Шаривхан, уурхайчин Н.Шанкен, барилгачин Тэгшжав, гавьяат хуульч Х.Лэгрэв, гавъяат агрономч О.Цээрэн,Ж.Сүрэнхорлоо, гавъяат эдийн засагч Б.Норжин,Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан З.Чантуу,Уул уурхайн гавьяат ажилтан Ц.Еримпил,гавьяат багш Т.Түвшин,Б.Сүрэнхүү, Х.Хажайхан,АИХын депутат М.Цэнд,Т.Нанзад,Т.Чойжил,М.Буянтогтох нараараа бид бахархдаг. Б.Духаа мал сүргээ тогтвортой өсгөж, үүлдэр угсааг нь сайжруулж,ашиг шимийг нь нэмэгдүүлж малчин түмнээ манлайлж иржээ. Тус суманд өөрийн хичээл зүтгэл идэвхтэй үйл ажиллагаагаараа салбарын тэргүүний сайчуудаар шалгарч ирсэн улсын чанарын аварга Б.Дэгдээ, Ногооннуурчууд дуу хуур,домбор, харилцаа болон уртын дуугаараа аймагтаа алдартай гэдгийг Баян-Өлгийчүүд андахгүй. Аймаг сумандаа алдартай бяр хүч нь тэгшрэн домог болон үлдсэн хүчит бөхчүүд нь энэ нутагт олон төрсөн билээ.Улсын начины энтэй аймгийн хурц арслан Б.Иваныш, Ч.Ядамсүрэн,Ч.Батхуяг,А.Байгалдай, аймгийн начин нар нэг үеийн хүчтэнүүд юм. Эрдэм мэдлэгийн энгүй их далайд сэлж оюуны цуцалтгүй хөдөлмөр зүтгэлээр эрдмийн цол зэрэг хамгаалсан эрдэмтэн мэргэд олон бий. Дэд доктор О.Цэвэлжав, шинжлэх ухааны доктор Т.Жаава,Х.Батсуурь, цаг уурын шинжлэх ухааны доктор, зохиолч,нийтлэгч Х.Хангайсайхан,эдийн засгийн ухааны доктор Д.Лхагваа, техникийн ухааны доктор П.Алдар, химийн шинжлэх ухааны доктор Ж.Тэрбиш, газар зүйн ухааны доктор Б.Хааяа, Шатрын спорт, танин мэдэхүйн талаар 40 гаруй ном бичиж оруулсан Я.Дүгэр, анагаах ухааны салбарт 20 илүү ном бичсэн их эмч, нийтлэгч Я.Жамбалдорж нар Ногооннуурын унаган хүүхдүүд. Монгол эх орон ард түмний тусгаар тогтнол, газар нутгийнхаа төлөө халуун амь,бүлээн цусаа хайрлахгүй дайны талбарт дайсны шуугисан сум сөрж дарийн утаа үнэртэж явсан ахмад дайчин 1939 оны Халх голын дайчин Б.Дэмбэрэл, Дамиран,1945 оны чөлөөлөх дайн болон баруун хязгаарын тулалдаанд оролцож явсан ахмад дайчин Сандал, Ч.Батхуяг,Б.Жанабал,Б.Гэнэн,Х.Дүгэр нар юм.Дайны талбарт болон дайсныг дарж,дархан цолоо мандуулж ирээд үр бүтээлтэй ажиллаж байгаад таалал төгссөн дайчин Чинхүү,Чойнжуур,нар болон цаг бусан хэлмэгдлийн хар шуурганд өртсөн яамны сайд, аймгийн дарга агсан О.Мяразан, хошуу занга агсан Ө.Шош,Лам,Хаш,Э.Гомпил нар нь түүхэнд үлдэх гавъяатнууд юм . Сумын ахлах сургууль нь 1250 хүүхэдтэй. Тойргийн 4 бага сургуульд 320 хүүхэдтэй. Дотуур байранд 400 гаруй хүүхэд амьдарч байна. Хүүхдийн цэцэрлэгт 4 бүлэгт 100 хүүхэд хичээллэж хүмүүжиж байна. Сум дундын эмнэлэгтэй. Улаанбайшинт гэсэн боомттой. Тэр нь ОХУ-д гарах гарц нь юм. Улаанбайшинт боомт Орос, Монголын хооронд 1934 онд автозамыг засч, 1935 онд Оросын барилгачид 10 тасалгаа бүхий модон барилга барьж улаан зосоор будсанаас үүдэн “ Улаанбайшинт “ гэдэг нэр авсан байна. 1986 оноос тус салбар өргөжин 5 орон тоотой байсан бол одоо 34 орон тоотой, гаалийн хяналтын иж бүрэн Цогцолборын барилга, түр агуулах, халуун ус, зочид буудал, дизель станцтай, 25 айлын орон сууцтай болж хил, гаалийнханыг түшиглэн холбооны болон ХААН банкнысалбар, хилийн хяналтын албадууд ажиллаж,Үндэсний телевиз болон Орос, Казахстан үзэж байна. ==Уур амьсгал== Монгол орон ерөнхийдөө эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай учир тэр нь Ногооннуур сумд ч тод илэрдэг. Тухайн газар нутгийн цаг агаар нь ямар байдалтай вэ? гэдгийг харуулдаг зүйлүүдийн нэг нь далайн түвшнээс дээш өргөгдсөн газар нутгийн тогтолцоо юм. Тэгвэл хотгор гүдгэрийн морфологи хэвшинжийн өндөр уул, дундаж өндөр, нам уул, өндөрлөг тал ба цав толгод, намдуу тал гэсэн таван үе нь Ногооннуур сумын гадаргын тогтоцыг бүхэлд нь хамардаг. Намдуу талд нь Ачит нуурын эргэн тойрон сумын төв хамаарагдаж тэнд зуны цагт агаарын температур +30оС болж байхад өндөр уулын хэвшинжэд хамаардаг Их Түргэн уулын эргэн тойрон нь +14,5оС болж, уулын оройн мөнхийн цас, мөстэй юм. Өвөл нь маш хахир хатуу хүйтэн. Зуны цагт хамгийн халуун нь +29оС-(+32оС)-т хүрч байхад, өвөл нь -36оС-40оС-т хүрч хүйтэрдэг. Агаарын температурын жилийн дундаж нь 0оС-аас -4оС байна. Нэг жилд нарны гийгүүлэх дундаж хугацаа нь 2600-2900 цаг байдаг нь бага үзүүлэлт юм. Энэ нь өвөл хүйтэн болох нэг шалтгаан нь болж байгаа юм. Ингэхдээ агаарын температурын жилийн дундаж нь -4оС-ээс 0оС байдаг. Хур тунадасны хувьд өвөл их хур тунадас унаж газар нутгийг бүхэлд нь цасаар бүрхэдэг. Зун хур тунадасны ихэнх нь өндөр уулсын оройд унаж, намдуу талархаг газарт бага зэрэг унадаг. Хур тунадасны жилийн нийлбэрийн хэмжээ 200-300 мм. Гол мөрний урцас нь төв азийн гадагш урсгалгүй ай савт хамаарч, бүх голууд нь Ачит нуурд цутгадаг. Ачит нуураас эх авсан гол Баян-Өлгий аймгийн хамгийн том гол нь болох Ховд голд цутгадаг юм. Том нууруудын тоонд ордог Ачит, Дундын нуурууд нь тектоник тогтоцоор үүссэн. Ууршилтын хувьд Ачит нуурын эрэг орчимд их ба 150-200мм, бусад газард жигд ба 50-150мм байдаг. Салхины зүг шиг ерөнхийдөө баруун, баруун хойд зүгээс салхилдаг. Жилийн салхины дундаж хурд харилцан адилгүй ба 2-3м/с байдаг. Энэ жил 2010 оны 5-р сарын 16-нд салхины хурд 35м/с-д хүрч маш хүчтэй салхилсан нь урьд өмнө нь болж байгаагүй үзэгдэл юм. Дээрх бүгдээс дүгнэж үзэхэд Ногооннуур сум нь хуурайдуу сэрүүн зунтай бүс гэсэн уур амьсгалын мужлалтад хамаардаг байна. Хөрсний мужлалтаар говийн муж түүний дотор төв азийн их мужад хамаардаг. Тиймээс говь цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, ургамал нь түүнд дасан зхицож ургадаг. ===Ногооннуур сумын ус цаг уурын станц=== *Станцын нэр: Ногооннуур *Станцын индекс:44210 *Газарзүйн солбилцол: з.у.900 01’ 29’’х.ө.49036’54’’ *Хийдэг ажиглалт: 3 цаг тутамд тус тус ажиллаж байгаад Ус Цаг Уурын албаны удирдах ерөнхий газрын даргын 1983 оны 17-р тушаалаар 1984 оны 11-р сарын 09-нд 4-р зэргийн УЦУ-ын станц болгон ажилд оруулсан байна. ==Хөрс, ургамал, амьтны аймаг== Газар нутаг нь өргөн уудам, байгалийн нөөц ихтэй, ан амьтанаар баялаг ирвэс, чоно, үнэг, хярс, аргаль, угалз, янгир, тарвага, туулай зэрэг амьтантай. Шувуудаас бүргэд, ёл, тас, харцага, хойлог гэх мэт шувуудтай. Ургамлын хувьд хуш, улиас, бургас, хус, агь, таана, хөмүүл, шаваг, шарилж, журагва, ерхөг, хиаг, хазаар өвс, харгана, хялгана, бударгана зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд үхрийн нүд, хад, тошлой, сонгино зэрэг зэрлэг жимсгэнэ,вансэмбэрүү, бадамлянхуа, тэхийн шээг, алтан гагнуур, [[Урал чихэр өвс|чихэр өвс]], бамбай, чийгийн давирхай, таван салаа, нохойн хошуу зэрэг эмийн ургамал ургадаг. Хөрсний хувьд уулынхүрэн ба цайвар хүрэн хөрс зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. Байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар Асгат, Түргэн, Ачит нуур, Ховд, Улаан чулуу гэх газрууд тооцогддог. Алтай соёны болон Дэвэлийн арал, Сийлхэмийн нурууны “А”, “Б”гэсэн тусгай хамгаалттай газрууд бий. Энд Сийлхэмийн нуруу нь байгалийн цогцолборт газар, Дэвэлийн арал нь байгалийн нөөц газард хамаардаг. Сийлхэмийн нурууны тусгай хамгаалттай газрын “А” хэсгийн 20 орчим хувь нь, “Б” хэсэг нь тэр шигээрээ 75460га, Дэвэлийн аралын 60 гаруй хувь нь Ногооннуур сумын газар нутагт оршдог. ==Бүс, бүслүүрийн ерөнхий хэв шинж== Ногооннуур сум нь монгол орны газарзүйн мужлалтаар төв азийн өндөрлөг тал, хотгор, уулт их мужад хамаардаг. Өндөрлөг тал, хотгор, уул гэх мэт нь тод илэрдэг. Ургамал-газарзүйн ангиллаар Ногооннуур сумын газар нутаг нь монгол улсын хэмжээнд авч үзвэл хуурай хээрийн бүсэд оршдог. Бүр нарийсган сумын хэмжээнд авч үзвэл доорх бүс, бүслүүртэй юм. Үүнд: #Цөлөрхөг хээрийн бүс #Хуурай хээрийн бүс #Уулын ойт хээрийн бүс #Уулын тайгын бүслүүр #Өндөр уулын /тагийн/ бүслүүр Эдгээр бүс бүслүүрүүдээс цөлөрхөг хээрийн бүс, хуурай хээрийн, өндөр уулын бүслүүр зэрэг нь хамгийн их талбайг эзэлдэг. Өндөр уулын бүслүүр Ногооннуур сумын бүх газар нутгаар зонхилж оройн цас, мөстэй, нүцгэн хад асгатай болж байхад, уулын тайгын бүслүүр нь Асгат баг, Улаанчулуу багийн Хуурайт, Шинэст газруудаар тааралдаж хуш мод ургадаг. Уулын ойт хээрийн бүсэд Улаанчулуу баг, Ногооннуур сумын төв, Ховд багийн газар нутагт тархсан байдаг. Хуурай хээрийн болон цөлөрхөг хээрийн бүсүүдэд Ямаат, Чихтэй, Бахлаг багуудын газар нутаг хамаардаг. Ногооннуур сумын хувьд ерөнхийдөө зүүнээс баруун тийш болох тусам ургамлын тархалт, агаарын температурын зөрөө, гадаргын ерөнхий геологийн тогтоц гэх зэрэг нь тод илэрдэг онцлогтой. ==Нийгэм эдийн засгийн газарзүй== Улсад томоохон ордог Асгатын мөнгөний уурхай, Улаан-уулын вольфром, Дарьтын хойлмог металл, Бор хагтийн зэс, Хөвсгөлийн алт, Дулаан Харын хар тугалга, будаг зэрэг ашигт малтмалын орд газруудтай.Одоогоор ажиллаж байгаа уул уурхайн үйлдвэр гэвэл Улаан Уулын уурхай юм. Тэр нь вольфром олборлодог ба Монгол, Австрали хоёрын хамтарсан үйлдвэр. Улаан Уулын уурхай нь Ногооннуур сумын Чихтэй багийн газар нутагт оршдог ба сумын төвөөс урагшаагаа 50км-ийн зайд байрладаг юм Ногооннуур сум нь ашигт малтмалаар баян нутаг учраас хөгжлийн нэг эх үүсвэр нь тэр болж байгаа юм. Өөр нэг хөгжлийн түлхүүр нь газар тариалан эрхлэх, чацарганы үйлдвэр байгуулах, загасны аж ахуйг өрнүүлэхтэй холбоотой болж байна. Бас нэг тууштай авч хэрагжүүлэх зүйл бол хадлан юм. Хадлангийн талбайг усжуулж өвс бэлтгэхэд нэн тохиромжтой бүс нутаг юм. Гадаргын болон ул хөрсний усаар нэлээд баян. Тиймээс хадлангийн аж ахуйг бүрэн хөгжүүлэх боломжтой. Тэгж чадвал тухайн аймгийг өвс тэжээлээр бүрэн хангаж чадах хэмжээнд хүрэх магадлал өндөр юм. Ингэснээр ард түмний ашиг орлого нь нэмэгдэх бололцоотой. Хаан банк,Хадгаламж банк, Холбоо, 4 ШТС-тай, сумын иргэдийн амьдралын эх үүсвэр нь мал аж ахуй ба хадлан бөгөөд 1 өрх жилд дунджаар 5-10 тн өвс бэлтгэдэг. “Ачит алхабы” ХХК-тай жилд 5000 тн өвс бэлтгэн аймгийг өвс тэжээлээр хангадаг. Ачит нуураас жилд 135 тн загас агнадаг нөөцтэй. Тэр нууранд төв ази, монголын уугуул загасны тоонд ордог баруун монголын хадран, алтайн сугас загасууд бас нүцгэн жараа зэрэг зүйлийн загасууд байдаг. Чацарганы мод ихээр ургадаг учир чацарганы шүүс үйлдвэрлэх боломжтой. Тус сумын хувьд газар тариалангийн талбайг усжуулах, газар тариаланг бүрэн хөгжүүлэх боломжтой. Дэд бүтэц нь хөгжөөгүй ямар ч газар орон хөгжих боломжгүй байдаг билээ. Тэгвэл Ногооннуур сум нь хөгжлөөрөө тааруу байсан ба одоо хөгжөөд эхэлж байна. Учир нь Ногооннуур сум нь өндөр хүчдлийн /35кв/ шугамд 2009 оны 10-р сарын 20-ны өдөр холбогдсон. Өндөрхүчдлийг дагаад одоогоор компьютерийн үчилгээний газрууд нээгдэж байна. Бас гар утасны корпорациуд байгуулагдсан. Жишээ нь: MobiCom, G-mobile, Unitel, Skytel. Өөр машины засврын газар, гагнуурын газрууд нээгдсэн. Албан байгууллагууд сүлжээнд холбогдож компьютерээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг болсон. ШТС-ууд нь тогоор ажиллаж байна. ==Хүн ам== Ногооннуур сумын хүн амын 94% нь хасаг гуйлгачид, 6% нь дөрвөд, урианхай үндэстэнгүүд эзэлдэг. Ийм учраас хэл бичиг, зан заншил нь бусад аймгаас ялгаатай. Хүн амын дийлэнхи нь хүүхдүүд болон залуучууд. ==Хөдөө аж ахуй== Ногооннуур сумын эдийн засгийн гол салбар нь мал аж ахуй юм. Малын нийт тоо толгой: 198105 Үүнээс: *хонь 70652, *ямаа 107710, *үхэр 10969, *адуу 8282, *тэмээ 492. Хонин сүрэгт нь казахын ууцан сүүлт хонь голлон өсгөж шилмэл омгийн керей хонийг мах өөхний чиглэлээр үржүүлдэг. Ямаан сүргийнхээ зохих хэсгийг Уулархаг Алтайн ноолуурын ямаагаар үүлдэр сайжруулж Баян Өлгий гэдэг ноолуурын шинэ үүлдрийн ямааг бий болгожээ. Уулархаг нутгийн байгалийн бэлчээрт зохицсон, ашиг шим, ноолуурын гарц ихтэйгээрээ онцлог. Үхэр сүрэгт нь сарлаг зонхилдог. Сарлагт тохиромжтой зожир өвст, бөрөлжит болон бусад сөөг, сөөгөнцөрт тундар бүхий уулын нугын ялзмагт хөрстэй бушилзат бэлчээр, бушилзат хээршсэн бэлчээр, Ховд голын хөндий дагасан татмын нугын хөрстэй, нугын алаг өвст бэлчээртэй нутгаар үхэр сүргийг голлон өсгөдөг. Дээрх нутаг нь Монгол Алтайн нурууг дагасан нутаг бөгөөд манай орны сарлаг өсгөдөг хоёрдахь бүс нутаг билээ. Бог малд тохиромжтой бэлчээр адуунд нэг адил тохирдог тул адуун сүргийн байршил нилээд жигд юм. Хөдөө аж ахуйн хоёрдахь салбар болох газар тариаланг гол мөрний хөндий, нуурын хөвөөгөөр нарийн зурвас газарт эрхэлнэ. Тариалсан талбайд үр тариа тэжээлийн ургамал голлоно. {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Ногооннуур сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 3p3bb3h79q7m6kvuqw57gjwq9fb2720 0 4332 865803 865592 2026-08-12T04:52:07Z ~2026-44149-10 106737 Based true fact 865803 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1920 оны дунд үе | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Шар, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Түргэн голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] oft7s05h4td112n7hs9lifg426fbog5 865815 865803 2026-08-12T05:18:49Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-44159-48|~2026-44159-48]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 865592 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1920 оны дунд үе | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Шар, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Түргэн голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] exbgqk8vp69goa0vlwd6iuranz3tzds 0 4333 865811 847082 2026-08-12T05:14:41Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865811 wikitext text/x-wiki {{About|Баян-Өлгий аймаг дахь тосгон||Цагааннуур (салаа утга){{!}}Цагааннуур}} {{Инфобокс суурин |name = Цагааннуур тосгон |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠨᠠᠭᠤᠷ}}{{MongolUnicode|ᠲᠣᠰᠬᠤᠨ}}}} |native_name_lang = mn |nickname = |settlement_type = Тосгон |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position =right |pushpin_map_caption =Монгол дахь байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |subdivision_name2 = [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = Байгуулагдсан <!-- Settled --> |established_date = 1934 он |established_title2 = Тосгоны статус |established_date2 = 1994 он <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 1,684 |population_density_km2 = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = UTC+7 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|30|25|N|89|43|53|E|region:MN|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 83113 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{URL|http://tsagaannuur.bo.gov.mn/}} |footnotes = }} '''Цагааннуур''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум]]ын нутаг дэвсгэрт орших тосгон. Одоо Цагааннуур тосгон нь засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хувьд Ногооннуур сумын нутагт 9 дүгээр баг болон бие дааж, баг-тосгоны статусаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2019 оны жилийн эцсийн байдлаар 429 өрх, 1680 хүн ам, 30526 толгой мал тоологдсон ба төсвийн болон аж ахуйн 11 нэгж байгууллагатайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Захирагчийн алба нь ажлын албаны 19 ажилтан, албан хаагч, босоо удирдлагатай 4 ажилтан, гэрээт 3, нийт 26 орон тоотой үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тосгоны  захирагчаар Х.Техенай, Т.Көкей, М.Хуанган, С.Мадениет нар ажиллаж байсан бол 2015 оноос Д.Есболат сонгогдон ажиллаж байна. ==Газар зүй== Газар зүйн хувьд  Алтайн уулархаг мужийн “Б” тойрогт багтах ба [[Улаанбаатар]] хотоос 1700 км, [[Өлгий]] хотоос баруун хойш 70 км, Ногооннуур сумаас 45км, [[Улаанхус сум]]аас 70км-ийн зайд оршдог. Оршиж буй талбай нь Ногооннуур сумын нутаг дэвсгэрт бөгөөд далайн түвшингээс 2115метрт , Цагааннуурын баруун хойд эргээс баруун тийш 500метрт нуурын хөндийд байралдаг. Уур амьсгалын мужлалаар хүйтэн зунтай, чийглэг уур амьсгалтай, өвөлдөө -25-28◦с , хамгийн дулаан темпертур +14+18◦с , салхины дундаж хурд 3-8 т/сек байдаг. ==Түүх== Цагааннуур нь анх 1930 онд Ховд аймгийн Эрдэнэ-Хайрхан сум нэртэй байгуулагдаж байсан ба 1940 онд Баян-Өлгий аймаг байгуулагдахад анхны 10 сумын нэг байсан. 1952 онд Цагааннуур сумын 4, 5, 6, 8, 10, 11 дүгээр багаар Ногооннуур сумыг байгуулжээ. 1959 онд Баян-Өлгий аймагт сумдын хилтогтоох Засгийн Газрын Отряд ба Аймгийн комисс нь Цагааннуур сумын бүх нутаг дэвсгэрийг 280054,7 га, үүнд хадлангийн 233 га, тариалангийн талбай 5 га, бэлчээр 278093,7 га, ус нуур 968 га-гаар тогтоосон байна. 1963 онд Цагааннуур сум татан буугдаж, зарим хэсэг нь Ногооннуур суманд харьяалагдаж, үлдсэн нь Цагааннуурын дамжлага баазыг түшиглэсэн Цагааннуур хороо болжээ. Түүнээс хойш Засаг захиргааны хувьд биеэ даасан хорооны статустайгаар зохион байгуулагдаж Монгол Улсын баруун хязгаарыг өргөн хэрэглээний бараа, материал, түүхийэд, шатах тослох материалаар хангах үүрэг бүхий Дамжлага бааз, мөн Нефть Хангамжийн газарт түшиглэн улсын экспорт, импортын үүргийггүйцэтгэж байв. 1994 онд УИХ-ын 36 дугаар тогтоолоор тосгоны статустай болсон. ==Албан байгууллага== *Ерөнхий боловсролын сургууль нь 1940 онд байгуулагдсан, монгол хэлээр хичээллэдэг, 2020-2021 оны хичээлийн жилд 40 багш, ажилчин, 230 сурагчтай, дотуур байранд 30 сурагчтайгаар ажлаа явуулж байна. 2020 онд 240 хүүхдийн сургууль спорт заалны хамт ашиглалтад орсон. *Хүүхдийн цэцэрлэг нь анх 1954 онд байгуулагдсан. Одоо 22 багш , ажилчинтай, 4 бүлэг, 125 хүүхэдтэй үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Одоогийн цэцэрлэгийн барилга нь 1987 онд ашиглалтад орсон. 2020-2021 оны шинээр 100 хүүхдийн цэцэрлэг баригдаж байна. *Хүн эмнэлэг нь 1940 онд байгуулагдсан. Анхны эмчээр Жалел овогтой Ахмет гэдэг хүн ажиллаж байжээ. 1949 оны айгмийн түүхэнд анх удаа Их эмчийн салбар болж 1962 онд аймгийн анхны Сум дундын эмнэлэг болон өргөжиж байжээ. Одоогийн 30 хүний ортой барилга нь 1990 онд ашиглалтад орсон.  Одоо 24 эмч, сувилагч, ажилчинтай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. *Соёлын төв нь анх 1960-аад оноос эхлэн Дамжлага баазыг түшиглэн үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн түүхтэй. Одоо тус байгууллагад нийт 7 ажилчин, албан хаагч ажиллаж  байна.2 давхар 300 хүний суудалтай барилга нь 1989 онд баригдсан ч мөнх цэвдгийн улмаас ашиглагдах боломжгүй болсон. == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 7o2dxm6soyuxufko19a7tsojqrmsevh 0 4334 865812 865490 2026-08-12T05:17:39Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865812 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Толбо сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠣᠯᠪᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Толбо | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1938 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2974.69 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 4,411 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83080 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Толбо''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]] юм. Аймгийн төв [[Өлгий]]гөөс 76 км зайд оршдог тус суманд Казак иргэд оршин суудаг. "Менди көл толхын" гэдэг нутгийн радиотой. Толбо сум нь Баян-Өлгий аймгийн төвөөс 81 км (хар замаар явахад)зайтай оршдог. Сумын төв нь 5-р баг. Хөх толгой гэдэг нь сумын төвийн нэр нь юм. Тус суманд 100% хасаг гуйлагчид өлөн зэлмүүн амьдардаг. Толбо нуур гэдэг том цэнгэг нууртай, Сайр уул гэдэг мөнх цастай хайрхантай, Дөрөө нуур, Цэрвэн, Улаан хатуу, Хар хатуу гэдэг байгалийн сайхан газруудтай. Ялангуяа гаднын жуулчдын сонирхол сүүлийн жилүүдэд тус сумыг зорин ирдэг болсон байна. Тус сумаас 2015 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 167408 толгой мал тоологдсон, 622 малчин өрхтэй, 4000 гаруй хүн амтай, аймгийн төв хүртэл хар замд холбогдсон, Улаанбаатар, Ховд аймагт явах зам дагуу байрлалтай, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Дэлүүн, Алтанцөгц, Баяннуур сумуудтай хил залгагддаг.Ботахара, Шыбарайгыр, Базархул гэх омгууд давамгай нутагшсан сум юм. Толбо нуурын дайнд зориулагдсан хөшөөтэй. <!--Үүнээс дооших хэсгийг арилгаж болохгүй, бичих зүйлээ дээр бичнэ үү.--> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Толбо сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Монгол улсад хамаарах}} 49scewjacj07potdcgdh02j17igh2af 0 4335 865818 835789 2026-08-12T05:19:34Z ~2026-44149-10 106737 Үнэн баримт дээр тулгуурлав 865818 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Улаанхус сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠩᠬᠤᠰᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = State Worship ovoo - panoramio.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Ulaankhus Sum in Mongolia map.png |mapsize = |map_caption = Баян-Өлгий аймаг дахь Улаанхус сум |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = Сумын төв |seat = Билүү |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1938 он |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 6047.93 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 9,007 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 7 |utc_offset = +7 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 83170 |area_code = |website = |footnotes = }} '''Улаанхус''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]] юм. 2023 он түүхт 100 ойг тэмдэглэнэ. Улаанхус сум бол Монгол улсын хамгийн хүн ам ихтэй сумдын нэгэнд зүй есоор ордог. 9000 гаруй хүн амтай. Нэг сонирхолтой нь сумын нутаг дэвсгэрт газар нутаггүй хасаг гуйлгачид нутаг гуйн амьдарч байна. Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Таван Богд]]ын оргил энэ сумын нутагт оршдог. Одоогийн Улаанхус сум 1962 онд Ойгор сумыг тус суманд нэгтгэсний үр дүнд өргөжин бий болсон юм. Сумын өргөн уужим нутагт сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, хүний эмнэлэг тус бүр 3 бий. Тус сумын нутагт Монголд төдийгүй дэлхийд хосгүй, Ойгорын эртний сүг хадны бичээс нь 20 км талбайг эзэлж, эрдэмтэд болон жуулчдын анхаарал сонирхлыг татсаар байна. ==Хүмүүс== Монгол улсын Нисэх хүчний анхны командлагч, генерал М.Зайсанов энэ сумын уугуул юм. == Эрүүл мэндийн төв == Тус сумын Эрүүл мэндийн төвийг 2016 оны 3 дугаар сарын 29-ний өдрийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын 26 дугаар тогтоолоор Сумын эрүүл мэндийн төвийн хамт олны саналын дагуу Монгол Улсын гавьяат эмч, клинкийн профессор, Анагаах ухааны доктор, дүрслэл оношилгооны зөвлөх зэргийн эмч Рамишийн Асайн нэрэмжит болгосон байна. <!--Үүнээс дооших хэсгийг арилгаж болохгүй, бичих зүйлээ дээр бичнэ үү.--> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{commonscat}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Улаанхус сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] cnw6g6d32px3yowybjn0g0vuc3ycqx9 865835 865818 2026-08-12T08:48:46Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44149-10|~2026-44149-10]] ([[User talk:~2026-44149-10|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 835789 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Улаанхус сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠩᠬᠤᠰᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = State Worship ovoo - panoramio.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Ulaankhus Sum in Mongolia map.png |mapsize = |map_caption = Баян-Өлгий аймаг дахь Улаанхус сум |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = Сумын төв |seat = Билүү |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1938 он |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 6047.93 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 9,007 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 7 |utc_offset = +7 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = 83170 |area_code = |website = |footnotes = }} '''Улаанхус''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]] юм. Анх 1923 он Шеруши хошуу нэртэй суурь нь тавигдаж байсан. 2023 он түүхт 100 ойг тэмдэглэнэ. Улаанхус сум бол Монгол улсын хамгийн хүн ам ихтэй сумдын нэгэнд зүй есоор ордог. 9000 гаруй хүн амтай. Нэг сонирхолтой нь сумын нутаг дэвсгэрт казахуудаас өөр нэг ч үндэстэн ястан амьдардаггүй юм. Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Таван Богд]]ын оргил энэ сумын нутагт оршдог. Одоогийн Улаанхус сум 1962 онд Ойгор сумыг тус суманд нэгтгэсний үр дүнд өргөжин бий болсон юм. Сумын өргөн уужим нутагт сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, хүний эмнэлэг тус бүр 3 бий. Тус сумын нутагт Монголд төдийгүй дэлхийд хосгүй, Ойгорын эртний сүг хадны бичээс нь 20 км талбайг эзэлж, эрдэмтэд болон жуулчдын анхаарал сонирхлыг татсаар байна. ==Хүмүүс== Монгол улсын Нисэх хүчний анхны командлагч, генерал М.Зайсанов энэ сумын уугуул юм. Энэ сумын нутагт голлох Шеруши омгийн угсаа залгамжилсан ноён, Ахтайн Жылхышы, Жылхышийн Сүхэрбай,Малын Дорнод Туркестан улсын генерал-майор асан Сүхэрбайн Далелхан нарыг дурдах нь зүйтэй. Монгол улсад нэрд гарсан төр нийгмийн зүтгэлтэн , партизан Карибайн Шангишбай, аймгийн Засаг дарга нар Дүзелбайн Женисхан, Шабийн Хабдыл, Асханбайн Сарай, Ром, Хузкейн Дармен, эрдэмтэн профессор Өмирбекийн Хамбар, Асханбайн Сарай, Ануарын Ното, Абильтайн Минис, Байтазагийн Хурметбек болон Миналын Динейхан, Орайханы Шерхан, Камалашын Бихумар, Монгол Улсын Гавьяат Эмч Рамишийн Асай зэргийн дэд эрдэмтэн докторууд, алдарт дуучин Ж.Хадуу, А.Хавлааш, Ж.Хиватдолда, уран зохиолчид Б.Имашхан, К.Махфуз, Ж.Байыт, Х.Даян, М.Хабдай, П.Мурат, И.Кенес, И.Нарау, И.Еликбай, [[улсын начин]] Т.Нурхадыл, Б.Серик, аймгийн хурц арслан М.Борбан, М.Азкей, М.Нажкей, С.Бердихан нар тус сумын уугуулууд юм. == Эрүүл мэндийн төв == Тус сумын Эрүүл мэндийн төвийг 2016 оны 3 дугаар сарын 29-ний өдрийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын 26 дугаар тогтоолоор Сумын эрүүл мэндийн төвийн хамт олны саналын дагуу Монгол Улсын гавьяат эмч, клинкийн профессор, Анагаах ухааны доктор, дүрслэл оношилгооны зөвлөх зэргийн эмч Рамишийн Асайн нэрэмжит болгосон байна. <!--Үүнээс дооших хэсгийг арилгаж болохгүй, бичих зүйлээ дээр бичнэ үү.--> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{commonscat}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Улаанхус сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] n6h7mcs3cigldevobzzlhedv5onn9th 1 4338 865709 864388 2026-08-11T15:28:38Z Koldobin 106481 /* Гол өөрчлөлтүүд */ Хариулах 865709 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%">Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас</div> {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="center" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] '''Архив''' |- | align="center" | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]] |} == Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай == Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь: * Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив. * Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]] * Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан * Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн * Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан * Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү) * Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна. Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр "ө", "ү" үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна. Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа. Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан. -- [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих <code><nowiki>'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү ====Дэмжиж байна ==== * '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд) * '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * '''❌ Дэмжихгүй''' == Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026 == Монгол Википедиагийн одоогийн нүүр хуудсыг илүү орчин үеийн, мэдээлэл сайтай, уншихад хялбар, гар утсанд зохицсон портал хэлбэрээр шинэчлэх туршилтын хувилбар боловсруулав. === Туршилтын хувилбар === * '''Шинэ нүүр хуудасны загвар:''' [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]] * '''CSS загвар:''' [[Загвар:Нүүр хуудас/Шинэ загвар/styles.css]] Шинэ хувилбарыг компьютер болон гар утаснаас нээж, харагдац, холбоос болон агуулгын бүтцийг шалгана уу. === Гол өөрчлөлтүүд === Шинэ хувилбарт: * өгүүллийн тоо, идэвхтэй хэрэглэгч болон нийт засварын автомат статистик; * онцлох өгүүлэл, сүүлийн үеийн мэдээ болон өнөөдрийн үйл явдлын хэсэг; * шинэ өгүүлэл, сүүлийн өөрчлөлт болон санамсаргүй өгүүллийн түргэн холбоос; * шинэ хэрэглэгчдэд зориулсан хувь нэмэр оруулах хэсэг; * үндсэн сэдвүүдээр аялах навигаци; * бусад хэлний Википедиа болон Викимедиагийн төслүүдийн шинэчилсэн бүтэц; * дэлгэцийн хэмжээнд автоматаар зохицох responsive загвар багтсан. Одоогийн нүүр хуудсанд ашиглагдаж байгаа онцлох өгүүлэл, мэдээ, танилцуулга, ангилал болон бусад дэд хуудсуудыг хэвээр ашигласан. Иймээс тэдгээрийн агуулгыг шинэчилдэг одоогийн ажиллагаа өөрчлөгдөхгүй. Энэ нь 2022 оны өмнөх хэлэлцүүлгийн үргэлжлэл биш, харин одоогийн нүүр хуудсыг цаашид хөгжүүлэх шинэ санал юм. Загварын харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос, орчуулга болон гар утасны ажиллагааны талаар санал өгнө үү. Хэлэлцүүлгийг дор хаяж 7 хоног нээлттэй байлгаж, илэрсэн асуудлуудыг зассаны дараа үр дүнг нэгтгэнэ. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:00, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC) :Сануулга: Нүүр хуудасны шинэ загварын туршилтын хувилбарыг үзэж, боломжтой бол доорх санал асуулгад саналаа өгнө үү. Ялангуяа компьютер болон гар утасны харагдац, навигаци, холбоосуудын ажиллагааны талаар санал хүсэлт хэрэгтэй байна. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 15:28, 11 Наймдугаар сар 2026 (UTC) === Санал асуулга === Туршилтын шинэ загварыг Монгол Википедиагийн нүүр хуудсанд нэвтрүүлэх талаар саналаа өгнө үү. Саналынхаа ард тайлбар болон гарын үсгээ үлдээнэ үү. Санал өгөх жишээ: <code><nowiki>* '''✅ Дэмжиж байна''' — Тайлбар. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''⚠️ Сайжруулсны дараа дэмжинэ''' — Засах шаардлагатай зүйл. ~~~~</nowiki></code> <code><nowiki>* '''❌ Дэмжихгүй''' — Шалтгаан. ~~~~</nowiki></code> ==== Дэмжиж байна ==== ==== Сайжруулсны дараа дэмжинэ ==== ==== Дэмжихгүй ==== === Техникийн болон агуулгын санал === Санал асуулгаас гадна дараах асуудлуудын талаар дэлгэрэнгүй санал үлдээж болно: * компьютер болон гар утасны харагдац; * өнгө, зай хэмжээ болон уншигдах байдал; * эвдэрсэн эсвэл улаан холбоос; * хэсгүүдийн дараалал болон агуулга; * монгол хэлний нэр томьёо, найруулга; * TemplateStyles болон бусад техникийн асуудал. 605nrdhb1p6qg035ss3v2615wfw7c78 0 5843 865843 865146 2026-08-12T10:05:45Z Egzs 88168 ЕНБД 865843 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Сангажавын Баярцогт]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2024 | membership = {{increase}}172,000<ref>{{Cite web |url=https://www.democraticparty.mn/page/17/ |title="Ардчилсан нам: Намын тухай"|access-date=2026-05-10}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' ('''АН''') нь [[Монгол]]ын хоёр том [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам, хуучин [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Ардчилсан Нам]], Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.<ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай|url=http://www.democraticparty.mn/page/17/|access-date=2026-04-30|website=democraticparty.mn|publisher=Ардчилсан Нам|language=mn}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|left|thumb|290x290px|МоАХ-ын анхны цуглаан. 1989 оны 12-р сарын 10.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] /МоАХ/-г байгуулав.<ref name=":1" /> Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-72, [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]-1, [[Иргэний Зориг Нам|ИЗ]]-[[Монголын Ногоон Нам|НН]]-1, [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]-1, Бие даагч-1 суудал авсан юм. Өмнөх 1996 оны сонгуульд ялалт байгуулж байсан Ардчилсан нам нэг л суудалтай хоцорсон байдаг. Тэдний ялагдлын шалтгааныг намын дотоод эв нэгдэл болоод улс төрийн туршлагатай холбон тайлбарлах нь бий. [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|237x237px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал.2000 оны 12-р сарын 10.]]Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 6-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], [[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], МАСМН-ын дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]], МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21|title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж|url=https://www.assa.mn/a/41589|access-date=2026-04-30|website=www.assa.mn|language=mn}}</ref> Намынхаа даргаар Д.Дорлигжавыг сонгож, дэд даргаар Байгаль орчны сайд асан С.Мэндсайханыг, Нийслэлийн намын даргаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Ганхуягийг, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Төрийн өмчийн хорооны дарга асан З.Энхболдыг, Нарийн бичгийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, Ц.Энхтүвшин нарыг мөн УИХ-ын гишүүн, ЭМНХ-ын сайд асан Ш.Батбаяр, Англи улсад элчин сайд асан Ц.Сүхбаатар, Улсын нөөцийн газрын дарга асан Я.Санжмятав нарыг тус тус томилсон байдаг.<ref name=":0" /> === 2004-2008 === 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН-ын даргаар М.Энхсайханыг ҮЗХ-оос сонгож, “Эх орон-Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан парламентад намууд бараг тэнцүү суудал авч чадсан. Гэвч Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм. Удалгүй ҮЗХ-ны хурлаар М.Энхсайханыг огцруулж, Р.Гончигдоржийг Ардчилсан намын даргаар сонгов.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2024-12-05 |title=24 ЖИЛ: Унаж, боссон ч Монголд хэрэгтэй Ардчилсан нам |url=https://ubn.mn/p/71565 |access-date=2026-08-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Намын дарга солигдох үйл явц дахин үргэлжлэв. Тодруулбал, 2006 оны 10 дугаар сард хуралдсан ҮЗХ-ны хурлаар Р.Гончигдоржийг өөрийнх нь хүсэлтээр намын даргаас чөлөөлж, намын даргаар Ц.Элбэгдоржийг сонголоо. АН-д ийнхүү шинэчлэл өрнөж, 2006 оны 3 дугаар сарын 30-31 өдрүүдэд намын гуравдугаар их хурлаар дүрэм журамдаа өөрчлөлт оруулсан байдаг. Мөн тухайн үед Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Дорлигжавыг баталж байжээ. Намын даргаасаа огцорсон М.Энхсайхан тэргүүтэй гишүүд нь "тусдаа" гарч, Үндэсний шинэ намыг байгуулав. Энэ нам хожмоо МҮАН нэртэй болжээ.<ref name=":2" /> === 2008-2012 === Монголын парламентын тав дахь удаагийн сонгууль буюу 2008 оны УИХ-ын сонгуульд нийт 356 хүн нэр дэвшсэн. Тодруулбал 11 нам, нэг эвслээс 311 нэр дэвшигч, 45 бие даагч өрсөлдсөн гэсэн үг. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН) 41 суудал, Ардчилсан Нам 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ийнхүү Ардчилсан Нам энэ сонгуульд дахин ялагдал хүлээв. Тухайн үед Ардчилсан нам, Бүгд Найрамдах Нам, Иргэний Эвсэлийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, "эрх баригчид луйвардлаа" хэмээн мэдэгдэж байв.<ref name=":2" />{{Гол|Долоодугаар сарын нэгний түйвээн}}Сонгуулийн маргааш буюу 2008 оны долоодугаар сарын 1-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн цуглаан болж, эмх замбараагүй байдал бий болж байв. Энэ өдөр бий болсон үймээнээр МАХН-ын байр шатаж, таван хүн амиа алдсан юм.<ref name=":2" /> [[Файл:Mongolian DP after 2009 election.jpg|thumb|283x283px|Тухайн үеийн АН-ын төв байр, "Ардчиллын өргөө," 2009 он.]] 2008 оны үймээний дараа С.Баярын “Стандарт бус ЗГ”-т Ардчилсан нам орж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг Тэргүүн шадар сайд болов. Ийнхүү тэрбээр 2012 он хүртэл эл албан тушаалыг хашсан бөгөөд мөн оны нэгдүгээр сард Ардчилсан нам Засгийн газраас гарахаа мэдэгдсэн юм.<ref name=":2" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2014-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025-одоо хүртэл |} === Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар === {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2000-2001 |- |2 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2001-2003 |- | 3 | [[Лүймэдийн Гансүх]] |2003-2004 |- | - |? |2004-2005 |- |4 |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |2005-2006 |- | 5 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2006-2008 |- |6 |[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]] |2008-2012 |- |7 |[[Цагааны Оюундарь]] |2012-2015 |- |8 |[[Ломбын Эрхэмбаяр]] |2015-2017 |- |9 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2017-2021 |- |10 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2021-2022 |- |11 |[[Ишжамцын Мөнхжаргал]] |2022-2023 |- |12 |[[Наянтайн Ганибал]] |2024-2026 |- |13 |[[Сангажавын Баярцогт]] |2026-одоо хүртэл |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- | rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | rowspan="2" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="2" |474,977 | rowspan="2" |44.74% | rowspan="2" |{{Composition bar|26|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{increase}} 26 | rowspan="2" |{{increase}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | 701,641 | 40.43% | {{Composition bar|28|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | 399,194 | 35.32% | {{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | 467,341 | 33.55% | {{Composition bar|9|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | 978,890 | 24.49% | {{Composition bar|11|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | rowspan="2" |{{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{Increase}} 31 | rowspan="2" |{{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын намын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ашигласан ном зохиол == * "Монголд ардчилал эхэлсэн түүх" ном == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.democraticparty.mn/ Албан ёсны сайт - democraticparty.mn] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] co3ryns2ug1m8xeco01zpezqwm7sdvk 0 6162 865837 862194 2026-08-12T08:53:53Z Egzs 88168 865837 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific_prefix= |name=Пунцагийн Жасрай |image=Пунцагийн Жасрай.jpg |caption=П.Жасрай. 1996 он. |order={{flagicon|Монгол|1992}} 17 дахь |office=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |term_start=1992 оны 7 сарын 21 |term_end=1996 оны 7 сарын 19 |president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |1blankname=Шадар сайд |1namedata=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] |predecessor=[[Дашийн Бямбасүрэн]] |successor=[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |office1={{flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start1=1992 оны 6 сарын 28 |term_end1=2004 |constituency1=73-р тойрог, [[Октябрь дүүрэг]]<br>(1992–1996) |birth_place=[[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат сум]], [[Говь-Алтай]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] |birth_date=1933 оны 11 сарын 26 |death_place=[[Улаанбаатар]], Монгол |death_date={{death date and age1|2007|10|25|1933|11|26}} |resting_place=[[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгий хүндэтгэлийн оршуулгын газар]] |citizenship={{MGL3}} |party=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |spouse= |alma_mater= Москвагийн эдийн засаг, информатикийн их сургууль |profession= улс төрч, эдийн засагч |awards= Монгол Улсын Гавьяат Эдийн засагч |signature= Signature of Puntsagiin Jasrai.png |constituency2=12-р тойрог, [[Говь-Алтай аймаг]]<br>(1996–2000; 2000–2004)}} '''Пунцагийн Жасрай''' (1933 оны 11 сарын 26-нд төрсөн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Бугат сум (Говь-Алтай)|Бугат суманд]] төрсөн – 2007 оны 10 сарын 25-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын [[улс төр]]ч, [[эдийн засаг]]ч. 1992 оноос 1996 он хүртэл [[Монгол Улс]]ын 17 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажилласан.<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2013-12-02 |title=П.Жасрай агсны булантай болжээ |url=https://news.mn/r/163918/ |access-date=2026-02-18 |website=News.MN |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Намтар== ===Боловсрол=== 1950 онд [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Тонхил сум]]ын долоон жилийн дунд сургууль, 1956-1961 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Москва]] хотын Эдийн засаг-статистикийн дээд сургуулийг төгсчээ. Тэрээр 1970 онд Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд [[Олон улсын дээд боловсролын академи]]йн жинхэнэ гишүүн, [[Москва]]гийн эдийн засаг, статистик, информатикийн их сургууль, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн [[Хүндэт доктор]] цолтой. ===Ажил<ref name=":0" />=== *1950-1956 [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Бугат]], [[Баян сум]]ын бага сургуульд багш, захирал, аймгийн АДХГЗ-ны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч *1961-1967 онд Эдийн засгийн дээд сургуульд багш *1965-1966 онд Эдийн засгийн хүрээлэнд аспирант *1967-1970 онуудад БНМАУ-ын [[Статистикийн төв газар]]т орлогч дарга *1970-1976 онуудад БНМАУ-ын Улсын үнийн хороо, Үнэ, стандартын улсын хорооны дарга *1976-1978 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын Төв хорооны хэлтсийн эрхлэгч *1978-1984 онд [[Улсын төлөвлөгөөний комисс]]ын нэгдүгээр орлогч дарга бөгөөд [[БНМАУ]]-ын сайд *1984-1989 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга *1989-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, Төлөвлөгөө, эдийн засгийн улсын хорооны дарга бөгөөд Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга *1990-1992 онд Монгол Улсын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хоршоодын холбооны ерөнхийлөгч *1992-1996 онуудад Монгол Улсын [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн, Монгол Улсын [[Ерөнхий сайд]] *1996-2004 онд УИХ-ын гишүүн, нийт 3 удаа УИХ-ын сонгуулиар сонгогдсон *2000 оноос Эдийн засгийн үндэсний дээд сургуулийн удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. Мөн төрөөс [[Алтан гадас одон]], [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]гоор хоёр удаа шагнагдаж, [[Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч]] цол хүртсэн. Тэрээр 2007 оны 10 сарын 25-нд [[МАХН]]-ын 25-р их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож, хувцсаа өлгүүлэж байх үед зүрх нь зогсож, ухаан алдаж унасан юм. Төд удалгүйгээр, 9:10 цагийн үед Улаанбаатар хотын Хоёрдугаар эмнэлэгт нас барсан юм.<ref>{{Cite web |last= |date=2007-10-26 |title=Эмгэнэл |url=https://gogo.mn/r/029y |access-date=2026-02-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2007-10-25 |title=Ерөнхий сайд асан П.Жасрай мөнх бусыг үзүүллээ |url=https://gogo.mn/r/9358 |access-date=2026-02-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Баримтууд == *Монгол улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат, Ерөнхий сайд П.Жасрай нарын зөвшөөрлөөр 1995 онд Монгол улсын газар нутгийг [[Айбекс]] гэдэг группт 90 жилийн хугацаатай [[концесс]]ээр олгох мөн [[Молам групп]]т [[Монгол улсын агаарын орон зай]], [[гадаад худалдаа]]ны эрхийг 60 жилийн хугацаатай олгох тухай гэрээнүүдийг байгуулж байсан нь мэдэгдэн шуугиан тарин цуцлагдаж байжээ. * Ерөнхий сайд Жасрайн зөвшөөрлөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] [[Базарсадын Жаргалсайхан]]ы [[Буян компани]]д баталгаа гаргаж өгсөнөөс уламжлан Жаргалсайхан нь энэхүү баталгаагаараа японы [[Марубени корпораци]]ас ихээхэн хэмжээний /хэдэн сая [[ам доллар]]/ [[зээл]] авсан байна. Дараа нь Жаргалсайхан нь зээлээ төлөхөөс зугатсан тул "Марубени" нь Монгол улсын Засгийн газрыг [[Олон улсын арбитрын шүүх]]эд өгч байсан [[дуулиант хэрэг]]тэй холбоотой асуудал нь худал мэдээлэл болсон тул. Энэхүү хэрэг нь шийдэгдсэн билээ. * Зээ охин [[Аюушийн Ариунзаяа]] нь Нийгмийн хамгааллал, хөдөлмөрийн сайдаар 2020-2022 онд ажилласан. ==Бүтээлүүд== *Магадлалын онол *Мал аж ахуйн зардлыг тооцох арга зүйн асуудал *Эдийн засгийн онол *Эдийн засгийн мэдээлэл, шинжилгээ {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Дашийн Бямбасүрэн]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =1992-1996 |дараа =[[Мэндсайханы Энхсайхан]] }} {{end}} {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} == Эх сурвалж == {{DEFAULTSORT:Жасрай, Пунцаг}} [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] [[Ангилал:2007 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Бугатын (Говь-Алтай) хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]] 1cw5sa90yzn4wx0pz81zi6jdrsem0hb 0 7012 865713 772435 2026-08-11T15:37:03Z Koldobin 106481 Өгүүллийг өргөтгөн шинэчилж, эх сурвалж болон зураг нэмэв. 865713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromosome.svg|thumb|300px|Хуулбарлагдсан эукариот хромосомын бүдүүвч: 1 — [[хроматид]], 2 — [[центромер]], 3 — богино мөр (p), 4 — урт мөр (q).]] '''Хромосом''' ({{lang-en|chromosome}}) гэдэг нь [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] болон түүнтэй холбогдсон уургуудаас тогтсон, эсийн [[генетикийн мэдээлэл|генетикийн мэдээллийг]] зохион байгуулж хадгалдаг бүтэц юм. Эукариот организмын цөмийн хромосом бүр үндсэндээ нэг урт шугаман ДНХ молекул болон түүнтэй холбогдсон уургуудаас тогтоно. ДНХ дээр [[ген]], генийн зохицуулагч дараалал болон кодлогддоггүй бусад олон төрлийн дараалал байрладаг.<ref name="NHGRIChromosome">{{cite web |title=Chromosome |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Chromosome |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Эукариот эсэд ДНХ нь [[гистон]] болон бусад уурагтай нэгдэн '''[[хроматин]]''' үүсгэдэг. Хроматин ДНХ-г эсийн [[цөм]]д багтаахын зэрэгцээ генийн илэрхийлэл, ДНХ-ийн хуулбарлалт болон засвар зэрэг үйл явцад оролцоно. Эс хуваагдахад бэлтгэх үед хроматин хүчтэй нягтарч, гэрлийн микроскопоор ялган харах боломжтой хромосомын хэлбэрт ордог.<ref name="OpenStaxCompaction">{{cite web |title=Cell Division |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/10-1-cell-division |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> [[Прокариот]] организмд хромосом нь эсийн мембранаар хүрээлэгдсэн цөмд бус, '''[[нуклеоид]]''' хэмээх бүсэд байрлана. Олон бактерид нэг үндсэн цагираг хромосом байдаг боловч бактерийн хромосомын тоо болон хэлбэр зүйлээс хамааран ялгаатай байж болно.<ref name="NHGRIChromosome"/> ''Хромосом'' гэдэг нэр нь эртний грек хэлний χρῶμα (''chroma'', «өнгө») болон σῶμα (''soma'', «бие») гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд хромосом зарим будгаар хүчтэй будагддаг шинжтэй холбоотой. Германы анатомич [[Вильхельм фон Вальдейер-Харц]] 1888 онд уг нэр томьёог шинжлэх ухаанд нэвтрүүлсэн.<ref name="ChromosomeHistory">{{cite journal |last=Trask |first=Barbara J. |title=Cytogenetics and the evolution of medical genetics |journal=Genetics in Medicine |year=2008 |volume=10 |issue=8 |pages=553–558 |doi=10.1097/GIM.0b013e31817e6125 |language=en }}</ref> == Бүтэц == Хромосомын бүтэц эсийн мөчлөгийн явцад өөрчлөгддөг. Эс хуваагдаагүй үед ДНХ харьцангуй сул нягтарсан хроматин хэлбэртэй байна. Харин [[митоз]] болон [[мейоз]]ын үед хроматин нягтарч, тус тусын хромосомууд тодорхой харагддаг. === Хроматин ба нуклеосом === [[Файл:Chromosome packaging.svg|thumb|400px|Эукариот ДНХ хромосомд нягтран зохион байгуулагдах түвшнүүд.]] Эукариотын ДНХ маш урт тул цөмийн жижиг орон зайд багтахын тулд олон шатлалтайгаар нягтардаг. ДНХ-ийн хэсэг гистоны найман уургаас тогтсон цөмийг ороож '''[[нуклеосом]]''' үүсгэнэ. Нуклеосомууд цааш зохион байгуулагдан хроматин бий болгоно.<ref name="OpenStaxCompaction"/> ДНХ болон гистоны харилцан үйлчлэл нь зөвхөн ДНХ-г багцлах үүрэгтэй биш. Хроматины нягтрал өөрчлөгдөх нь генийн ДНХ-д транскрипцийн уургууд хүрэх боломжид нөлөөлж, [[генийн илэрхийлэл]]ийг зохицуулахад оролцоно.<ref name="NHGRIChromatin">{{cite web |title=Chromatin |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Chromatin |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> === Хроматид === ДНХ хуулбарлагдахаас өмнө хромосом нэг ДНХ молекултай байна. Эсийн мөчлөгийн S үед ДНХ хуулбарлагдсаны дараа нэг хромосом хоёр үндсэндээ ижил хуулбараас бүрдэнэ. Эдгээр хуулбар тус бүрийг '''[[хроматид]]''', хоёуланг нь '''эгч хроматид''' гэж нэрлэдэг.<ref name="NHGRIChromatid">{{cite web |title=Chromatid |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Chromatid |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Митозын үед эгч хроматидууд салж, охин эс бүрд шилжинэ. Салсны дараа хроматид тус бүрийг бие даасан хромосом гэж үзнэ. Иймээс сурах бичигт түгээмэл харагддаг X хэлбэрийн дүрс нь бүх үед хромосом ийм хэлбэртэй байдаг гэсэн үг биш; энэ нь хуулбарлагдаж, нягтарсан хоёр эгч хроматид бүхий хромосомын дүрслэл юм. === Центромер === '''[[Центромер]]''' нь хромосомын тусгай бүс бөгөөд хуулбарлагдсан хромосомын эгч хроматидуудыг зохион байгуулж, эс хуваагдах үед тэдгээрийг зөв хуваарилахад чухал үүрэгтэй. Центромерийн хэсэгт [[кинетохор]] хэмээх уургийн бүтэц үүсэж, хуваагдлын ээрүүл утаслагийн микротубулууд түүнд холбогдоно. Үүний үр дүнд хроматидууд эсийн эсрэг туйлууд руу шилжинэ.<ref name="NHGRICentromere">{{cite web |title=Centromere |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Centromere |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Центромер хромосомыг хоёр мөр буюу гар болгон хуваана. Богино мөрийг '''p мөр''', урт мөрийг '''q мөр''' гэж тэмдэглэдэг. Центромер заавал хромосомын яг голд байрлахгүй. === Теломер === Шугаман эукариот хромосомын хоёр үзүүрт '''[[теломер]]''' хэмээх давтагдсан ДНХ-ийн дарааллаас тогтсон тусгай бүс байрлана. Теломер нь хромосомын төгсгөлийг гэмтэх, хоорондоо буруу холбогдохоос хамгаална. Олон төрлийн эс хуваагдах бүрд теломер богиносох хандлагатай бөгөөд зарим эсэд [[теломераз]] фермент теломерийн дарааллыг нөхөн нэмдэг.<ref name="NHGRITelomere">{{cite web |title=Telomere |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Telomere |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Эукариот хромосом == [[Эукариот]] организмын цөмийн хромосомууд ихэвчлэн шугаман хэлбэртэй бөгөөд нэг эсэд хэд хэдэн өөр хромосом байдаг. Тухайн зүйлийн хромосомын тоо харьцангуй тогтвортой боловч өөр өөр зүйлүүдийн хооронд ихээхэн ялгаатай. Хромосомын тоо нь организмын биологийн нийлмэл байдлыг шууд илэрхийлдэггүй. Диплоид организмын биеийн эсэд хромосомууд ихэвчлэн хосоор оршино. Хосын нэг хромосом эхээс, нөгөө нь эцгээс гаралтай бөгөөд ийм хосыг '''[[гомолог хромосом]]''' гэнэ.<ref name="NHGRIDiploid">{{cite web |title=Diploid |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Diploid |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Гомолог хромосомууд ижил дарааллаар байрласан олон ижил [[генийн локус]]тай боловч тухайн генийн өөр өөр хувилбар буюу [[аллель|аллелиудыг]] агуулж болно. == Прокариот хромосом == [[Прокариот]] организмд мембранаар хүрээлэгдсэн эсийн цөм байдаггүй. Үндсэн хромосом нь цитоплазмын нуклеоид бүсэд байрлана. Ихэнх бактерийн үндсэн хромосом цагираг хэлбэртэй байдаг боловч бүх прокариот ийм бүтэцтэй биш. Зарим бактери хэд хэдэн хромосомтой эсвэл шугаман хромосомтой байж болно. Прокариот эсэд үндсэн хромосомоос гадна '''[[плазмид]]''' хэмээх жижиг, бие даан хуулбарлагдах ДНХ молекулууд байж болно. Плазмид нь бактерийн үндсэн хромосомтой ижил ойлголт биш боловч антибиотикийн тэсвэржилт зэрэг нэмэлт шинжид нөлөөлөх генүүдийг агуулж болно. == Органеллын хромосом == Эукариот эсийн генетикийн мэдээлэл зөвхөн цөмийн хромосомд байдаггүй. [[Митохондри]] өөрийн ДНХ-тэй. Хүний митохондрийн ДНХ нь жижиг цагираг хромосом хэлбэртэй бөгөөд цөмийн хромосомуудаас тусдаа хуулбарлагдана.<ref name="NHGRIMtDNA">{{cite web |title=Mitochondrial DNA |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mitochondrial-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Ургамал болон замгийн [[хлоропласт]] мөн өөрийн геномтой. Хлоропластын геном нь ихэвчлэн цагираг байдлаар дүрслэгддэг бөгөөд фотосинтез болон органеллын үйл ажиллагаанд шаардлагатай зарим генийг агуулдаг.<ref name="OpenStaxEukaryoticCells">{{cite web |title=Eukaryotic Cells |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/4-3-eukaryotic-cells |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Митохондри болон хлоропласт өөрийн ДНХ-тэй байдаг нь эдгээр органелл эртний прокариот организмын [[эндосимбиоз]]оос үүссэн гэсэн эндосимбиозын онолыг дэмжих баримтуудын нэг юм. == Ген ба хромосом == [[Ген]]үүд хромосомын ДНХ дээр тодорхой байрлал буюу '''[[локус]]''' эзэлдэг. Ген бүр заавал нэг ажиглагдах шинжийг дангаар тодорхойлдоггүй. Олон фенотипийн шинжид олон ген, генүүдийн харилцан үйлчлэл болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйл зэрэг нөлөөлдөг. Иймээс хромосом дахь генүүд хүний үсний өнгө, биеийн бүтэц, өвчний эрсдэл зэрэг олон шинжид нөлөөлөх мэдээллийг агуулдаг боловч организмын бүх шинжийг зөвхөн хромосомын генүүд дангаар тодорхойлно гэж үзэх нь буруу.<ref name="NHGRIGenetics">{{cite web |title=Genetics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetics |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Хромосом ба эсийн хуваагдал == Хромосомын чухал үүргийн нэг нь ДНХ-г эс хуваагдах үед шинэ эсүүдэд зөв хуваарилах явдал юм. === Митоз === [[Митоз]]ын өмнө хромосом бүрийн ДНХ хуулбарлагдан хоёр эгч хроматид үүсгэнэ. Митозын үед хромосомууд нягтарч, эсийн төв хэсэгт жагсан байрласны дараа эгч хроматидууд салж эсийн эсрэг туйлууд руу шилжинэ. Ингэснээр үүсэх хоёр охин эс хромосомын үндсэндээ ижил бүрдэлтэй болно.<ref name="NHGRIMitosis">{{cite web |title=Mitosis |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mitosis |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> === Мейоз === [[Бэлгийн үржил]]тэй организмд [[мейоз]]ын үр дүнд хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүсдэг. Мейозын үед гомолог хромосомууд хослон байрлаж, [[кроссинговер]] буюу ДНХ-ийн хэсгийн солилцоо явагдаж болно. Үүний дараа гомолог хромосом болон эгч хроматидууд дараалсан хоёр хуваагдлаар сална. Үр тогтолтын үед хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдсэнээр диплоид хромосомын бүрдэл дахин сэргэнэ. == Хромосомын тоо ба кариотип == '''[[Кариотип]]''' гэдэг нь организм эсвэл бодгалийн хромосомын бүрэн бүрдэл, мөн хромосомуудыг хэмжээ, хэлбэр болон бусад шинжээр нь эмхэтгэн харуулсан дүрсийг хэлнэ.<ref name="NHGRIKaryotype">{{cite web |title=Karyotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Karyotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> [[Файл:Human karyotype.svg|thumb|450px|Хүний хромосомын кариотип. Хүн биеийн ихэнх эсдээ 23 хос буюу нийт 46 хромосомтой.]] Хромосомыг цитогенетикийн шинжилгээнд будах үед тэдгээр дээр онцлог цайвар, бараан зурвасууд үүсдэг. Эдгээр зурвас, хромосомын хэмжээ болон центромерийн байрлалыг ашиглан хромосомуудыг ялгаж болно. Хромосомын тоо болон бүтцийг судалдаг генетикийн салбарыг '''[[цитогенетик]]''' гэнэ.<ref name="NHGRICytogenetics">{{cite web |title=Cytogenetics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Cytogenetics |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Хүний хромосом == Хүний биеийн ихэнх цөмтэй эс '''46 хромосом''' буюу 23 хостой. Үүнээс: * 22 хос нь '''[[аутосом]]'''; * нэг хос нь '''[[бэлгийн хромосом]]''' байна.<ref name="NHGRIChromosome"/> Хромосомын хос бүрийн нэг нь өндгөн эсээр, нөгөө нь эр бэлгийн эсээр дамжин өвлөгдөнө. Хүний өндгөн эс болон эр бэлгийн эс тус бүр гаплоид буюу 23 хромосомтой байдаг. Үр тогтолтын дараа үүссэн зигот 46 хромосомын диплоид бүрдэлтэй болно. Хүний бэлгийн хромосомын хамгийн түгээмэл бүрдэл нь XX болон XY юм. Гэхдээ хүний хромосомын бүрдэлд байгалийн болон эмнэлзүйн хувьд өөр хувилбарууд тохиолдож болно. == Хромосомын өөрчлөлт == Хромосомын өөрчлөлтийг ерөнхийд нь '''тооны''' болон '''бүтцийн''' өөрчлөлт гэж ангилдаг.<ref name="NHGRIAbnormalities">{{cite web |title=Chromosome Abnormalities Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Chromosome-Abnormalities-Fact-Sheet |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> === Тооны өөрчлөлт === Эсэд нэг эсвэл хэд хэдэн хромосомын тоо хэвийн бүрдлээс өөр байхыг '''[[анеуплоиди]]''' гэнэ.<ref name="NHGRIAneuploidy">{{cite web |title=Aneuploidy |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Aneuploidy |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Нэг хромосомын хуулбар дутагдахыг '''моносоми''', нэг хромосомын нэмэлт хуулбартай байхыг '''трисоми''' гэж нэрлэнэ. Жишээлбэл, [[Дауны хам шинж]]ийн ихэнх тохиолдол 21-р хромосомын гурван хуулбартай буюу 21-р хромосомын трисомитой холбоотой. === Бүтцийн өөрчлөлт === Хромосом тасрах болон дахин холбогдох үед бүтэц өөрчлөгдөж болно. Үндсэн хэлбэрүүдэд: * '''делеци''' — хромосомын нэг хэсэг алдагдах; * '''дупликаци''' — нэг хэсэг давхардах; * '''инверси''' — хромосомын хэсэг урвуу чиглэлээр дахин холбогдох; * '''транслокаци''' — хромосомын хэсэг өөр хромосом руу шилжих; * '''цагираг хромосом''' — хромосомын төгсгөлүүд холбогдон цагираг бүтэц үүсэх зэрэг орно.<ref name="NHGRIAbnormalities"/> Хромосомын өөрчлөлт зарим тохиолдолд эцэг эхээс удамшиж болох боловч олон өөрчлөлт бэлгийн эс үүсэх эсвэл үр хөврөлийн хөгжлийн эхний үе шатанд шинээр үүсдэг. == Судалгааны түүх == 19-р зуунд микроскоп болон будах аргууд хөгжсөнөөр эс хуваагдах үед цөмийн дотор будагддаг тусгай биетүүдийг ажиглах боломжтой болсон. [[Вальтер Флемминг]] 1870–1880-аад онд эсийн хуваагдал болон хроматины зан үйлийг нарийвчлан судалж, [[митоз]]ын үйл явцыг тайлбарлахад чухал хувь нэмэр оруулсан. 1888 онд Вильхельм фон Вальдейер-Харц эдгээр бүтцийг '''хромосом''' гэж нэрлэсэн.<ref name="ChromosomeHistory"/> 20-р зууны эхээр [[Теодор Бовери]] болон [[Уолтер Саттон]] хромосомын зан үйл болон [[Грегор Мендель|Менделийн]] удамшлын хуулиудын хоорондын холбоог тайлбарлаж, '''[[Бовери–Саттоны хромосомын онол|удамшлын хромосомын онол]]''' хөгжих үндсийг тавьсан. Дараа нь [[Томас Хант Морган]] болон түүний судалгааны баг ''[[Drosophila melanogaster]]'' жимсний ялаанд хийсэн туршилтаар генүүд хромосом дээр байрладаг, зарим генүүд хоорондоо [[генийн холбоос|холбоотой]] байдлаар удамшдаг болохыг харуулсан. 1956 онд хүний диплоид хромосомын зөв тоо 46 болохыг тогтоосон. Үүний дараа хромосомын тоо болон бүтцийн өөрчлөлтийг олон удамшлын болон хөгжлийн эмгэгтэй холбон судлах орчин үеийн хүний цитогенетик эрчимтэй хөгжсөн.<ref name="ChromosomeHistory"/> == Мөн үзэх == * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Ген]] * [[Геном]] * [[Генетик]] * [[Удамшил]] * [[Хроматин]] * [[Хроматид]] * [[Центромер]] * [[Теломер]] * [[Гистон]] * [[Кариотип]] * [[Аутосом]] * [[Бэлгийн хромосом]] * [[Митоз]] * [[Мейоз]] * [[Генийн холбоос]] * [[Хромосомын өөрчлөлт]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Chromosomes}} [[Ангилал:Хромосом| ]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг]] hidhe23nz8cwz0505fqc3ggu1u0zcq8 0 8249 865847 865483 2026-08-12T11:50:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865847 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] omjt85qjzvcubosjac6sf7hzctf6yve 0 9300 865727 860246 2026-08-11T23:33:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865727 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{Инфобокс Олимпын мэдээлэл |Зураг =Sunset before 2000 Summer Olympics closing ceremony.JPEG |Зургийн тайлбар = |Наадмын нэр =Олимпын 27-р наадам<br />Games of the XXVII Olympiad |Зохиогдсон хот =[[Австрали]]йн [[Сидней]] хот |Оролцсон улс =199 |Оролцогчдын тоо =10,651<br />(6,582 эрэгтэй, 4,069 эмэгтэй) |Зохиогдсон спортын тэмцээнүүд =28 төрөл 300 багц медаль |Нээлтийн ёслол =2000 оны есдүгээр сарын 15 |Хаалтын ёслол =2000 оны аравдугаар сарын 1 |Наадмыг нээгч =Австралийн амбан захирагч [[Виллиам Дийн]] |Тамирчдын тангараг =Речелл Хоокс |Шүүгчдийн тангараг =Питер Кэрр |Бамбар асаагч =Кэти Фриймэн |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн =[[Телстра цэнгэлдэх хүрээлэн|Австрали цэнгэлдэх хүрээлэн]] }} '''Сиднейн олимп''' (''Sydney 2000 Summer Olympic Games'', ''Millennium Games''/''Games of the New Millennium'', албан ёсоор ''Games of the XXVII Olympiad'') нь [[2000]] оны [[9 сарын 15|есдүгээр сарын 15]]-наас [[10 сарын 1|аравдугаар сарын 1]] хүртэл [[Австрали]]йн [[Сидней]] хотноо зохиогдсон 27 дахь удаагийн [[зуны олимп|зуны олимпын]] наадам. Олимпын наадам Өмнөд хагаст зохиогдож буй хоёр дахь тохиолдол. Өмнөх нь Австралийн [[Мельбурн]] хотод [[1956]] онд зохиогдсон. == Зохион байгуулах хотыг шийдсэн нь == Сидней хот 1993 оны есдүгээр сарын 23-нд [[Монако]]гийн [[Монте-Карло]] хотод болсон [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ-ны]] 101-р чуулган дээр 4 шаттай санал хураалтын дүнд [[Бээжин]], [[Берлин]], [[Стамбул]], [[Манчестер]] хотуудаас илүү санал авч сонгогджээ. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! colspan="6" | 2000 Зуны Олимпыг зохион байгуулах хотыг тодруулах санал хураалт |- bgcolor="#efefef" | '''Хот''' | bgcolor="silver" |'''1-р шат''' | bgcolor="silver" |'''2-р шат''' | bgcolor="silver" |'''3-р шат''' | bgcolor="silver" |'''4-р шат''' |- |{{AUS}} [[Сидней]]||30||30||37||'''45''' |- |{{CHN}} [[Бээжин]]||'''32'''||'''37'''||'''40'''||43 |- |{{GBR}} [[Манчестер]]||11||13||11||- |- |{{DEU}} [[Берлин]]||9||9||-||- |- |{{TUR}} [[Стамбул]]||7||-||-||- |} == Наадмын тухай == === Нээлтийн ёслол === [[Зураг:Sydney Olympics Opening Ceremony.jpg|right|thumb|2000 оны есдүгээр сарын 15-нд Австрали цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон 2000 оны Зуны Олимпын нээлтийн ажиллагаа.]] Нээлтийн ёслолын ажиллагаа нь Австралийн бэлчээрийн мал аж ахуйн уламжлалыг харуулснаар эхэлсэн бөгөөд Австралийн үндэсний дууллыг Хюмэн Нэйчэ хамтлаг эхэлж, дараа нь Жюли Энтони хэмээх дуучин үргэлжлүүлэн дуулсан. Ёслолын ажиллагаа нь цааш Австралийн газар нутаг, хүн амынх нь олон онцлогийг харуулж үргэлжилжээ. Тухайлал анх Австралийн уугуул иргэд хэрхэн тус "арал тивийг" эзэмшсэн, дараа нь анхны флот ирж, олон улсаас цагаачид ирж байгаа, хөдөөгийн амьдралын хүнд хэцүү байдал зэргийг харуулсан. Энэ арга хэмжээний хоёр дурсууштай үзүүлбэр бол Төв Австралиас ирсэн 200 уугуул эмэгтэй Олимпын тоглолтыг ивээх Бурхны хүчирхэг сүнсэнд зориулж бүжсэн үзүүлбэр, барилгын салбарын дуу чимээг төлөөлүүлж бүжиглэсэн хэдэн зуун өсвөр насны товшуур бүжигчдийн үзүүлбэр юм. ОУОХ-ны Ерөнхийлөгч [[Хуан Антонио Самаранч]]ийн эхнэр хүнд өвчтэй байсан тул Олимпын тоглолтод хамт ирж чадаагүй. Харин Австралийн Олимпын аварга усанд сэлэгч, [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] мужийн парламентын гишүүн [[Доон Фрэйзер]] Самаранчийн дэргэд байж, Австралийн соёлын үзүүлбэрийг тайлбарлаж байлаа. === Уралдаан тэмцээний тойм === ===Есдүгээр сарын 16=== [[Зураг:Nancy Johnson (sport shooter) 5.jpg|thumb|250px|2000 оны Зуны Олимпын хамгийн анхны медаль гардуулах ёслолын ажиллагаа. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын тамирчин Нэнси Жонсон (голд нь) алт, [[Өмнөд Солонгос|Солонгосын]] Чо-Хюн Канг (зүүн) мөнгө, [[Хятад|Хятадын]] Жин Гао (баруун) хүрэл медаль хүртсэн.]] Тус Олимпын анхны медалийг эмэгтэйчүүдийн хийн урт бууны 10 метрийн зайд гардуулсан бөгөөд энэ төрөлд АНУ-ын тамирчин Нэнси Жонсон түрүүлжээ. Триатлон буюу гурван төрөлт анх удаа Олимпын тоглолтын хөтөлбөрт орсон бөгөөд энэ өдөр эмэгтэйчүүдийн уралдаан боллоо. [[Швейцар]]ыг төлөөлсөн Брижитт МакМахон энэ тэмцээнд аваргалж Австралийн хүчтэй тамирчдыг ардаа орхилоо. Тус Олимпын анхны од нь [[Ян Торп]] боллоо. 17 настай Австралийн тамирчин залуу эхлээд 400 м-ийн чөлөөт сэлэлтэд дэлхийн шинэ рекорд амжилт тогтоосныхоо дараа 4 x 100 м буухиа чөлөөт сэлэлтийн тэмцээнд орсон. Багийнхаа сүүлийн гараанд гарсан Торп түрүүлж байсан америкчуудыг гүйцэж, дэлхийн шинэ рекорд тогтоожээ. Эмэгтэйчүүдийн буухиа чөлөөт сэлэлтэд америкчууд [[Нидерланд]], [[Швед]]ийн багуудын урд орж дэлхийн рекордыг шинэчилсэн. Самаранч хүнд өвчтэй эхнэр рүүгээ буцан явсан боловч түүнийг ирэхэд эхнэр нь хэдийн өнгөрсөн байлаа. Самаранч Сидней рүү дөрөв хоногийн дараа буцжээ. Энэ хугацаанд Самаранчийн эхнэрийг хүндэтгэсний тэмдэг болгон Олимпын далбааг хагас мандуулсан юм. === Есдүгээр сарын 17 === [[Канад]]ын [[Саймон Витфийлд]] эрэгтэйчүүдийн гурван төрөлтөд сүүлийн зуун метрт бусдаасаа тасран гүйж, Олимпын тоглолтын гайхамшигтай ялалтуудын нэгийг авчрав. Дугуйн уралдаанд Германы тамирчин Роберт Бартко Олимпын шинэ рекорд тогтоосон бол Нидерландын Леонтиен Зийлаард-ван Моорсел эмэгтэйчүүдийн төрөлд дэлхийн рекорд тогтоолоо. Усан санд Америкийн Том Долан 400 м-ийн холимог сэлэлтийн төрөлд дэлхийн рекордыг эвдэж, дөрвөн жилийн өмнө Атлантад хүртсэн аваргын титмээ амжилттай хамгаалав. Голланд эмэгтэй Инге де Бруийн 100 м-ийн далайн гахай сэлэлтэд өөрийн рекордоо нэгээс илүү секундээр ахиулж дэлхийн шинэ рекорд тогтоолоо. === Есдүгээр сарын 18 === Австраличуудын хувьд Олимпын тоглолтын энэ өдрийн гол тэмцээн нь 200 м-ийн чөлөөт сэлэлт байв. [[Нидерланд|Голланд эр]] [[Пийтер ван ден Хоогенбанд]] хагас шигшээ тэмцээнд дэлхийн рекордыг эвдэж, Австралийн шинэ баатар Ян Торпоос түрүүлэв. Шигшээ уралдаанд голланд эр хагас шигшээд сэлсэн хугацаагаа давтаж, Торпоос даруй хагас секундын өмнө барианд орлоо. Зийлаард-ван Моорсел дугуйн хагас шигшээ уралдаанд дэлхийн рекорд тогтоосныхоо дараа шигшээ уралдаанд алтан медаль хүртжээ. === Есдүгээр сарын 23 === Залагчгүй дөрвөн сэлүүрт завины уралдаанд Их Британи түрүүлснээр тус багийн гишүүн Стийв Рэдгрэйв таван олимп дараалан алтан медаль хүртлээ. 4 x 100 м-ийн буухиа холимог сэлэлтийн төрөлд АНУ-ын Б.Ж. Бэдфорд, Меган Квонн, Жэнни Томпсон, Дара Торрес нар дэлхийн шинэ дээд амжилт тогтоож, алтан медаль хүртлээ. === Есдүгээр сарын 24 === Сонгодог бөхийн хамгийн хүнд жинд АНУ-ын Их дээд сургуулиудын ч аварга болж байгаагүй, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс нэг ч медаль хүртэж байгаагүй [[Рулон Гарднер]] Оросын [[Александер Карелин]]ыг ялж алтан медаль авав. Карелин [[Сөүлийн Олимп|1988]], [[Барселоны Олимп|1992]], [[Атлантын Олимп|1996]] оны Олимпын тоглолтуудад дараалан алтан медаль хүртэж байсан. Энэ барилдаанаас өмнө Карелин олон улсын чанартай нэг ч тэмцээнд нэг ч ялагдаж байгаагүй бөгөөд 13 жилийн турш босоо байсан, арван жилийн турш өрсөлдөгчдөө ганц ч оноо алдаж байгаагүй ялагдашгүй тамирчин байлаа. === Есдүгээр сарын 25 === [[Зураг:Sydney olympic stadium track and field.jpg|thumb|250px|Хөнгөн атлетикийн тэмцээнээс]] Австралийн Кэти Фрийман 400 м-ийн шигшээ уралдаанд түрүүлж, Ямайкын Лоррэйн Грэхэм, Их Британийн Катарин Мерри нарын урд барианд орлоо. Фрийман ийнхүү түрүүлснээр Олимпын түүхэнд анх удаа Олимпын бамбар асаасан тамирчин алтан медаль хүртсэн тохиолдол боллоо. === Есдүгээр сарын 28 === Канадын Ерөнхий сайд агсан Пьер Трудо нас барсантай холбогдуулан Канадын тамирчид хүндэтгэл илэрхийлэн Олимпын тосгонд Канадын далбааг хагас мандууллаа (Цагийн зөрөөнөөс шалтгаалан Трудог нас барахад Сиднейд есдүгээр сарын 29 болсон байв). Олимпын үлдсэн өдрүүдэд Канадын далбааг хагас мандуулсан. === Есдүгээр сарын 30 === [[Камерун]] эрэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн тэмцээний шигшээ тоглолтод [[Испани]]йн багийг хожиж түүхэндээ анх удаа алтан медаль авлаа. Тоглолтын хувь заяа үндсэн болон нэмэлт цаг дууссаны дараа торгуулийн цохилтоор шийдэгдсэн юм. === Аравдугаар сарын 1 === [[Зураг:Fireworks,_Sydney_Harbour_Bridge,_2000_Summer_Olympics_closing_ceremony.jpg|thumb|220px|right|Сиднейн боомтын гүүрэн дээрх Олимпын цагаригны өнгүүд.]] Хаалтын ажиллагаа Кристин Ану өөрийн хит дуу болох "Island Home"-ээ дуулснаар эхлэв. Тэрбээр цэнгэлдэх хүрээлэнгийн голд уугуул үндэстний бүжигчдийн хамт дуугаа дуулсан бөгөөд эргэн тойрон нь хэдэн зуун шүхэр, дэнлүү барьсан хүүхдүүд уугуул үндэстний зүүдний цагийн дүрсийг үүсгэж байв. Хуан Антонио Самаранч хаалтын үг хэлж, тус Олимпыг урьд хожид байгаагүй шилдэг Олимп болсныг тэмдэглэн хэлэв. Олимпын сүлд дууг сопрано хоолойт Айвонн Кэнни дуулсан. Тус ёслолын ажиллагаанд мөн Жимми Барнс, INXS, Миднайт Ойл, Кайли Минөүг, Слим Дасти, Кристин Ану, Ники Вэбстэр, Жон Пол Янг, Мэн эт Вөрк, Мельбурны дуучин Ванесса Аморози, Томми Эммануэл, поп хослол Савиж Гарден зэрэг хамтлаг дуучид оролцсон. Тоглолтыг дараагийн Олимпын хот болох Афинд шилжүүлэх ёслол болж, Сиднейн боомт дээгүүр асар том салют буудан өндөрлөв. == Медаль хүртсэн улсууд == {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=7 style="text-align:center"|[[Зураг:Olympic_flag.svg|right|50px]]Афины олимпоос<br />медаль хүртсэн улс орнууд |- bgcolor="#efefef" !Байр!!Улс!!style="background-color:gold"|алт!!style="background-color:silver"|мөнгө!!style="background-color:#cc9966"|хүрэл!!нийт |- |1||{{USA}}||36||24||31||91 |- |2||{{RUS}}||32||28||28||88 |- |3||{{CHN}}||28||16||15||59 |- |4||{{AUS}}||16||25||17||58 |- |5||{{DEU}}||13||17||26||56 |- |6||{{FRA}}||13||14||11||38 |- |7||{{ITA}}||13||8||13||34 |- |8||{{NED}}||12||9||4||25 |- |9||{{CUB}}||11||11||7||29 |- |10||{{GBR}}||11||10||7||28 |- |colspan=7|''Бүрэн жагсаалтыг [[Сиднейн олимп (2000 он)-д улс орнуудын авсан медалийн тоо|эндээс]] үзнэ үү.'' |- |} * Нийт медаль авсан улсын тоо : 80 2007 онд АНУ-ын гурван алт, хоёр хүрэл медаль хүртсэн алдарт тамирчин [[Марион Жөүнс]] тетрагидрогестринон хэмээх хориотой бодисыг 2000 оны есдүгээр сараас эхлэн 2001 оны долоодугаар сар хүртэл хэрэглэснээ хүлээснээр энэ олимпоос авсан бүх медалиа хураалгав.<ref>[http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=3054706 "Jones returns five medals from 2000 Sydney Olympics."] ''ESPN Track and Field News''. 8 October 2007.</ref> ОУОХ Жөүнс болон түүний буухиа гүйлтийн багийн гишүүдийн 5 медалийг хураасан.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/7136016.stm "Jones stripped of Olympic medals."] ''BBC Sport''. 12 December 2007.</ref> Түүнчлэн Олон улсын хөнгөн атлетикийн холбооноос Жөүнсийг хоёр жилийн турш тэмцээнд оролцох эрхийг нь хассан юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/12/13/2117372.htm "IOC strips Jones of Sydney medals."] ''ABC News''. 13 December 2008.</ref> АНУ-ын эрэгтэй 4x400 м-ийн буухиа гүйлтийн багийн гишүүн Антонио Пэттигрю хориотой бодис хэрэглэснээ хүлээсний дараа 2008 оны наймдугаар сарын 2-нд Олон Улсын Олимпын Хороо АНУ-ын багийн алтан медалийг хураав.<ref name="pettigrew">Wilson, Stephen. [https://web.archive.org/web/20080825000724/http://news.yahoo.com/s/ap/20080802/ap_on_sp_ol/oly_ioc_us_medals "IOC strips gold from 2000 US relay team."] ''Associated Press''. 2 August 2008.</ref> Шигшээ гүйлтэд оролцсон АНУ-ын багийн дөрвөн гишүүний гурав нь тухайлбал Пэттигрю болон ихэр тамирчид болох [[Алвин Харрисон]], [[Калвин Харрисон]] нар болон, урьдчилсан шатны гүйгч [[Жиром Янг]] нар бүгд хүч чадал сайжруулах бэлдмэл хэрэглэснээ хүлээсэн буюу ийм бодис хэрэглэсэн нь шинжилгээгээр илэрчээ.<ref name="pettigrew"/> Зөвхөн урьдчилсан шатанд гүйсэн [[Анжело Тэйлор]] болон дэлхийн рекорд эзэмшигч Майкл Жонсон нар л энэ асуудалд холбогдоогүй байна.<ref name="pettigrew"/> Энэ медаль нь Жонсоны хувьд тав дахь алтан медаль байсан бөгөөд тэрбээр Пэттигрюгийн мэдүүлгийг сонсоод мэхлэгдэж, араараа тавиулж, урам хугарсан тул энэ медалийг эргүүлж өгөх гэж байсан хэмээн мэдэгдэв.<ref name="pettigrew"/> Энэ тэмцээний алтан медалийн эзэн одоо ч тодроогүй л байна. == Тоо баримт == * Зохион байгуулах зардал: 6.6 тэрбум [[австрали доллар]], үүнээс улсын төсвөөс 1.7-2.4 тэрбум австрали доллар зарцуулсан<ref>{{Webarchiv|url=http://www.liebreich.com/LDC/HTML/Olympics/London/Sydney.html |wayback=20050207142926 |text=Sydney 2000 - Auditor Slams Costs |archiv-bot=2025-10-01 21:22:34 InternetArchiveBot }} liebreich.com, 2003-04-23</ref><ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.audit.nsw.gov.au/agrep02v2/costofolympicgames.pdf Auditor-General’s Report to Parliament 2002 Volume Two] archived Auditor's report, pages 10-11. 'Olympic Co-ordination Authority ... OCA’s current report on the actual result ... Total net impact in AUD$ million: ... 1,326.1'</ref> == Албан ёсны лого == Том лого нь Сиднейн Опера Хаусын (дуурийн театр) дүрсийг агуулсан бол албан ёсны лого нь гүйж буй гүйлтийн тамирчны дүрсийг харуулсан. == Албан ёсны бэлгэдлүүд == 2000 оны Зуны Олимпын наадмын албан ёсны бэлгэдлүүд нь:<ref>{{cite web|url=http://en.beijing2008.com/31/87/article211928731.shtml|title=A Brief History of the Olympic and Paralympic Mascots|publisher=Bejing2008|date=2004-08-05|accessdate=25 October|accessyear=2006}}</ref> * '''Сид''' [[нугасан хошуут]] — 'Сид' нь тус Олимпын тоглолтын хот болох 'Сидней'-н эхний үеэр нэрлэгдсэн * '''Милли''' [[ехидна]] — 'Милли' нь 'Милленниум' буюу мянган гэсэн үгнээс үүссэн нэр * '''Олли''' [[кукабурра]] — 'Олли' нь 'Олимп' гэдэг үгнээс гаралтай == Хүрэл медалиуд == 1991 оны эцэс хүртэл,<ref>[http://www.prospectstampsandcoins.com.au/web/decimal_coins/index.htm Australian Decimal Coins]</ref> Австрали 1, 2 центийн зоос хэрэглэж байсан. <br /> 1992 онд эдгээр зоосыг гүйлгээнээс гаргаж эхэлжээ. Хүмүүсийг эдгээр зоосоо гүйлгээнд хэрэглэдэг зоосоор сольж авахыг уриалсан байна. Хураан авсан 1, 2 центийн зоосуудаа хайлуулж, 2000 оны Олимпын тоглолтод зориулж хүрэл медалиуд хийжээ.<ref>[http://www.parliament.wa.gov.au/publications/tabledpapers.nsf/displaypaper/3610904a2a248a913e4212fb48256b0500179d95/$file/gc2001.pdf "Other Olympic and Paralympic Products" — on page 17 (just before page 18) of the Gold Corporation — 2001 Annual Report — Publication by the Parliament of Western Australia]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m3MKT/is_166_108/ai_64838756 |title=Australians add local color to medals for Olympic Games — Publication date: 28 August 2000 |access-date=29 Есдүгээр сар 2008 |archive-date=17 Тавдугаар сар 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050517000805/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m3MKT/is_166_108/ai_64838756 |url-status=dead }}</ref> == Шагнал == * Олон Улсын Олимпын Хороо Сидней хот болон түүний оршин суугчдыг хамтран ажиллаж, дэлхий дахинаас ирсэн бүх тамирчид, зочдод баяр баясгалангаа харуулсных нь төлөө "Пьер де Кубертений цом"-оор шагнажээ. == Шинэ Өмнөд Вэльсийн Цагдаагийн Хүчнийг сайшаав == * Урьд хожид байгаагүй аюул осолгүй наадам зохион байгуулах нөхцлийг бүрдүүлсэн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн Цагдаагийн Хүчнийг сайшааж, Олимпын цагариг хэрэглэх эрх олголоо. == Монгол улс Сиднейн олимпод == {{гол|Монгол улс Сиднейн олимпод}} 2000 оны [[Сиднейн олимп|Сиднейн олимпод]] 20 тамирчин оролцож буудлагын тамирчин [[Отрядын Гүндэгмаа]] шагналт байр эзэлж, манай тамирчдын олимпод 1964 онд анх удаа оролцохдоо медаль хүртэж чадаагүй шиг Сиднейгээс ганзага хоосон ирснээр 199 орноос 150 дугаарт орж сүүл мушгигсдын эгнээнд багтжээ. == Нэмэр == * [[Олон Улсын Олимпын Хороо]] * [[Зуны олимп]] * [[Сиднейн олимпод оролцсон Монголын тамирчид]] == Лавлах бичиг == {{Reflist}} == Гаднын холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100523182309/http://gamesinfo.com.au/ Sydney Olympic Games Information] * [https://web.archive.org/web/20160722120946/http://www.sydneyolympicpark.com.au/ Sydney Olympic Park] * [https://web.archive.org/web/20061230135408/http://www.specialevents.com.au/archiveprev/sydney2000/opening.html Sydney Olympic Games Opening Ceremony - Australian Special Events] * [http://corporate.olympics.com.au/games.cfm?GamesID=2000 Australian Olympic Committee site on 2000 Sydney Olympics] - includes information and photo gallery * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2000 IOC Site on 2000 Summer Olympics] * [http://www.powerhousemuseum.com/sydney2000games/ Sydney 2000 Games Collection at the Powerhouse Museum] - information and audio files * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/e99215ff41ca7defca256b35001bacf9?OpenDocument A Look Back at the Sydney Olympics and Paralympics] - Australian Bureau of Statistics * [http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/olympics/ 2000 Sydney Olympics - Culture and Recreation] * [http://www.ga.gov.au/acres/gallery/olympics2000.htm Satellite view of 2000 Sydney Olympics sites] * [https://web.archive.org/web/20201006194202/http://pandora.nla.gov.au/col/c4006 Sydney 2000 Olympic Games] - archived websites in PANDORA * [https://web.archive.org/web/20071012190546/http://konnecke.com/spiritofsydney/sydney2000map/ Sydney 2000 Olympic and Paralympic Games Photo Map] - Photomap of Venues, Events and Construction leading up to Sydney 2000 * [http://www.spiritofsydney.com Volunteers Website] - Website maintained by and for Sydney 2000 Volunteer Alumni * [https://web.archive.org/web/20080413175045/http://www.aafla.com/6oic/OfficialReports/2000/2000v1.pdf Official Report Vol. 1] - Digital Archive from the Amateur Athletic Foundation of Los Angeles * [http://collectionolympique.free.fr//dousydney.html Sydney 2000 Olympic pins]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://news.parseek.com/sport * http://www.isna.ir {{Олимп}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимп| ]] [[Ангилал:2000 оны спорт]] [[Ангилал:Сиднейн спортын арга хэмжээ|зуны олимп]] sgigx9fnwrtw7pexa9gjfjixwzxg5g2 0 11524 865845 865039 2026-08-12T10:28:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865845 wikitext text/x-wiki [[Файл:GiacomoPuccini.jpg|thumb|right|Жакомо Пуччини]] '''Жакомо Антонио Доменико Мишел Секондо Мариа Пуччини''' ({{lang-it|Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini}}, 1858 оны 12 сарын 22 – 1924 оны 11 сарын 29) нь [[Итали]]йн хөгжмийн зохиолч бөгөөд түүний зохиосон ''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'', ''[[Тоска]]'', ''[[Хатагтай Эрвээхэй]]'' болон ''[[Турандут]]'' зэрэг [[Дуурь|дууриуд]] нь [[Чухал дууриудын жагсаалт|стандарт репертуар]]ууд дунд хамгийн ихээр тоглогддог билээ<ref>{{cite web | url=http://www.operaamerica.org/pressroom/quickfacts2006.html | title=Quick Opera Facts 2007 | publisher=OPERA America | date=2007 | accessyear=2009 | accessdate=5 сарын 1 | archive-date=2006-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061001054025/http://www.operaamerica.org/pressroom/quickfacts2006.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://opera.stanford.edu/misc/Dornic_survey.html | title=An Operatic Survey | publisher=Opera Glass | author=Alain P. Dornic | date=1995 | accessyear=2009 | accessdate=5 сарын 1 | archive-date=2007-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070914030020/http://opera.stanford.edu/misc/Dornic_survey.html | url-status=dead }}</ref>. Түүний ''[[Жанни Скикки]]'' дуурийн "[[O mio babbino caro]]" (Хайрт аав мину зээ), ''Бохем'' дуурийн "Che gelida manina", ''[[Турандут]]'' дуурийн "[[Nessun dorma]]" (Хэн ч унтаж үл болно) зэрэг [[ари]]нууд орчин үеийн соёлын нэгэн чухал элементүүд болсон байдаг. == Өсвөр үе == [[Файл:Lucca, palazzo della casa natale di giacomo puccini, 01.jpg|thumb|Пуччинигийн төрсөн байр, 1984 он]] Пуччини Тосканы их вант улсын [[Лукка]] хотод 5 үеэрээ хөгжимтэй холбогдолтой гэр бүлд төржээ. Хөгжмийн зохиолч [[Доменико Пуччини]] нь түүний өвөг эцэг юм. Жакомог 5 настай байхад аав нь нас барж, тэрээр авга ах [[Фортунато Маги]]гийнд амьдран, ном эрдэмд суралцах болсон боловч авга ах нь түүнийг юм сурахгүй хүүхэд гэж дүгнэдэг байжээ. Хожим Пуччини сүмд [[орган]] тоглодог болсон бөгөөд [[Жузеппе Верди]]гийн ''[[Айда]]'' дуурийг үзээд дуурийн зохиолч болохоор сэтгэл шулуудсан гэдэг. Тэр ах Мишелтэйгээ 30 км хол зайг явган туулж [[Пиза]] очиж дуурь үздэг байжээ. 1880 онд хамаатныхаа хүний дэмжлэгээр Пуччини [[Миланы Консерватори]]д элсч, [[Амилкар Понкелли]], [[Антонио Баззини]] нарын хамт суралцаж байлаа. Тэр жил, 21 настайдаа тэрээр ''Месса'' хэмээх дууриа бичжээ. Консерваторид суралцаж байхдаа Пуччини 1882 онд нэг үзэгдэлт дуурийн уралдаанд оролцсон байна. Хэдийгээр түүний зохиосон ''[[Le Villi]]'' нь уралдаанд байр эзлээгүй боловч 1884 онд [[Театро Дал Ферме]] театрт тоглогдсон нь [[Каса Рикорди|Ж.Рикорди & Ко.]] хөгжмийн компанийн захирал [[Жулио Рикорди]]гийн анхаарлыг татжээ. Түүний дэмжлэгтэйгээр 1889 онд ''[[Эдгар (дуурь)|Эдгар]]'' дууриа тавьж чадсан байна. == Торре дел Лагод == [[Файл:PucciniTosca.jpg|thumb|left|Пуччинигийн ''[[Тоска]]'' дуурийн эх постер]] 1891 оноос Пуччини ихэнх цагаа [[Тиррений тэнгис]], Массакукколи нуурын хооронд, Луккагаас 15 милийн зайд орших бяцхан тосгон Торре дел Лаго-д өнгөрөөх болов. Байшин түрээслэн авч, ан агнан цагаа өнгөрөөж байлаа. 1900-аад оны үед тэр газар худалдан авч, нуурын эрэг дээр тосгон байгуулсан нь өдгөө "Музео Пуччини тосгон" гэж нэрлэгддэг. Тэр тэндээ 1921 он хүртэл амьдарчээ. Түүнийг нас барсны дараа Пуччини тосгонд [[бунхан]] барьж хөгжмийн зохиолчийн чандарыг оршуулсан бөгөөд хожим тэнд түүний эхнэр, хүүг нь тэнд хамт оршуулжээ. "Музео Пуччини тосгон" одоо түүний ач охин Симонетта Пуччинигийн эзэмшилд, олон нийтэд нээлттэй байдаг. {|align=right |{{Listen |filename=Enrico Caruso, Donna non vidi mai (Manon Lescaut (Puccini)).ogg |title="Donna non vidi mai" |description=''[[Манон Леско]]'' дуурийн I үзэгдэл. Энрико Карусо. 1913 он. }} |- |{{Listen |filename=Enrico Caruso - Nellie Melba - La bohème - O soave fanciulla (restored).ogg |title="O soave fanciulla" |description=''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'' дуурийн I үзэгдэл. [[Энрико Карусо]], [[Нелли Мелба]] нар. 1906 он. }} |- |{{Listen |filename=Frances Alda, O mio babbino caro (Gianni Schicchi).ogg |title="O mio babbino caro" |description=[[Жанни Скикки]] дуурийн хэсгээс. [[Франкес Алда]]. 1919 он. }} |} 1903 онд тэрээр автомашины осолд орж үхэх дөхсөн бөгөөд 1904 оноос бараг дуурь бичихээ больсон аж. == Сүүлийн жилүүдэд == Архаг тамхичин тэрээр [[улаан хоолойн хорт хавдар]] тусч, эмчийн зөвлөгөөгөөр [[Брюссель]] хотод очиж шинээр туршигдаж байсан [[цацраг идэвхжлийн эмчилгээ]] хийлгэхээр болжээ. Тэрээр 1924 оны 11 сарын 28-нд мэс засал хийлгэж, дараагийн өдөр нь цус харваж нас баржээ. Нью-Йорк хотод түүний ''Бохем'' дуурийг тоглож байх үед нас барсан тухай мэдээ очиход найрал хөгжимчид дууриа тоглохоо завсарлаж, түүний дурсгалыг хүндэтгэн [[Фредерик Шопен]]ий ''Оршуулгын марш''-ийг тоглосон гэдэг. Түүнийг [[Милан]] хотноо чандарласан бөгөөд 1926 онд хүү нь аавынхаа шарилыг Торре дел Лаго руу зөөсөн байна. Пуччини сүүлийн дуурь болох ''[[Турандут]]''-аа дуусгаж амжаагүй байсан бөгөөд сүүлийн 2 үзэгдлийг түүний ноорогт тулгуурлсан [[Франко Алфано]] гүйцээж дуусгасан ажээ. [[Файл:Puccini7.jpg|right|230px]] == Бүтээлүүд == === Дууриуд === * ''[[Le Villi]]'', Фердинандо Фонтанагийн цомнол (1 үзэгдэлт – [[Театро Дал Ферме]]д тоглогдсон, 1884 оны 5 сарын 31) ** 2-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Режио, 1884 оны 12 сарын 26) ** 3-р хувилбар (2 үзэгдэлт – [[Театро алла Скала]], 1885 оны 1 сарын 24) ** 4-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Дал Ферме, 1889 оны 11 сарын 7) * ''[[Эдгар (дуурь)|Эдгар]]'', Фердинандо Фонтанагийн цомнол (4 үзэгдэлт – Театро алла Скала, 1889 оны 4 сарын 1889) ** 2-р хувилбар (4 үзэгдэлт –Театро дел Гиглио, 1891 оны 9 сарын 5) ** 3-р хувилбар (3 үзэгдэлт – Театро Комунале, 1892 оны 1 сарын 28) ** 4-р хувилбар (3 үзэгдэлт – [[Театро Колон]] ди Буэнос Айрес, 1905 оны 7 сарын 8) * ''[[Манон Леско]]'', [[Луйжи Иллика]], Марко Прага, Доменико Олива нарын цомнол (Театро Режио, 1893 оны 2 сарын 1) ** 2-р хувилбар (Театро Коккиа, 1893 оны 12 сарын 21) * ''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'', Луйжи Иллика, [[Жузеппе Жакоса]] нарын цомнол (Театро Режио, 1896 оны 2 сарын 1) * ''[[Тоска]]'', Луйжи Иллика, Жузеппе Жакоса нарын цомнол (Театро Констанци, 1900 оны 1 сарын 14) * ''[[Хатагтай Эрвээхэй]]'', Луйжи Иллика, Жузеппе Жакоса нарын цомнол (2 үзэгдэлт – Театро алла Скала, 1904 оны 2 сарын 17) ** 2-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Грандо ди Брешиа, 1904 оны 5 сарын 28) ** 3-р хувилбар ([[Эзэн хааны дуурийн театр]], Лондон, 1905 оны 7 сарын 10) ** 4-р хувилбар ([[Опера-комик]], Парис, 1906 оны 12 сарын 28) ** 5-р хувилбар (Театро Каркано, 1920 оны 12 сарын 9) * ''[[Баруун нутгийн охин]]'', Желфо Кивинини, Карло Зангарини нарын цомнол ([[Метрополитан Опера]], 1910 оны 12 сарын 10) ** 2-р хувилбар (Театро алла Скала, 1912 оны 12 сарын 29) * ''[[Хараацай (дуурь)|Хараацай]]'', [[Жузеппе Адами]]гийн цомнол (Монте-Карлогийн дуурийн театр, 1917 оны 3 сарын 27) ** 2-р хувилбар (Монте-Карлогийн дуурийн театр, 1920 оны 4 сарын 10) ** 3-р хувилбар (Театро Верди, 1924 оны 4 сарын 11) * ''[[Триптих]]'' (Метрополитан Опера, 1918 оны 12 сарын 14) :''[[Нөмрөг (дуурь)|Нөмрөг]]'', Жузеппе Адамигийн цомнол :''[[Анжелика эгч]]'', Жоваккино Форцаногийн цомнол :''[[Жанни Скикки]]'', Жоваккино Форцаногийн цомнол * ''[[Турандут]]'', [[Ренато Симони]], [[Жузеппе Адами]] нарын цомнол (Театро алла Скала, 1926 оны 4 сарын 25) === Бусад === (Бичигдсэн он, газрыг хаалтанд тэмдэглэв) * ''A te'' (c.1875) * ''Preludio a orchestra'' (1876) * ''Plaudite populi'' (Лукка, 1877) * ''Credo'' (Лукка, 1878) * ''Vexilla Regis'' (1878) * ''[[Месса (дуурь)|Messa a 4 voci con orchestra]]'' (Лукка, 1880) 1951 онд ''Messa di Gloria'' нэрээр тоглогдсон * ''Adagio in A major'' (1881) * ''Largo Adagetto in F major '' (c.1881-83) * ''Salve del ciel Regina'' (c.1882) * ''Mentìa l’avviso'' (c.1882) * ''Preludio Sinfonico in A major'' (Милан, 1882) * ''Fugues'' (c.1883) * ''Scherzo in D'' (1883) * ''Storiella d’amore'' (1883) * ''Capriccio Sinfonico'' (Милан, 1883) * ''Sole ed amore'' (1888) * ''Crisantemi'' ([[Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл]], 1890, "Alla memoria di [[Амадей I (Испанийн хаан)|Amadeo di Savoia Duca d'Aosta]]") * ''Minuetto n.1'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "A.S.A.R. Vittoria Augusta di Borbone, Principessa di Capua") * ''Minuetto n.2'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "All'esimio violinista prof. Augusto Michelangeli") * ''Minuetto n.3'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "All'amico maestro Carlo Carignani") * ''Piccolo valzer'' (1894) * ''Avanti Urania!'' (1896) * ''Scossa elettrica'' (1896) * ''Inno a Diana'' (1897) * ''E l'uccellino'' (1899) * ''Terra e mare'' (1902) * ''Canto d’anime'' (1904) * ''Requiem'' (27 January 1905, Milan) * ''Casa mia, casa mia'' (1908) * ''Sogno d'or'' (1913) * ''Pezzo per pianoforte'' (1916) * ''Morire?'' (c.1917) - заримдаа ''[[Хараацай (дуурь)|Хараацай]]'' дуурийн төгсгөлд тоглогддог * ''Inno a Roma'' (1 June 1919, Rome) == Номзүй == * {{cite book | last=Lynn | first=Karyl Charna | coauthors= | title=Italian Opera Houses and Festivals | url=https://archive.org/details/italianoperahous0000lynn | location=Lanham, MD | publisher=The Scarecrow Press | year=2005 | isbn=0810853590}} * {{cite book | last=Puccini | first=Simonetta (ed.) | title=Giacomo Puccini in Torre del Lago | location=Viareggio, Tuscany | publisher=Friends of Giacomo Puccini's Houses Association | year=2006 | isbn=}} * {{cite book | last=Phillips-Matz| first=Mary Jane | title=Puccini: a biography | url=https://archive.org/details/puccini00mary| location=Boston | publisher=Northeastern University Press | year=2002 | isbn=1555535305}} * [[Jim Svejda]]. ''The Record Shelf Guide to the Classical Repertoire'' (1990) ISBN 1-55958-051-8 * {{cite web|first=|title=Puccini Vocal and Instrumental Music|publisher=Centro Studi di Giacomo Puccini|url=http://www.puccini.it/scientifica/catmusic.htm|accessdate=2008-02-06|archive-date=2008-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413035518/http://www.puccini.it/scientifica/catmusic.htm|url-status=dead}} * {{cite web|first=|title=Puccini Operas|publisher=Centro Studi di Giacomo Puccini|url=http://www.puccini.it/scientifica/catalogo%20opere.htm|accessdate=2008-02-06|archive-date=2008-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080414000826/http://www.puccini.it/scientifica/catalogo%20opere.htm|url-status=dead}} * Ashbrook W & Powers H (1991) ''Puccini's Turandot:The End of the Great Tradition'', Princeton Univ. Press * [[Mosco Carner|Carner, Mosco]] (1959) ''Puccini:A Critical Biography'', Alfred Knopf == Цахим холбоос == {{commonscat|Giacomo Puccini|Жакомо Пуччини}} * [https://web.archive.org/web/20100110105444/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/puccini.html Giacomo Puccini<!-- bot-generated title -->] at w3.rz-berlin.mpg.de * [https://web.archive.org/web/20060916052040/http://www.operapaedia.org/Home.aspx San Diego Opera's Operapaedia<!-- bot-generated title -->] at www.operapaedia.org * [http://www.puccini.it/ Centro Studi di Giacomo Puccini] * [https://web.archive.org/web/20201030083219/http://www.pucciniamerica.org/ American Center for Puccini Studies] * [http://www.puccinielasualucca.it/ Festival Puccini e la sua Lucca] * [http://www.britannica.com/eb/article-9061806/Giacomo-Puccini Encyclopaedia Britannica, Giacomo Puccini] * [http://cylinders.library.ucsb.edu/search.php?query=puccini&queryType=%40attr+1%3D1016 Puccini cylinder recordings], from the [[Cylinder Preservation and Digitization Project]] at the [[University of California, Santa Barbara]] Library. * [https://web.archive.org/web/20070217171101/http://www.classicistranieri.com/dblog/articolo.asp?articolo=6121 Manon Lescaut] MP3 Creative Commons Recording * [http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800301692/filmography Puccini's music in movies] * [http://www.liberliber.it/audioteca/p/puccini/index.htm Free MP3 Puccini's operas] == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Пуччини, Жакомо}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Италийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1858 онд төрсөн]] [[Ангилал:1924 онд өнгөрсөн]] fz6xboow8mosvi8aesn8hpfnivrmvq0 0 15016 865776 864829 2026-08-12T03:09:35Z Enkhsaihan2005 64429 865776 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хамгийн эртний бөгөөд хоёр дахь том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Пловдив | native_name = {{Nobold|Пловдив|italics=off}} | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 260 | align = center | caption_align = center | image1 = Пловдив.jpg | caption1 = Агаараас харагдах хот | image2 = Roman Theatre Plovdiv.jpg | caption2 = [[Филиппополисын Ромын театр|Ромын театр]] | image3 = 20120922 Cuma Mosque Plovdiv Bulgaria 1.jpg | caption3 = [[Жумая сүм]] | image4 = Nebet hill 2, Plovdiv, Bulgaria.jpg | caption4 = [[Небет Тепе]] | image5 = Plovdiv Old Town (54104573884).jpg | caption5 = [[Хуучин хот (Пловдив)|Хуучин хот]] | image6 = Plovdiv-2020-08-UspPresvBogorodica01.jpg | caption6 = [[Успенскийн сүм, Пловдив|Успенскийн сүм]] | image7 = Eirene mansion, Plovdiv 20170721-IMG 1991 (36127999101).jpg | caption7 = [[Домус Эйрене]] }} | image_flag = Plovdiv flag.svg | flag_size = 110px | image_shield = Plovdiv-coat-of-arms.svg | shield_size = 70px | nicknames = Долоон толгодын хот<br />{{native name|bg|Градът на седемте хълма}} | motto = Эртний ба мөнх<br />{{native name|bg|Древен и вечен}} | mapsize = | map_caption = |pushpin_relief=yes | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ | pushpin_map_caption = [[Болгар]] дахь Пловдивын байршил | coordinates = {{coord|42|9|N|24|45|E|region:BG|display=inline}} | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Пловдив муж|Пловдив]] | subdivision_name2 = Пловдив-хот | leader_title = [[Пловдив хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Костадин Димитров ([[ГЕРБ]]) | area_total_km2 = 101.98 | elevation_m = 164 |population_density_km2= 3230 | population_as_of = 2024 оны 6 сарын 15 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=www.nsi.bg|access-date=2026-08-12|archive-date=2016-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> | population_total = 329,489 | population_blank1_title = [[Хотын бүс|Хотын]] | population_blank1 = 540,609<ref name="Urban area population - Budapest">{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|title=Functional Urban Areas – Population on 1 January by age groups and sex|work=[[Евростат]]|date=2016-04-01|access-date=2026-08-12|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423092357/http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|url-status=live}}</ref> | population_blank2_title = Бөөгнөрөл | population_blank2 = 675,586<ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en|website=eurostat.ec|publisher=Eurostat|date=2017-10-08|access-date=2026-08-12|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Пловдивчанин/Пловдивчанка ([[Болгар хэл|bg]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 4000 | area_code = (+359) 032 | unemployment_rate = | website = {{URL|https://www.plovdiv.bg/|plovdiv.bg}} | footnotes = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Улсын дугаар]] | blank_info = PB | name = }} '''Пловдив''' ({{lang-bg|Пловдив}}) нь [[Болгар]]ын нийслэл [[Софи]] хотын дараа орох 2 дахь том хот бөгөөд 380,638<ref name="grao.bg">[http://www.grao.bg/tna/tab01.html Иргэний Бүртгэл, Захиргааны Үйлчилгээний сайт: Хүн ам, оршин суугчдын хүснэгт. 2009 оны 11 сарын 15-ны байдлаар (Болгар хэлээр). 2009 оны 12 сарын 31-нд авсан]</ref> оршин суугчтай. 6,000 гаруй жилийн түүхтэй тус хот нь хүн төрөлхтний хамгийн урт түүхтэй хотуудын нэг болно<ref name="Rodwell">{{cite book | last =Rodwell | first =Dennis | title =Conservation and Sustainability in Historic cities | url =https://archive.org/details/conservationsust0000rodw | publisher =Blackwell Publishing| year =2007 | isbn =1405126566 | page =[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19] }}</ref>. Эрт цагт ''Филиппоуполис'' гэгддэг байсан тус хот нь өдгөө Болгарын өмнөд хэсэг дэх [[Пловдив муж]]ийн засаг захиргааны төв бөгөөд 3 хэсгээс бүрдэнэ (Пловдив, Марица, Родопи). Болгар улсын эдийн засаг, зам тээвэр, соёл боловсролын чухал төв юм<ref name="ppdv">{{cite book |last=|first= |title=Пътеводител България |publisher=ТАНГРА ТанНакРа ИК |location=София |pages=138 |language=Болгар |isbn=954-9942-32-5 |year=2002 |author=avtori Evgeni Dinchev ... et al. }}</ref>. Пловдив хотын байгаа газарт [[Эртний Ром]]ын хот байгуулагдахаас өмнө Фракийн суурин байжээ. Дундад зууны үед стратегийн чухал байрлалтай байсан тул [[Византийн Эзэнт Гүрэн]], [[Болгарын Хаант Улс]]ын хооронд шилжиж ирэв. 14-р зуунд [[Османы Эзэнт Гүрэн|Османы]] захиргаанд оржээ. 1878 онд Пловдив нь Османы эзэнт гүрний автономит бүс болох [[Зүүн Румель|Зүүн Румелийн]] нийслэл болж, улмаар 1885 онд [[Болгарын нэгдэл|Болгар улс нэгдэхэд]] [[Болгарын Вант Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Пловдив хот нь Пловдивын тэгш өндөрлөгийн өмнөд хэсэгт, [[Марица гол]]ын хоёр эрэгт оршино. Зарим нь 250 метрээс ч дээш өндөртэй, [[сиенит]]эн чулуулаг бүхий долоон толгой дээр байгуулагдсан тул Болгарчууд "Долоон толгойн хот" гэж нэрлэх нь бий. ==Зургийн цомог== <gallery perrow=5> Зураг:RomanTheaterPlovdiv.jpg| Пловдив дахь Ромын театр Зураг:Sveta-Bogoroditsa-Church-Plovdiv.jpg| Ариун Маригийн сүм Зураг:Plovdiv-Musical-dance-art-academy.jpg| Ромын Амфитеатр ба Хөгжим, урлаг, бүжгийн академи Зураг:Plovdiv Kapana.jpg| Капана дүүрэг Зураг:Plovdiv-princess-road-imagesfrombulgaria.JPG| Пловдив хотын байдал Зураг:Monument of Khan Krum in Plovdiv.jpg| Дундад зууны Болгарын хан Крумын хөшөө Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv.jpg| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv (1).JPG| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv (2).JPG| Протестант сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv.jpg| Протестант сүм Зураг:Plovdiv-North-Ivelin.jpg| Хойд хэсгээс харсан байдал Зураг:Plovdivpanorama.jpg| Дэлгэмэл зураг Зураг:Plovdiv balkan-1-.jpg| [[Балкан уул]]ын наана орших Пловдив хот </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Plovdiv|Пловдив}} * [http://www.pbase.com/ngruev/plovdiv&page=all Пловдивын зураг (хуучин хот)] * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1948/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdiv.org/ Пловдивын вэб хуудас, виртуал аялал] * [http://www.plovdiv.bg Албан ёсны вэбсайт] * [http://www.oldplovdiv.com/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdivmap.com/Plovdiv1.htm Пловдивын газрын зураг] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Пловдив| ]] [[Ангилал:Пловдив мужийн суурин]] [[Ангилал:Фракийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] guxpfkdboppjvpcpjjdwtyruts66o23 0 16277 865697 853349 2026-08-11T15:18:24Z Enkhsaihan2005 64429 865697 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 104 дахь ([[өндөр жил]] бол 105 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 261 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 43 - Аугаа жанжин [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] амь насанд халдсан Десимус Брутусын армийн эсрэг [[Марк Антони]] цэрэг хөдөлгөж буулгаж аван барьцаалжээ. * МЭ 70 - Йерусалемын бүслэлт: Ромын эзэн хаан Веспасианы хүү Титус Эзэнт гүрний еврейн төв сууринг Ромын легионы дөрвөн ангийн хамт бүслэв. * 193 - Ромын сенатор Септимус Северус Иллирикимийн орчим болсон тулаанд ялалт байгуулж улмаар цэргүүдийнхээ урд үг хэлэн өөрийгөө Ромын эзэн хаан хэмээн зарлажээ. * 1028 - Германы хаан ширээнд Конрадын хөвүүн III Хенрих суув. * 1205 - Загалмайтнууд болон Болгарчуудын хооронд болсон Адрианополийн тулаан эхэлжээ. * 1294 - [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] аугаа хаан [[Хубилай хаан|Хубилайн]] ач Төмөр Юань гүрний хаан ширээнд сууж, хаан ширээний нэрээ "Өлзийт" хэмээн авч Юань гүрний хаан [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт Төмөр]] болжээ. * 1434 - Францын алдарт [[Нант]] хот дахь Гэгээн Петр, Паул хоёрын сүмийг барьж эхлэв. * 1471 - Английн хаан ширээний тэмцэл: Засаглал нь ганхаад байсан [[IV Эдуард]] хаанаар удирдуулсан Йорксистүүд, Уорвикийн гүнгээр удирдуулсан Ланкастрчуудтай Банет орчимд тулав. Тулаан IV Эдуардын ялалтаар өндөрлөж, хаан ширээгээ эгүүлэн авчээ. * 1561 - Дэлхийн түүхэнд үл мэдэгдэх нисдэг биетийн талаар дурдсан анхны шастир бүтээгджээ. Германы Нюремберг орчмын тэнгэрт үл мэдэгдэх гэрэл үзэгдэж улмаар хоорондоо дайтаж байсан талаар "Агаарын тулаан" шастирт дурдсан байна. * 1639 - [[Бохеми|Бохемийн]] цэргүүд Шведийн армитай Шемниц орчимд тулалдсан ч ялагдал хүлээв. Улмаар Шведчүүд бие дааж улс байгуулахаар болжээ. * 1687 — Английн II Жеймс хаан католик болон протестант шашинтнуудад тэгш эрх олгов. * 1715 - Одоогийн [[Өмнөд Каролина]] мужид европын эзлэн түрэмгийлэгчид болон нутгийн уугуул иргэдийн хооронд дайн дэгдэв. * 1775 - Хууль бусаар боол эзэмшигчдийн эсрэг нийгэмлэгийг [[Бенжамин Франклин]], Бенжамин Раш нар байгуулсан нь АНУ-д боол болон төрийг эвлэрүүлэн зуучлах анхны байгууллага болжээ. * 1816 - Британийн эзлэн түрэмгийллийн эсрэг Барбадосын боолын бослогыг удирдаж байсан Бусса Британичуудын гарт амиа алдав. Тэрээр [[Барбадос|Барбадосын]] үндэсний баатар болон мөнхөрчээ. * 1828 - Алдарт хэл шинжээч [[Ноа Вебстер|Ноа Уебстер]] толь бичиг зохиож, зохиогчийн эрхээ өөр дээрээ авсан байна. * 1849 - [[Унгар]] улс [[Австри|Австриас]] тусгаар тогтож байгаагаа унгарын бослогчид зарлан, удирдагчаараа Лахос Коссутыг сонгожээ. * 1865 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] Форд театрт жүжиг үзэж байхад нь жүжигчин Жон Уилкис Бүүт буудав. Буудуулснаас хойш нэг өдрийн дараа А.Линкольн нас барсан байна. ** [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] Уиллиам Х.Сьюардын гэрт Льюс Пауэлл гэгч этгээд халджээ. * 1871 -Германд парламент буюу [[Бундестаг|Райхстаг]] байгуулагдсан. * 1890 - АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотноо болон Америк тивийн улс гүрнүүдийн олон улсын бага хуралд оролцогчид Пан-Америкийн холбоог байгуулав. * 1900 -[[Парис]] хотод Европ дахь хамгийн том олон улсын үзэсгэлэн нээгдсэн. * 1894 - Алдарт зохион бүтээгч [[Томас Альва Эдисон|Томас Эдисоны]] зохион бүтээсэн кинетоскопыг арван ширхэгийг суурилуулсан үзвэрийн газар АНУ-ын Нью-Йорк хотод байгуулагджээ. Энэ нь дэлхийн түүхэн дэх хамгийн анхны кино театр болсон гэж үздэг байна. * [[1908]] - АНУ-ын [[Монтана]] мужийн [[Миссури мөрөн]] дээр ган төмрөөр барьсан "Хаузерийн хос далан"-гийн эхнийх нь усаа даалгүй нуржээ. * [[1909]] - Османы эзэнт гүрний цэргүүд Силисиа хотын [[Арменичууд|Армени иргэдийн]] эсрэг халдлагыг зохион байгуулав. * [[1912]] - Британийн зорчигч тээврийн [[Титаник|Титаник хөлөг онгоц]] [[Атлантын далай|Умард Атлантын далай]]<nowiki/>д орон нутгийн цагаар 23:40 цагийн орчимд мөсөн уул мөргөв. * 1921 - Монголын нутгийг чөлөөлж, Богд хаанаас итгэл, хүндлэл олсон [[Барон Унгерн фон Штернберг]] 19-45 насны буриадуудыг цэрэгт татах тушаал гаргажээ. Үл дагагсадыг хатуу ширүүнээр залхаан цээрлүүлэхээр зарласан байдаг. * 1927 - Шведийн [[Гётеборг]] хотод [[Volvo|Вольво]] компани анхны машинаа үйлдвэрлэж эхэлсэн байна. * 1928 - Германы нисэх хүчний "Юнкерс В 33" нисэх онгоц Канадын Грийнли аралд газардав. Ингэснээр Германы түүхэнд атлантын далай дамнасан анхны нислэг болон түүхэнд үлдсэн юм. * 1931 - Испанийн цэргийн өндөр албан тушаалтнууд эзэн хаан XIII Альфонсын бүх хэргэм зэргийг хурааж, Хоёрдугаар бүгд найрамдах улсаа тунхаглав. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Британийн тэнгисийн цэргүүд Норвегийн Намсос аралд газардав. Тэднийг газардсанаас хойш хоёр өдрийн дараа ширүүн тулаан дэгдсэн байна. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы генерал Эрвин Роммелоор удирдуулсан арми Ливийн Тобрук хот руу халдав. * 1942 - Шинэхэн байгуулагдсан [[Мальта|Мальта улс]] Жорж хааны загалмайг төрийн далбаандаа ашиглахаар болжээ. Үүнтэй холбогдуулан Их Британийн хаан VI Жорж өөрөө Мальт улсад энэ эрхийг гардуулсан байна. * 1944 - Энэтхэгийн [[Мумбай|Бумбай]] хотын боомтод дэлбэрэлт болж 300 гаруй хүн амиа алдав. Дэлбэрэлтийн дараах эдийн засгийн хохирол 20 сая фунтээр хэмжигдэж байсан гэдэг. * 1950 - [[Монгол]] улс, [[Польш]] улсын хооронд Варшав хотод [[дипломат харилцаа]] тогтоосон. * 1958 - ЗХУ-ын хөөргөсөн "Спутник 2" хөлөг 162 өдөр сансарт ажилласны эцэст сүйрэв. Дэлхийн сансар судлалын түүхэнд ЗХУ анх удаа энэ хөлөгт амьд амьтан суулган хөөргөсөн юм. Лайка нэртэй нохойг суулган нисгэсэн ч хөөрснөөс хойш ердөө хэдхэн цагийн дараа үхжээ. * 1967 - [[Того]] улсын Ерөнхийлөгч Николас Груницкийг засгийн эрхээс нь түлхэн унагаснаас хэдхэн өдрийн дараа тус улсын засгийн эрхэнд генерал Гнассингбе Эядема гарчээ. Тэрээр 38 жил тус улсын засгийн эрхийг атгасан юм. * 1978 - Зөвлөлт Гүржийн нийслэл [[Тбилиси|Тбилис]] хотод эх хэлээ төрийн албан ёсны хэл болгохын төлөө нэгдсэн олон мянган хүнийг хамарсан жагсаал болов. * 1981 - АНУ-ын Сансар судлалын "Шаттл" хөтөлбөрийн хүрээнд хөөрсөн STS-1 буюу "Колумбиа" хөлөг туршин нислэгээ амжилттай үйлдэв. * 1986 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Роналд Рейганы]] тушаалаар [[Ливи]] улсад агаарын дайралт хийж 60 хүн амиа алдсаныг эсэргүүцэн Баруун Герман улсад ажиллаж байсан Америкийн хоёр иргэнийг чиглэсэн халдлага болжээ. Улмаар Америкийн хоёр иргэн [[Баруун Берлин|Баруун Берлинд]] амиа алдсан юм. ** Түүхэнд бүртгэгдсэн хамгийн том мөндөр [[Бангладеш]] улсын Гопалганж дүүрэгт буужээ. Нэгж мөндөр 1 кг-ын жин татаж байсан гэдэг. Байгалийн гамшгийн улмаас 92 хүн амиа алдсан байна. * 1988 - "Эрнест Уилл" цэргийн ажиллагааны хүрээнд АНУ-ын Самуель Б.Робертс хөлөг онгоц [[Персийн булан|Персийн буланд]] гал нээжээ. * 1991 - ЗХУ-аас албан ёсоор тусгаар тогтносны дараа Бүгд найрамдах Гүрж улсад ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болов. ** [[Амстердам]] дахь [[Винсент ван Гог|Винсент ван Гогийн]] мүзейгээс нийт 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг хулгайлжээ. * 1994 - Ирак улсын хойд хэсэгт болж байсан цэргийн сургуулилтийн үеэр АНУ-ын нисэх хүчний хоёр нисдэг тэрэг байр зүйн алдаа гаргаж АНУ-ын армийн хоёр нисдэг тэргийг гал нээн устгасны улмаас 26 цэрэг амиа алджээ. * 1999 - Албанийн цагаачдын лагерь руу [[НАТО]]-гийн цэргүүд алдаа гарган гал нээсны улмаас 75 хүн амиа алдав. ** Австралийн [[Сидней]] хотод хүчтэй аадар бороо сүүлдээ [[мөндөр]] болон хувирч 2.3 тэрбум австрали долларын хохирол учруулжээ. Энэ нь Австралийн түүхэн дэх хамгийн их хөнөөл дагуулсан байгалийн гамшиг болсон юм. * 2002 - [[Венесуэл|Венесуэлийн]] Ерөнхийлөгч [[Уго Чавес]] төрийн эргэлт гаргахыг санаархсан цэргүүдийн гарт хоёр хоног барьцаалагдсаны эцэст эргэн ажилдаа оржээ. * 2003 - АНУ-ын Засгийн газрын тушаалаар хүний генийн бүтцийг тайлах ажиллагааг зохион байгуулж улмаар хүний генийн бүтцийн 99.99 хувийг тайлж чадсан байна. ** АНУ-ын цэргүүд [[Багдад]] хотыг бүрэн эзлэх цэргийн ажиллагааны үеэр Палестины зэвсэгт бүлэглэлийн тэргүү Абу Аббас амиа алджээ. * 2005 - АНУ-ын [[Орегон]] муж улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэрээс яг нэг жилийн өмнө Мултнома сүмд ижил хүйстнүүдийн нууц хурим болов. * 2010 - [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах ороны]] Юшү хотод 6.9 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 2,700 гаруй хүн амь насаа алджээ. * 2014 - Нигерийн нийслэл [[Абужа]] хотод болсон хоёр удаагийн дэлбэрэлтийн улмаас наад зах нь 75 хүн амиа алдаж, 141 хүн шархдав. ** Нигерийн Чибок хотын нэгэн дунд сургуулиас 276 сурагч охидыг барьцаалав. Энэ хэргийг Африкийн "Боко Харам" террорист бүлэглэл зохион байгуулжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1578 - Испанийн хаан III Фелипе (1621 онд нас барсан) * 1629 - Голландын нэрт математикч, одон оронч Кристиаан Хьюженс (1695 онд нас барсан) * 1738 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Кавендиш-Бентинк (1809 онд нас барсан) * 1741 - Японы Эзэн хаан [[Момозоно]] (1762 онд нас барсан) * 1773 - Францын зургаа дахь Ерөнхий сайд Жан-Баптист де Виллье (1854 онд нас барсан) * 1812 - Шинэ Зеландын 11 дэх Ерөнхий сайд Жорж Грей (1898 онд нас барсан) * 1862 - [[Пётр Столыпин]] (1911 онд нас барсан) оросын төрийн зүтгэлтэн, Оросын Ерөнхий сайд (1906—1911). * 1889 - Английн нэрт түүхч Арнольд Ж.Тойнбий (1975 онд нас барсан) * [[1903]] - Олимпын хүрэл медальт Шведийн зээрэнцэг шидэгч Рут Сведберг (2002 онд нас барсан) * [[1905]] - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Германы гүйгч Георг Ламмерс (1987 онд нас барсан) * [[1906]] - Саудын Арабын Хаан Файсал (1975 онд нас барсан) * [[1907]] - Гайти улсын 40 дэх Ерөнхийлөгч Франсуа Дувалье (1971 онд нас барсан) * 1921 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Томас Шеллинг (2016 онд нас барсан) * 1927 - Нобелийн шагналт Шинэ Зеландын химич Алан МакДайрмид (2007 онд нас барсан) * 1932 - Египетийн 47 дахь Ерөнхий сайд Атеф Эбейд (2014 онд нас барсан) ** Америкийн кантри урсгалын хатан хаан гэгдэх нэрт дуучин Лоретта Линн * 1942 - Олимпын алт, мөнгөн медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн өндрийн харайгч Валерий Брумель (2003 онд нас барсан) * 1943 - Ливаны 65 дахь Ерөнхий сайд Фуад Синиора * 1945 - Самоа улсын найм дахь Ерөнхий сайд Туйледа Айоно Сайлеле Малиелегао ** Алдарт "Дийп Пөрпл" хамтлагийн үүсгэн байгуулагч, гитарчин [[Ричрад Блекмор]] * 1958 - "Доктор Хэн" киноны од Шотландын жүжигчин Питер Капальди * 1960 - "Бидний хайртай Реймонд", "Музейз өнгөрөөсөн шөнө", "Немогийн эрэлд" киноны од, Америкийн инээдмийн жүжигчин Бред Гарретт * 1962 - Олимпын мөнгөн медальт Канадын спорт алхааны тамирчин Гуйлламе ЛеБланк * 1973 - [[Төгөлдөр хуурч (кино)|"Төгөлдөр хуурч" кинонд]] гол дүр бүтээж Америкийн кино Академийн [[Оскарын шагнал|Оскар шагнал]] хүртсэн жүжигчин [[Эдриен Броуди]] * 1983 - Шотландын хөлбөмбөгч Жеймс МакФадден * 1984 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 70 дахь их аварга [[Даваанямын Бямбадорж]] (Харүмафүжи) * 1992 - Данийн хөлбөмбөгч Фредерик Сөренсен * 1996 - "Нарангэрэлт бяцхан мисс", "Нимийн арал", "Миний эгчийн асрагч" киноны од жүжигчин Абигейл Бреслин == Нас барсан алдартнууд == * 911 - Ромын пап III Сержиус (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1132 - Киевийн вант улсын Их ван I Мстислав (1076 онд төрсөн) * [[1912]] - Францын 50 дахь Ерөнхий сайд Анри Бриссон (1835 онд төрсөн) * 1917 - [[Людвик Заменгоф]], зохиомол [[эсперанто хэл]] зохиогч. * [[1914]] - Социалист "Фабианы нийгэмлэг"-ийг үүсгэн байгуулалцсан Хуберт Бланд (1855 онд төрсөн) * 1930 - ЗХУ-ын нэрт яруу найрагч, зохиолч [[Владимир Маяковский]] (1893 онд төрсөн) * 1986 - Францын нэрт зохиолч, эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч [[Симона де Бовуар]] ([[1908]] онд төрсөн) * 2000 - Компьютерийн зип файлын программыг зохиогч, программист Фил Катц (1962 онд төрсөн) * 2013 - Перу улсын 121 дэх Ерөнхий сайд Армандо Виллануева (1915 онд төрсөн) * 2015 - Америкийн нэрт хар арсьт дуучин [[Перси Слеж]] (1940 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{KOR}} Хар өдөр * {{MDV}} Дивехи хэлний өдөр * {{RUS}} Молога өдөр (Ярославл тойрог) * {{GEO}} Гүрж хэлний өдөр * {{JPN}} Такаямагын хаврын баярын эхний өдөр * {{AGO}} Залуусын өдөр * Пан Америкийн өдөр (Америк тивийн ихэнх улс орнууд) ---- {{Commonscat|14 April|4 сарын 14}} [[Ангилал:Өдөр|0414]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|14]] 0j06ozp9g960y7aw3grmmvn31ehpoug 0 22326 865836 865477 2026-08-12T08:49:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865836 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 865822 865474 2026-08-12T05:41:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865822 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 24983 865774 862081 2026-08-12T03:05:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865774 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи | Artist = Coldplay | Image = {{CSS image crop|Image=ColdplayManch03062351 (cropped).jpg|Align=center|bSize=290|cWidth=290|cHeight=190|oTop=3}} | Alt = Coldplay onstage with their respective instruments | Caption = Coldplay [[Манчестер хотын цэнгэлдэх хүрээлэн|Этихад цэнгэлдэх хүрээлэнд]] 2023 онд | Studio = 10 | EP = 18 | Live = 6 | Compilation = 12 | Singles = 43 | Promotional = 14 | 1Option name = Буяны сингл | 1Option = 5 }} Британий рок хамтлаг Колдплей-н нийт уран бүтээлд 5н студи цомог болон 10n EP(өргөтсөн сингл),27н сингл,2 амьд тоглолтын цомог болон 27н клип багтдаг.2009 оны байдалаар дэлхий даяар 50 гаруй сая цомог борлуулан [[дэлхийн хамгийн хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлч]]идийн нэгт орсон байна. Тэд анхны цомогоо 2000 оны 7р сард [[Parachutes]] нэртэйгээр гаргасан бөгөөд олон амжилтыг ар араасаа дагуулан шүүмжлэл магтаалын аль алийг авсан байна.Энэ цомог нь дэлхийд 7,5 сая борлогдсон бөгөөд борлуулалтаараа [[АНУ]]-с 1 Платиниум гэрчилгээ болон Их Британиас 7 удаа Платиниум гэрчилгээ авчээ.Энэхүү цомог нь араасаа 4 сингл гарган ирсэнээс "[[Yellow]]" болон "[[Trouble]]" синглүүд нь Их британий сингл чартийн эхний 10т бичигдээд зогсохгүй "[[Shiver]]" болон "[[Don't Panic]]" синглүүд нь [[Европ]]-н жишээлбэл [[Нидерланд]] болон Польш улсуудын чарт-д дээгүүр байрт орсон байна.Хамтлагийн 2 дох цомгоо 2002 8р сард [[A Rush of Blood to the Head]] нэртэйгээр гаргасан байна.Энэхүү цомог нь өмнөх цомгоосоо илүү их боруулалт хийж чадсан байна.Энэ цомог нь 9н орны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Анхны сингл болох "[[In My Place]]" n' Их Британий болон хэдэн хөгжимийн дэлгүүрүүдийн жагсаалтын 2т орж чадсан байна.Удаах синглүүд болох "[[The Scientist]]","[[Clocks]]" болон ,"[[God Put A Smile Upon Your Face]]" синглүүд нь чамгүй амжилтыг олсон. "[[Coldplay]]" хамтлагийн 3дах студийн цомог болох "[[X&Y]]" 2005 оны 6р сард худалдаанд гарсан бөгөөд 2005 оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон юм.Энэ цомог 2005 сүүл гэхэд дэлхий даяар 8,3 сая хувь борлуулж чадсан байна."[[X&Y]]" цомог нь олон орны хөгжимийн жагсаалтыг тэргүүлээд зогсохгүй [[АНУ]]-д л гэхэд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 737'000 хувь борлуулж чадсан юм.[[Х&Y]] Цомог нь 6 синглтэй ба [[Speed of Sound]] нь хамгийн амжилттай синглүүдийн нэг болсон юм.Энэхүү сингл нь Итали Австрали болон бусад 10 орны чарт-д тэргүүн байрт орсон байна.Удаах синглүүд болох [[Fix You]],[[Talk]] болон [[The Hardest Part]] нь чамгүй амжилт олсон.[[Viva la Vida or Death and All His Friends]] нь [[Coldplay]] хамтлагийн 4дэх студи цомог юм.Энэ цомог нь 2008 оны 6-р сард худалдаанд гарсан ба энэ цомог тэдний хувьд хамгийн их амжилт олсон цомог болсон юм.Энэ цомог нь 36 орны дууны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Түүнчлэн "[[Viva la Vida]]" нь хамтлагийн хамгийн их амжилт олсон сингл болсон юм.2011 оны 6р сард л гэхэд [[АНУ]]-д 5 сая хувь борлогджээ."[[Mylo Xyloto]]" нь [[Coldplay]] хамтлагийн 5 дах студи цомог бөгөөд 2011 оны 10 дугаар сард худалдаанд гарсан юм.Энэхүү цомог нь олон улсад орнуудын чартад тэргүүн болон дээгүүр байруудад бичигдсэн.[[Mylo Xyloto]] цомог нь [["Every Teardrop is A Waterfall"]],[["Paradise"]],[["Princess of China"]],[["Up wIth The Birds"]],[["Hurts Like Heaven"]] зэрэг синглүүдээ гаргасан.2014 оны 5-р сарын 19 нд [[Coldplay]] нь өөрсдийн 6дах цомог Ghost Stories-г худалдаанд гаргасан бөгөөд өмнөх цомгуудын адилаар улс орнуудын чартад тэргүүн байрт бичигджээ.[["Ghost Stories"]] цомгоос [["Magic"]],[["Midnight"]],[["A Sky Full of Stars"]] хэмээх синглүүд гарсан.Одоогийн байдлаар Coldplay хамтлагийн 18,2 сая цомог болон 33,6 сая сингл АНУ-д татан авалт хийгдээд байна.<ref name=us_sales>{{cite web|url=http://m.billboard.com/v/News/IsColdplaysPlanned20|title=Is Coldplay's Planned 2016 Stadium Trek a Farewell Tour?|author=Hampp, Andrew|work=[[Billboard (Magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=20 February 2015|accessdate=21 February 2015}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Цомгууд== ===Студи Цомгууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Студи цомгуудын жагсаалт болон тэдгээрийн борлуулалтм,гэрчилгээнүүдийг үзүүлэв. ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:30em;"| Цомгийн тайлбар ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:22em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| [[Хөгжмийн гэрчилгээнүүдийн жагсаалт|Гэрчилгээнүүд]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums">{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012 |format=select "Albums" tab}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums">{{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} |title=Coldplay – Chart History: Canadian Albums |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA">{{cite web |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|lescharts.com}} |accessdate=7 December 2009 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums">{{cite web |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |title=Chartverfolgung / Coldplay / Longplay |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204101701/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|irish-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD">{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=7 December 2009 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ">{{cite web |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|charts.org.nz}} |accessdate=7 December 2009 |archive-date=11 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711203249/http://www.charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref name="SWI">{{cite web |url=http://swisscharts.com/artist/Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=22 December 2012 |format=select "Charts" tab |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard 200 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Parachutes|Parachutes]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2000 оны 7-р сарын 10<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Parachutes-Coldplay/dp/B00004U9MS |title=Parachutes |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: [[Parlophone]] * Формат: [[Компакт диск|CD]], [[Кассет|CS]], [[Gramophone record|LP]] | 1 || 2 || 19 || 31 || 54 || 2 || 29 || 4 || 38 || 51 | * ДД: 8,500,000<ref name="Worldwide album sales">{{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |title=Big band theory: who are the brightest stars? |work=[[The New Zealand Herald]] |date=25 October 2012 |accessdate=30 December 2012 |author=Kara, Scott |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204164039/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |url-status=dead }}</ref> * Их Британи: 2,626,887<ref name="UK album sales">{{cite web |url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-coldplay-lp-sells-168k-to-set-2014-pace/058549 |title=Official Charts Analysis: Coldplay LP sells 168k to set 2014 pace |publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=26 May 2014|accessdate=27 May 2014}} {{subscription required}}</ref> * Шинэ Зеланд: 75,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 2,700,000<ref name="US album sales">{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1049687/ask-billboard |title=Ask Billboard |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=5 October 2012 |author=Caulfield, Keith}}</ref> | * [[British Phonographic Industry|BPI]]: 8× Platinum<ref name="BPI">{{cite web |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx |title=Certified Awards Search |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=27 August 2009 |format=To access, enter the search parameter "Coldplay" |archive-date=1 Наймдугаар сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801142929/http://www.bpi.co.uk/certified-awards/Search.aspx |url-status=dead }}</ref> * [[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: 3× Platinum<ref name="ARIA-2003-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2003 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold<ref name="BVMI">{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Coldplay&strTtArt=alle&strAwards=checked |title=Gold–/Platin-Datenbank (Coldplay) |publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]] |accessdate=26 September 2012 |language=German}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] SWI: Gold<ref name="IFPI SWI">{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Coldplay |title=The Official Swiss Charts and Music Community: Awards (Search for: Coldplay) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=19 May 2014}}</ref> * [[Music Canada|MC]]: 2× Platinum<ref name="MC">{{cite certification |region=Canada |artist=Coldplay |accessdate=12 March 2012}}</ref> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: 2× Platinum<ref name="RIAA">{{cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Coldplay%22 |title=American certifications – Coldplay |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1287 – Issue Date: 25 November 2001 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]: 2× Gold<ref name="SNEP">{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |title=Notre Base de Données: Coldplay |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French |accessdate=22 July 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[A Rush of Blood to the Head]]'' | * Худалдаанд гарсан:2002 оны 8-р сарын 26<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Rush-Of-Blood-The-Head/dp/B000069AUI |title=A Rush Of Blood To The Head |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, CS, LP | 1 || 1 || 1 || 4 || 1 || 1 || 3 || 1 || 1 || 5 | * ДД: 15,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |title=Focus Group: Coldplay |publisher=[[Today FM]] |date=29 January 2014 |accessdate=24 March 2014 |archive-date=7 Гуравдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214347/https://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |url-status=dead }}</ref> * Их Британи: 2,875,980<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 90,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 4,925,000<ref>{{cite web | url=https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | title=USA: Top 20 New Acts Since 2000 | publisher=Yahoo! Music | date=July 8, 2014 | last=Grein | first=Paul | access-date=Аравдугаар сар 4, 2014 | archive-date=Аравдугаар сар 8, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008124824/https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | url-status=dead }}</ref> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 7× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 4× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 4× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1383 – Issue Date: 9 November 2003 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * SNEP: 2× Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[X&Y]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2005 оны 6-р сарын 6 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/X-Y-Coldplay/dp/B0006L16N8 |title=X&Y |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, [[Music download|дижитал]] | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 13,000,000<ref name="Worldwide album sales"/> * Их Британи: 2,730,107<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 75,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 3,100,000<ref name="US album sales"/> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * [[Irish Recorded Music Association|IRMA]]: 8× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |title=2005 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1532 – Issue Date: 2 October 2006 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2008 оны 6-р сарын 12 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-Vida-Death-All-Friends/dp/B00180OSXG |title=Viva la Vida or Death and All His Friends |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 10,000,000<ref name="Worldwide album sales"/> * Их Британи: 1,469,819<ref name="UK album sales"/> * Канад: 334,000<ref>{{cite web |url=http://au.sys-con.com/node/801712 |title=The Nielsen Company 2008 Canadian Music Industry Report |publisher=[[Business Wire]] |date=7 January 2009 |accessdate=19 March 2013 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531123952/http://au.sys-con.com/node/801712 |url-status=dead }}</ref> * Шинэ Зеланд: 45,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 2,700,000<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/467960/coldplay-the-billboard-cover-story |title=Coldplay: The Billboard Cover Story |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=12 August 2011 |accessdate=5 October 2012 |author=Waddell, Ray}}</ref> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 4× Platinum<ref name="ARIA-2009-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 3× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum08.htm |title=2008 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * [[NVPI]]: Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |title=Viva La Vida – Goud/Platina |publisher=[[NVPI|Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers]] |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030921/http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |url-status=dead }}</ref> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Albums |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195817/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Mylo Xyloto]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2011 оны 10-р сарын 24 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Mylo-Xyloto-Coldplay/dp/B0053YGYO4 |title=Mylo Xyloto |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 8,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/11/17/coldplay-live-2012-dvd-blu-ray/1708275/ |title=Coldplay's Mylo Xyloto tour hits TV, DVD, CD, Blu-ray |work=[[USA Today]] |date=17 November 2012 |accessdate=31 January 2013 |author=Gundersen, Edna}}</ref> * Их Британи: 1,451,209<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 30,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 1,600,000<ref>{{cite web |url=http://www.musicweek.com/news/read/adele-tops-music-week-global-chart-with-145-million-sales/048096 |title=Adele tops Music Week global chart with 14.5 million sales |publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=16 February 2012 |accessdate=5 October 2012 |author=Williams, Paul}}</ref> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm |title=2011 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 18 June 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=3 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703154514/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories|Ghost Stories]]'' | * Released: 19 May 2014 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Ghost-Stories-Coldplay/dp/B00IQE4NUK |title=Ghost Stories |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=3 March 2014}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 4,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.worldmusicawards.com/index.php/news/second-week-ed-sheerans-x-worlds-no1-album |title=For The Second Week, Ed Sheeran's 'X' Is World's No.1 Album! |publisher=[[World Music Awards]] |date=19 July 2014 |accessdate=3 September 2014}}</ref> * Их Британи: 600,000<ref>{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-artist-albums-of-2014-so-far-3169/ |title=The Official Top 40 Biggest Selling Artist Albums of 2014 so far! |last=Copsey |first=Rob |publisher=Official Charts Company |date=2 October 2014 |accessdate=3 October 2014}}</ref> * АНУ: 853,500<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/6259342/1994-vs-2014-top-selling-albums-comparison |title=1994 vs. 2014: Comparing the Top-Selling Albums |last=Lynch |first=Joe |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |date=2 October 2014 |accessdate=2 October 2014}}</ref> | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2014-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-albums-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=8 June 2014}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |title=NZ Top 40 Albums Chart - 26 May 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=24 May 2014 |archive-date=10 Тавдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510032126/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2015 оны 12-р сарын 4 * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 2 || 2 || 4 || 3 || 2 || 1 || 4 || 1 || 2 | * ДД: 6,000,000<ref name="A Head Full of Dreams sales November 2017"/> * Канад: 160,000<ref name="MC"/> * Их Британи: 1,133,832<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/live/read/coldplay-s-a-head-full-of-dreams-tour-becomes-third-highest-grossing-tour-in-history/070535|title=Coldplay's A Head Full Of Dreams Tour becomes third highest grossing tour in history|last=Hanley|first=James|work=Music Week|date=16 November 2017|accessdate=19 January 2018}}</ref> * АНУ: 1,097,000<ref name="RIAA"/> | * BPI: 3× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesAlbumAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 January 2018}}</ref> * BVMI: Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 24 April 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=20 November 2016 |archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194911/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |} ===Амьд тоглолтоос бүрдсэн цомогууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Амьд цомгууд болон тэдгээрийн амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүдийн жагсаалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:25em;"| Цомгийн мэдээлэл ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилтууд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="AUT">{{cite web |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=22 December 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR">{{cite web |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|norwegiancharts.com}} |accessdate=24 February 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2003]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2003 оны 11-р сарын 1<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/live-2003/id16380356 |title=Live 2003 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | 46 || 16 || — || 10 || 26 || 34 || 24 || 26 || — || 13 | * US: 686,000<ref name="US album sales"/> | * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2003-albums"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1396 – Issue Date: 29 February 2004 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[LeftRightLeftRightLeft]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2009 оны 5-р сарын 15 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/leftrightleftrightleft-mw0000819818 |title=LeftRightLeftRightLeft – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2012]]'' | * Худалаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 19 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref name="Live 2012">{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/sep/26/coldplay-second-live-album?newsfeed=true |title=Coldplay to release second live album in November |work=[[The Guardian]] |date=26 September 2012 |accessdate=26 September 2012 |author=Michaels, Sean}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | — || — || 10 || — || 5 || 3 || — || — || 11 || — | | * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories Live 2014]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2014 оны 11-р сарын 24 <ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghost-stories-live-2014/id928168764 |title=Ghost Stories Live 2014 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 October 2014}}</ref> * Лабэл: Parlophone, [[Atlantic Records|Atlantic]] * Формат: CD, digital download | 2 || — || — || — || — || — || — || 32 || — || 93 | | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" тэмдэглэгээ нь тухайн улсад худалдаанд гараагүй эсвэл ямар нэгэн байр эзлээгүйг нь үзүүлнэ. |} ===Түүвэр цомгууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of compilation albums, with selected chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Цомгийн мэдээлэл ! scope="col" colspan="6"| Оргил амжилтууд ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref>{{cite web |title=Chart Log UK – 2012 + Weekly Updates + Sales 2012 |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK2012.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=10 February 2013 |author=Zywietz, Tobias}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN">{{cite web |url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|danishcharts.com}} |accessdate=2 May 2012 |archive-date=6 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106044136/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<br /><ref name="POR">{{cite web |url=http://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|portuguesecharts.com}} |accessdate=26 September 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-albums">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Albums) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=24 March 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''A Rush of Blood to the Head / Parachutes'' | * Худалаанд гарсан: 2006 10-р сарын 2 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-rush-of-blood-to-the-head-parachutes-mw0001480151 |title=A Rush of Blood to the Head/Parachutes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: [[EMI]] * Формат: CD [[box set]] | — || — || — || — || 22 || — | |- ! scope="row"| ''[[The Singles 1999–2006]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2007 оны 3-р сарын 26 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/7-Collection-VINYL-Coldplay/dp/B000MTEZPU |title=The 7" Collection <nowiki>[Vinyl]</nowiki> |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: [[Gramophone record|7"]] хайрцаг сэт | — || — || 5 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''The Remixes'' | * Худалдаанд гарсан: 2007 оны 4-р сарын 11 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/remixes-mw0001524593 |title=Remixes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP | — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Parachutes / A Rush of Blood to the Head / Live 2003'' | * Худалдаанд гарсан: 9 November 2007 <span style="font-size:85%;">(FRA)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.fr/Parachutes-Rush-Blood-Head-Live/dp/B000VBIDTI |title=Parachutes - A Rush Of Blood To The Head - Live 2003: Coldplay, Nelson Ken |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD and [[DVD]] box set | — || — || — || 134 || — || — | |- ! scope="row"| ''Viva la Vida / X&Y'' | * Худалдаанд гарсан: 2011 оны 9-р сарын 13 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-La-Vida-2cd-set/dp/B003UC4A7O |title=Viva La Vida/X & Y (2cd set) |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: EMI * Формат: CD box set | — || — || — || 84 || — || — | |- ! scope="row"| ''4 CD Catalogue Set'' | * Худалдаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 26 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/4-CD-Catalogue-Set-Coldplay/dp/B009TO99TG |title=4 CD Catalogue Set |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=9 December 2012}}</ref> * Лабэл: EMI * Формат: CD box set | 80 || 27 || — || — || 29 || 48 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- | colspan="9" style="font-size:90%"| "—" нь тухайн бүс нутагт худалдаанд гараагүй эсвэл чартад бичигдээгүйг илтгэнэ. |} ===Video albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Видео цомгууд болон тэдгээрийн чартад үзүүлсэн амжилт,гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Цомгийн тайлбар ! scope="col" colspan="10"| Чартад үзүүлсэн оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Video Charts|UK<br />Video]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |title=2012 Top 40 Music Video Archive – 1st December 2012 |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1187 (Week Commencing 26 November 2012) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20121204-1257/Issue1187.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 December 2012 |page=23 |format=PDF}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://austriancharts.at/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031123 |title=Austria Top 40 – Musik-DVD Top 10 – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=4 October 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Flanders: * ''Live 2003'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2005&date=20050813 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=22 December 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(WA)<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=24 December 2012 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=47&y=2012&list=v10 |title=Musik DVD Top-10 – 30.11.2012 (Uge 47 – 2012) |publisher=[[Tracklisten]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Recorded Music Association|IRL<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=Top 10 Music DVDs – Week Ending 22nd November 2012 |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=24 December 2012 |archive-date=16 Гуравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110316050837/http://irma.ie/aucharts.asp |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the Netherlands: * ''Live 2003'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031122 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 22/11/2003 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Live 2012'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=24 December 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR<br />DVD]]<br /><ref name="POR-video-albums">{{cite web |url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |title=Top AFP – Semana 49 de 2012 |publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]] |accessdate=24 December 2012 |language=Portuguese |archive-date=19 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://archive.ph/20131019200254/http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|US<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Top Music Video chart in the United States: * ''Live 2003'': {{cite journal |url=http://books.google.com/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&pg=PA50 |title=Top Music Videos |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=115 |issue=47 |publisher=[[Nielsen Business Media]] |date=22 November 2003 |accessdate=11 August 2013 |page=50}} * ''Live 2012'': {{cite journal |title=Top Music Video |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=124 |issue=49 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |date=8 December 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''Live 2003'' | * Released: 4 November 2003 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/release/live-2003-bonus-dvd-mr0001275355 |title=Live 2003 <nowiki>[Bonus DVD]</nowiki> – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD | — || — || 2 || 8 || — || — || — || 1 || — || 1 | * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''Live 2012'' | * Released: 19 November 2012 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref name="Live 2012"/> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD, [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] | 1 || 1 || — || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * [[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]: Gold<ref name="POR-video-albums"/> * ARIA: 7× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |title=ARIA Music DVDs Chart – 04/02/2013 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=5 February 2013}}</ref> |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Extended plays=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of extended plays, with selected chart positions and certifications ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Title ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Album details ! scope="col" colspan="7"| Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| [[List of music recording certifications|Certifications]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Safety (EP)|Safety]]'' | * Released: 18 May 1998 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/safety-mw0001268349 |title=Safety – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room]]'' | * Released: 11 October 1999 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blue-room-mw0000379593 |title=Blue Room – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS, [[Gramophone record|12"]] | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Acoustic'' | * Released: 29 October 2000 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/acoustic-cd-mw0001893052 |title=Acoustic CD – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001 <span style="font-size:85%;">(NOR)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/trouble-norwegian-live-mw0000454010 |title=Trouble: Norwegian Live – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || 3 || — | |- ! scope="row"| ''[[Mince Spies]]'' | * Released: 30 November 2001 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/artists/coldplay/album/mince-spies/1936 |title=Coldplay – Mince Spies |publisher=IPC Media |work=[[NME]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Remixes'' | * Released: 2003 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Clocks-Smile-Upon-Your-Remixes/dp/B007KPUQA2 |title=Clocks / God Put A Smile Upon Your Face (Remixes): Coldplay |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: 12" | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Prospekt's March]]'' | * Released: 21 November 2008 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |title=Prospekt's March by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | 38 || 50 || 18 || 47 || 36 || — || 15 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | * Released: 26 June 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |title=Every Teardrop Is a Waterfall – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 7" | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Live in Madrid'' | * Released: 31 October 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |title=Coldplay: Live In Madrid |work={{noitalic|[[Google Play]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[A Sky Full of Stars]]'' | * Released: 29 June 2014 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/a-sky-full-of-stars-ep/id892542258 |title=A Sky Full of Stars – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=6 September 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="10" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Синглүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Синглүүдийн жагсаалт болон тэдгээрийн гарсан он болон хамаарах цомгийг харуулав. |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2"| Гарсан он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]] ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles">Peak chart positions for singles in the United Kingdom: * All except "Brothers & Sisters", "Don't Panic", "God Put a Smile Upon Your Face", "Lovers in Japan", "Strawberry Swing" and "Hurts Like Heaven": {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}} * "Brothers & Sisters", "Don't Panic", "God Put a Smile Upon Your Face", "Lovers in Japan" and "Strawberry Swing": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}} * "Hurts Like Heaven": {{cite web |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-singles">Peak chart positions for singles in Australia: * All except "Shiver", "Don't Panic", "Life in Technicolor II" and "Charlie Brown": {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009 }} * "Shiver": {{cite book |title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1993–2005]] |author=Kent, David |authorlink=David Kent (historian) |publisher=Australian Chart Book |location=[[St Ives, New South Wales|St Ives]], N.S.W. |year=2006 |isbn=0-646-45889-2}} * "Don't Panic": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 585 (Week Commencing 14 May 2001) |url=http://www.aria.com.au/issue585.PDF |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=21 Хоёрдугаар сар 2002 |archive-url=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue585.PDF |url-status=dead }} * "Life in Technicolor II": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 993 (Week Commencing 9 March 2009) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416143226/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |url-status=dead }} * "Charlie Brown": {{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=Chartifacts – Week Commencing: 12th March 2012 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=13 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317171306/http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |archivedate=17 Гуравдугаар сар 2012 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles">Peak chart positions for singles in Canada: * All except "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}} * "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br /><ref name="GER-singles">{{cite web |url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |title=Chartverfolgung / Coldplay / Single |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=14 Долдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213631/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRE]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Dutch Top 40|NLD]]<br /><ref name="NLD-singles">{{cite web |title=Top 40 artiest: Coldplay |url=http://www.top40.nl/top40-artiesten/coldplay |publisher=Stichting Nederlandse Top 40 |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |format=select individual songs for chart information}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Brothers & Sisters]]" | 1999 | 107 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Shiver]]" | rowspan="3"| 2000 | 35 || 57 || — || — || — || — || — || — || — || — | | rowspan="4"| ''Parachutes'' |- ! scope="row"| "[[Yellow]]" | 4 || 5 || — || 96 || — || 9 || 51 || 23 || — || 48 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2001-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2001 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Trouble]]" | 10 || — || — || 60 || — || 16 || 38 || 36 || 76 || — | |- ! scope="row"| "[[Don't Panic]]" | 2001 | 130 || 57 || — || — || — || — || 55 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[In My Place]]" | rowspan="2"| 2002 | 2 || 23 || 2 || 60 || 65 || 2 || 43 || 24 || 37 || — | | rowspan="4"| ''A Rush of Blood to the Head'' |- ! scope="row"| "[[The Scientist]]" | 10 || 40 || 16 || 96 || 26 || 15 || 44 || — || 28 || — | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Clocks]]" | rowspan="4"| 2003 | 9 || 28 || 7 || 65 || 50 || 15 || 2 || 13 || 71 || 29 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[God Put a Smile upon Your Face]]" | 100 || 43 || — || — || — || — || 38 || 35 || — || — | |- ! scope="row"| "[[Moses (song)|Moses]]"<ref>{{cite web |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2003&Format=6 |title=R&R Going For Adds: Alternative (Week Of: October 6, 2003) |work=[[Radio & Records]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Live 2003'' |- ! scope="row"| "[[2000 Miles]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/pop.html |title=Coldplay – 2000 Miles |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=20 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613120622/http://www.coldplay.com/pop.html |archivedate=13 Зургадугаар сар 2007 |url-status=dead }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Sweet Tracks'' |- ! scope="row"| "[[Speed of Sound (song)|Speed of Sound]]" | rowspan="3"| 2005 | 2 || 9 || 2 || 42 || 19 || 11 || 6 || 13 || 22 || 8 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2005-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2005 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> | rowspan="6"| ''X&Y'' |- ! scope="row"| "[[Fix You]]" | 4 || 25 || 4 || 187 || 65 || 8 || 43 || 17 || 53 || 59 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2011-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles">{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Singles |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=11 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195729/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Talk (song)|Talk]]" | 10 || 20 || 4 || 34 || 29 || 18 || 1 || 20 || 28 || 86 | |- ! scope="row"| "[[The Hardest Part (Coldplay song)|The Hardest Part]]" | rowspan="2"| 2006 | — || 40 || — || — || — || — || 25 || 28 || 44 || — | |- ! scope="row"| "What If"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/what-if-mw0000468136 |title=What If – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[White Shadows]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=20 May 2009 |accessdate=29 June 2013 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230753/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&page=&iframe=true |url-status=dead }}</ref> | 2007 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Violet Hill (song)|Violet Hill]]" | rowspan="5"| 2008 | 8 || 9 || 6 || 36 || 10 || 13 || 9 || 5 || 11 || 40 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2008-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Viva la Vida]]" | 1 || 2 || 4 || 7 || 5 || 3 || 1 || 16 || 5 || 1 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2008-singles"/> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles"/> |- ! scope="row"| "[[Lovers in Japan]]" | 131 || — || 77 || — || — || — || 12 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Lost!]]" | 54 || — || 55 || — || 73 || — || 15 || — || 53 || 87 | |- ! scope="row"| "[[Lhuna]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |title=The Oracle Knows Everything |publisher=[[Coldplay]] |date=23 January 2009 |accessdate=20 August 2013 |archive-date=12 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222947/http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |url-status=dead }}</ref><br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Kylie Minogue]])</span> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Life in Technicolor II]]" | rowspan="3"| 2009 | 28 || 63 || 92 || — || — || 29 || 15 || — || 39 || — | | ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]] / Viva la Vida"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/lost-viva-la-vida-performed-live-at-the-51st-grammy-awards-mw0001994331 |title= Lost?/Viva La Vida [Performed Live at The 51st Grammy Awards] – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=24 March 2014}}</ref></small><br /><span style="font-size:85%;">(live at the [[51st Grammy Awards|51st Annual Grammy Awards]], featuring [[Jay-Z]])</span> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Strawberry Swing]]" | 158 || — || — || — || — || — || 45 || — || — || — | | ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Christmas Lights (song)|Christmas Lights]]" | 2010 | 13 || 32 || 18 || — || 26 || 15 || 7 || 34 || 10 || 25 | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Every Teardrop Is a Waterfall]]" | rowspan="3"| 2011 | 6 || 14 || 9 || 20 || 24 || 9 || 4 || 13 || 6 || 14 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> | ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "In My Place"<br /><span style="font-size:85%;">(live from [[Glastonbury Festival 2011|Glastonbury]])</span> | 40 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Paradise (Coldplay song)|Paradise]]" | 1 || 3 || 13 || 5 || 12 || 2 || 3 || 3 || 4 || 15 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2013-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2013 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=21 February 2013}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 27 February 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=15 May 2012 |archive-date=5 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905185743/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> | rowspan="6"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Charlie Brown (Coldplay song)|Charlie Brown]]" | rowspan="5"| 2012 | 22 || 78 || — || 148 || — || 20 || 25 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Princess of China]]"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | 4 || 16 || 17 || 24 || 41 || 5 || 20 || 8 || 20 || 20 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 16 July 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=17 July 2012 |archive-date=24 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100141/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up with the Birds]]" / "[[U.F.O. (song)|U.F.O.]]"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-with-the-birds-mw0002349573 |title=Up With the Birds – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Hurts Like Heaven]]" | 157 || — || — || — || — || — || 42 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Up in Flames]]" | — || — || — || — || — || — || 46 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Atlas]]" | 2013 | 12 || 30 || 33 || 31 || 19 || 12 || 27 || 20 || 10 || 69 | | ''[[The Hunger Games: Catching Fire – Original Motion Picture Soundtrack|The Hunger Games: Catching Fire]]'' |- ! scope="row"| "[[Magic]]" | rowspan="4"| 2014 | 10 || 5 || 13 || 6 || 14 || 4 || 2 || 10 || 5 || 14 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2014-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=4 May 2014}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> | rowspan="4"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]" | 48 || 25 || 27 || 5 || 44 || — || 61 || 11 || 19 || 29 | |- ! scope="row"| "[[A Sky Full of Stars]]" | 9 || 2 || 4 || 3 || 6 || 3 || 2 || 2 || 2 || 10 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2014-singles"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |title=NZ Top 40 Singles Chart - 18 August 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=18 August 2014 |archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222144232/http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[True Love (Coldplay song)|True Love]]" | 180 || — || — || 146 || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Ink (song)|Ink]]" | 156 || — || — || — || — || — || 68 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Miracles (Coldplay song)|Miracles]]" | 95 || — || — || 153 || — || — || — || — || — || — | | ''[[Unbroken – Original Motion Picture Soundtrack|Unbroken]]'' |- ! scope="row"| "[[Adventure of a Lifetime]]" | 2015 | 7 || 20 || 20 || 4 || 5 || 8 || 11 || 12 || 3 || 36 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RMNZ: Gold <ref>{{Cite web|title = The Official New Zealand Music Chart|url = http://nztop40.co.nz/|website = THE OFFICIAL NZ MUSIC CHART|access-date = 2016-01-20|archive-date = 2013-09-06|archive-url = https://archive.today/20130906192544/http://nztop40.co.nz/|url-status = dead}}</ref> | rowspan="2"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' |- ! scope="row"| "[[Hymn for the Weekend]]" | 2016 | 23 || 32<ref>http://www.ariacharts.com.au/chart/singles</ref> || — || 95 || 41 || 15<ref>{{Cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=06 |title=Archive copy |access-date=2016-02-13 |archive-date=2016-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215214206/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=06 |url-status=dead }}</ref> || 45 || 79 || 52 || 68 |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |- |} ===Promotional singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of promotional singles, showing year released and album name ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col"| Album |- ! scope="row"| "Proof"<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/proof/id388071937 |title=Proof by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | rowspan="2"| 2005 | rowspan="2"| "Speed of Sound" single |- ! scope="row"| "Things I Don't Understand"<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/things-i-dont-understand/id388095212 |title=Things I Don't Understand by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "A Spell a Rebel Yell"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-spell-a-rebel-yell-mw0001795202 |title=A Spell a Rebel Yell – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2008 | "Violet Hill" single |- |} ==Other charted songs== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of songs, with selected chart positions, showing year released and album name ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Title ! scope="col" rowspan="2"| Year ! scope="col" colspan="10"| Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2"| Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref>Peak chart positions for other charted songs in the United Kingdom: * All except "Major Minus", "Moving to Mars", "Always in My Head", "Ink", "Another's Arms" and "O": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}} * "Major Minus" and "Moving to Mars": {{cite web |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}} * "Always in My Head", "Ink", "Another's Arms" and "O": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias}} * "Another's Arms": {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1114 (Week Commencing 4 July 2011) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 November 2011 |page=4 |format=PDF |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172644/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)]]<br /><ref name="BEL (FL)">{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=23 April 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref>{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-singles">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=s&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Songs) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="SWE">{{cite web |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swedishcharts.com}} |accessdate=9 May 2014}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Pop 100|US<br />Pop]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "The World Turned Upside Down" | 2007 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 87 | "Fix You" single |- ! scope="row"| "Life in Technicolor" | rowspan="7"| 2008 | 112 || — || 50 || 92 || — || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Cemeteries of London]]" | 134 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Death and All His Friends]]" | 183 || — || — || — || — || — || — || 50 || — || — |- ! scope="row"| "[[42 (song)|42]]" | 123 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Glass of Water]]" | 134 || — || — || 92 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Glass of Water" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 23 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | rowspan="3"| ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Prospekt's March/Poppyfields]]" | 182 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]]"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> | — || — || 34 || — || — || 8 || — || 21 || 40 || 44 |- ! scope="row"| "The Goldrush" | 2009 | 139 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | "Life in Technicolor II" single |- ! scope="row"| "A Message 2010" | 2010 | 88 || — || 49 || 57 || — || — || — || 22 || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "[[Major Minus]]" | rowspan="2"| 2011 | 133 || 72 || 50 || 68 || 71 || — || 26 || — || 92 || — | ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Moving to Mars (Coldplay song)|Moving to Mars]]" | 163 || 71 || 49 || 64 || 70 || — || 25 || — || 90 || — | ''Every Teardrop Is a Waterfall'' |- ! scope="row"| "Always in My Head" | rowspan="4"| 2014 | 124 || — || — || — || 111 || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "Ink" | 156 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Another's Arms]]" | 70 || — || — || — || 83 || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "O" | 108 || — || — || — || 107 || — || — || — || — || — |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Other appearances== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ List of guest appearances, showing year released and album name ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col"| Album |- ! scope="row"| "Trouble" (acoustic version)<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/2-meter-sessies-vol-10-mw0000716111 |title=2 Meter Sessies, Vol. 10 – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2001 | ''2 Meter Sessies, Vol. 10'' |- ! scope="row"| "How You See the World No. 2"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/help-a-day-in-the-life-mw0000409902 |title=Help a Day In the Life – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Loftus, Johnny}}</ref> | 2005 | ''[[Help!: A Day in the Life]]'' |- ! scope="row"| "[[In the Sun (song)|In the Sun]]" (live)<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/in-the-sun-ep/id121054236 |title=In the Sun – EP by Michael Stipe |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 August 2013}}</ref><br /><span style="font-size:85%;">(with [[Michael Stipe]])</span> | 2006 | ''In the Sun'' |- ! scope="row"| "A Message 2010"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/hope-for-haiti-now-mw0001961711 |title=Hope for Haiti Now – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Leahey, Andrew}}</ref> | 2010 | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- |} ==Music videos== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of music videos, showing year released and directors ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col" style="width:16em;"| Director(s) |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=29 May 2009 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=6 Долдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="4"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |title=Coldplay Giving U.S. Another Shot |date=22 March 2001 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=24 September 2008 |author=Basham, David |archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web |title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 1) | [[Sophie Muller]]<ref>{{cite web |url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' |work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} |date=6 October 2003 |accessdate=18 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 2) | rowspan="2"| Tim Hope<ref>{{cite web |url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ |title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble |publisher=[[Haymarket Media Group]] |work=[[MediaWeek]] |date=1 October 2001 |accessdate=26 September 2012 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web |title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web |title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web |title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web |title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web |title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |title=Coldplay Ezine: Issue 17 |date=April 2006 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=29 October 2008 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 1) | rowspan="8"| 2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web |title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 2) | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=29 June 2008 |accessdate=29 August 2008 |author=Montgomery, James |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 1) | [[Hype Williams]]<ref>{{cite web |title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 2) | Anton Corbijn<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |title=Viva la Vida video 2 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=11 November 2008 |archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost!" | rowspan="3"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Coldplay |url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |publisher=[[Vevo]] |accessdate=10 March 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |title=Lovers In Japan video premiere tomorrow |publisher=[[Coldplay]] |date=30 October 2008 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost+"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" |- ! scope="row"| "Lost?" | Paul O'Brien<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html |title=Lost? video competition |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor II" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web |title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web |title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="2"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" | rowspan="3"| 2012 |- ! scope="row"| "Princess of China"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web |title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=26 September 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | Mark Osborne<ref>{{cite web |title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' |url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=7 October 2012 |accessdate=8 October 2012 |language=Portuguese |archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Midnight" | rowspan="4"| 2014 | Mary Wigmore<ref>{{cite journal |url=http://www.spin.com/articles/coldplay-midnight-stream-video-single/ |title=Watch Coldplay's Woodsy, Bon Iver-Hued 'Midnight' Video |work=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=25 February 2014 |accessdate=26 February 2014 |author=Reilly, Dan}}</ref> |- ! scope="row"| "Magic" | [[Jonas Åkerlund]]<ref>{{cite web |url=http://consequenceofsound.net/2014/04/watch-coldplays-video-for-magic/ |title=Watch: Coldplay’s video for 'Magic' |publisher=[[Consequence of Sound]] |date=7 April 2014 |accessdate=7 April 2014 |author=Young, Alex}}</ref> |- ! scope="row"| "A Sky Full of Stars" | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-06-17/coldplay-record-their-a-sky-full-of-stars-video-in-sydney/5530722 |title=Coldplay fans join band on Sydney street for video shoot of A Sky Full of Stars |publisher=[[ABC Australia]] |date=18 June 2014 |accessdate=18 June 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "True Love" | Jonas Åkerlund<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |title=True Love is Coldplay's next single |publisher=[[Coldplay|Coldplay.com]] |date=4 August 2014 |accessdate=6 August 2014 |archive-date=8 Наймдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808042052/http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |url-status=dead }}</ref> |} ==Notes== {{notelist-ua|30em}} ==References== {{reflist|colwidth=30em}} ==External links== * [http://www.coldplay.com/ Official website] * [http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877 Coldplay] at [[AllMusic]] * {{Discogs artist |artist=Coldplay |name=Coldplay}} * {{MusicBrainz artist |id=cc197bad-dc9c-440d-a5b5-d52ba2e14234 |name=Coldplay}} ==Клип== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Coldplay-с албан ёсоор гаргасан клип болон түүний найруулагчид ! scope="col" style="width:18em;"| Дууны нэр ! scope="col"| Он ! scope="col" style="width:16em;"| Найруулагч |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | Mat Whitecross<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true | title=The Oracle | publisher=[[Coldplay]] | date=29 May 2009 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=6 Долдугаар сар 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="4"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | title=Coldplay Giving U.S. Another Shot | date=22 March 2001 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=24 September 2008 | author=Basham, David | archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web | title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 1) | [[Sophie Muller]]<ref>{{cite web | url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' | work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} | date=6 October 2003 | accessdate=18 October 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 | url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 2) | rowspan="2"| Tim Hope<ref>{{cite web | url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ | title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble | publisher=[[Haymarket Media Group]] | work=[[MediaWeek]] | date=1 October 2001 | accessdate=26 September 2012 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web | title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web | title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web | title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web | title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web | title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web | title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web | title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | title=Coldplay Ezine: Issue 17 | date=April 2006 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=29 October 2008 | format=PDF | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 | url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 1) | rowspan="8"| 2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web | title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 2) | Mat Whitecross<ref>{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=29 June 2008 | accessdate=29 August 2008 | author=Montgomery, James | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 1) | [[Hype Williams]]<ref>{{cite web | title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 2) | Anton Corbijn<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | title=Viva la Vida video 2 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=11 November 2008 | archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost!" | rowspan="3"| Mat Whitecross<ref>{{cite web | title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Coldplay | url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | publisher=[[Vevo]] | accessdate=10 March 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | title=Lovers In Japan video premiere tomorrow | publisher=[[Coldplay]] | date=30 October 2008 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost+"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" |- ! scope="row"| "Lost?" | Paul O'Brien<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html | title=Lost? video competition | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor II" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web | title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web | title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web | title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="2"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" | rowspan="3"| 2012 |- ! scope="row"| "Princess of China"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web | title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=26 September 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | Mark Osborne<ref>{{cite web | title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' | url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=7 October 2012 | accessdate=8 October 2012 | language=Portuguese | archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | url-status=dead }}</ref> |- |} ;Specific {{Reflist|2}} {{Coldplay}} [[Ангилал:Coldplay]] mtw0iw4k2t1em7oy314ps7xgwmtr9rv 0 28125 865846 865509 2026-08-12T10:51:28Z Egzs 88168 ikon.mn насны статистик 865846 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==== Насны статистик ==== 1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.<ref>{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Д.д !Нэр !Төрсөн он !Нас !Томилогдсон !Алба хашсан хугацаа !Нэмэлт тайлбар |- |17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}} |1933 |59 |1992 |{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон |- |18 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}} |1955 |41 |1996 |{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног | |- |19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>1 дэх томилгоо</small>''}} |1963 |35 |1998 |{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон |- |20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}} |1957 |41 |1998 |{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}} |1961 |38 |1999 |{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног | |- |22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}} |1958 |42 |2000 |{{Age in days|2000|7|26|2004|8|20}} хоног | |- |23 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>2 дахь томилгоо</small>''}} |1963 |41 |2004 |{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног | |- |24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}} |1964 |42 |2006 |{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног | |- |25 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}} |1956 |51 |2007 |{{Age in days|2007|11|22|2009|10|29}} хоног | |- |26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}} |1963 |46 |2009 |{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног | |- |27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}} |1958 |54 |2012 |{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног | |- |28 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}} |1969 |45 |2014 |{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног | |- |29 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} |1973 |43 |2016 |{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног | |- |30 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} |1968 |49 |2017 |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног | |- |31 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} |1980 |41 |2021 |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}} |1970 |56 |2025 |{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног | |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}} |1987 |39 |2026 |{{Age in days|2026|3|30}} хоног |Одоогийн ерөнхий сайд |} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] 6b01hzm34jpdgjwovss50xseodscxgf 0 31418 865728 865610 2026-08-12T00:20:28Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44172-42|~2026-44172-42]] ([[User talk:~2026-44172-42|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Megzer|Megzer]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860982 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Bold-erdene.jpg | төрсөн_өдөр = {{bda|1976|6|29}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. == Намтар == С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. === Боловсрол === * 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. === Ажилласан байдал === * 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад * 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран "[[Драмын дөрөв]]" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг # Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001) # Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо # Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй # Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ) # Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн # Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц # Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин # Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт # Тамгагүй төр - Хүчир # Ричард ван -Жеймс # Далан худалч - Малгайчин # Үнсгэлжин - Ордны дагуул # Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён # Гавал сар - Ундрал # Эрлэгийн данс - Гончиг # Ээжээ - Болд болон Зориг # Атга нөж - Өгэдэй # Хуримын бэлэг - Уудам # Төлөөс - Мөрдөгч # Аавын хонгорхон үрс - Хятад # Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий # Найрын ширээний ууц - Залуус # Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт # Өширч чадахгүй үнэн - Батсар # Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин # Миний six амрагууд (туйлшрал) # Хайрын массаж (туйлшрал) # Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч # Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул # Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ # Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд # Саран хөхөө (2004) - Лагана # Антигона (2005) - Гемон # Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа # Амьгүй албат (2005) - Хачиг # Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр # Хайрын виз (2006) - Жаргал # Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр # Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил # Харц хатан (2007) - Ёндон # Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл # Гол дүрийн амрагууд (2008) - Жек # Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү # Эдип (2008) - Хамгаалагч # Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр # Оролмаа (2011) - Сандагдорж # Ану хатан (2011) - Галдмаа баатар # Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч # Гамлет (2013) - Гамлет # Кихот ноён (2013) - Гахайчин # Норовын намтар (2013) - Захирал # Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам # Царцаа намжил (2017) - Номын багш # Фауст (2018) - Фауст # Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд # Анна Каренина (2020) - Левин === Дэлгэцийн дүр === #[[Ноён Солиот]] - Баяр # [[Орхидос]] - Сүхээ # [[Хайрлаагүй амь]] # [[Эзэнгүй бөгж]] # [[Амьдрах тасалбар]] # [[Нар сарны зааг]] # Удирдагч - Хангал # [[Хоёр амь]] (2017) #2000 - Манж жанжин #Сүүн замын сахиул #Дурлалын золиос - Зураач #Сэтгэлийн дуудлага #Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй #Сая километр - Аав #Торлогдсон хайр - туслах найруулагч #Амин дэнс - туслах найруулагч #[[Амьдрах тасалбар]] - Эрка #[[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ #[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд #Эзэнгүй бөгж - гол дүр #Бөртэ чоно (Япон Монголын хамтарсан) - Хачиун #Найзууд - гол дүр #Хайрлаагүй амь - Сүлдээ #Хоёр амь - Галаа #Зура - Отгонбаатар                                                                                    #Boss of boss - Том ах #Сүүн замын сахиул #Эрдэнэсийн өв - Инженер #Хөх тавилан - Нөхөр #Богд хаан - Ханддорж ван #Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван #Амьдрал - Зураач === Тоглосон клипүүд === 1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу 2. Дуучин Оюунбилэг                                 3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу 4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав 5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар 6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу 7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу 8. Чоно хамтлагийн Залуу нас 9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу 10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу 11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу 12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал 13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь 14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал 15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]] 16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь 17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу 18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу 19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу 20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу 21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу 22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу 23. Хоёр амь киноны дуу === Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд === 1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц” - Галжав 3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг 4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг 5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг 6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг 7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг 8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг 9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг 10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг 11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг 12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг 13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       === Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд === 1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт 2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт 5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт 6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт 8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт 7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт 8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт 10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт 11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага 12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт 13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт 14. Ардын жүжигчин, УГЗ, найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт 15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт 16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018) 17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд” тайлан тоглолт (2005) 18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас” тайлан тоглолт (2010) 19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт 20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт 21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт 22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн 23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт 23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт === Бие даасан уран бүтээлүүд === 1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/ 2.”Бүсгүй чамд” цомог 3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/ 4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он 6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу 7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, === Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт === 1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002) 2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал 3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002) 4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003) 5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007) 6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон 7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг) 8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015) 9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) == Гавьяа шагнал == * 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал * 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 2013 онд Алтангадас одон * 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал * 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал * 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон * 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9 {{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ ofzp4lz3eg62btvdk50bhjqjnu1n25e 0 33768 865797 599256 2026-08-12T03:41:23Z Enkhsaihan2005 64429 865797 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Русе | native_name = | native_name_lang = bul | settlement_type = Хот | image_skyline = Collage-ruse.png | image_caption = | image_flag = Ruse flag.png | image_shield = Rousse-coat-of-arms.svg | nickname = Жижиг Вена<br />{{native name|bg|Малката Виена}} | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_map_caption = Русегийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|43|49|23|N|25|57|14|E|region:BG_type:city(150,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Русе муж|Русе]] | leader_party = [[Болгарын Социалист Нам|БСН]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Пенчо Милков | unit_pref = Metric | elevation_m = 45 | population_total = 121,168 | population_urban = 137,159 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">[https://nsi.bg/en/content/2981/population-towns-and-sex POPULATION AS OF 31.12.2024 BY TOWNS AND SEX] nsi.bg</ref> | population_as_of = <small>2024</small> | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 7000 | area_code = +359 82 | website = {{URL|www.ruse-bg.eu/setlang/en/}} | official_name = }} '''Ру́се''' ([[болгараар]] Русе, [[оросоор]] Ру́се, [[англиар]] Ruse) — [[Болгар]] улсын Русе мужийн төв, 166,056 хүн оршин суудаг [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Dohodno Zdanie Nedko Night.jpg Зураг:Battenberg Palace in Rousse.jpg Зураг:Rousse Monument of Liberty Statue.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rousse|Русе}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Русе| ]] [[Ангилал:Русе мужийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] egfa1datq9tpmwladh8t6upkqff602s 0 33998 865844 854817 2026-08-12T10:10:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865844 wikitext text/x-wiki Гадаад валютын нөөц буюу Форексийн нөөц нь тухайн улсын төв банк ба адилтгах санхүүгийн байгууллагын мэдэл дэхь нөөцийг хэлнэ. Энэ нөөцөд бусад олон төрлийн валютууд болон алтны нөөцийн үнэлгээг нийтэд нь хамтатгаж нийт дүнгээр нь тооцож улсын валютын нөөцийг тооцсон болно. ==2016 он== {| class="wikitable sortable" style="float:left; border:1px solid #999;" |- ! Байр ! Улс ! Гадаад валютын нөөц<br />(сая ам.долл) ! он сар |- | 1 || {{CHN}}{{ref|a}} || 3,220,000|| March 2016<ref>{{Cite web |url=http://wap.business-standard.com/article/international/decline-in-foreign-reserves-slows-as-currency-stabilises-116030800014_1.html |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610020708/http://wap.business-standard.com/article/international/decline-in-foreign-reserves-slows-as-currency-stabilises-116030800014_1.html |url-status=dead }}</ref> |- | 2 || {{JPN}} || 1,248,107 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jpn/eng/curjpn.htm#I IMF - Japan]</ref> |- | - || {{EUR}} ([[Евробүс]]) || 720,159 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/EUA/eng/CUReua.HTM IMF - Euro Area]</ref> |- | 3 || {{CHE}} || 604,911 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/che/eng/curche.htm#I IMF - Switzerland]</ref> |- | 4 || {{SAU}} || 587,084 || Mar 2016<ref name="sama">{{cite web|url=http://www.sama.gov.sa/en-US/EconomicReports/MonthlyStatistics/monthly%20bulletin-jan-2016.pdf|title=Table(9): RESERVE ASSETS (on page 18 of the pdf file; US$1 = 3.75 Saudi riyal)|publisher=[[Saudi Arabian Monetary Agency]]|access-date=2016-05-29|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312012345/http://www.sama.gov.sa/en-US/EconomicReports/MonthlyStatistics/monthly%20bulletin-jan-2016.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/sau/eng/cursau.htm IMF - Saudi Arabia]</ref> |- | 5 || {{TWN}} || 425,978 || Jan 2016<ref>{{cite web |url=http://www.cbc.gov.tw/public/data/EBOOKXLS/fs/p3.pdf |title=Central Bank of the Republic of China (Taiwan) — Foreign Exchange Reserves ('''including''' gold) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020144649/http://www.cbc.gov.tw/public/data/EBOOKXLS/fs/p3.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cbc.gov.tw/content.asp?CuItem=29870 SDDS (Special Data Dissemination Standard). Access to the Republic of China's statistics]</ref> |- | 6 || {{RUS}} || 391,900 || May 06, 2016<ref>http://rg.ru/2016/05/12/mezhdunarodnye-rezervy-rossii-vyrosli-pochti-do-392-mlrd-dollarov.html</ref><ref>http://sputniknews.com/russia/20160511/1039455114/russia-bank-april-reserves.html</ref><ref>http://www.cbr.ru/eng/hd_base/?PrtId=mrrf_7d</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/rus/eng/currus.htm#I IMF - Russia]</ref><ref>[http://www.cbr.ru/eng/hd_base/default.aspx?PrtId=mrrf_m International Reserves of the Russian Federation, Monthly values | Bank of Russia]</ref><ref>[http://www.cbr.ru/Eng/hd_base/?PrtId=mrrf_7d International Reserves of the Russian Federation, Weekly values | Bank of Russia]</ref> |- | 7 || {{KOR}} || 365,760 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kor/eng/curkor.htm#I IMF - Korea, Republic of]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bok.or.kr/contents/total/eng/boardList.action?menuNaviId=634&boardBean.menuid=634&boardBean.brdid=0&boardBean.cPage=1&boardBean.searchColumn=title&boardBean.searchValue=reserves |title=Bank of Korea - Official Foreign Reserves |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193345/http://www.bok.or.kr/contents/total/eng/boardList.action?menuNaviId=634&boardBean.menuid=634&boardBean.brdid=0&boardBean.cPage=1&boardBean.searchColumn=title&boardBean.searchValue=reserves |url-status=dead }}</ref> |- | 8 || {{IND}} || 361,000 || May 20, 2016<ref>[http://www.financialexpress.com/article/economy/forex-reserves-hit-record-high-of-361-601-billion/245679/]</ref> |- | - || {{HKG}} || 359,900 || Feb 2016<ref>{{Cite web |url=http://www.hkma.gov.hk/eng/key-information/press-release-category/exchange-fund.shtml |title=Hong Kong Monetary Authority - Press Release |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024125026/http://www.hkma.gov.hk/eng/key-information/press-release-category/exchange-fund.shtml |url-status=dead }}</ref> |- | 9 || {{BRA}} || 358,689 || Mar 23, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bra/eng/curbra.htm#I IMF - Brazil]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bcb.gov.br/sddsi/sddsi.htm |title=BANCO CENTRAL DO BRASIL - SDDS. Special Data. Dissemination Standard |access-date=2016-05-29 |archive-date=2019-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523154905/https://www.bcb.gov.br/sddsi/sddsi.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 10 || {{SGP}} || 244,013 || Feb 2016<ref>[http://www.mas.gov.sg/Statistics/Reserve-Statistics/Official-Foreign-Reserves.aspx Monetary Authority of Singapore ─ International Reserves and Foreign Currency Liquidity]</ref> |- | 11 || {{DEU}} || 193,716 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/deu/eng/curdeu.pdf IMF - Germany]</ref> |- | 12 || {{MEX}} || 178,408 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mex/eng/curmex.htm#I IMF - Mexico]</ref><ref>[http://www.banxico.org.mx/SieInternet/consultarDirectorioInternetAction.do?accion=consultarCuadro&idCuadro=CF456&locale=en Banco de Mexico - Information structure details]</ref> |- | 13 || {{THA}} || 175,073 || Apr 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tha/eng/curtha.htm IMF - Thailand]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bot.or.th/English/Statistics/Standard/SDDS/Pages/Template.aspx |title=Bank of Thailand - International Reserves and Foreign Currency Liquidity |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711031255/https://www.bot.or.th/English/Statistics/Standard/SDDS/Pages/Template.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | 14 || {{GBR}} || 159,349 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/gbr/eng/curgbr.pdf IMF - United Kingdom]</ref> |- | 15 || {{ALG}} || 155,700 || Dec 31, 2015 |- | 16 || {{FRA}} || 138,588 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/fra/eng/curfra.htm#I IMF - France]</ref> |- | 17 || {{ITA}} || 134,460 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ita/eng/curita.pdf IMF - Italy]</ref> |- | 18 || {{IRN}} || 125,900 || Dec 2015<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/pdf/text.pdf]</ref> |- | 19 || {{USA}} || 118,609 || Mar 11, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/usa/eng/curusa.htm#I IMF - United States]</ref> |- | 20 || {{TUR}} || 111,357 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tur/eng/curtur.htm#I IMF - Turkey]</ref><ref>[http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/tcmb+en/tcmb+en/main+menu/statistics/balance+of+payments+and+related+statistics/international+reserves-foreign+currency+liquidity/data TCMB. International Reserves And Foreign Currency Liquidity Table]</ref> |- | 21 || {{IDN}} || 104,544 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/idn/eng/curidn.htm#I IMF - Indonesia]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bi.go.id/sdds/default.asp#ExternalSector |title=Economic and Financial Data for Indonesia - INTERNATIONAL RESERVES AND FOREIGN CURRENCY LIQUIDITY |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510144828/http://www.bi.go.id/sdds/default.asp#ExternalSector |url-status=dead }}</ref> |- | 22 || {{POL}} || 99,745 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/pol/eng/curpol.htm#I IMF - Poland]</ref> |- | 23 || {{MYS}} || 95,538 || Jan 31, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mys/eng/curmys.htm#I IMF - Malaysia]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=statistic&pg=statistic_reserves |title=Bank Negara Malaysia - International Reserves and Foreign Currency Liquidity |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193029/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=statistic&pg=statistic_reserves |url-status=dead }}</ref> |- | 24 || {{ISR}} || 94,775 || Mar 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/isr/eng/curisr.htm IMF - Israel]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.globes.co.il/en/article-israels-foreign-currency-reserves-surge-to-record-1001115800 |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923122356/http://www.globes.co.il/en/article-israels-foreign-currency-reserves-surge-to-record-1001115800 |url-status=dead }}</ref> |- | 25 || {{IRN}}{{ref|b}} || 93,950 || Dec 31, 2015 |- | 26 || {{CAN}} || 83,922 || Apr 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/can/eng/curcan.htm#I IMF - Canada]</ref> |- | 27 || {{PHL}} || 81,301 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/phl/eng/curphl.htm#I IMF - Philippines]</ref><ref>[http://www.bsp.gov.ph/statistics/sdds/latest.htm Bangko Sentral ng Pilipinas - INTERNATIONAL RESERVES AND FOREIGN CURRENCY LIQUIDITY]</ref><ref>[http://www.bsp.gov.ph/statistics/statistics_online.asp BSP. Online Statistical Interactive Database. External Accounts. Gross International Reserves]</ref> |- | 28 || {{ARE}} || 79,920 || Dec 31, 2015 |- | 29 || {{CZE}} || 74,785 || Apr 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cze/eng/curcze.htm#I IMF - Czech Republic]</ref> |- | - || {{EUR}} ([[Европын Төв Банк|ЕТБ]]) || 71,113 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ECB/eng/CURecb.HTM IMF - European Central Bank]</ref> |- | 30 || {{DNK}} || 63,524 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/dnk/eng/curdnk.htm#I IMF - Denmark]</ref> |- | 30 || {{LBY}} || 61,630 || Dec 31, 2015 |- | 31 || {{PER}} || 61,325 || Mar 15, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/per/eng/curper.htm#I IMF- Peru]</ref><ref>[http://www.bcrp.gob.pe/reserves-management/reports.html Central Reserve Bank of Peru - Reserves Management Reports]</ref><ref>[http://www.bcrp.gob.pe/reserves-management/statistics.html Central Reserve Bank of Peru - Statistics]</ref> |- | 32 || {{NOR}} || 60,095 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nor/eng/curnor.htm#I IMF - Norway]</ref><ref>[https://www.ssb.no/en/utenriksokonomi/statistikker/intrevm/maaned-forelopige International reserves and foreign currency liquidity - monthly, preliminary figures - Tables - SSB (Statistics Norway)]</ref> |- | 33 || {{SWE}} || 58,510 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/swe/eng/curswe.htm#I IMF - Sweden]</ref> |- | 34 || {{IRQ}} || 57,070 || Dec 31, 2015 |- | 35 || {{ESP}} || 54,846 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/esp/eng/curesp.pdf IMF - Spain]</ref> |- | 36 || {{LBN}} || 49,610 || Dec 31, 2015 |- | 37 || {{COL}} || 46,253 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/col/eng/curcol.htm#I IMF - Colombia]</ref> |- | 38 || {{ZAF}} || 45,120 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/zaf/eng/curzaf.htm#I IMF - South Africa]</ref> |- | 39 || {{AUS}} || 43,726 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/aus/eng/curaus.htm#I IMF - Australia]</ref> |- | 40 || {{NLD}} || 40,909 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nld/eng/curnld.htm#I IMF - Netherlands]</ref> |- | 41 || {{VNM}} || 39,600 || Dec 31, 2015 |- | 42 || {{CHL}} || 38,459 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/chl/eng/curchl.htm#I IMF - Chile]</ref> |- | 43 || {{ROU}} || 37,669 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/rou/eng/currou.htm#I IMF - Romania]</ref> |- | 44 || {{QAT}} || 36,707 || Jan 2016<ref name="qcb">{{cite web|url=http://www.qcb.gov.qa/English/Publications/Statistics/Pages/MonthlyBulletin.aspx|title=Qatar Central Bank - Monthly Monetary Bulletin (in Table 11, "QCB's International Reserves", of the Excel file; US$1 = 3.64 Qatari riyal)|publisher=[[Qatar Central Bank]]|access-date=2016-05-29|archive-date=2021-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101132019/http://www.qcb.gov.qa/English/Publications/Statistics/Pages/MonthlyBulletin.aspx|url-status=dead}}</ref> |- | 45 || {{HUN}} || 34,145 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hun/eng/curhun.htm#I IMF - Hungary]</ref> |- | 46 || {{KUW}} || 31,430 || Dec 31, 2015 |- | 47 || {{ARG}} || 30,074 || Jan 2016<ref name="cia" /><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/arg/eng/curarg.pdf IMF - Argentina]</ref> |- | 48 || {{BGD}} || 29,106 || Apr 2016<ref>[https://www.bb.org.bd/econdata/intreserve.php Bangladesh Bank (Central Bank of Bangladesh)]</ref> |- | 49 || {{NGA}} || 27,870 || Feb 10, 2016<ref name="cia" /><ref>{{Cite web |url=http://statistics.cbn.gov.ng/cbn-onlinestats/DataBrowser.aspx |title=CBN - Statistics Database |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917163400/http://statistics.cbn.gov.ng/cbn-onlinestats/DataBrowser.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | 50 || {{KAZ}} || 27,800 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kaz/eng/curkaz.htm#I IMF - Kazakhstan]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalbank.kz/?docid=127&switch=english |title=International Reserves and Assets of the National Oil Fund of Republic of Kazakhstan |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114124924/http://www.nationalbank.kz/?docid=127&switch=english |url-status=dead }}</ref> |- | 51 || {{BEL}} || 24,372 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bel/eng/curbel.pdf IMF - Belgium]</ref> |- | 52 || {{MAR}} || 23,516 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mar/eng/curmar.htm IMF - Morocco]</ref> |- | 53 || {{AUT}} || 22,775 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/aut/eng/curaut.htm#I IMF - Austria]</ref> |- | 54 || {{TKM}} || 22,640 || Dec 31, 2015 |- | 55 || {{BGR}} || 21,368 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bgr/eng/curbgr.htm#I IMF - Bulgaria]</ref> |- | 56 || {{PAK}} || 21,319 || May 20, 2016<ref>{{Cite web |url=http://www.sbp.org.pk/ecodata/forex.pdf |title=State Bank of Pakistan. Economic Data |access-date=2016-05-29 |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926160640/https://www.sbp.org.pk/ecodata/forex.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | 57 || {{PRT}} || 19,953 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/prt/eng/curprt.htm#I IMF - Portugal]</ref> |- | - || {{MAC}} || 19,130 || Feb 2016<ref>[http://www.amcm.gov.mo/cms_upload/statistics/TimeSeries/FX_Reserve_time_series.xls MONETARY AUTHORITY OF MACAO]</ref> |- | 58 || {{ANG}} || 18,460 || Dec 31, 2015 |- | 59 || {{EGY}} || 17,050 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/egy/eng/curegy.htm IMF - Egypt]</ref> |- | 60 || {{NZL}} || 16,778 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nzl/eng/curnzl.htm#I IMF - New Zealand]</ref> |- | 61 || {{JOR}} || 16,564 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jor/eng/curjor.htm#I IMF - Jordan]</ref> |- | 62 || {{OMA}} || 15,720 || Dec 31, 2015 |- | 63 || {{VEN}} || 15,410 || Dec 31, 2015 |- | 64 || {{UZB}} || 15,000 || Dec 31, 2015 |- | 65 || {{HRV}} || 14,796 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hrv/eng/curhrv.htm#I IMF - Croatia]</ref> |- | 66 || {{BOL}} || 14,680 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/bol/eng/curbol.htm IMF - Bolivia]</ref> |- | 67 || {{URY}} || 14,638 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ury/eng/curury.htm#I IMF - Uruguay]</ref> |- | 68 || {{UKR}} || 13,538 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ukr/eng/curukr.htm#I IMF - Ukraine]</ref><ref>{{Cite web |url=http://insiders.com.ua/spravochnik/zolotovalyutnye-rezervy |title=Золотовалютные резервы Украины |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607015528/http://insiders.com.ua/spravochnik/zolotovalyutnye-rezervy |url-status=dead }}</ref><ref>[http://index.minfin.com.ua/index/assets/ Золотовалютные резервы (ЗВР) Украины]</ref><ref>[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=28181828&cat_id=55838 Динаміка міжнародних резервів у лютому 2016 року]</ref> |- | 69 || {{TTO}} || 11,690 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.central-bank.org.tt/content/foreign-reserves-monthly-0 |title=Foreign Reserves Monthly {{!}} Central Bank of Trinidad and Tobago |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630221323/http://www.central-bank.org.tt/content/foreign-reserves-monthly-0 |url-status=dead }}</ref> |- | 70 || {{SRB}} || 11,680 || Dec 31, 2015 |- | 71 || {{CUB}} || 11,600 || Dec 31, 2015 |- | 72 || {{FIN}} || 9,720 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/fin/eng/curfin.htm#I IMF - Finland]</ref> |- | 73 || {{MMR}} || 9,417 || Dec 31, 2015 |- | 74 || {{PRK}} || 8,000 || Nov 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/business/2013/12/11/1210045.html |title=Северная Корея распродает золотой запас |access-date=2016-05-29 |archive-date=2021-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105101152/https://www.rosbalt.ru/business/2013/12/11/1210045.html |url-status=dead }}</ref> |- | 75 || {{BOT}} || 7,990 || Dec 31, 2015 |- | 76 || {{GTM}} || 7,676 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/gtm/eng/curgtm.htm#I IMF - Guatemala]</ref> |- | 77 || {{CRI}} || 7,578 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cri/eng/curcri.htm#I IMF - Costa Rica]</ref> |- | 78 || {{KEN}} || 7,356 || Dec 31, 2015 |- | 79 || {{KHM}} || 7,091 || Dec 31, 2015 |- | 80 || {{PRY}} || 7,028 || Dec 31, 2015 |- | 81 || {{TUN}} || 6,714 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/tun/eng/curtun.htm IMF - Tunisia]</ref> |- | 82 || {{AFG}} || 6,681 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 83 || {{LKA}} || 6,294 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lka/eng/curlka.htm IMF - Sri Lanka]</ref> |- | 84 || {{GRC}} || 6,163 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/grc/eng/curgrc.htm#I IMF - Greece]</ref> |- | 85 || {{NPL}} || 6,034 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 86 || {{DOM}} || 5,686 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/dom/eng/curdom.htm IMF - Dominican Republic]</ref> |- | 87 || {{GHA}} || 5,617 || Dec 31, 2015 |- | 88 || {{ISL}} || 5,557 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/isl/eng/curisl.htm#I IMF - Iceland]</ref> |- | 89 || {{BHR}} || 5,051 || Dec 31, 2015 |- | 90 || {{CIV}} || 4,882 || Dec 31, 2015 |- | 91 || {{BIH}} || 4,625 || Dec 31, 2015 |- | 92 || {{COG}} || 4,407 || Dec 31, 2015 |- | 93 || {{AZE}} || 4,399 || Jan 29, 2016<ref>{{Cite web |url=http://en.cbar.az/infoblocks/money_reserve_usd |title=Archive copy |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816195619/https://en.cbar.az/infoblocks/money_reserve_usd |url-status=dead }}</ref> |- | 94 || {{MUS}} || 4,304 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mus/eng/curmus.htm#I IMF - Mauritius]</ref> |- | 95 || {{PAN}} || 4,182 || Dec 31, 2015 |- | 96 || {{BLR}} || 4,111 || Mar 1, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/blr/eng/curblr.htm#I IMF - Belarus]</ref><ref>[http://www.nbrb.by/engl/ International reserve assets of the Republic of Belarus]</ref> |- | 97 || {{TAN}} || 4,021 || Dec 31, 2015 |- | 98 || {{UGA}} || 3,681 || Dec 31, 2015 |- | 99 || {{HND}} || 3,668 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/hnd/eng/curhnd.htm#I IMF - Honduras]</ref> |- | 100 || {{BRN}} || 3,649 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 101 || {{LVA}} || 3,621 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lva/eng/curlva.htm#I IMF - Latvia]</ref> |- | 102 || {{ETH}} || 3,589 || Dec 31, 2015 |- | 103 || {{ECU}} || 3,128 || Dec 31, 2015 |- | 104 || {{SLV}} || 3,044 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/slv/eng/curslv.htm#I IMF - El Salvador]</ref> |- | 105 || {{PNG}} || 2,966 || Dec 31, 2015 |- | 106 || {{SVK}} || 2,879 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/svk/eng/cursvk.htm#I IMF - Slovak Republic]</ref> |- | 107 || {{ALB}} || 2,852 || Dec 31, 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/alb/eng/curalb.htm IMF - Albania]</ref> |- | 108 || {{ZAM}} || 2,716 || Dec 31, 2015 |- | 109 || {{JAM}} || 2,670 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/jam/eng/curjam.htm IMF - Jamaica]</ref> |- | 110 || {{MOZ}} || 2,528 || Dec 31, 2015 |- | 111 || {{CMR}} || 2,510 || Dec 31, 2015 |- | 112 || {{MKD}} || 2,454 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mkd/eng/curmkd.htm IMF - Macedonia]</ref> |- | 113 || {{NIC}} || 2,441 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/nic/eng/curnic.htm#I IMF - Nicaragua]</ref> |- | 114 || {{GEO}} || 2,426 || Feb 29, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/geo/eng/curgeo.htm#I IMF - Georgia]</ref><ref>[https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=304&lng=eng National Bank Of Georgia. Statistical Data]</ref> |- | 115 || {{YEM}} || 2,309 || Dec 31, 2015 |- | 116 || {{IRL}} || 2,191 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/irl/eng/curirl.htm#I IMF - Ireland]</ref> |- | 117 || {{SEN}} || 2,099 || Dec 31, 2015 |- | 118 || {{GNQ}} || 1,903 || Dec 31, 2015 |- | 119 || {{GAB}} || 1,825 || Dec 31, 2015 |- | 120 || {{HAI}} || 1,803 || Dec 31, 2015 |- | 121 || {{KGZ}} || 1,794 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/kgz/eng/curkgz.htm#I IMF - Kyrgyz Republic]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nbkr.kg/index1.jsp?item=130&lang=ENG |title=Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы. Gross international reserves |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171003162629/http://www.nbkr.kg/index1.jsp?item=130&lang=ENG |url-status=dead }}</ref> |- | 122 || {{ARM}} || 1,740 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/arm/eng/curarm.htm#I IMF - Armenia, Republic of]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cba.am/en/SitePages/statdatabank1.aspx?top=1 |title=Central Bank of Armenia. Databank |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222134136/https://www.cba.am/en/SitePages/statdatabank1.aspx?top=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.cba.am/EN/News/Pages/news_30-11-11.aspx#sthash.PzfugLlw.dpbs |title=Central Bank of Armenia. Data template on International reserves and foreign currency liquidity |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709230326/https://www.cba.am/EN/News/Pages/news_30-11-11.aspx#sthash.PzfugLlw.dpbs |url-status=dead }}</ref> |- | 123 || {{MDA}} || 1,717 || Mar 4, 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mda/eng/curmda.htm#I IMF - Moldova]</ref><ref>[http://www.bnm.org/ru/content/informaciya-ob-izmenenii-oficialnyh-rezervnyh-aktivov-v-yanvare-2016-goda Информация об изменении официальных резервных активов]</ref><ref>[http://www.bnm.org/bdi/pages/reports/dovre/DOVRE1.xhtml?lang=ru&id=9166 BNM. Official reserve assets and other foreign currency assets]</ref> |- | 124 || {{COD}} || 1,443 || Dec 31, 2015 |- | 125 || {{MNG}} || 1,324 || Jan 2016<ref>[http://www.mongolbank.mn/eng/dbgrossreserves.aspx "Bank of Mongolia statistics"]</ref> |- | 126 || {{NER}} || 1,282 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 127 || {{LTU}} || 1,268 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/ltu/eng/curltu.htm#I IMF - Lithuania]</ref> |- | 128 || {{BTN}} || 1,245 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 129 || {{NAM}} || 1,135 || Dec 31, 2015 |- | 130 || {{CHA}} || 1,111 || Dec 31, 2015 |- | 131 || {{RWA}} || 1,028 || Dec 31, 2015 |- | 132 || {{KOS}} || 990 || Sep 30, 2015<ref>{{Cite web |url=http://bqk-kos.org/repository/docs/2015/MSB%20no.172%20anglisht%20(1).pdf |title=Central Bank of the Republic of Kosovo. Monthly Statistics Bulletin. December 2015, No. 127 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104034147/http://bqk-kos.org/repository/docs/2015/MSB%20no.172%20anglisht%20(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- | 133 || {{LES}} || 981 || Dec 31, 2015 |- | 134 || {{LAO}} || 976 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 135 || {{MRT}} || 969 || 2012<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 136 || {{SYR}} || 968 || Dec 31, 2015 |- | 137 || {{MAD}} || 963 || Dec 31, 2015 |- | 138 || {{BAH}} || 950 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 139 || {{SVN}} || 939 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/svn/eng/cursvn.pdf IMF - Slovenia]</ref> |- | 140 || {{FIJ}} || 903 || Dec 31, 2015 |- | 141 || {{MLI}} || 861 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 142 || {{CYP}} || 809 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/cyp/eng/curcyp.htm#I IMF - Cyprus]</ref> |- | 143 || {{BEN}} || 809 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 144 || {{LUX}} || 774 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/lux/eng/curlux.pdf IMF - Luxembourg]</ref> |- | 145 || {{MWI}} || 743 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | - || {{ABW}} || 680 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 146 || {{BAR}} || 663 || Dec 31, 2015 |- | 147 || {{MLT}} || 658 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/mlt/eng/curmlt.htm#I IMF - Malta]</ref> |- | 148 || {{BLZ}} || 634 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 149 || {{MDV}} || 627 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 150 || {{SUR}} || 625 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 151 || {{GUY}} || 614 || Dec 31, 2015 |- | 152 || {{SLE}} || 601 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 153 || {{MNE}} || 600 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 154 || {{PSE}} || 581 || Dec 2015<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/PSE/eng/CURpse.HTM IMF - Palestine]</ref> |- | 155 || {{SWZ}} || 572 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 156 || {{SYC}} || 537 || Jan 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/syc/eng/cursyc.htm IMF - Seychelles]</ref> |- | 157 || {{SLB}} || 496 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 158 || {{TOG}} || 494 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 159 || {{LBR}} || 493 || Dec 2013<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 160 || {{CPV}} || 492 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 161 || {{EST}} || 471 || Feb 2016<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/data/est/eng/curest.pdf IMF - Estonia]</ref> |- | 162 || {{ZIM}} || 457 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 163 || {{TJK}} || 430 || Dec 31, 2015 |- | 164 || {{DJI}} || 393 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 165 || {{SMR}} || 392 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 166 || {{BUR}} || 363 || Dec 31, 2015 |- | 167 || {{KNA}} || 327 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 168 || {{BDI}} || 316 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 169 || {{TLS}} || 312 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 170 || {{GUI}} || 303 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 171 || {{ATG}} || 297 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 172 || {{GNB}} || 287 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 173 || {{CAF}} || 260 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 174 || {{LCA}} || 258 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 175 || {{ERI}} || 248 || Dec 31, 2015 |- | 176 || {{VAN}} || 213 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 177 || {{SDN}} || 172 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 178 || {{COM}} || 171 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 179 || {{GRN}} || 170 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 180 || {{TON}} || 167 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 181 || {{SAM}} || 141 || Dec 31, 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 182 || {{VIN}} || 135 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 183 || {{FSM}} || 114 || 2014<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 184 || {{DMA}} || 100 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 185 || {{GMB}} || 83 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | 186 || {{STP}} || 64 || Dec 31, 2015<ref>{{Cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |title=Total reserves (includes gold, current US$) |access-date=2016-05-29 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630124629/http://data.worldbank.org/indicator/FI.RES.TOTL.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc |url-status=dead }}</ref> |- | - || {{MSR}} || 32 || Dec 31, 2012 |- | 187 || {{SOM}} || 31 || 2015 |- |} {{clr}} ==2013 он== {| |- | style="width:50%;"| {| class="wikitable sortable" style="float:left; border:1px solid #999;" |- style="text-align:center;" " !| '''Байр''' !| '''Улс''' !| '''Гадаад валютын нөөц<br />(сая ам.доллар)</small>''' !| '''Он сар<br />''' |- | 1 || {{PRC}} || 3 312 000 || 2012 12<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2188rank.html|title=Дэлхийн баримтийн ном: улсуудын валют алтны нөөц|publisher=ТТГ|access-date=2013-06-30|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005020/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2188rank.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2 || {{JPN}} || 1 250 243 || 2013 05<ref name="imf">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/ir/IRProcessWeb/colist.aspx |title=Олон улсын валютын нөөцийн мэдээ ба Гадаад валютын хуримтлал - мэдээлсэн улсууд |publisher=Imf.org |date=2001-01-05 |accessdate=2010-07-08}}</ref> |- | || {{EU}} || 836 607 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 3 || {{SAU}} || 626 800 || 2012 12 |- | 4 || {{CHE}} || 524 800 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 5 || {{RUS}} || 518 431 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 6 || {{flagcountry|Тайвань}} ||424 610|| 2015 11<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.gov.tw/lp.asp?CtNode=699&CtUnit=307&BaseDSD=32&mp=2 |title=Тайваны Хятадын төв банк}}</ref> |- | 7 || {{BRA}} || 374 417 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 8 || {{flagcountry|Өмнөд Солонгос}} || 328 799 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 9 || {{HKG}} || 306 504 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 10 || {{IND}} || 293 892 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 11 || {{SGP}} || 261 678 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 12 || {{DEU}} || 227 427 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 13 || {{ALG}} || 190 500 || 2012 12 |- | 14 || {{FRA}} || 178 099 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 15 || {{THA}} || 177 803 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 16 || {{MEX}} || 172 700 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 17 || {{ITA}} || 166 534 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 18 || {{USA}} || 145 434 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 19 || {{MYS}} || 140 312 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 20 || {{TUR}} || 134 001 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 21 || {{LBY}} || 130 300 || 2012 12 |- | 22 || {{GBR}} || 129 063 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 23 || {{POL}} || 109 094 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 24 || {{IDN}} || 107 269 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 25 || {{DNK}} || 86 196 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 26 || {{PHL}} || 83 951 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 27 || {{ISR}} || 77 600 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 28 || {{CAN}} || 71 635 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 29 || {{IRN}} || 69 860 || 2012 12<ref>Ираны валютын мэдээлэл найдвартай бус байдаг.</ref> |- | 30 || {{SWE}} || 68 139 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 31 || {{PER}} || 65 210 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 32 || {{IRQ}} || 61 840 || 2012 12 |- | 33 || {{NOR}} || 55 313 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 34 || {{AUS}} || 51 402 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 35 || {{LBN}} || 51 200 || 2012 12 |- | 36 || {{ZAF}} || 50 306 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 37 || {{ESP}} || 49 366 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 38 || {{NLD}} || 49 254 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 39 || {{NGA}} || 47 314 || 2013 03<ref>{{cite web|url=http://www.cenbank.org/intops/Reserve.asp |title=Нигэрийн төв банк нөөцийн мэдээ}}</ref> |- | 40 || {{ROU}} || 47 276 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 41 || {{HUN}} || 46 921 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 42 || {{CZE}} || 45 351 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 43 || {{ARE}} || 43 770 || 2012 12 |- | 44 || {{CHL}} || 41 227 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 45 || {{COL}} || 39 617 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 46 || {{ARG}} || 38 551 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 47 || {{KUW}} || 29 260 || 2012 12 |- | 48 || {{BEL}} || 28 541 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 49 || {{KAZ}} || 26 045 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 50 || {{QAT}} || 25 970 || 2012 12 |- | 51 || {{VEN}} || 25 230 || 2012 12 |- | 52 || {{AUT}} || 25 051 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 53 || {{UKR}} || 24 542 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 54 || {{flagcountry|Вьетнам}} || 20 900 || 2012 12 |- | 55 || {{PRT}} || 19 912 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 56 || {{BGR}} || 19 302 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 57 || {{MAR}} || 17 325 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 58 || {{MAC}} || 16 600 || 2012 12 |- | 59 || {{SRB}} || 16 200 || 2012 12 |- | 60 || {{NZL}} || 16 008 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 61 || {{BGD}} || 14 829 || 2013 04<ref> [http://www.bb.org.bd/econdata/intreserve.php Bangladesh Bank]</ref> |- | 62 || {{HRV}} || 14 572 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 63 || {{BOL}} || 13 620 || 2012 12<ref>{{cite web|url=http://www.bcb.gob.bo/?q=Adm%20de%20Reservas%20Internacionales-Gr%C3%A1ficas%20de%20Evoluci%C3%B3n |title=Banco de Bolivia |publisher=Bcb.gob.bo |date=2012-12-27 |accessdate=2013-01-01}}</ref> |- | 64 || {{EGY}} || 13 500 || 2013 02<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/03/28/us-egypt-economy-reserves-idUSBRE92R0U920130328 "Egypt forex reserves did not fall significantly in March: central bank | Reuters"]</ref> |- | 65 || {{flagcountry|Уругвай}} || 12 743 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 66 || {{PAK}} || 11 764 || 2013 04<ref>[http://dawn.com/2013/05/02/pakistans-forex-reserves-fall-to-11-764-bn "Pakistan’s forex reserves fall to $11.764 bn | Business | DAWN.COM"]</ref> |- | 67 || {{FIN}} || 10 713 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 68 || {{flagcountry|Тринидад ба Тобаго}} || 10 650 || 2012 12 |- | 69 || {{AZE}} || 9 870 || 2012 12 |- | 70 || {{JOR}} || 8 814 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 71 || {{LTU}} || 8 530 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 72 || {{flagcountry|Беларусь}} || 8 027 || 2012 05<ref name="imf"/> |- | 73 || {{flagcountry|Коста-Рика}} || 7 960 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 74 || {{LVA}} || 7 609 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 75 || {{flagcountry|Шри Ланка}} || 7 400 || 2012 12 |- | 76 || {{flagcountry|Гватемал}} || 7 217 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 77 || {{flagcountry|Грек}} || 6 570 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 78 || {{flagcountry|Парагвай}} || 5 326 || 2012 12 |- | 79 || {{DOM}} || 4 317 || 2012 12 |- | 80 || {{flagcountry|Исланд}} || 4 098 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 81 || {{flagcountry|Камбож}} || 3 732 || 2012 12 |- | 82 || {{flagcountry|Балба}} || 3 631 || 2012 12 |- | 83 || {{flagcountry|Монгол}} || 1 605 || 2014 05<ref>[http://www.mongolbank.mn/eng/dbgrossreserves.aspx "Bank of Mongolia statistics"]</ref> |- | 84 || {{flagcountry|Сальвадор}} || 3 143 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 85 || {{flagcountry|Маврики}} || 2 991 || 2012 11<ref name="imf"/> |- | 86 || {{flagcountry|Гүрж}} || 2 872 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 87 || {{flagcountry|Молдав}} || 2 515 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 88 || {{SVK}} || 2 508 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 89 || {{HND}} || 2 425 || 2013 02<ref name="imf"/> |- | 90 || {{flagcountry|Киргиз}} || 2 067 || 2013 01<ref name="imf"/> |- | 91 || {{flagcountry|Никарагуа}} || 1 887 || 2012 12<ref name="imf"/> |- | 92 || {{IRL}} || 1 664 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 93 || {{ARM}} || 1 631 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 94 || {{CYP}} || 1 116 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 95 || {{flagcountry|Люксембург}} || 968 || 2013 03<ref name="imf"/> |- | 96 || {{flagcountry|Словени}} || 770 || 2013 05<ref name="imf"/> |- | 97 || {{flagcountry|Даос}} || 822 || 2012 12 |- | 98 || {{flagcountry|Мальта}} || 622 || 2013 04<ref name="imf"/> |- | 99 || {{EST}} || 285 || 2013 04<ref name="imf"/> |} {{clr}} ==Бусад үзэх== [[Дэлхийн улсуудын баялагийн нөөцийн сан]] ==Эшлэл== {{Reflist|3}} [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Эдийн засгийн жагсаалт]] ki2rv3x8nvv4yzx5jgu6po3hm319eej 0 34774 865831 865476 2026-08-12T07:25:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865831 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-08-12 07:25:52 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 333o0757vfj7e7obic5aimm259ca8jy 0 34926 865691 828923 2026-08-11T15:16:38Z Enkhsaihan2005 64429 865691 wikitext text/x-wiki {{ Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Литекс Ловеч | image = | caption = Литекс хөлбөмбөгийн клубийн лого | fullname = Футболен клуб Литекс Ловеч | nickname = | motto = | shortname = | founded = 1921 он | dissolved = | ground = [[Ловечийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Градски цэнгэлдэх хүрээлэн]] | capacity = 7.050 | chairman = | ceo = | mgrtitle = Ерөнхий дасгалжуулагч | manager = Люпко Петрович | league = [[Б Група|Мэргэжлийн хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лиг]] | season = 2018/19 | position = 5-р байр | leftarm1 = ee6611 | body1 = ee6611 | rightarm1 = ee6611 | shorts1 = ee6611 |socks1=ee6611 | pattern_la1=_litex_home_2015_16 | pattern_b1 = _litex_home_2015-16 | pattern_ra1 = _litex_home_2015_16 | pattern_sh1 = _litex_home_2014_15 |pattern_so1=_3_stripes_green | leftarm2=228B22 | body2 = 228B22 | rightarm2 = 228B22 | shorts2 = 228B22 |socks2=228B22 | pattern_la2=_litex_away_13_14 | pattern_b2 = _litex_away_2013_14 | pattern_ra2 = _litex_away_13_14 |pattern_sh2=_litex_away_13_14 }} '''«Литекс»''' ([[болгараар]] ПФК Литекс (Ловеч)) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын [[Ловеч]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]]. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080314011423/http://www.pfclitex.com/ Литекс хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Ловеч]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] bk0v035kdu9wpysd70fjfsivda9vwca 0 37533 865821 843461 2026-08-12T05:41:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865821 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Асуулт.нэт''' вэб хуудас нь 2000 оны 9 дүгээр сард олон нийтийн хүртээл болсон бөгөөд 2000 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр домайнаа бүртгүүлсэнээр [[Монгол]] улсын анхны [[вэб сайт]]уудын нэг болсон байдаг. Асуулт.нэт вэб хуудас нь Монголын хүүхэд залуучуудыг өндөр боловсролтой, соёлтой, чөлөөтэй амьдралыг хэвшил болгож, үүний тулд орчин үеийн шинэлэг мэдээлэл хоорондоо солилцож, шинэ цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн зэрэгцэн алхаж хамтран ажиллахад нь уулзах гүүр болж, бие биентэйгээ мэдлэг оюунаа хуваалцах өргөн боломжийг олгох зорилготойгоор бий болж, өнөөг хүртэл энэхүү зорилгодоо алхам алхамаар ойртон амжилттайгаар ажиллаж байна. Асуулт.нэт–ээс чадварлаг компъютерийн программистууд, Фото зураг сонирхогчид, Автомашин сонирхогчид, Чөлөөт уран бүтээлчдийн зэрэг төрөлжсөн маш олон вэб хуудас, клуб, бүлгэмүүд байгуулагдан өнөөг хүртэл амжилттай ажиллаж байна. Асуулт.нэт -ийг энгийнээр тодорхойлох юм бол Монголын интернэтийн ЭЦЭГ болсон вэб хуудас юм. Өнөөдрийн байдлаар Асуулт.нэт вэб хуудас нь [https://web.archive.org/web/20131119064309/http://forum.asuultserver.com/ Асуулт самбар], [https://web.archive.org/web/20131125094616/http://mongolduu.asuult.net/ Монголдуу.ком], [https://web.archive.org/web/20131127153743/http://asuult.net/dic/ Асуулт толь бичиг], [http://www.asuult.net/radio/ Интернэт радио]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [https://web.archive.org/web/20110509110343/http://asuult.net/tv/ Интернэт тв], Ухаалаг гар утас, талбетэд зориулсан апп /[https://itunes.apple.com/us/app/mongol-duu/id409168823?mt=8 App store],[https://play.google.com/store/apps/details?id=com.mongolduu.android.ng Google play] / хөгжүүлэлт зэрэг чиглэлээр ажиллаж байна. == Түүх == Асуулт.нэт вэб хуудас нь 2001 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр олон нийтийн хүртээл болсноор [[Монгол]] улсын анхны [[вэб сайт]]уудын нэг болсон байдаг. * 2001 оны 9 сарын 5-нд манай вэб өөрийн гэсэн сэрвертэй болж, үнэгүй сэрвер дээр байрладагаа больсон. * 2001 оны 10 сарын 20-нд [[Монголдуу]]ны Шинэчилсэн Хуудасыг PHP MySQL ашиглан динамик байдлаар хийсэн. * 2001 оны 11 сарын 3-нд [[Монголдуу]]ны MP3 серверийг өөрсдийн боломжоо ашиглан Чухлаагийн компъютер дээр ажиллуулж эхэлсэн. (Тэр үед 600 орчим монгол дуутай байсан бол одоо 10000 гаруй дуутай болсон шүү.) * 2001 оны 12 - 2002 оны 2 сар хүртэлх хугацаанд [http://forum.asuultserүer.com/ Асуулт Самбар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}аа Цэнгэлийн форумтай хамтран ажиллуулсан. Энэ форум их алдаршиж 1000 орчим бүртгүүлсэн хэрэглэгчидтэй болсон боловч, харамсалтай нь манай сервер энэ их ачаалалыг даалгүй техник алдаа гарч, энэ форумны датабейс файл алдагдсан. * 2002 оны 2 сарын 22 нд [https://web.archive.org/web/20131127153743/http://asuult.net/dic/ Асуулт.нэт-ын Англи-Монгол онлайн вэб толь бичиг] мэндэлсэн. Энд талархал хүндэтгэлийн үгийг дурьдахгүй өнгөрч болохгүй хүн бол, орчин үеийн монгол хүүхэд залуусын өргөн хэрэглээний толийг бүтээсэн [[Алтангэрэл]] гуай билээ. Бид энэ хүний үйл хэрэгийг интернэтэд үргэлжлүүлсэн "хойчийг залгамжлагчид" болсон юм уу даа. * 2002 оны 2 сарын 24-нд шинэ хийсэн толь бичигээ Wireless Application Protocol ашиглан гар утасаар орж ашиглаж болдог болгосон. * 2002 оны 3 сард [http://www.asuult.net/dic/ Герман-Монгол, Орос-Монгол толь бичиг]{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}нүүдийг үүсгэсэн. Ийм чиглэлтэй толь бичигнүүд интернэтэд өөр газар байдаггүй тул, бид цаашдаа энэ тольнуудыг улам боловсронгуй болгох тал дээр ажиллахыг зорьж буй, одоогоор тус бүр 17000-18000 үгтэй. * 2002 оны 3 сарын 27-нд [[Монголдуу]]ны хуудсанд RealMedia Streaming Serүer for Linux Redhat суулгаж хэрэглэгчид Online-аар дууг сонсоход зориулсан онлайн радиог ажиллуулж эхэлсэн. * 2002 оны 4 сарын 10-нд [[Асуулт Самбар]]ыг шинэ БитМонгол сэрвер дээр ажиллуулж эхэлсэн. * 2002 оны 4 сарын Цахим Улаач онлайн сэтгүүл дээр надтай хийсэн бяцхан ярилцлага гарсан. * 2002 оны 6 сарын 20-нд [https://web.archive.org/web/20131127153743/http://asuult.net/dic/ Монгол-Англи толь бичиг] ашиглалтанд орсон. Хэрэглэгчид монгол гарны драйвер байхгүй ч гэсэн англи үсэг ашиглан монгол үгийг галиглан бичиж үг хайж болдогоороо онцлогтой болсон. * Хуудсанд ордог зочны тоо жигдхэн үсрэнгүй нэмэгдэж, нэг хэсэг (2002 оны 5 сард) өдөрт дор хаяж 3000 үisitor орж, 60'000-70'000 access хандалт Асуулт сэрвер дээр авч байсан гэсэн статистик үзүүлэлттэй болов. Бусад үеүүдэд жигдхэн, өдөрт 1000-2000 визиторын хавьд хэлбэлзэж байлаа. * Асуулт сервер дээр ихийг хийж бүтээх зорилго, хүсэл тэмүүлэл, эрч хүчтэй бусад хүүхэд залуустаа үнэгүй вэб зай гаргаж өгч дэмжих бодлого барьж ирсэний үр дүнд дараах хуудаснууд одоо манай сэрвер дээр байрладаг болоод байна, магадгүй зарим нь өөр сервер дээр гол үйл ажиллагаагаа явуулдаг байж ч болох юм: [[Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Цахим хуудас]] [[Ангилал:Улаанбаатарын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] lahki7qi0voaufec62th2xi61qgnt81 0 38026 865840 865478 2026-08-12T09:36:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865840 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-12 09:36:40 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] h8ahm6pyawbf6y6whhkhp1n76dd3adx 10 39289 865720 865359 2026-08-11T16:59:12Z Enkhsaihan2005 64429 865720 wikitext text/x-wiki {{Хамгийн том хотууд | name = Болгарын хамгийн том хотууд | country = Болгар | stat_ref = 2023 оны албан ёсны тооцоо<ref>https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB</ref> | div_name = Муж | list_by_pop = Болгарын хот, суурингийн жагсаалт | city_1 = Софи | div_1 = Софи хот муж{{!}}Софи-Нийслэл | pop_1 = 1,196,806 | city_2 = Пловдив | div_2 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_2 = 325,485 | city_3 = Варна | div_3 = Варна муж{{!}}Варна |pop_3 = 314,607 | city_4 = Бургас | div_4 = Бургас муж{{!}}Бургас |pop_4 = 188,114 | city_5 = Русе | div_5 = Русе муж{{!}}Русе |pop_5 = 122,116 | city_6 = Стара Загора | div_6 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора |pop_6 = 121,207 | city_7 = Плевен | div_7 = Плевен муж{{!}}Плевен |pop_7 = 89,030 | city_8 = Сливен | div_8 = Сливен муж{{!}}Сливен |pop_8 = 78,627 | city_9 = Добрич | div_9 = Добрич муж{{!}}Добрич |pop_9 = 70,411 | city_10 = Шумен | div_10 = Шумен муж{{!}}Шумен |pop_10 = 67,300 | city_11 = Перник | div_11 = Перник муж{{!}}Перник |pop_11 = 66,261 | city_12 = Хасково | div_12 = Хасково муж{{!}}Хасково | pop_12 = 63,776 | city_13 = Благоевград | div_13 = Благоевград муж{{!}}Благоевград | pop_13 = 62,346 | city_14 = Ямбол | div_14 = Ямбол муж{{!}}Ямбол | pop_14 = 59,755 | city_15 = Велико-Тырново | div_15 = Велико-Тырново муж{{!}}Велико-Тырново | pop_15 = 59,331 | city_16 = Пазаржик | div_16 = Пазаржик муж{{!}}Пазаржик | pop_16 = 54,652 | city_17 = Враца | div_17 = Враца муж{{!}}Враца | pop_17 = 48,406 | city_18 = Асеновград | div_18 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_18 = 45,474 | city_19 = Габрово | div_19 = Габрово муж{{!}}Габрово | pop_19 = 44,232 | city_20 = Казанлык | div_20 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора | pop_20 = 41,768 }}<noinclude> {{template reference list}} [[Ангилал:Загвар:Болгар]] [[Ангилал:Загвар:Европын хамгийн том хотууд]] </noinclude> 698z390kj0bvqc9l0jenwe9d66azlsz 0 39623 865658 599217 2026-08-11T12:19:30Z Enkhsaihan2005 64429 865658 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{coord|43|35|N|28|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Добрич муж | native_name = Област Добрич | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cape Shabla Lighthouse 3.jpg | image_alt = | image_caption = Гэрэлт цамхаг | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat_of_arms_of_Dobrich.svg | image_map = Dobrich in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Добрич мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Добрич]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Желязко Желязков | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 4,719.71 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 172 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 147,208 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = TX | website = {{URL|dobrich.government.bg}} | footnotes = }} '''До́брич муж''' (Област Добрич) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг, 189,677 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004-12-31)</small> |- | [[Балчик]] | align="right" |12.349 |- | [[Добрич]] | align="right" |94.078 |- | [[Каварна]] | align="right" |11.384 |- | [[Шабла]] | align="right" |3.863 |- | [[Тервел]] | align="right" |6.966 |- |- |} |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Добрич муж| ]] izrwmx6mogz966petscobccwoq3woom 865659 865658 2026-08-11T12:19:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Добрич аймаг]] to [[Добрич муж]] 865658 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{coord|43|35|N|28|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Добрич муж | native_name = Област Добрич | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cape Shabla Lighthouse 3.jpg | image_alt = | image_caption = Гэрэлт цамхаг | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat_of_arms_of_Dobrich.svg | image_map = Dobrich in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Добрич мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Добрич]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Желязко Желязков | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 4,719.71 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 172 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 147,208 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = TX | website = {{URL|dobrich.government.bg}} | footnotes = }} '''До́брич муж''' (Област Добрич) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг, 189,677 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004-12-31)</small> |- | [[Балчик]] | align="right" |12.349 |- | [[Добрич]] | align="right" |94.078 |- | [[Каварна]] | align="right" |11.384 |- | [[Шабла]] | align="right" |3.863 |- | [[Тервел]] | align="right" |6.966 |- |- |} |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Добрич муж| ]] izrwmx6mogz966petscobccwoq3woom 865673 865659 2026-08-11T15:05:08Z Enkhsaihan2005 64429 865673 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{coord|43|35|N|28|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Добрич муж | native_name = Област Добрич | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cape Shabla Lighthouse 3.jpg | image_alt = | image_caption = Гэрэлт цамхаг | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat_of_arms_of_Dobrich.svg | image_map = Dobrich in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Добрич мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Добрич]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Желязко Желязков | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 4,719.71 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 172 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 147,208 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = TX | website = {{URL|dobrich.government.bg}} | footnotes = }} '''До́брич муж''' (Област Добрич) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг, 189,677 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004-12-31)</small> |- | [[Балчик]] | align="right" |12.349 |- | [[Добрич]] | align="right" |94.078 |- | [[Каварна]] | align="right" |11.384 |- | [[Шабла]] | align="right" |3.863 |- | [[Тервел]] | align="right" |6.966 |- |- |} |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Добрич муж| ]] bolemwr8v3ub2lux8lm7gzwn8l001pk 0 39624 865672 607913 2026-08-11T15:04:40Z Enkhsaihan2005 64429 865672 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|39|N|25|22|E|type:adm1st_region:BG-11_dim:50000_source:dewiki|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Кыржали муж | native_name = {{lang|bg|Област Кърджали}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Varbitsa River Valley in The Eastern Rhodopes 1.jpg | image_alt = | image_caption = Варбица голын хөндий | image_flag = | image_seal = | image_map = Kardzhali in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Кыржали мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Кыржали]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 7 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Никола Чанев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,209 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 149,478 | population_as_of = 2024 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = K | website = {{URL|kardzhali.org}} | footnotes = }} '''Кы́рджали муж''' (Област Кърджали) — [[Болгар|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 151,340 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Kardzhali Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.kj.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Кыржали муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] p2pjnnalnvp3tmkp8ulvzjr3zwg0a57 865674 865672 2026-08-11T15:05:14Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Кыржали аймаг]] to [[Кыржали муж]] 865672 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|39|N|25|22|E|type:adm1st_region:BG-11_dim:50000_source:dewiki|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Кыржали муж | native_name = {{lang|bg|Област Кърджали}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Varbitsa River Valley in The Eastern Rhodopes 1.jpg | image_alt = | image_caption = Варбица голын хөндий | image_flag = | image_seal = | image_map = Kardzhali in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Кыржали мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Кыржали]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 7 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Никола Чанев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,209 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 149,478 | population_as_of = 2024 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = K | website = {{URL|kardzhali.org}} | footnotes = }} '''Кы́рджали муж''' (Област Кърджали) — [[Болгар|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 151,340 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Kardzhali Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.kj.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Кыржали муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] p2pjnnalnvp3tmkp8ulvzjr3zwg0a57 0 39625 865678 607915 2026-08-11T15:09:08Z Enkhsaihan2005 64429 865678 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|42|15|N|23|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Кюстендил муж | native_name = Област Кюстендил | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Скални образувания с. Ръждавица.jpg | image_alt = | image_caption = Шегава хавцал | image_flag = Flag of Kyustendil.svg | image_seal = | image_map = Kyustendil in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Кюстендил мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Кюстендил]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 9 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Методи Чимев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3084 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 106131 | population_as_of = 2024 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = KH | website = {{url|kn.government.bg}} | footnotes = }} [[Image:Bulgarien 0907.JPG|thumb|Рила хийд]] '''Кюстенди́л муж''' (Област Кюстендил) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 132,813 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Kyustendil Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Кюстендил муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] an0bics03utbprn0yhbtaq4aw6p80ms 865679 865678 2026-08-11T15:09:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Кюстендил аймаг]] to [[Кюстендил муж]] 865678 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|42|15|N|23|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Кюстендил муж | native_name = Област Кюстендил | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Скални образувания с. Ръждавица.jpg | image_alt = | image_caption = Шегава хавцал | image_flag = Flag of Kyustendil.svg | image_seal = | image_map = Kyustendil in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Кюстендил мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Кюстендил]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 9 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Методи Чимев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3084 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 106131 | population_as_of = 2024 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = KH | website = {{url|kn.government.bg}} | footnotes = }} [[Image:Bulgarien 0907.JPG|thumb|Рила хийд]] '''Кюстенди́л муж''' (Област Кюстендил) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 132,813 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Kyustendil Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Кюстендил муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] an0bics03utbprn0yhbtaq4aw6p80ms 0 39626 865683 599092 2026-08-11T15:13:01Z Enkhsaihan2005 64429 865683 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Ловеч муж | native_name = Oбласт Ловеч | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = View of the Balkan Mountains - panoramio (5).jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Lovech.svg | image_seal = | image_map = Lovech in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Ловеч мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Ловеч]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Георгий Терзийски | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,128 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 113,356 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = OB | website = {{Official URL|lovech.government.bg}} | footnotes = }} '''Лове́ч муж''' (Област Ловеч) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 137,718 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот/Суурин !Болгар нэр !Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | [[Ловеч]] | Ловеч | style="text-align:right;" |32.818 |- | [[Троян]] | Троян | style="text-align:right;" | 19.605 |- | [[Тетевен]] | Тетевен | style="text-align:right;" | 8.854 |- | [[Луковит]] | Луковит | style="text-align:right;" | 8.416 |- | [[Ябланица (Ловеч аймаг)|Ябланица]] | Ябланица | style="text-align:right;" | 2.587 |- | [[Априлци]] | Априлци | style="text-align:right;" | 2.555 |- | [[Летница]] | Летница | style="text-align:right;" | 2.455 |- | [[Угырчин]] | Угърчин |style="text-align:right;"| 2.400 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Lovech Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Ловеч муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] g7r46tixcr9sbtkms1urh4mkcb39oe4 865684 865683 2026-08-11T15:13:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ловеч аймаг]] to [[Ловеч муж]] 865683 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Ловеч муж | native_name = Oбласт Ловеч | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = View of the Balkan Mountains - panoramio (5).jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Lovech.svg | image_seal = | image_map = Lovech in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Ловеч мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Ловеч]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Георгий Терзийски | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,128 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 113,356 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = OB | website = {{Official URL|lovech.government.bg}} | footnotes = }} '''Лове́ч муж''' (Област Ловеч) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 137,718 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот/Суурин !Болгар нэр !Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | [[Ловеч]] | Ловеч | style="text-align:right;" |32.818 |- | [[Троян]] | Троян | style="text-align:right;" | 19.605 |- | [[Тетевен]] | Тетевен | style="text-align:right;" | 8.854 |- | [[Луковит]] | Луковит | style="text-align:right;" | 8.416 |- | [[Ябланица (Ловеч аймаг)|Ябланица]] | Ябланица | style="text-align:right;" | 2.587 |- | [[Априлци]] | Априлци | style="text-align:right;" | 2.555 |- | [[Летница]] | Летница | style="text-align:right;" | 2.455 |- | [[Угырчин]] | Угърчин |style="text-align:right;"| 2.400 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Lovech Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Ловеч муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] g7r46tixcr9sbtkms1urh4mkcb39oe4 0 39627 865695 743291 2026-08-11T15:17:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Монтана аймаг]] to [[Монтана муж]] 743291 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Баруун хойд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Монтана (Болгар)|Монтана]] |- | Газар нутаг: || 3.635 км² |- | Хүн ам: | 132.214 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 36,3 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG312 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Montana in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Монтана аймаг''' (Област Монтана) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 143,662 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> {{дуудүрс|Montana Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100818231335/http://www.montanabg.org/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Монтана аймаг| ]] agn8iexx13n202svuafuymtcfchxlb8 865698 865695 2026-08-11T15:20:29Z Enkhsaihan2005 64429 865698 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Монтана (салаа утга)}} {{Short description|Баруун хойд Болгарын муж}} {{coord|43|36|N|23|11|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Монтана муж | native_name = Област Монтана | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Kamenna_Riksa_village,_Bulgaria.jpg | image_alt = | image_caption = Каменна Рикса | image_flag = Flag of Montana, Bulgaria.svg | image_seal = | image_map = Montana in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Монтана мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Монтана, Болгар|Монтана]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Росен Белчев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,635.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 148,098 | population_as_of = <small>2011 оны 2 сар</small><ref name="montana province census 2011"/> | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = M | website = {{Official URL|montanaoblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Монтана муж''' (Област Монтана) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 143,662 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> {{дуудүрс|Montana Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100818231335/http://www.montanabg.org/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Монтана муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 2vpt7uqnawujmdw255mf0dzgn7fvg2i 865699 865698 2026-08-11T15:20:47Z Enkhsaihan2005 64429 865699 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар|Монтана (салаа утга)}} {{Short description|Баруун хойд Болгарын муж}} {{coord|43|36|N|23|11|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Монтана муж | native_name = Област Монтана | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Kamenna_Riksa_village,_Bulgaria.jpg | image_alt = | image_caption = Каменна Рикса | image_flag = Flag of Montana, Bulgaria.svg | image_seal = | image_map = Montana in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Монтана мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Монтана, Болгар|Монтана]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Росен Белчев | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,635.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 148,098 | population_as_of = <small>2011 оны 2 сар</small><ref name="montana province census 2011"/> | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = M | website = {{Official URL|montanaoblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Монтана муж''' (Област Монтана) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. 143,662 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> {{дуудүрс|Montana Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100818231335/http://www.montanabg.org/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Монтана муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 0l7i0jfdoe9099roacb09y5kroqho6b 0 39628 865702 607917 2026-08-11T15:22:50Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Пазаржик аймаг]] to [[Пазаржик муж]] 607917 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Баруунд өмнөд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Пазаржик]] |- | Газар нутаг: || 4.459 км² |- | Хүн ам: | 257.965<ref>[http://www.grao.bg/tna/tab01.html 2019 оны 3 сарын 15-ны хүн амын тооллого]</ref> <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 57,9 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG413 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Pazardzhik in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Па́заржик аймаг''' (Област Пазарджик) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 271,721 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Pazardzhik Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.pz.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Пазаржик аймаг| ]] 48y72ktii8vybhwo9g1tem6n51a1g60 865704 865702 2026-08-11T15:25:00Z Enkhsaihan2005 64429 865704 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын хот}} {{coord|42|5|N|24|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Пазаржик муж | native_name = Област Пазарджик | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Язовир Белмекен, Belmeken dam - panoramio (7).jpg | image_alt = | image_caption = Белмекен далан | image_flag = Flag of Pazardzhik.gif | image_seal = | image_map = Pazardzhik in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Пазаржик мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пазаржик]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 12 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Стефан Мирев | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,456.9 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 226,209 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = PA | website = {{URL|pz.government.bg}} | footnotes = }} '''Па́заржик муж''' (Област Пазарджик) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 271,721 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Pazardzhik Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.pz.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Пазаржик муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] f8s0kfszno94f1sckangoz2mg0ywll3 0 39629 865707 607919 2026-08-11T15:27:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Перник аймаг]] to [[Перник муж]] 607919 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Өрнөд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Перник]] |- | Газар нутаг: || 2.390 км² |- | Хүн ам: | 122.421 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 51,2 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG414 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Pernik in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Пе́рник аймаг''' (Област Перник) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 130,240 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Pernik Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.pernik.e-gov.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Перник аймаг| ]] st9b3oot6ohjgkl8q0995dyyrykqy1c 865710 865707 2026-08-11T15:30:04Z Enkhsaihan2005 64429 865710 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{coord|42|35|N|23|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Перник муж | native_name = Област Перник | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Tran Gorge 048.jpg | image_alt = | image_caption = Сербийн хилтэй ойр [[Тран хавцал]] | image_flag = Flag of Pernik.svg | image_seal = | image_map = Pernik in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Перник мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Перник]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 6 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Ирена Соколова | area_footnotes = | area_total_km2 = 2390.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 111,746 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = PK | website = {{url|pk.government.bg}} | footnotes = }} '''Пе́рник муж''' (Област Перник) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 130,240 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Pernik Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.pernik.e-gov.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Перник муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] mgicz96chzoklnbcsnkfd66pdshr4h8 0 39632 865714 607921 2026-08-11T15:41:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Плевен аймаг]] to [[Плевен муж]] 607921 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Умард Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Плевен]] |- | Газар нутаг: || 4.333 км² |- | Хүн ам: | 244.209 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 56,4 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG314 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Pleven in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Пле́вен аймаг''' (Област Плевен) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 262,969 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Pleven Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.pleven-oblast.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Плевен аймаг| ]] jhc9gnygdptmtoyopro2kdcys9mp511 865721 865714 2026-08-11T17:25:48Z Enkhsaihan2005 64429 865721 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Болгарын муж}} {{coord|43|25|N|24|40|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Плевен муж | native_name = {{Nobold|Област Плевен}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Река Вит през зимата.jpg | image_alt = | image_caption = [[Вит (гол)|Вит гол]] | image_flag = Pleven Flag.jpg | image_seal = | image_map = Pleven in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Плевен мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Плевен]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Мирослав Петров | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,653.32 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 220,346 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = EH | website = {{Official URL|pleven-oblast.bg}} | footnotes = }} '''Пле́вен муж''' (Област Плевен) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 262,969 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Pleven Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.pleven-oblast.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Плевен муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 3obtnweqwlc6z5r43js4oxa99s5sj44 0 39633 865725 607905 2026-08-11T17:29:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Пловдив аймаг]] to [[Пловдив муж]] 607905 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Төв Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Пловдив]] |- | Газар нутаг: || 5.973 км² |- | Хүн ам: | 669.796 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 112,1 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG421 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Plovdiv in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Пло́вдив аймаг''' (Област Пловдив) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 678,860 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2017 он)</small> |- | Пловдив | style="text-align:right;" | 505.663 |- | Асеновград | style="text-align:right;" | 49.042 |- | Карлово | style="text-align:right;" | 21.381 |- | Раковски | style="text-align:right;" | 14.745 |- | Пырвомай | style="text-align:right;" | 12.327 |- | Стамболийски | style="text-align:right;" | 10.930 |- | Сопот | style="text-align:right;" | 8.237 |- | Кричим |style="text-align:right;"| 7.991 |- | Хисаря | style="text-align:right;" | 6.461 |- | Куклен | style="text-align:right;" | 5.741 |- | Сыединение | style="text-align:right;" | 5.442 |- | Перущица |style="text-align:right;"| 4.798 |- | Баня | style="text-align:right;" | 3.229 |- | Калофер | style="text-align:right;" | 2.792 |- | Садово |style="text-align:right;"| 2.452 |- | Лыки | style="text-align:right;" | 1.886 |- | Брезово | style="text-align:right;" | 1.695 |- | Клисура | style="text-align:right;" | 948 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Plovdiv Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.pd.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Пловдив аймаг| ]] fwc7x2pq3zh9pssiix4w1zm46tksx7b 865777 865725 2026-08-12T03:12:33Z Enkhsaihan2005 64429 865777 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{coord|42|10|N|24|45|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Пловдив муж | native_name = Област Пловдив | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = The Red Wall Reserve - panoramio.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Plovdiv flag.svg | image_seal = | image_map = Plovdiv in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Пловдив мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пловдив]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 18 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Илия Зюмбилев | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 5,972.9 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 635,630 | population_as_of = 2024 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = PB | website = [http://www.pd.government.bg/ pd.government.bg] | footnotes = }} '''Пло́вдив муж''' (Област Пловдив) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 678,860 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2017 он)</small> |- | Пловдив | style="text-align:right;" | 505.663 |- | Асеновград | style="text-align:right;" | 49.042 |- | Карлово | style="text-align:right;" | 21.381 |- | Раковски | style="text-align:right;" | 14.745 |- | Пырвомай | style="text-align:right;" | 12.327 |- | Стамболийски | style="text-align:right;" | 10.930 |- | Сопот | style="text-align:right;" | 8.237 |- | Кричим |style="text-align:right;"| 7.991 |- | Хисаря | style="text-align:right;" | 6.461 |- | Куклен | style="text-align:right;" | 5.741 |- | Сыединение | style="text-align:right;" | 5.442 |- | Перущица |style="text-align:right;"| 4.798 |- | Баня | style="text-align:right;" | 3.229 |- | Калофер | style="text-align:right;" | 2.792 |- | Садово |style="text-align:right;"| 2.452 |- | Лыки | style="text-align:right;" | 1.886 |- | Брезово | style="text-align:right;" | 1.695 |- | Клисура | style="text-align:right;" | 948 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Plovdiv Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.pd.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Пловдив муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] le7xptgfsztp5e4hsakuc2doiw6m083 0 39634 865783 743689 2026-08-12T03:17:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Разград аймаг]] to [[Разград муж]] 743689 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн хойд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Разград]] |- | Газар нутаг: || 2.637 км² |- | Хүн ам: | 113.714 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 43,1 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG324 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Razgrad in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Ра́зград аймаг''' (Област Разград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 122,166 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Razgrad Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100127103343/http://www.rz.government.bg/rz/index.html Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Разград аймаг| ]] p12k596clyqf3vomew7prvw9xzs9rnf 865785 865783 2026-08-12T03:26:50Z Enkhsaihan2005 64429 865785 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{Coord|43|30|N|26|35|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Разград муж | native_name = Област Разград | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Razgrad.svg | image_seal = | image_map = Razgrad in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Разград мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Разград]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 7 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 2,639.7 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 101,107 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = PP | website = {{Official URL|razgrad-oblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Ра́зград муж''' (Област Разград) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 122,166 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Razgrad Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100127103343/http://www.rz.government.bg/rz/index.html Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Разград муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 5soibmn5ialxeszpfd3ua30pflznkve 0 39635 865793 599252 2026-08-12T03:33:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Русе аймаг]] to [[Русе муж]] 599252 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Умард Болгар |- | Захиргааны төв: || [[Русе]] |- | Газар нутаг: || 2.803 км² |- | Хүн ам: | 221.336 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 79 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG323 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Ruse in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Ру́се аймаг''' (Област Русе) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 231,580 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот !Хүн ам<br /><small>(2017-12-31)</small> |- | [[Русе]] | style="text-align:right;" |144.125 |- | [[Бяла (Русе аймаг)|Бяла]] | style="text-align:right;" |7.610 |- | [[Ветово]] | style="text-align:right;" |4.200 |- | [[Две Могили]] | style="text-align:right;" |3.848 |- | [[Мартен (Болгар)|Мартен]] |style="text-align:right;"|3.426 |- | [[Глоджево]] | style="text-align:right;" |3.189 |- | [[Сливо Поле]] | style="text-align:right;" |2.859 |- | [[Борово]] | style="text-align:right;" |1.795 |- | [[Ценово]] | style="text-align:right;" |1.260 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Ruse Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Русе аймаг| ]] 8mfgpytdcy28e3ybxe9nxc3h65kset0 0 39961 865717 607923 2026-08-11T15:45:23Z Enkhsaihan2005 64429 865717 wikitext text/x-wiki {{about|Болгарын хотын}} {{Инфобокс суурин | official_name = | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Pleven, July 2019.jpg |photo2a = Плевен - параклис "Св. Георги Победоносец" - panoramio (2).jpg |photo2b = Плевен март 2014 - panoramio (1).jpg |photo3a = Pleven Town Hall Todor Bozhinov.jpg |photo3b = Панорама "Плевенска епопея 1877г.".JPG |photo4a = Pleven Railway Station.jpg |photo4b = Kayluka lake 2.jpg |photo5a = Storgosia TB 4.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = }} | image_caption = Плевен | image_flag = Flag of Pleven.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]]<br /><small>(Область)</small> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Плевений байршил | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Плевений байршил | pushpin_mapsize = | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | native_name = | image_shield = Pleven-coat-of-arms.svg | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Валентин Кристов ([[ГЕРБ]]) | subdivision_name1 = [[Плевен муж|Плевен]] | established_title = Анхны хүний ​​суурьшил | established_date = [[МЭӨ 5-р мянган]] | population_total = 90,209 | population_urban = 110,843 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">[https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ] nsi.bg</ref> | population_as_of = <small>2022</small> | area_total_km2 = 85 | elevation_m = 116 | postal_code = 5800 | area_code = 064 | iso_code = BG-15 | registration_plate = EH | website = [http://pleven.bg/en/ Албан ёсны вэбсайт] | coordinates = {{coord|43|24|28|N|24|37|13|E|region:BG|display=inline,title}} | name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] }} '''Пле́вен''' ([[болгараар]] Плевен) — [[Болгар]]ын [[Плевен муж|Плевен мужийн]] төв, 104,416 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Pleven‎‎‎|Плевений зургийн цомог}} * [http://www.pleven.bg/ Плевен хотын албан ёсны цахим хуудас] (болгараар) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Плевен| ]] [[Ангилал:Плевен мужийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] k0iibfbkxonehjt2g8t57tv5uabs6ez 0 39967 865666 860015 2026-08-11T14:43:21Z Enkhsaihan2005 64429 865666 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Добрич | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dobrich Sunrise, Winter 2014.JPG | image2 = Dobicrh-chirch.jpg | image3 = Despot Dobrotica Monument.jpg | footer = }} | image_caption = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Добричийн байршил| | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Добричийн байршил | pushpin_mapsize = | leader_title = Хотын дарга | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]]| | area_total_km2 = 109.018 | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat of arms of Dobrich.svg | subdivision_name1 = [[Добрич муж|Добрич]] | population_total = 69434 | population_urban = | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по градове и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg}}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 225 | postal_code = 9300 | area_code = 058 | website = [http://www.dobrich.bg/en Official website] | coordinates = {{coord|43|34|N|27|50|E|region:BG|display=inline}} | leader_name = [[Йордан Йорданов (улс төрч)|Йордан Йорданов]]| | name = | settlement_type = Хот }} '''До́брич''' ([[болгараар]] Добрич) — [[Болгар улс|Болгарын]] [[Добрич муж|Добрич мужийн]] төв, 89,627 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich‎|Добричийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Добрич| ]] [[Ангилал:Добрич мужийн суурин]] o4by7stxmux8kqaqkwip6t34rydt58z 0 53921 865716 771130 2026-08-11T15:42:33Z Koldobin 106481 Өгүүллийг өргөтгөн шинэчилж, эх сурвалж нэмэв. 865716 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tetrapeptide structural formulae v.1.png|thumb|400px|Дөрвөн амин хүчлийн үлдэгдлээс тогтсон тетрапептидийн бүтцийн томьёо. Ногооноор [[N-төгсгөл|N-төгсгөлийг]], хөхөөр [[C-төгсгөл|C-төгсгөлийг]] тэмдэглэв.]] '''Пептид''' ({{lang-en|peptide}}) гэдэг нь хоёр буюу түүнээс олон [[амин хүчил|амин хүчлийн]] үлдэгдэл [[пептидийн холбоо]]гоор холбогдсон молекул юм. Пептидийн холбоо нь нэг амин хүчлийн карбонил нүүрстөрөгч болон нөгөө амин хүчлийн азотын хооронд үүсэх [[амид]]ын төрлийн [[ковалент холбоо]] бөгөөд үүнийг бүтцийн хувьд усны молекул алдагдсан мэтээр илэрхийлдэг.<ref name="IUPACPeptide">{{cite web |title=Peptides |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/P04479 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Пептидүүдийг ихэвчлэн [[альфа-амин хүчил|α-амин хүчлийн]] үлдэгдлүүдээс тогтсон хэлхээ гэж ойлгодог боловч пептидийн химийн тодорхойлолт нь зөвхөн байгальд түгээмэл тохиолддог амин хүчлүүдээр хязгаарлагддаггүй.<ref name="IUPACPeptide"/> Иймээс пептидүүд байгалийн гаралтай байхаас гадна химийн аргаар нийлэгжүүлсэн байж болно. Пептид дэх амин хүчлийн нэгжийг '''амин хүчлийн үлдэгдэл''' ({{lang-en|amino-acid residue}}) гэж нэрлэдэг. Амин хүчлүүд пептидийн холбоогоор холбогдоход тэдгээрийн бүтцийн хэсгүүд нийлж, хэлхээнд үлдсэн хэсэг нь амин хүчлийн үлдэгдэл болдог.<ref name="IUPACResidue">{{cite web |title=Amino-acid residue |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/A00279 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Бүтэц == Шугаман пептидийн үндсэн хэлхээ нь дараалан холбогдсон амин хүчлийн үлдэгдлүүдээс тогтоно. Үлдэгдэл бүр өөрийн хажуугийн бүлэг буюу '''R бүлэг'''тэй бөгөөд эдгээр бүлгийн химийн шинж чанар нь пептидийн нийт бүтэц, цэнэг, уусах чанар болон бусад шинжид нөлөөлнө. Пептидийн амин хүчлийн үлдэгдлүүдийн дарааллыг түүний '''анхдагч бүтэц''' гэж үзнэ. Полипептидийн анхдагч бүтэц гэдэг нь түүний амин хүчлийн дараалал юм.<ref name="IUPACPrimary">{{cite web |title=Primary structure |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/P04844 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> === Пептидийн холбоо === [[Файл:Peptide bond formation.svg|thumb|450px|Хоёр амин хүчлийн хооронд пептидийн холбоо үүсэхийг бүдүүвчлэн харуулсан нь.]] '''[[Пептидийн холбоо]]''' нь нэг амин хүчлийн карбоксил бүлгийн карбонил нүүрстөрөгч болон нөгөө амин хүчлийн амин бүлгийн азотын хооронд үүссэн амидын холбоо юм.<ref name="IUPACPeptide"/> Хоёр амин хүчлийг ерөнхий байдлаар: :амин хүчил + амин хүчил → дипептид + H₂O гэж дүрслэн бичиж болно. Энэ нь пептидийн химийн бүтцийг амин хүчлүүдээс формаль байдлаар ус хасагдсан бүтээгдэхүүн гэж илэрхийлж буй хэрэг бөгөөд бүх биологийн болон лабораторийн нийлэгжилтийн бодит урвалын механизмыг шууд илэрхийлэхгүй. Пептидийн холбоонууд дараалан үүсэхэд –N–C–C– нэгжүүдээс тогтсон пептидийн үндсэн хэлхээ бий болно. == Амин хүчлийн үлдэгдэл == Пептид үүсэхэд оролцсон амин хүчлийг хэлхээний дотор '''амин хүчлийн үлдэгдэл''' гэж нэрлэнэ. Шугаман пептидийн дотор байрлах амин хүчлийн үлдэгдэл нь хөрш хоёр үлдэгдэлтэйгээ пептидийн холбоогоор холбогдоно. Харин хэлхээний хоёр захын үлдэгдлийн нэг тал нь чөлөөтэй байдаг.<ref name="IUPACResidue"/> Пептидийн шинж чанар нь зөвхөн үлдэгдлийн тооноос бус, тэдгээрийн дараалал болон хажуугийн бүлгүүдээс хамаарна. == N-төгсгөл ба C-төгсгөл == Шугаман пептидийн хоёр төгсгөлийг химийн бүлгээр нь ялган нэрлэнэ. '''N-төгсгөл''' ({{lang-en|N-terminus}}) нь өөр амин хүчлийн үлдэгдлээр ацилжаагүй амин бүлэг бүхий төгсгөл юм.<ref name="IUPACNTerminus">{{cite web |title=N-terminus |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09754 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> '''C-төгсгөл''' ({{lang-en|C-terminus}}) нь чөлөөт буюу дараагийн амин хүчлийг ацилжаагүй карбоксил бүлэг бүхий төгсгөл юм.<ref name="IUPACCTerminus">{{cite web |title=C-terminus |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09737 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Пептидийн амин хүчлийн дарааллыг уламжлалаар '''N-төгсгөлөөс C-төгсгөл рүү''' бичдэг. Жишээлбэл: :Val–Gly–Ser–Ala гэсэн тетрапептидэд валин нь N-төгсгөлийн, аланин нь C-төгсгөлийн амин хүчлийн үлдэгдэл байна. == Уртаар ангилах нь == Пептидүүдийг амин хүчлийн үлдэгдлийн тоогоор нэрлэж болно. * '''[[Дипептид]]''' — хоёр амин хүчлийн үлдэгдэлтэй; * '''[[трипептид]]''' — гурван үлдэгдэлтэй; * '''[[тетрапептид]]''' — дөрвөн үлдэгдэлтэй; * '''пентапептид''' — таван үлдэгдэлтэй; * '''олигопептид''' — харьцангуй цөөн үлдэгдэлтэй пептид; * '''[[полипептид]]''' — олон амин хүчлийн үлдэгдэлтэй пептид. IUPAC-ийн нэр томьёонд ''oligo-'' гэсэн угтварыг ерөнхийдөө 3–10 орчим давтагдах нэгжтэй бүтцэд хэрэглэдэг боловч энэхүү зааг нь хатуу тогтоогдоогүй.<ref name="IUPACOligo">{{cite web |title=Oligo |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/O04282 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> IUPAC-ийн химийн нэр томьёонд '''полипептид'''ийг 10 буюу түүнээс олон амин хүчлийн үлдэгдэл агуулсан пептид гэж тодорхойлдог.<ref name="IUPACPolypeptide">{{cite web |title=Polypeptides |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/P04749 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Гэсэн хэдий ч олигопептид, полипептид болон уургийн хоорондох нэр томьёоны заагийг бүх салбарт яг ижил тоогоор тогтоодоггүй. == Пептид ба уураг == '''[[Уураг]]''' болон пептид нь хоёулаа амин хүчлийн үлдэгдлээс тогтсон хэлхээг агуулдаг тул химийн хувьд хоорондоо нягт холбоотой ойлголтууд юм. Пептидийг зөвхөн «богино уураг», харин уургийг зөвхөн «урт пептид» гэж хатуу зааглах нь хангалтгүй. Хэрэглэгдэж буй нэр нь молекулын хэмжээ, бүтэц, биологийн үүрэг болон тухайн судалгааны салбараас хамаарч болно. IUPAC-ийн химийн ангилалд уургийг ойролцоогоор 10 000-аас дээш молекул масстай байгалийн болон нийлэг полипептид гэж тодорхойлсон боловч уг хязгаарыг өөрөө нарийн тогтоосон зааг биш гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="IUPACProtein">{{cite web |title=Proteins |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/P04898 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Иймээс пептидээс уураг руу шилжих бүх нийтээр зөвшөөрөгдсөн ганц хатуу тоон зааг байхгүй. == Шугаман ба цагираг пептид == Пептид бүр заавал хоёр чөлөөт төгсгөлтэй шугаман хэлбэртэй байх албагүй. '''Цагираг пептид'''эд хэлхээний хэсгүүд хоорондоо холбогдон хаалттай цагираг бүтэц үүсгэнэ. Цагираг нь зөвхөн ердийн пептидийн холбооноос тогтсон байж болох бөгөөд IUPAC үүнийг '''гомодетик цагираг пептид''' гэж нэрлэдэг.<ref name="IUPACCyclic">{{cite web |title=Homodetic cyclic peptide |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/H02844 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Зарим цагираг пептидэд пептидийн холбооноос гадна [[дисульфидын холбоо]], эфирийн холбоо эсвэл изопептидийн холбоо зэрэг бусад холбоо цагираг үүсгэхэд оролцож болно.<ref name="IUPACHeterodetic">{{cite web |title=Heterodetic cyclic peptide |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/H02800 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Биологийн нийлэгжил == Эсэд уураг болон олон полипептидийн амин хүчлийн дарааллыг [[мРНХ]] дахь генетикийн мэдээлэл тодорхойлдог. '''[[Трансляци]]'''йн үед [[рибосом]] мРНХ-ийн мэдээллийг ашиглан амин хүчлийн дараалал бүхий полипептид үүсгэдэг.<ref name="IUPACTranslation">{{cite web |title=Translation |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/T06475 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Рибосом нь РНХ болон уургуудаас тогтсон, уургийн нийлэгжилд оролцдог эсийн бүтэц юм.<ref name="IUPACRibosome">{{cite web |title=Ribosomes |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/R05389 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Урьдчилан нийлэгжсэн урт полипептид эсвэл уураг задарч богино пептид үүсэх боломжтой. Ийм пептидийг '''протеолизийн пептид''' гэж нэрлэж болно.<ref name="IUPACProteolyticPeptide">{{cite web |title=Proteolytic peptide |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09779 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Химийн нийлэгжил == Пептидийг лабораторид химийн аргаар нийлэгжүүлж болно. Орчин үеийн пептидийн химийн хөгжилд '''хатуу фазын пептидийн нийлэгжил''' ({{lang-en|solid-phase peptide synthesis}}) чухал байр суурь эзэлдэг. Энэ аргын үндсэн зарчмыг [[Роберт Брюс Меррифилд]] 1963 онд тетрапептидийн нийлэгжилээр харуулсан.<ref name="Merrifield1963">{{cite journal |last=Merrifield |first=R. B. |title=Solid Phase Peptide Synthesis. I. The Synthesis of a Tetrapeptide |journal=Journal of the American Chemical Society |year=1963 |volume=85 |issue=14 |pages=2149–2154 |doi=10.1021/ja00897a025 |language=en }}</ref> Хатуу фазын аргаар өсөж буй пептидийн хэлхээг хатуу тулгуурт холбон, хамгаалагдсан амин хүчлүүдийг дараалан нэмэх замаар хүссэн дарааллыг угсардаг. Химийн нийлэгжил нь байгальд байдаг пептидүүдийг гарган авахын зэрэгцээ байгалийн уурагт нийтлэг бус амин хүчлийн үлдэгдэл болон химийн өөрчлөлт бүхий пептид гарган авах боломж олгодог. == Задрал == Пептидийн холбоо [[гидролиз]]оор тасарч болно. Амьд организмд полипептид болон уургийн холбоог тасалдаг олон төрлийн '''[[протеаз]]''' буюу протеолитик фермент байдаг. Эдгээр фермент полипептидийг богино пептидүүд болон эцэст нь амин хүчлүүд болгон задалж чадна.<ref name="IUPACProtease">{{cite web |title=Proteolytic enzyme |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09778 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Уураг эсвэл полипептидийн ийм задралыг '''[[протеолиз]]''' гэнэ. Протеолиз нь биологийн процессоос гадна уураг, пептидийг лабораторид шинжлэхэд хэрэглэгддэг. Жишээлбэл, [[протеомик]]ийн зарим аргад уургийг ферментээр богино пептид болгон задалсны дараа үүссэн пептидүүдийг [[масс спектрометр]]ээр шинжилдэг.<ref name="IUPACProteolysis">{{cite web |title=Proteolysis |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09776 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Дарааллыг тодорхойлох == Пептидийн амин хүчлийн дарааллыг тодорхойлох нь түүний бүтэц, гарал болон үйл ажиллагааг судлахад чухал. '''[[Эдманы задрал]]''' нь пептидийн N-төгсгөлийн амин хүчлийн үлдэгдлийг дараалан салгаж тодорхойлох химийн арга юм.<ref name="IUPACEdman">{{cite web |title=Edman degradation |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/09741 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=IUPAC Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Пептидийн дарааллыг мөн масс спектрометрийн аргаар судалж болох бөгөөд пептидийн ионуудыг хэсэгчлэн задлан үүссэн фрагментуудын масс-цэнэгийн харьцаанаас дарааллын тухай мэдээлэл авдаг. == Нэршил == Пептидийн нэрийг амин хүчлийн дараалалд үндэслэн өгч болно. Богино пептидийн амин хүчлийн үлдэгдлүүдийг гурван үсгийн эсвэл нэг үсгийн тэмдэглэгээгээр бичдэг. Дарааллыг ерөнхийдөө N-төгсгөлөөс C-төгсгөл рүү бичнэ. Жишээлбэл: :Val–Gly–Ser–Ala гэсэн тэмдэглэгээ нь дарааллаараа [[валин]], [[глицин]], [[серин]], [[аланин]] гэсэн дөрвөн үлдэгдэл бүхий тетрапептидийг илэрхийлнэ. Амин хүчил болон пептидийн тэмдэглэгээ, нэршлийн дүрмийг IUPAC болон IUB хамтран стандартчилсан.<ref name="IUPACNomenclature">{{cite journal |title=Symbols for amino-acid derivatives and peptides |journal=Pure and Applied Chemistry |year=1974 |volume=40 |issue=3 |pages=315–332 |doi=10.1351/pac197440030315 |publisher=IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature |language=en }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Амин хүчил]] * [[Пептидийн холбоо]] * [[Полипептид]] * [[Уураг]] * [[Уургийн бүтэц]] * [[N-төгсгөл]] * [[C-төгсгөл]] * [[Протеолиз]] * [[Протеаз]] * [[Рибосом]] * [[Трансляци]] * [[Эдманы задрал]] * [[Масс спектрометр]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Peptides}} [[Ангилал:Пептид| ]] [[Ангилал:Биохими]] dfflkokxzpynxjem48tamq2rlzpffxq 0 63011 865742 865078 2026-08-12T01:36:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865742 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2017 | Зураг = Lewis Hamilton 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 2.jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 68 дахь улирлын тэмцээн байна. ==2017 оны өөрчлөлт== ===Уралдааны зам=== Энэ онд [[Германы гран-при]] уралдаан хасагдав. 2017 онд [[Баку сити авто тойруулга|Бакугийн авто тойруулга]] дээр явагдах уралдаан нь [[Европын гран-при]] гэдэг нэрээр биш харин [[Азербайжаны гран-при]] нэрийн дор уралдахаар болжээ. ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== Өнгөрсөн жилийн уралдааны тэрэгнүүдийг нисгэгч, үзэгчид гайхалтай биш байсан хэмээн шүүмжилснээс шалтгаалан стратегийн хэсэг түүний эсрэг арга хэмжээ авахаар боллоо. Тэд зорилгоо тодорхойлохдоо: 2017 оноос эхлэн уралдааны тэрэгнүүд тойрог бүрд 5-7 секундын хурдан байх болно. Үүнд хүрэхийн тулд илүү өргөн дугуй, тэрэгний жинг багасгах болон [[агаарын динамик|аэродинамик]]ийг сайжруулах шинэ шаардлага гаргаx зэрэг байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/schnellere-formel-1-ideen-der-strategiegruppe-werden-begruesst-15052023.html |wayback=20160826070945 |text=Motorsport-Total.com: ''Schnellere Formel 1: Ideen der Strategiegruppe werden begrüßt'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Mario Fritzsche, Dieter Rencken, 2015-05-20</ref> Мөн түүнчлэн хөдөлгүүрийн чадлыг 735 кВт-с (1000 м.x.) дээш болгон нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/01/1000-ps-motoren-wird-die-formel-1-wieder-schnell-und-wild-15010801.html |wayback=20160826071703 |text=Motorsport-Total.com: ''1000-PS-Motoren: Wird die Formel 1 wieder schnell und wild?'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Jonathan Noble, 2015-01-08</ref> ==Багууд болон жолооч== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Valtteri Bottas 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas Mercedes">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/rosberg-nachfolger-fix-mercedes-holt-valtteri-bottas-17011611.html |wayback=20170119112358 |text=''Rosberg-Nachfolger fix: Mercedes holt Valtteri Bottas!'' |archiv-bot=2026-08-12 01:36:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Norman Fischer, 2017-01-16</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/lewis-hamilton-bleibt-bis-2018-mercedes-ist-meine-heimat-15052009.html |wayback=20151219203617 |text=''Льюис Хамилтон 2018 он хүртэл үлдэнэ: "Мерседес бол миний нутаг" |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}'' Motorsport-Total.com: Stefan Ziegler, 2015-05-20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Red Bull RB13 Verstappen Barcelona Test.jpg|130px|center|Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| Ред Булл | rowspan="2"| ТАГ Хойёр | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/keine-chance-fuer-ferrari-ricciardo-bis-2018-unter-vertrag-16061209.html |wayback=20160925154742 |text=Keine Chance für Ferrari: Ricciardo bis 2018 unter Vertrag |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll 2016-06-12</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 33 | {{NED|Ziel=Макс Верштаппен}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/05/vater-verstappen-red-bull-wechsel-bindet-max-langfristig-16050903.html |wayback=20160925154743 |text=Vater Verstappen: Red-Bull-Wechsel bindet Max langfristig |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Dominik Sharaf, 2016-05-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Ferrari SF70H Räikkönen Barcelona Test.jpg|130px|center|Феррари SF70-H]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/ferrari-gibt-bekannt-kimi-raeikkoenen-bleibt-auch-2017-16070806.html |wayback=20161017063148 |text=Ferrari gibt bekannt: Kimi Räikkönen bleibt auch 2017 |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, 2016-07-08</ref> | | rowspan="2" |{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/12/ferrari-gp2-pilot-antonio-giovinazzi-wird-2017-dritter-fahrer-16121909.html |wayback=20161222171941 |text=Ferrari: GP2-Pilot Antonio Giovinazzi wird 2017 dritter Fahrer |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Ruben Zimmermann, 2016-12-19</ref> |- ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref name="Vettel">[http://www.formula1.com/news/headlines/2014/11/16648.html Vettel signs for Ferrari on three-year deal] formula1.com, англи хэлээр, нийтлэгдсэн 2014-11-20, хандсан 2014-11–20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Sergio Perez 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|center|Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа F1 баг}} | rowspan="2"| Форс Индиа | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref name="MST Ocon Force India" /> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/force-india-bestaetigt-huelkenberg-und-perez-bleiben-auch-2017-16070825.html |wayback=20160925154735 |text=Force India bestätigt: Hülkenberg und Perez bleiben auch 2017 |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-07-08</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Williams FW40 Massa Barcelona Test.jpg|130px|center|Уильямс FW40]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} | rowspan="2"| Уильямс | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas/Stroll">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/formel-1-2017-bottas-und-stroll-fahren-fuer-williams-16110306.html |wayback=20161222235130 |text=Motorsport-Total.com: Formel 1 2017: Bottas und Stroll fahren für Williams |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Markus Lüttgens, 2016-11-03</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref name="Bottas/Stroll" /> | |- | rowspan="2"| [[File:McLaren MCL32 Alonso Barcelona Test.jpg|130px|center|МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} | rowspan="2"| МкЛарен | rowspan="2"| Хонда | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/02/dennis-fernando-alonso-hat-nicht-um-bevorzugung-gebeten-15020221.html |wayback=20161130150905 |text=Dennis: Fernando Alonso hat nicht um Bevorzugung gebeten |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Dieter Rencken & Ruben Zimmermann, Motorsport-total.com: 2015-02-02</ref> | | rowspan="2" | {{GBR|Ziel=Женсон Баттон}}<ref name="Button/Vandoorne">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/09/mclaren-piloten-2017-button-tritt-zurueck-vandoorne-kommt-16090317.html |wayback=20161112065659 |text=Motorsport-Total.com: McLaren-Piloten 2017: Button tritt zurück, Vandoorne kommt |archiv-bot=2026-08-02 23:47:14 InternetArchiveBot }}, Dominik Sharaf, 2016-09-03</ref> |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Button/Vandoorne" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Toro Rosso STR12 Sainz Barcelona Test.jpg|130px|center|Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} | rowspan="2"| Торо Россо | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/126782/toro-rosso-keeps-kvyat-for-2017 Toro Rosso F1 team keeps Daniil Kvyat for 2017 season] autosport.com: Glenn Freeman, 2016-10-22</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/option-gezogen-carlos-sainz-bleibt-2017-bei-toro-rosso-16062908.html |wayback=20161106103214 |text=Option gezogen: Carlos Sainz bleibt 2017 bei Toro Rosso |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Roman Wittemeier, 2016-06-29</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Kevin Magnussen 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 3.jpg|130px|Хаас VF-17]] | rowspan="2"| {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Хаас | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="Fahrer Haas">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127053/haas-confirms-magnussen-and-grosjean-for-2017 Haas confirms Magnussen and Grosjean for 2017 F1 seats] autosport.com: Lawrence Barretto, 2016-11-11</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="Fahrer Haas" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Hülkenberg Testing 2017.jpg|130px|Рено R.S.17]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Рено | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref name="MST Ocon Force India">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/force-india-2017-esteban-ocon-hat-unterschrieben-16111001.html |wayback=20161115042302 |text=Force India 2017: Esteban Ocon hat unterschrieben |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-11-10</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127021/palmer-lands-renault-deal-for-2017 Jolyon Palmer to stay with Renault for F1 2017 season] autosport.com: Ian Parkes, 2016-11-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Antonio Giovinazzi 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Заубер C36]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Заубер | rowspan="2"| [[Феррари 061]]<ref name="Sauber mit Vorjahresmotoren">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/10/sauber-widerspricht-sich-selbst-2017-mit-2016er-ferrari-motor-16100836.html |wayback=20161230040652 |text=Motorsport-Total.com: Sauber widerspricht sich selbst: 2017 mit 2016er-Ferrari-Motor |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2016-10-08</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эриксон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/sauber-bestaetigt-marcus-ericsson-auch-2017-stammpilot-16112104.html |wayback=20161201192552 |text=Motorsport-Total.com: Sauber bestätigt: Marcus Ericsson auch 2017 Stammpilot |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Dominik Sharaf, 2016-11-21</ref> | | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/02/frauenpower-bei-sauber-tatiana-calderon-ergaenzt-fahrerkader-17022811.html |wayback=20170307023515 |text=Motorsport-Total.com: ''Frauenpower bei Sauber: Tatiana Calderon ergänzt Fahrerkader'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Dieter Rencken, Dominik Sharaf, 2017-02-28</ref><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/128242/giovinazzi-replaces-wehrlein-for-first-test ''Ferrari F1 reserve Giovinazzi to replace Wehrlein in first test''], Pablo Elizalde, 2017-02-24</ref> |- ! 94 | {{GER|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="MST Wehrlein Sauber">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/offiziell-pascal-wehrlein-wechselt-2017-zu-sauber-17011607.html |wayback=20170119075406 |text=Motorsport-Total.com: ''Offiziell: Pascal Wehrlein wechselt 2017 zu Sauber'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Ruben Zimmermann, 2017-01-16</ref> | |- |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2016 оны есдүгээр сарын 28-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>[https://web.archive.org/web/20160928171655/http://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-3 ''FIA announces World Motor Sport Council decisions''], [[Олон Улсын Автомашины Холбоо]], 2016-09-28</ref> 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 20-нд нэмэлт засвар оруулсан хуанлийг 20 уралдаантайгаар гаргасаныг 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд ФИА-дэлхийн зөвлөл бага зэргийн өөрчлөлт оруулан баталжээ. {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2017 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2017-03-26 || {{AUS|Ziel=Австралийн гран-при}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) || 302,271 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Хятадын гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2017-04-09 || {{CHN|Ziel=Хятадын гран-при}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])<br />{{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Бахрейны гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2017-04-16 || {{BRN|Ziel=Бахрейны гран-при}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="10" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Оросын гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2017-04-30 || {{RUS|Ziel=Оросын гран-при}}<br />([[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]]) || 303,897 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2017-05-14 || {{ESP|Ziel=Испанийн гран-при}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2017-05-28 || {{MON|Ziel=Монакогийн гран-при}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<br />([[Форс Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])|| {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2017-06-11 || {{CAN|Ziel=Канадын гран-при}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 305,270 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="14" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2017-06-25 || {{AZE|Ziel=Азербайжаны гран-при}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<br />([[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[Мерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Австрийн гран-при|{{0}}9]] || style="text-align:right"| 2017-07-09 || {{AUT|Ziel=Австрийн гран-при}}<br />([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) || 307,020 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Их Британийн гран-при|{{0}}10]] || style="text-align:right"| 2017-07-16 || {{GBR|Ziel=Их Британийн гран-при}}<br />([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) || 300,307 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- |- | [[2017 оны Унгарын гран-при|{{0}}11]] || style="text-align:right"| 2017-07-30 || {{HUN|Ziel=Унгарын гран-при}}<br />([[Унгароринг|Могёрод]]) || 306,630 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<br />([[МкЛарен Расинг|МкЛарен]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | [[2017 оны Бельгийн гран-при|{{0}}12]] || style="text-align:right"| 2017-08-27 || {{BEL|Ziel=Бельгийн гран-при}}<br />([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) || 308,052 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Италийн гран-при|{{0}}13]] || style="text-align:right"| 2017-09-3 || {{ITA|Ziel=Италийн гран-при}}<br />([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) || 306,720 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="8" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Сингапурын гран-при|{{0}}14]] || style="text-align:right"| 2017-09-17 || {{SGP|Ziel=Сингапурын гран-при}}<br />([[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]]) || 293,633 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Малайзын гран-при|{{0}}15]] || style="text-align:right"| 2017-10-01 || {{MAS|Ziel=Малайзын гран-при}}<br />([[Сепангийн олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) || 310,408 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Японы гран-при|{{0}}16]] || style="text-align:right"| 2017-10-08 || {{JPN|Ziel=Японы гран-при}}<br />([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) || 307,471 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Америкийн гран-при|{{0}}17]] || style="text-align:right"| 2017-10-22 || {{USA|Ziel=Америкийн гран-при}}<br />([[Америкийн авто тойруулга|Аустин]]) || 308,405 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Мексикийн гран-при|{{0}}18]] || style="text-align:right"| 2017-10-29 || {{MEX|Ziel=Мексикийн гран-при}}<br />([[Автодром Херманос Родригес|Мексик]]) || 305,584 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Бразилын гран-при|{{0}}19]] || style="text-align:right"| 2017-11-12 || {{BRA|Ziel=Бразилын гран-при}}<br />([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) || 305,909 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | [[2017 оны Абу Дабигийн гран-при|{{0}}20]] || style="text-align:right"| 2017-11-26 || {{ARE|Ziel=Абу Дабигийн гран-при}}<br />([[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]]) || 305,355 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2017 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:24:11.672 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 9,975 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 11,250 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:22,188 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:26,538 |} </div> {{Зай авах}} === Хятадын их шан === {{Гол|2017 оны Хятадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:37:36,158 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 6,250 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-Рено}} | align="right" | + 45,192 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:31,678 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.35,378 |}</div> {{Зай авах}} === Бахрейны их шан === {{Гол|2017 оны Бахрейны гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33:53,373 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 6,660 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 20,397 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28,769 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.32,798 |}</div> {{Зай авах}} === Оросын их шан === {{Гол|2017 оны Оросын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28:08,743 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 00,617 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 36,320 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33,194 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:36,844 |}</div> {{Зай авах}} === Испанийн их шан === {{Гол|2017 оны Испанийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:35:56,497 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,490 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 1:15,581 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:19,149 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.23,593 |}</div> {{Зай авах}} === Монакогийн их шан === {{Гол|2017 оны Монакогийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:44:44,340 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,145 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 3,745 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:12,178 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 1:14,820 |}</div> {{Зай авах}} === Канадын их шан === {{Гол|2017 оны Канадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:33.05,153 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 19,783 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 35,297 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:11,459 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:14,551 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2017 оны моторт спорт]] c5q7pxk4gf9ufoq1pkr9ahtp3n79h17 0 66085 865788 865471 2026-08-12T03:31:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865788 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] mo7eo83hnc4ilgpmnoehb1ghlce0q1y 0 85776 865748 865081 2026-08-12T02:25:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865748 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2019 | Зураг = 2019 Chinese Grand Prix Hamilton (47611075911).jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2019 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 70 дахь улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь гуравдугаар сарын 17-нд [[Австрали]]йн [[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]д эхлэн, арванхоёрдугаар сарын 1-нд [[Абу-Даби|Абу-Дабийн]] [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] дээр явагдан дуусав. == 2019 оны өөрчлөлт == === Техникийн дүрмийн өөрчлөлт === Шинээр хэд хэдэн [[аэродинамик]]т нөлөөлөх дүрмийг гаргав. Урд жигүүрийг 1800-с 2000&nbsp;мм болгон өргөтгөсөн ба хийцийг энгийн хэлбэртэй болгов. Урд жигүүрийн аэродинамикийн хийц нь ард яваа тэрэгний аэродинамикт [[Dirty Air]] (бохир агаар) хэмээн нэрлэгдэх нөлөөтэй ба энэ нь гүйцэд түрүүлэхэд ихээхэн саад учруулдаг учраас түүний хийцийг өөрчлөх гол шалтгаан болсон юм. Мөн арын жигүүрийг 950-с 1050&nbsp;мм болгон өргөсгөн, өндрийг нь 800-с 820&nbsp;мм болгов. Үүн дээр нэмэн [[Агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS]]-ийг ажиллуулах үед дээш нээгддэг жигүүрийн хаалтын өндөр нь 65&nbsp;миллиметрээс 85&nbsp;миллиметр болгон өндөрсөв.<ref name="Übersicht Regeln 2019">Stefan Ehlen: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-regeln-2019-uebersicht-reglement-und-neuerungen-19021709 |wayback=20190328044929 |text=Formel-1-Regeln 2019: Übersicht Reglement und Neuerungen. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 17. Februar 2019, abgerufen am 19. Februar 2019.</ref> Үүнээс гадна тоормосыг агааржуулах зориулалттай [[winglet]] хэрэглэхийг хорьсон. Жолооч нарын аюулгүй байдлыг сайжруулах үүднээс шинэ бээлийтэй болгосон ба энэ нь жолоочийн [[зүрхний цохилт]], [[хүчилтөрөгчийн ханалт|хүчилтөрөгчийн хангалт]] зэргийг хянан уг мэдээллээ командын төв рүү мэдэгдэж байх юм. Энэхүү алхам нь жолооч осолдсон үед түүний эрүүл мэндийн талаарх чухал мэдээллийг авах боломжтой болох юм. Мөн түүнчлэн хэд хэдэн аюулгүй байдлын шаардлага нэмж хангасан дуулгыг нэвтрүүлэв.<ref name=":0">What you need to know about F1’s 2019 rule changes. In: Formula 1® - The Official F1® Website. ({{Webarchiv|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2018/4/what-you-need-to-know-about-f1s-2019-rule-changes.html |wayback=20180720140039 |text=formula1.com |archiv-bot=2024-11-12 15:50:46 InternetArchiveBot }} [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref><ref>FIA Reveals Ultra-Protective Helmet for F1. In: Federation Internationale de l'Automobile. 6. Juni 2018 (englisch, [https://www.fia.com/news/fia-reveals-ultra-protective-helmet-f1 fia.com] [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref> Жолооч өөрийн бүх тоноглолын хамтаар хамгийн багадаа 80&nbsp;кг-ын жинтэй байх ёстой болов. Хэрвээ энэ жинд хүрэхгүй бол кабины нээлхий хэсэгт ОУ-ын автомашины холбооноос лацдан бэлтгэсэн нэмэлт жинг бэхлэн оруулах ба үүгээр жолоочийн жинг гүйцээн хүргэх юм.<ref>André Wiegold, Oleg Karpov: [https://de.motorsport.com/f1/news/hulkenberg-gewichtsregeln-2019-versprechen-vorteil-/3158124/ Hülkenberg: Gewichtsregeln 2019 versprechen Vorteil.] Motorsport.com, 15. August 2018, abgerufen am 30. Januar 2019.</ref> === Спортын дүрмийн өөрчлөлт === Уралдааны үеийн түлшний дээд хэмжээг 105&nbsp;кг-аас 110&nbsp;кг болгон ихэсгэсэн. Ингэснээр нисгэгчид бензиний хэрэглээндээ санаа зовох асуудалгүй болж, илүү сонирхолтой уралдаан болно хэмээн зохион байгуулагчид найдаж байгаа аж.<ref name=":0"/> Хэрвээ хэд хэдэн нисгэгч торгуулийн улмаас гарааны байрлалын төгсгөлд шилжих бол байрлал тогтоох уралдааны дүнгээр тэдний дарааллыг тогтооно. Урьд нь үүнийг чөлөөт дасгалын үед хэн түрүүлж зам дээр гарснаар нь тогтоож өгдөг байсан юм.<ref name="10 neue Regeln">Norman Fischer, Jonathan Noble: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-2019-zehn-neue-regeln-die-du-nicht-mitbekommen-hast-19013009 |wayback=20190424093506 |text=Formel 1 2019: Zehn neue Regeln, die du nicht mitbekommen hast. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 30. Januar 2019, abgerufen am 30. Januar 2019.</ref> === Хөдөлгүүр нийлүүлэгч === [[Ред Булл Расинг]] баг 12 жил ашигласан [[Рено]]гийн [[ТАГ Хойер]] хэмээх нэршил бүхий хөдөлгүүрээс татгалзан [[Хонда]] хөдөлгүүртэйгээр гараанд гарлаа. Ред Булл багийн охин баг болох [[Скудериа Торо Россо]] баг нь өнгөрсөн жилээс эхлэн Хонда моторыг ашиглах болсон юм.<ref name="Red Bull Honda">Stuart Codling: Renault works F1 team was a factor in Red Bull Honda 2019 decision. In: Autosport.com. ([https://www.autosport.com/f1/news/136934/renault-team-a-factor-in-red-bull-honda-call autosport.com] [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref> [[Рейсинг Пойнт]] баг энэ улиралд ''[[BWT AG|BWT Мерседес]]'' хэмээх нэртэй Мерседесийн хөдөлгүүртэйгээр оролцож байна. Хөдөлгүүрийн хувьд хэдийгээр нэр нь өөр боловч Мерседес өөрийн [[Мерседес АМГ Ф1 баг|үйлдвэрийн баг]] болон [[Уильямс Ф1|Уильямс]] уралдааны жүчээнд нийлүүлж байгаа хөдөлгүүртэй яг адилхан хөдөлгүүр юм. === Багууд === [[Заубер Моторспорт]] баг Алфа Ромео Расинг нэрээр мэдэгдлийн нэрээ өгчээ. Ингэснээр Формула Нэгийн ДАШТ-нд 26 жил оролцсон Заубер хэмээх нэр алга болов.<ref name="Alfa Romeo Racing" /> Гэхдээ энэхүү нэрийн өөрчлөлт нь зөвхөн ивээн тэтгэгчийн нэрийн л солио юм. Миланы автомашин үйлдвэрлэгч [[Алфа Ромео]] нь тус уралдааны жүчээний хөрөнгөнөөс эзэмшил байхгүйгээс гадна техникийн болон зохион байгуулалтын хувьд ч ямар нэгэн оролцоо байхгүй. Тиймээс энэ баг нь швейцарийн лицензээр үргэлжлүүлэн уралдаанд оролцож байна. Хөдөлгүүрийн хувьд өмнөх жилтэй адил Ферраригаас авч байгаа.<ref>Michael Schmidt: ''Etikettenschwindel mit Alfa Romeo''. Motorsport Aktuell, Heft 9/2019, S. 9.</ref><ref>Mathias Brunner: [www.speedweek.com/formel1/news/138684/Sauber-vor-Alfa-Romeo-Wiederholt-Aerger-mit-Partnern.html Sauber vor Alfa Romeo: Wiederholt Ärger mit Partnern.] speedweek.com, 4. Februar 2019, abgerufen am 7. Februar 2019.</ref> === Дугуй === Өнгөрсөн жилийн олон төрлийн дугуйг цэгцлэн энэ жил ердөө л гурван төрлийн хатуулагтай дугуйтай болсон. Үүн дээр бороотой үед хэрэглэх хоёр хээтэй дугуй нэмэгдэнэ.<ref>Adam Cooper, Sven Haidinger, Jonathan Noble: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/pirelli-praesentiert-reifen-fuer-2019-nur-noch-soft-medium-und-hard-18102011 |wayback=20190424093539 |text=Pirelli präsentiert Reifen für 2019: Nur noch Soft, Medium und Hard. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 20. Oktober 2018, abgerufen am 20. Oktober 2018.</ref> <gallery> F1 tire Pirelli PZero Red.svg|''P Zero Soft'' F1 tire Pirelli PZero Yellow.svg|''P Zero Medium'' F1 tire Pirelli PZero White.svg|''P Zero Hard'' F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|''Intermediate'' F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|''Heavy-Wet'' </gallery> == Багууд болон жолооч == Дараах хүснэгтэд 2019 онд уралдааны жүчээнүүдтэй гэрээ бүхий үндсэн-, туршилтын-, сэлгээний нисгэгчдийг багтаав. Өнгөрсөн жилийн зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргад эзэлсэн байрны дарааллаар жагсаан оруулсан болно. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2" | [[File:2019 Formula One Test Days - Valtteri Bottas Mercedes F1 W10.jpg|130px|Мерседес-AMG F1 W10 EQ Power+]] | rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2" | [[Мерседес-AMG F1 W10 EQ Power+]]<ref>Christian Nimmervoll, Norman Fischer: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-mercedes-f1-w10-angriff-auf-titel-nummer-sechs-19021302 |wayback=20190424093505 |text=Präsentation Mercedes F1 W10: Angriff auf Titel Nummer sechs. |archiv-bot=2026-08-12 02:25:26 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 13. Februar 2019, abgerufen am 13. Februar 2019.</ref> | rowspan="2" | [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>Mercedes-Benz by Daimler AG: {{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/amg-f1-news/amg-f1-artikel/mercedes-schliesst-zweijaehrige-vertragsverlaengerung-mit-lewis-hamilton/ |wayback=20180720171004 |text=Mercedes-AMG Petronas Motorsport - Mercedes schließt zweijährige Vertragsverlängerung mit Lewis Hamilton |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }}. Abgerufen am 20. Juli 2018.</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{MEX|Ziel=Эстебан Гутьеррес}}<ref name="Gutiérrez">{{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/esteban-gutierrez/ |wayback=20190110183613 |text=Esteban Gutierrez |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }}. Mercedes AMG Petronas F1 Team, abgerufen am 9. Januar 2019.</ref><br />{{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref name="Vandoorne">Andre Wiegold: {{Webarchiv|url=https://www.formel1.de/news/news/2018-11-22/stoffel-vandoorne-als-mercedes-simulatorfahrer-bestaetigt |wayback=20190424093456 |text=Stoffel Vandoorne als Mercedes-Simulatorfahrer bestätigt |archiv-bot=2026-08-12 02:25:27 InternetArchiveBot }}. Formel1.de, abgerufen am 22. November 2018.</ref><br />{{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Vandoorne" /> |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref>Mercedes-Benz by Daimler AG: {{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/amg-f1-news/amg-f1-artikel/mercedes-schliesst-mehrjaehrigen-vertrag-mit-valtteri-bottas/ |wayback=20180720140202 |text=Mercedes-AMG Petronas Motorsport - NEWS: Mercedes erzielt mehrjährige Einigung mit Valtteri Bottas. |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }} Abgerufen am 20. Juli 2018.</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Formula One Test Days 2019 - Ferrari SF90 - Sebastian Vettel.jpeg|130px|Феррари SF90]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Феррари|Скудериа Феррари}}<br>{{ITA|#}}&nbsp;Скудериа Феррари Mission Winnow<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2019/2019-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2019 FIA FORMULA ONE WORLD CHAMPIONSHIP ENTRY LIST |zugriff=2019-03-23}}</ref> | rowspan="2"| [[Феррари SF90]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-ferrari-sf90-vettels-neue-quotso-extrem-wie-moeglichquot-19021503 |titel=Präsentation Ferrari SF90: Vettels Neue "so extrem wie möglich" |zugriff=2019-02-15 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2"| [[Феррари 064]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-240805-vettel-verlaengert-vertrag-bei-ferrari/ |hrsg=Motorsport-Magazin.com |titel=Offiziell: Sebastian Vettel verlängert Vertrag bei Ferrari um drei Jahre |autor=Christian Menath |datum=2017-08-26 |zugriff=2018-08-03}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Антонио Фуоко}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/wer-faehrt-den-ferrari-wenn-sebastian-vettel-ausfaellt-19030307 |autor=Christian Nimmervoll, Roberto Chinchero |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Wer fährt den Ferrari, wenn Sebastian Vettel ausfällt? |datum=2019-03-03 |zugriff=2019-03-03}}</ref><br />{{NZL|Ziel=Брендон Хартли}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{ITA|Ziel=Давиде Ригон}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-252904-formel-1-2019-ferrari-pascal-wehrlein-simulatorfahrer-sebastian-vettel-brendon-harltey-antonio-fuoco/ |hrsg=motorsport-magazin.com |titel=Formel 1 - Ferrari bestätigt: Wehrlein wird Vettel-Edelhelfer |datum=2019-02-04 |zugriff=2019-02-04}}</ref> |- ! 16 | {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<ref name="Leclerc Ferrari">{{Интернэт эх сурвалж |url=http://formula1.ferrari.com/en/charles-leclerc-to-drive-for-scuderia-ferrari-in-2019/ |hrsg=Scuderia Ferrari |titel=Charles Leclerc to drive for Scuderia Ferrari in 2019 |autor=Scuderia Ferrari |datum=2018-09-11 |zugriff=2018-09-11 |sprache=en}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Gasly (40248356523).jpg|130px|Ред Булл Расинг RB15]] | rowspan="2"| {{AUT|Ред Булл Расинг|Астон Мартин Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| [[Ред Булл Расинг RB15]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-red-bull-rb15-aufbruchstimmung-mit-honda-power-19021306 |titel=Präsentation Red Bull RB15: Aufbruchstimmung mit Honda-Power |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2019-02-13 |zugriff=2019-02-13}}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA619H]]<ref name="Red Bull Honda"/> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.speedcafe.com/2017/10/21/verstappen-signs-red-bull-2020/ |titel=Verstappen signs with Red Bull until 2020 - Speedcafe |zugriff=2018-07-20 |sprache=en-US}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" |{{SUI|Ziel=Себастьен Буэми}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.formel1.de/news/news/2019-01-14/andere-jobs-waren-lukrativer-darum-faehrt-buemi-2019-nicht-fuer-toro-rosso |titel=Andere Jobs waren lukrativer: Darum fährt Buemi 2019 nicht für Toro Rosso |hrsg=Formel1.de |zugriff=2019-01-14}}</ref> |- ! 10 | {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<ref name="Gasly">{{Интернэт эх сурвалж|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-pierre-gasly-wird-ricciardo-nachfolger-bei-red-bull-18082010|titel=Offiziell: Pierre Gasly wird Ricciardo-Nachfolger bei Red Bull|hrsg=Motorsport-Total.com|autor=Scott Mitchell, Maria Reyer|datum=2018-08-20|zugriff=2018-08-20}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Hülkenberg (40348248973).jpg|130px|Рено R.S.19]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| [[Рено R.S.19]] | rowspan="2"| [[Рено E-Tech 19]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref name="Ricciardo">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/renault-bestaetigt-zweijahres-vertrag-fuer-daniel-ricciardo-18080308 |titel=Renault bestätigt: Zweijahres-Vertrag für Daniel Ricciardo |hrsg=Motorsport-Total.com |autor=Dominik Sharaf |datum=2018-08-03 |zugriff=2018-08-03}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{GBR|Ziel=Жэк Эйткэн}}<ref name="Renault Lineup" /><br />{{CHN|Ziel=Чжоу Гуаню}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.renaultsport.com/guanyu-zhou-11895.html?lang=en |titel=Guanyu Zhou |hrsg=renaultsport.com |zugriff=2019-02-13}}</ref><br />{{RUS|Сергей Олегович Сироткин|Сергей Сироткин}}<ref name="Renault Lineup">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.renaultsport.com/renault-f1-team-completes-2019-driver-line-up.html?r=331 |titel=Renault F1 Team completes 2019 driver line-up |hrsg=renaultsport.com |datum=2019-02-27 |zugriff=2019-02-28}}</ref> |- ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref name="Ricciardo" /> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Grosjean (46549269174).jpg|130px|Хаас VF-19]] | rowspan="2"| {{USA|Хаас Ф1|Рич Энержи Хаас Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-19]] | rowspan="2"| [[Феррари 064]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="HaasFahrer">{{Интернэт эх сурвалж|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/haas-bestaetigt-grosjean-und-magnussen-fuer-formel-1-saison-2019-18092805 |titel=Haas bestätigt Grosjean und Magnussen für Formel-1-Saison 2019 |datum=2018-09-28 |zugriff=2018-09-28 }}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{BRA|Ziel=Пьетро Фиттипалди}}<ref name="Fittipaldi">{{Интернэт эх сурвалж|autor=Markus Steinrisser |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-251644-formel-1-pietro-fittipaldi-wird-2019-haas-testfahrer-brasilien-fahrermarkt/ |titel=Formel 1: Pietro Fittipaldi wird 2019 Haas-Testfahrer |hrsg=motorsport-magazin.com |zugriff=2018-11-09}}</ref> |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="HaasFahrer"/> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Sainz (33417942148).jpg|130px|МкЛарен MCL34]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL34]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.mclaren.com/formula1/inside-the-mtc/2019-work-starts-here-1134260// |titel=MCL34: the work starts here |zugriff=2018-12-11}}</ref> | rowspan="2"| [[Рено E-Tech 19]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Mathias Brunner |url=http://www.speedweek.com/formel1/news/115942/McLaren-Honda-Trennung-Renault-bis-2020.html |titel=McLaren: Honda-Trennung, Renault bis 2020 |datum=2017-09-15 |zugriff=2018-08-22 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref name="Sainz">{{Интернэт эх сурвалж|titel=Formel 1: McLaren bestätigt Sainz als Alonso-Nachfolger|url=http://www.spiegel.de/sport/formel1/formel-1-fernando-alonso-wird-von-carlos-sainz-jr-beerbt-a-1223514.html|hrsg=spiegel.de|datum=2018-08-16 |zugriff=2018-08-16}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{BRA|Ziel=Сержио Сетте Камара}}<ref name="Camara">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Valentin Khorounzhiy |url=https://www.autosport.com/f1/news/139874/mclaren-signs-sette-camara-as-f1-reserve |titel=McLaren signs Sergio Sette Camara to F1 test and reserve role |hrsg=autosport.com |zugriff=2018-11-06}}</ref> |- ! {{0}}4 | {{GBR|Ziel=Ландо Норрис}}<ref name="Norris">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-09-03/mclaren-bestaetigt-lando-norris-fuer-die-saison-2019 |titel=McLaren bestätigt Lando Norris für die Saison 2019 |hrsg=Motorsport-Total.com |zugriff=2018-09-03}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Stroll (47209286722).jpg|130px|Рейсинг Пойнт RP19]] | rowspan="2"| {{GBR|Рейсинг Пойнт|СпортПеса Рейсинг Пойнт Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Рейсинг Пойнт RP19]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-racing-point-neues-team-alte-farben-neue-hoffnung-19021314 |titel=Präsentation Racing Point: Neues Team, alte Farben, neue Hoffnung |zugriff=2019-02-13 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+|BWT Мерседес]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2019/2019-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2019 FIA Formula One World Championship Entry List |zugriff=2018-12-02 |sprache=en}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Sven Haidinger |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/endlich-bestaetigt-perez-bleibt-auch-2019-bei-force-india-18101807 |titel=Endlich bestätigt: Perez bleibt auch 2019 bei Force India |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2018-10-18 |zugriff=2018-10-18}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref name="Stroll">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-lance-stroll-faehrt-2019-fuer-force-indiaracing-point-18113005 |titel=Offiziell: Lance Stroll fährt 2019 für Force India/Racing Point! |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2018-11-30 |zugriff=2018-11-30}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Alfa Romeo C38 Antonio Giovinazzi ITA ALFA ROMEO RACING (46388731925).jpg|130px|Алфа Ромео Расинг C38]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Алфа Ромео Расинг}}<ref name="Alfa Romeo Racing">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/neuer-name-alfa-romeo-sauber-verschwindet-aus-der-formel-1-19020101 |titel=Neuer Name Alfa Romeo: Sauber verschwindet aus der Formel 1 |hrsg=Motorsport-Total.com |autor=Heiko Stritzke, Scott Mitchell |datum=2019-02-01 |zugriff=2019-02-01}}</ref> | rowspan="2"| [[Алфа Ромео Расинг C38]] | rowspan="2"| [[Феррари 064]]<ref>{{Cite book|title=Sauber confirms new Ferrari engine deal |publisher=ESPN.com |Datum= |url=http://www.espn.co.uk/f1/story/_/id/20178711/sauber-confirms-new-ferrari-engine-deal |Abruf=2018-07-20}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref name="Räikkönen Sauber">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/bestaetigt-kimi-raeikkoenen-verlaesst-ferrari-und-geht-zu-sauber-18091103|hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Bestätigt: Kimi Räikkönen verlässt Ferrari und geht zu Sauber! |autor=Norman Fischer |datum=2018-09-11 |zugriff=2018-09-11}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref name="Calderon">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Jonas Fehling |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-253427-formel-1-2019-tatiana-calderon-alfa-romeo-racing-testfahrerin-frau-motorsport/ |titel=Formel 1: Tatiana Calderon bleibt 2019 Alfa-Testfahrerin |hrsg=Motorsport-Magazin.com |zugriff=2019-03-02}}</ref><br />{{SWE|Ziel=Маркус Эриксон}}<ref name=":3">{{Cite book |title=Sauber F1 Team on Twitter |publisher=Twitter |url=https://twitter.com/sauberf1team/status/1044564713781317633?s=21 |Abruf=2018-09-25}}></ref> |- ! 99 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}.<ref name=":1">{{Cite book |title=Sauber F1 Team on Twitter |publisher=Twitter |url=https://twitter.com/SauberF1Team/status/1044558332898545664 |Abruf=2018-09-25}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Kvyat (32341574547).jpg|130px|Scuderia Toro Rosso STR14]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Торо Россо|Ред Булл Торо Россо Хонда}} | rowspan="2"| [[Скудериа Торо Россо STR14]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-252134-formel-1-2019-fia-starterliste-fahrer-teams-motoren-neuer-force-india-name-racing-point/ |titel=Formel 1 2019: FIA-Starterliste verrät neuen Force-India-Namen |zugriff=2018-12-02}}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA619H]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref name=":2">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-09-29/toro-rosso-freut-sich-auf-kwjat-verdient-eine-chance |titel=Toro Rosso freut sich auf Kwjat: "Verdient eine Chance" |hrsg=Formel1.de |datum=2018-09-29 |zugriff=2018-09-29 |sprache=de}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 23 | {{THA|Ziel=Александер Албон}}<ref name="Albon Toro Rosso">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Stefan Ehlen |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-11-26/toro-rosso-bestaetigt-alexander-albon-fuer-formel-1-2019 |titel=Toro Rosso bestätigt Alexander Albon für Formel 1 2019 |hrsg=Formel1.de |datum=2018-11-26 |zugriff=2018-11-26 |sprache=de}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Formula One Test Days 2019 - Williams FW42 - Kubica.jpeg|130px|Уильямс FW42]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|РОКиТ Уильямс Расинг}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW42]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/neuer-sponsor-neue-farben-williams-praesentiert-sein-formel-1-kleid-2019-19021112 |titel=Neuer Sponsor, neue Farben: Williams präsentiert sein Formel-1-Kleid 2019 |hrsg=Motorsport-Total |datum=2019-02-11 |zugriff=2019-02-11}}</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/williams-getriebe-2019-mercedes/ |hrsg=[[auto motor und sport|Auto Motor und Sport]] |autor=Michael Schmidt |titel=Technik-Hilfe für Williams: Getriebe kommt 2019 von Mercedes |datum=2018-07-25 |zugriff=2018-08-12}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 63 | {{GBR|Ziel=Жорж Расселл}}<ref name=":4">{{Cite book |Autor= |title=Williams sign Mercedes junior Russell on multi-year deal |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum= |ISBN= |Seiten= |Online=https://www.formula1.com/en/latest/article.williams-sign-mercedes-junior-russell-on-multi-year-deal.20FsNkLv60MCmc0IGUkEc4.html |Abruf=2018-10-12}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{CAN|Ziel=Николас Латифи}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-12-03/inklusive-sechs-freitagstrainings-williams-holt-ex-force-india-testfahrer |titel=Inklusive sechs Freitagstrainings: Williams holt Ex-Force-India-Testfahrer |hrsg=Formel1.de |sprache=de |datum=2018-12-03 |zugriff=2018-12-03}}</ref> |- ! 88 | {{POL|Ziel=Роберт Кубица}}<ref name="Kubica Williams">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-11-22/comeback-perfekt-robert-kubica-faehrt-2019-fuer-williams|hrsg=Formel1.de |titel=Comeback perfekt: Robert Kubica fährt 2019 für Williams! |autor=Dominik Sharaf |datum=2018-11-22 |zugriff=2018-11-22}}</ref> | 1–3 |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2018 оны наймдугаар сарын 31-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-kalender-2019-21-rennen-inklusive-hockenheim-18083109 |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Formel-1-Kalender 2019: 21 Rennen inklusive Hockenheim! |autor=Markus Lüttgens |datum=2018-08-31 |zugriff=2018-08-31}}</ref> [[2019 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] уралдаан нь Формула 1-ийн ДАШТ-ий түүхэн дэх 1000 дахь уралдаан байв. {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2019 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2019-03-17 || {{AUS|Австралийн гран-при|Австрали}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]) || 307,574 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="2" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="8" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2019 оны Бахрейны гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2019-03-31 || {{BRN|Бахрейны гран-при|Бахрейн}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2019 оны Хятадын гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2019-04-14 || {{CHN|Хятадын гран-при|Хятад}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2019-04-28 || {{AZE|Азербайжаны гран-при|Азербайжан}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2019-05-12 || {{ESP|Испанийн гран-при|Испани}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="4" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2019-05-26 || {{MON|Монакогийн гран-при|Монако}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | [[2019 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2019-06-09 || {{CAN|Канадын гран-при|Канад}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 296,548 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Францын гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2019-06-23 || {{FRA|Ziel=Францын гран-при}}<br />([[Поль Рикарын авто тойруулга|Ле Кастелле]]) || 309,626 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2019 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" width="440" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- style="background:#F7F6A8;" ! 1 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:25:27,325 |- style="background:#DCE5E5;" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 20,886 |- style="background:#FFDAB9;" ! 3 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл Расинг-Хонда}} | align="right" | + 22,520 |- style="border-top:2px solid #AAAAAA" ! [[Поле байрлал|ПБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:20,486 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:25,580 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2019]] [[Ангилал:2019 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2019 оны моторт спорт]] p9o65cppdlhp7zdutt68wluih6cos5m 14 93315 865688 599089 2026-08-11T15:14:12Z Enkhsaihan2005 64429 865688 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Lovech|Ловеч}} {{Catmain|Ловеч}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Ловеч мужийн суурин]] 9ozy6cr82lhcdah0fmzb75o4xd2sgjf 14 93316 865693 599090 2026-08-11T15:17:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Ловеч аймаг]] to [[Ангилал:Ловеч муж]] without leaving a redirect 599090 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Lovech Province}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] sbyzzk2te06f120jhut4k0q1wz65h6p 865694 865693 2026-08-11T15:17:35Z Enkhsaihan2005 64429 865694 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Lovech Province|Ловеч муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] sjkmwyeqy72d0hahx8t1573nzkn5kaz 14 93352 865670 599218 2026-08-11T14:50:35Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Добрич аймаг]] to [[Ангилал:Добрич муж]] without leaving a redirect 599218 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Dobrich Province|Добрич аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] huko5i01cjsw5n4v1e4x5kg6dbjrml2 865671 865670 2026-08-11T14:51:18Z Enkhsaihan2005 64429 865671 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Dobrich Province|Добрич муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Добружа]] kw6r3tg4g3iso6q4gsj98qyqilbkwg1 14 93358 865669 599245 2026-08-11T14:50:14Z Enkhsaihan2005 64429 865669 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Dobrich|Добрич}} {{cat main|Добрич}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Добрич мужийн суурин]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] 8ppu3s2ibyuifgdpw91yjcayd4dwcrl 14 93363 865798 599258 2026-08-12T03:42:00Z Enkhsaihan2005 64429 865798 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons cat|Rousse|Русе}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Русе мужийн суурин]] iyly2h4sr1apq4nlyksg9k07wjlqom2 14 96291 865781 607906 2026-08-12T03:14:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Пловдив аймаг]] to [[Ангилал:Пловдив муж]] without leaving a redirect 607906 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Plovdiv Province|Пловдив аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] ny5len4dcdvbguql31r1m76nelypdpc 865782 865781 2026-08-12T03:15:08Z Enkhsaihan2005 64429 865782 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Plovdiv Province|Пловдив муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] axjh2rwwpphxyck1wrdanjoqdtgxi9f 14 96293 865778 607909 2026-08-12T03:13:13Z Enkhsaihan2005 64429 865778 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Plovdiv|Пловдив}} {{Catmain|Пловдив}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Пловдив мужийн суурин]] d28ueezagkhq8cadouo5m34do79wdnn 14 96295 865700 607912 2026-08-11T15:21:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Монтана аймаг]] to [[Ангилал:Монтана муж]] without leaving a redirect 607912 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Montana Province|Монтана аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] 7b3obt4akvhg9wwv5wid1etsb5diusf 865701 865700 2026-08-11T15:21:14Z Enkhsaihan2005 64429 865701 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Montana Province|Монтана муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 63diwdp7hvrcuu621x72zvrdszqadi0 14 96296 865676 607914 2026-08-11T15:05:59Z Enkhsaihan2005 64429 865676 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Kardzhali Province|Кыржали муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] qa8jxwqm47w2zjnek8x0ag59ih6z9hb 865677 865676 2026-08-11T15:06:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Кыржали аймаг]] to [[Ангилал:Кыржали муж]] without leaving a redirect 865676 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Kardzhali Province|Кыржали муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] qa8jxwqm47w2zjnek8x0ag59ih6z9hb 14 96297 865681 607916 2026-08-11T15:09:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Кюстендил аймаг]] to [[Ангилал:Кюстендил муж]] without leaving a redirect 607916 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Kyustendil Province|Кюстендил аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] k2rvz40dxmp7xgc94v0kfu81ldyisl8 865682 865681 2026-08-11T15:10:00Z Enkhsaihan2005 64429 865682 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Kyustendil Province|Кюстендил муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] lmqzvboc8jg2s5qt608ilafz3zjk2nd 14 96298 865705 607918 2026-08-11T15:25:16Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Пазаржик аймаг]] to [[Ангилал:Пазаржик муж]] without leaving a redirect 607918 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Pazardzhik Province|Пазаржик аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] aym69pizr9nf2x9rdn6dcku4434crl3 865706 865705 2026-08-11T15:25:30Z Enkhsaihan2005 64429 865706 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Pazardzhik Province|Пазаржик муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] bs85itr2lp014o2z25opynrc49u8tg8 14 96299 865711 607920 2026-08-11T15:30:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Перник аймаг]] to [[Ангилал:Перник муж]] without leaving a redirect 607920 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Pernik Province|Перник аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] dv9zvy21krqazw5ei0n5qkwxc98ocqo 865712 865711 2026-08-11T15:30:45Z Enkhsaihan2005 64429 865712 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Pernik Province|Перник муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] fc4v5tuzwi40pq5df76ujgpyngk36pe 14 96300 865723 607922 2026-08-11T17:27:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Плевен аймаг]] to [[Ангилал:Плевен муж]] without leaving a redirect 607922 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Pleven Province|Плевен аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] lyxd9h5xvixdmwp5lhw4tm8jew6xa65 865724 865723 2026-08-11T17:27:22Z Enkhsaihan2005 64429 865724 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pleven Province|Плевен муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] fbkriu6b3xs7gzjjfnpvjs156ln55w1 14 96302 865722 607925 2026-08-11T17:26:51Z Enkhsaihan2005 64429 865722 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Pleven|Плевен}} {{Catmain|Плевен}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Плевен мужийн суурин]] 06hu1sdmt4jdyb2hykjrkx7hozebcys 14 96303 865791 607930 2026-08-12T03:32:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Разград аймаг]] to [[Ангилал:Разград муж]] without leaving a redirect 607930 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Razgrad Province|Разград аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] nhnj2sge9px5lz4dk1ludoz6tpy3xw5 865792 865791 2026-08-12T03:32:39Z Enkhsaihan2005 64429 865792 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Razgrad Province|Разград муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] eijga48elploqv3gq0smtauq3vnadxk 0 104142 865758 865082 2026-08-12T02:38:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865758 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2020 | Зураг = Lewis Hamilton 2020 Tuscan Grand Prix - race day (cropped).jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 71 дэх улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь угтаа гуравдугаар сарын 15-нд [[Австрали]]йн [[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]д эхлэн, арваннэгдүгээр сарын 29-нд [[Абу-Даби|Абу-Дабийн]] [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] дээр явагдан дуусах байв. Гэвч [[COVID-19 цар тахал|КОВИД-19 цар тахлаас]] шалтгаалан хойшилсоор байгаад долоодугаар сарын 5-нд [[Австри]]йн [[Шпийлберг (Штири)|Шпийлбергт]] энэ улирлын эхний тэмцээн зохиогдсон юм. == 2020 оны өөрчлөлт == === Техникийн дүрэмд === Урдаа яваа тэрэгний дугуйг хагалахгүй байх үүднээс урд тэнцвэржүүлэгчийн эхний таван сантиметрд байх төгсгөлийн хавтангийн үзүүрт ямар ч металл эд хэсэг байх ёсгүй болов. Түүнээс гадна тоормосны агааржуулагчийг худалдаж авахыг хориглон, багууд өөрсдөө зохион бүтээх шаардлагатай болсон.<ref name="Regeländerungen">[https://www.formula1.com/en/latest/article.f1-rules-and-regulations-whats-new-for-2020.6bjmeHbyNBKVA70f4ntN64.html ''F1 RULES & REGULATIONS: What’s new for 2020?'']</ref> Уралдааны тэрэгний түлшний савнаас гадна байх хэмжээ хоёр литр байсныг багасган 250 миллилитр болгожээ.<ref name="Regeländerungen" /> === Дугуй === [[Пирелли]] шинэ улиралд зриулан шинэ дугуйнууд зохион бүтээсэн боловч багууд 2019 оны сүүлээр нэгэн дуугаар өмнөх улирлын дугуйг ашиглах санал гаргажээ.<ref>[https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-260493-formel-1-2020-pirelli-reifen-konstruktion-fia-reglement-f1/ ''Formel 1 2020: Teams schmettern neue Reifen ab - einstimmig''] Motorsport-Magazin.com</ref> == Багууд ба нисгэгчид == Дараах хүснэгтэд 2020 онд уралдааны жүчээнүүдтэй гэрээ бүхий үндсэн-, туршилтын-, сэлгээний нисгэгчдийг багтаав. Өнгөрсөн жилийн зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргад эзэлсэн байрны дарааллаар жагсаан оруулсан болно. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Lewis Hamilton-Mercedes W11 (5).jpg|130px|Мерседес-AMG F1 W11 EQ Performance]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 W11 EQ Performance]]<ref>{{Cite web |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-praesentation-2020-neues-formel-1-auto-w11-enthuellt-20021403 |title=''Mercedes-Präsentation 2020: Neues Formel-1-Auto W11 enthüllt!'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023184516/https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-praesentation-2020-neues-formel-1-auto-w11-enthuellt-20021403 |url-status=dead }}</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M11 EQ Performance]]<ref name="Motor Mercedes">{{Cite web |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/alles-optimiert-so-macht-mercedes-den-neuen-w11-noch-schneller-20021411 |title=''"Alles optimiert": So macht Mercedes den neuen W11 noch schneller'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919084858/https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/alles-optimiert-so-macht-mercedes-den-neuen-w11-noch-schneller-20021411 |url-status=dead }}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>{{Cite web |url=https://www.speedcafe.com/2018/07/19/lewis-hamilton-renews-with-mercedes/ |title=''Lewis Hamilton renews with Mercedes'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2018-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109231616/https://www.speedcafe.com/2018/07/19/lewis-hamilton-renews-with-mercedes/ |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center"| 1–14 | rowspan="2"| {{MEX|Ziel=Эстебан Гутьеррес}}<ref name="Ersatzfahrer Mercedes">{{Cite web |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-stoffel-vandoorne-wird-neuer-ersatzfahrer-20021414 |title=''Mercedes: Stoffel Vandoorne wird neuer Ersatzfahrer'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023020829/https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-stoffel-vandoorne-wird-neuer-ersatzfahrer-20021414 |url-status=dead }}</ref><br />{{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Ersatzfahrer Mercedes" /> |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref>[https://www.formula1.com/en/latest/article.mercedes-retain-bottas-alongside-hamilton.LSNMCDW5zVT4brPY4pOEY.html ''Valtteri Bottas to stay at Mercedes for 2020 F1 season alongside Lewis Hamilton {{!}} Formula 1®'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |- | rowspan="2"| [[File:Sebastian Vettel 2020 Tuscan Grand Prix - race day (cropped).jpg|130px|Феррари SF1000]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Феррари|Скудериа Феррари Миссион Виннов}}<br />{{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| [[Феррари SF1000]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/ferrari-praesentation-2020-neues-formel-1-auto-sf1000-enthuellt-20021108 |wayback=20200316234338 |text=''Ferrari-Präsentation 2020: Neues Formel-1-Auto SF1000 enthüllt!'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> | rowspan="2"| [[Феррари 065]]<ref name="Motor Ferrari">[https://www.ferrari.com/en-DE/formula1/sf1000 ''SF1000, the New Ferrari Single-Seater''] Scuderia Ferrari</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref>[https://formula1.ferrari.com/en/extension-of-the-agreement-between-scuderia-ferrari-and-sebastian-vettel/ ''Extension of the agreement between Scuderia Ferrari and Sebastian Vettel'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 | rowspan="2"| {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref>Maria Reyer, Scott Mitchell {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/ferrari-bestaetigt-pascal-wehrlein-bleibt-simulatorfahrer-19121301 |wayback=20210809125323 |text=''Ferrari bestätigt: Pascal Wehrlein bleibt Simulatorfahrer'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> |- ! 16 | {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<ref>{{Webarchiv|url=https://www.speedcafe.com/2018/09/15/leclerc-a-long-term-commitment-for-ferrari/ |wayback=20181109033301 |text=''Leclerc a long term commitment for Ferrari'' |archiv-bot=2024-05-04 23:00:48 InternetArchiveBot }} Speedcafe</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |- | rowspan="2"| [[File:Alexander Albon-Red Bull RB16 (4).jpg|130px|Ред Булл Расинг RB16]] | rowspan="2"| {{AUT|Ред Булл Расинг|Астон Мартин Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| [[Ред Булл Расинг RB16]]<ref>{{Cite web |url=https://www.motorsportweek.com/news/id/25663 |title=''Red Bull ahead of schedule with 'great concept' for 2020'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219152632/https://www.motorsportweek.com/news/id/25663 |url-status=dead }}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA620H]]<ref name="Motor Honda">[https://www.scuderiaalphatauri.com/en/at01/ ''AT01 F1 2020 Car''] Scuderia AlphaTauri</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! 23 | {{THA|Ziel=Александер Албон}}<ref name="Albon/Gasly/Kwjat">Ruben Zimmermann {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-alexander-albon-faehrt-auch-2020-fuer-red-bull-19111205 |wayback=20210307085948 |text=''Offiziell: Alexander Albon fährt auch 2020 für Red Bull'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> |style="text-align:center"| 1–13 | rowspan="2"| {{CHE|Ziel=Себастьен Буэми}}<ref name="RedBull-Testfahrer">{{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/naechster-junior-kehrt-zurueck-sergio-sette-camara-wird-red-bull-ersatzpilot-20030904 |wayback=20201203044520 |text=''Nächster Junior kehrt zurück: Sergio Sette Camara wird Red-Bull-Ersatzpilot'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref><br />{{BRA|Ziel=Сержио Сетте Камара}}<ref name="RedBull-Testfahrer" /> |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref>[https://www.skysports.com/f1/news/12433/11089963/max-verstappen-extends-red-bull-contract-to-end-of-2020 ''Max Verstappen signs new Red Bull contract to the end of 2020'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|2020 in Formula One|2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2020]] [[Ангилал:2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2020 оны моторт спорт]] 4kg5fwhepin5t4kq01lwwlqy8k1uyjr 2 108798 865838 648042 2026-08-12T08:54:18Z Ashorocetus 43270 865838 wikitext text/x-wiki Сайн байна уу? Би монгол хэл сурч байгаа. Алдаа гарвал уучлаарай! 6263zktkl7jtcrnopfis420c3p2vehh 14 110656 865786 653368 2026-08-12T03:29:31Z Enkhsaihan2005 64429 865786 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Лудогорец]] [[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгчин клубээр|Разград, Лудогорец]] j73ndwoks5g4wybhdfl0qnwgceincpg 14 110660 865787 653372 2026-08-12T03:30:54Z Enkhsaihan2005 64429 865787 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Razgrad|Разград}} {{Catmain|Разград}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Разград мужийн суурин]] dz5wftoj4caec1rqv18h7dkyp571b76 0 122134 865686 849604 2026-08-11T15:13:33Z Enkhsaihan2005 64429 865686 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anton Denikin 1917 (est).png|thumb|Дэслэгч генерал Антон Деникин. 1917 он. ]] '''Антон Иванович Деникин''' (1872 оны 12-р сарын 4-нд Оросын эзэнт улсын Варшав мужийн Влоцлавек хотод төрж, 1947 оны 8-р сарын 7-нд АНУ-ын [[Мичиган]] муж улсын Анн-Арбор хотод нас барсан) - Оросын цэргийн удирдагч, дэслэгч генерал, нийгэм улс төрийн зүтгэлтэн, цэргийн баримт бүрдүүлэгч, зохиолч. [[Оросын иргэний дайн]]ы үеийн Цагааны хөдөлгөөний гол удирдагчдын нэг бөгөөд Өмнөд Орос дахь тус хөдөлгөөний удирдагч (1918—1920) байсан. Цагаан Орос хөдөлгөөний удирдагч дотроос хамгийн их цэрэг улс төрийн үр дүнд хүрсэн хүн. 1885 онд түүний эцэг Иван Ефимович Деникин нас барсан. Тэрээр [[Ловеч муж|Лович]] хотын бүрэн дунд сургууль (1882-1890), Киевийн явган цэргийн кадет сургууль (1890-1892), Санкт-Петербург дахь Жанжин штабын академийг (1895-1899) төгссөн; 1898 оноос хойш тэрээр цэргийн сэтгүүл зүйд ажилласан. [[Орос-Японы дайн]]<nowiki/>д (1904-1905) оролцож, 1905 онд хурандаа цол хүртэж, хоёр одонгоор шагнуулжээ. Деникиний улс төрийн үзэл баримтлал бол [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]<nowiki/>лал, эрс шинэчлэл, улс орноо тайван замаар шинэчлэх зэрэг байжээ. 1917 оны 2-р сарын Оросын хөрөнгөтний хувьсгалын дараа Дээд ерөнхий командлагчийн штабын даргын туслах байхдаа Деникин түр Засгийн газар армийг нурааж байна гэж буруутгаж, 1917 оны 7-р сарын 7-13-нд генерал [[Л.Корнилов]]<nowiki/>ын бослогыг дэмжиж байгаад баривчлагдаж, шоронд хоригджээ. Л.Г.Корниловыг 1918 онд нас барсны дараа Деникин Оросын өмнөд хэсгийн зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчаар ажиллаж, 1919 оны хавар Москвагийн эсрэг довтолгоонд орж: Донбассыг эзэлж, Орелыг авч, Тулаг эзлэхээр заналхийлж байгаад ухарч Крым руу зугтаасан байна. Цэргийн удирдлагыг генерал П.Врангельд шилжүүлжээ. 1920 оны 4-р сарын 4-нд тэрээр Англи руу усан онгоцоор цагаачилсан. Англиас Бельги руу нүүж сүүлд 1926 онд [[Франц]]<nowiki/>ад суурьшсан байна. Хилийн чанад руу дүрэвсэн "Цагаач оросууд"-ын улс төрийн гол зүтгэлтнүүдийн нэг болжээ. 1945 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]<nowiki/>ы дараа түүнийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] руу хүчээр аваад явж магадгүй гээд АНУ руу цагаачилсан байна. 1947 оны 8-р сарын 7-нд Антон Иванович Деникин АНУ-д зүрхний өвчнөөр нас барсан байна. 1952 оны 12-р сарын 15-нд түүний чандрыг АНУ-ын [[Нью-Жерси]] мужийн Жексон хот дахь оросын Гэгээн Владимирын оршуулгын газар нутаглуулжээ. 2005 оны 10-р сарын 3-нд генерал Антон Иванович Деникин болон түүний эхнэр Ксения Васильевна (1892-1973) нарын чандрыг ОХУ-ын Москва руу нүүлгэн шилжүүлэн авчирч [[Донской сүм]]д дахин оршуулжээ. {{DEFAULTSORT:Деникин, Антон Иванович}} [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний дэслэгч генерал]] [[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Оросын цагаач]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:1947 онд өнгөрсөн]] jmemv2vob8f5xsdsj3j8v3xsoto3njg 0 124494 865663 726713 2026-08-11T12:43:53Z Koldobin 106481 Байгалийн шалгарлын тухай өгүүллийг бүрэн шинэчлэв; тодорхойлолт, үндсэн механизм, шалгарлын хэлбэрүүд, жишээ, судалгааны түүх, зураг болон эх сурвалж нэмэв. 865663 wikitext text/x-wiki [[Файл:Natural Selection.png|thumb|350px|Байгалийн шалгарлын ерөнхий үйл явц. Популяцид удамших ялгаа байх үед орчиндоо тохирсон зарим хувилбар бүхий бодгалиуд илүү олон үр төл үлдээснээр тухайн шинжийн давтамж үе удмаар өөрчлөгдөж болно.]] '''Байгалийн шалгарал''' ({{lang-en|natural selection}}) гэдэг нь [[популяци]] дахь удамших шинжээрээ ялгаатай бодгалиудын амьд үлдэх болон [[үржил|үржих]] амжилт харилцан адилгүй байдгийн улмаас тодорхой удамших шинж, [[аллель|аллелийн]] давтамж үе удмаар өөрчлөгдөх [[эволюци]]йн үндсэн механизмын нэг юм. Байгалийн шалгарал нь тухайн орчинд амьд үлдэж, үржилд илүү амжилттай оролцоход нөлөөлөх удамших шинжүүдийн популяцид тархах давтамжийг нэмэгдүүлж болно.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал нь хувь бодгалийг зориудаар өөрчилдөг үйл явц биш. Шалгарал нь тухайн үед популяцид аль хэдийн байгаа [[генетикийн олон янз байдал|удамших ялгаанд]] үйлчилдэг бөгөөд түүний үр дүн нь олон үеийн турш популяцын генетикийн бүтэц өөрчлөгдөх байдлаар илэрнэ. Шинэ генетикийн хувилбаруудын нэг гол эх үүсвэр нь [[мутаци]] бөгөөд [[генийн урсгал]] зэрэг бусад үйл явц мөн популяцид шинэ аллель оруулж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал нь [[дасан зохицол]] үүсэх гол механизм бөгөөд [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] нар 19-р зуунд уг механизмыг бие даан боловсруулсан. Тэдний байгалийн шалгарлын тухай бүтээлүүдийг 1858 онд Лондоны [[Линнейн нийгэмлэг]]т хамт танилцуулсан бөгөөд Дарвин 1859 онд ''[[Зүйлийн үүсэл|Зүйлийн үүсэл]]'' номдоо байгалийн шалгарлаар явагдах эволюцийн онолыг дэлгэрүүлэн тайлбарлажээ.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Үндсэн зарчим == Байгалийн шалгарал явагдахад хэд хэдэн үндсэн нөхцөл шаардлагатай. === Ялгаатай байдал === Нэг популяцын бодгалиуд биеийн бүтэц, физиологи, зан үйл болон бусад шинжээрээ хоорондоо ялгаатай байдаг. Эдгээр ялгааны зарим нь генетикийн үндэстэй бөгөөд [[удамшил|удамшиж]] болно. Харин зөвхөн хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр үүссэн, удамшдаггүй ялгаа нь өөрөө эволюцийн байгалийн шалгаралд шууд дамжин үлдэхгүй. Популяцын генетикийн шинэ хувилбарууд [[мутаци]], [[генетикийн рекомбинаци]] болон генийн урсгал зэрэг үйл явцаар бий болж, тархаж болно. === Удамшил === Байгалийн шалгарлаар популяци үе удмаар өөрчлөгдөхийн тулд шалгаралд нөлөөлж буй шинжийн ялгааны дор хаяж тодорхой хэсэг нь үр төлд [[удамшил|удамших]] шаардлагатай. Жишээлбэл, организмын амьдралын туршид үүссэн сорви өөрөө үр төлд удамшихгүй. Харин тухайн организмын өнгө, бодисын солилцоо эсвэл өвчинд тэсвэртэй байдалд нөлөөлөх генетикийн хувилбар удамшиж болно. === Үржлийн амжилтын ялгаа === Орчны нөхцөлд зарим удамших шинж бүхий бодгалиуд бусдаасаа илүү амьд үлдэх, хос олох эсвэл үр төл үлдээх боломжтой байдаг. Эволюцийн хувьд зөвхөн амьд үлдэх нь хангалтгүй. Тухайн бодгаль дараагийн үед генээ дамжуулах хэмжээгээрээ байгалийн шалгаралд хувь нэмэр оруулдаг. Иймээс байгалийн шалгарлыг заримдаа '''ялгаатай үржлийн амжилт''' ({{lang-en|differential reproductive success}}) гэж тайлбарладаг. === Үе удмын өөрчлөлт === Хэрэв тодорхой удамших шинжтэй бодгалиуд дунджаар илүү олон үр төл үлдээвэл тухайн шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбарууд дараагийн үед илүү түгээмэл болж болно. Олон үеийн турш үргэлжилснээр популяцын [[аллелийн давтамж]] болон фенотипийн тархалт өөрчлөгдөнө. Байгалийн шалгаралд хувь бодгаль өртдөг боловч '''эволюцийн өөрчлөлт популяцын түвшинд''' илэрдэг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Дасан зохицол == '''[[Дасан зохицол]]''' ({{lang-en|adaptation}}) гэдэг нь тодорхой орчинд организмын амьд үлдэх болон үржих амжилтад нөлөөлөх, эволюцийн явцад бий болсон удамших шинжийг хэлж болно. Байгалийн шалгарал олон үеийн турш үйлчлэхэд тухайн орчинд үржлийн давуу тал олгодог шинжүүд популяцид түгээмэл болж болно. Жишээлбэл: * хуурай орчинд ус хадгалах чадвар; * хүрээлэн буй орчинтой төстэй хамгаалах өнгө; * тодорхой хоол хүнс ашиглахад тохирсон биеийн бүтэц; * өвчин үүсгэгчийн эсрэг тэсвэртэй генетикийн хувилбар; * тодорхой температурт илүү үр дүнтэй ажиллах физиологийн шинж зэрэг нь нөхцөл байдлаас хамааран дасан зохицох ач холбогдолтой байж болно. Гэхдээ нэг орчинд давуу шинж өөр орчинд давуу байх албагүй. Байгалийн шалгарал нь организмд ирээдүйд хэрэг болох шинжийг урьдчилан бий болгодоггүй бөгөөд тодорхой зорилго чиглэлгүй үйл явц юм.{{cite web |title=Themes and Concepts of Biology |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/1-2-themes-and-concepts-of-biology |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Эволюцийн тохироо == '''Эволюцийн тохироо''' буюу '''фитнес''' ({{lang-en|fitness}}) гэдэг нь организмын генетикийн мэдээллийг дараагийн үед дамжуулах харьцангуй амжилтыг илэрхийлдэг ойлголт юм. Фитнесийг зөвхөн биеийн хүч, хэмжээ эсвэл урт наслалтаар ойлгож болохгүй. Жишээлбэл, нэг бодгаль маш удаан амьдарсан боловч үр төлгүй бол түүний эволюцийн фитнес үржилд амжилттай оролцсон бодгалиас бага байж болно. Фитнес нь тухайн орчноос хамаардаг. Нэг орчинд үржлийн давуу тал өгдөг шинж өөр нөхцөлд саармаг эсвэл сул тал болж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Байгалийн шалгарлын хэлбэрүүд == [[Файл:Patterns of Natural Selection.svg|thumb|450px|Байгалийн шалгарлын үндсэн хэлбэрүүд: тогтворжуулах, салган ялгах болон чиглүүлэх шалгарал.]] Тоо хэмжээний хувьд тасралтгүй өөрчлөгддөг шинжүүдэд байгалийн шалгарал хэрхэн үйлчилж байгаагаас хамааран хэд хэдэн ерөнхий хэлбэрийг ялгадаг. === Чиглүүлэх шалгарал === '''Чиглүүлэх шалгарал''' ({{lang-en|directional selection}}) нь шинжийн тархалтын нэг туйлын фенотип нөгөөгөөсөө илүү үржлийн давуу талтай байх үед явагдана. Үүний үр дүнд популяцын тухайн шинжийн дундаж утга үе удмаар нэг чиглэлд шилжиж болно. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөх, шинэ хоол хүнс бий болох, шинэ махчин амьтан гарч ирэх эсвэл антибиотик зэрэг шинэ сонгон шалгаруулах хүчин зүйл бий болох үед чиглүүлэх шалгарал явагдаж болно. === Тогтворжуулах шалгарал === '''Тогтворжуулах шалгарал''' ({{lang-en|stabilizing selection}}) нь дундаж буюу завсрын фенотипүүд хоёр туйлын фенотипээс илүү үржлийн амжилттай байх үед явагдана. Ийм шалгарал популяцын шинжийн дундаж утгыг харьцангуй тогтвортой хадгалах боловч туйлын хувилбаруудын давтамжийг бууруулж болно. === Салган ялгах шалгарал === '''Салган ялгах шалгарал''' буюу '''дисруптив шалгарал''' ({{lang-en|disruptive selection}}) нь шинжийн хоёр буюу түүнээс олон ялгаатай фенотип завсрын фенотипээс илүү үржлийн давуу талтай байх үед явагдана. Энэ нь популяцын фенотипийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлж, тодорхой нөхцөлд популяцын бүлгүүд ялгаран хөгжихөд нөлөөлж болно. Эдгээр хэлбэр нь байгалийн бодит популяцид заавал цэвэр тусгаар байдлаар тохиолдохгүй бөгөөд шалгарлын нөхцөл цаг хугацаа, орчноос хамааран өөрчлөгдөж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Давтамжаас хамаарах шалгарал == '''Давтамжаас хамаарах шалгарал''' ({{lang-en|frequency-dependent selection}}) үед тухайн фенотипийн фитнес популяцид хэр түгээмэл эсвэл ховор байгаагаас хамаарна. '''Сөрөг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед ховор фенотип давуу талтай байж болох тул популяцид олон хувилбар зэрэг хадгалагдах боломжтой. '''Эерэг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед харин түгээмэл фенотип илүү давуу байж болно. Давтамжаас хамаарах шалгарал нь популяцын генетикийн олон янз байдлыг хадгалах эсвэл бууруулахад нөлөөлж болно. == Бэлгийн шалгарал == '''[[Бэлгийн шалгарал]]''' ({{lang-en|sexual selection}}) нь хос олж авах болон үржилд оролцох амжилтын ялгаатай холбоотой шалгарлын хэлбэр юм. Бодгаль амьд үлдэхэд шууд давуу биш боловч хос олох боломжийг нэмэгдүүлдэг шинж байгалийн шалгарлын энэ хэлбэрээр түгээмэл болж болно. Бэлгийн шалгарал: * ижил хүйсний бодгалиудын хоорондох өрсөлдөөн; * хосоо сонгох; * хос татах дохио; * үржлийн эрхийн төлөөх өрсөлдөөн зэрэг механизмаар үйлчилж болно. Тогосны эрийн том өнгөлөг сүүл, бугын эвэр болон олон шувууны хос татах үзүүлбэр нь бэлгийн шалгаралтай холбоотойгоор судлагддаг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Жишээ == === Антибиотикийн тэсвэржилт === [[Бактери]]йн популяцид мутаци эсвэл [[хэвтээ ген шилжилт]]ийн үр дүнд тодорхой [[антибиотик]]т тэсвэртэй генетикийн хувилбарууд байж болно. Антибиотик хэрэглэх үед мэдрэмтгий бактериудын ихэнх нь устаж, тэсвэртэй хувилбар бүхий бактериуд амьд үлдэн үржих боломж нэмэгдэнэ. Үүний үр дүнд дараагийн үеийн популяцид антибиотикийн тэсвэртэй хувилбарын давтамж өсч болно. Энд антибиотик нь бактерийг хэрэгцээнийх нь дагуу зориудаар тэсвэртэй болгож байгаа бус, популяцид байгаа удамших ялгаанд шалгарлын дарамт үзүүлж байна. === Дарвины финчүүд === [[Файл:Darwin's finches by Gould.jpg|thumb|350px|Галапагосын финчүүдийн янз бүрийн хушууны хэлбэрийг [[Жон Гулд]]ын зургаар харуулсан нь.]] [[Галапагосын арлууд]]ын финчүүдийн хушууны хэлбэр, хэмжээ нь хоол тэжээлийн эх үүсвэртэй холбоотой ялгаатай байдаг. Популяцид хушууны хэмжээний удамших ялгаа байхад тухайн жилийн хоол тэжээлийн нөхцөлөөс шалтгаалан зарим хэмжээний хушуутай шувууд илүү сайн хооллож, үржилд илүү амжилттай оролцож болно. Ийм төрлийн популяцын өөрчлөлтийг байгалийн шалгарлыг судлахад өргөн ашигладаг. === Хамгаалах өнгө === Махчин амьтанд илрэх магадлалд биеийн өнгө нөлөөлдөг зүйлүүдэд хүрээлэн буй орчинтой илүү сайн зохицсон өнгөтэй бодгалиуд амьд үлдэж, үржих боломж илүү байж болно. Хэрэв өнгөний ялгаа удамших шинжтэй бол тухайн орчинд давуу өнгөний давтамж үе удмаар өсч болно. == Байгалийн шалгарал ба бусад эволюцийн механизм == Байгалийн шалгарал нь эволюцийн цорын ганц механизм биш. Популяцын генетикийн бүтцэд: * [[мутаци]]; * [[генетикийн дрейф]]; * [[генийн урсгал]]; * [[генетикийн рекомбинаци]]; * хослолтын хэв маяг зэрэг бусад хүчин зүйл нөлөөлнө.{{cite web |title=Population Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-1-population-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Генетикийн дрейф === '''[[Генетикийн дрейф]]''' нь аллелийн давтамж санамсаргүй үйл явцын нөлөөгөөр өөрчлөгдөх үзэгдэл юм. Байгалийн шалгаралтай ялгаатай нь генетикийн дрейфийн үед аллель тухайн орчинд давуу учраас заавал түгээмэл болдоггүй. Санамсаргүй тохиолдлын нөлөө ялангуяа жижиг популяцид хүчтэй байж болно. === Генийн урсгал === '''[[Генийн урсгал]]''' гэдэг нь бодгаль эсвэл тэдгээрийн бэлгийн эс популяцуудын хооронд шилжих замаар генетикийн материал дамжих үйл явц юм. Генийн урсгал популяцид шинэ аллель нэвтрүүлж, популяцуудын генетикийн ялгааг багасгаж болно. === Мутаци === '''[[Мутаци]]''' нь ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт бөгөөд шинэ аллель үүсэх үндсэн эх үүсвэр юм. Байгалийн шалгарал нь хэрэгтэй мутацийг зориудаар бий болгодоггүй. Харин мутациар үүссэн хувилбарын үржлийн үр нөлөө тухайн орчинд бусад хувилбараас ялгаатай бол байгалийн шалгарал түүний давтамжид нөлөөлж болно. == Байгалийн шалгарал ба эволюци == [[Эволюци]]г популяцын удамших шинж болон аллелийн давтамж үе удмаар өөрчлөгдөх үйл явц гэж үзэж болно. Байгалийн шалгарал нь эдгээр өөрчлөлтийг тухайн орчны нөхцөлтэй холбоотойгоор чиглүүлж, [[дасан зохицох эволюци]] үүсгэх механизм юм. Гэхдээ бүх эволюцийн өөрчлөлт дасан зохицох шинжтэй байдаггүй. Генетикийн дрейф зэрэг санамсаргүй үйл явц мөн популяцын аллелийн давтамжийг өөрчилдөг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал нь: * популяцид аль хэдийн байгаа удамших хувилбаруудад үйлчилдэг; * ирээдүйн хэрэгцээг урьдчилан тооцдоггүй; * организмын төгс хэлбэрийг заавал бий болгодоггүй; * тухайн цаг үеийн орчны нөхцөлтэй харьцангуй холбоотой; * хувь бодгальд үйлчилдэг боловч популяци үе удмаар эволюцилдог. == Байгалийн шалгарлын хязгаарлалт == Байгалийн шалгарал нь организм бүрийг тухайн орчиндоо төгс тохируулдаггүй. Шалгарлын боломж нь популяцид байгаа генетикийн хувилбаруудаар хязгаарлагдана. Мөн нэг шинжид олон ген нөлөөлөх, нэг ген олон шинжид нөлөөлөх, генүүд хоорондоо холбоотой байх болон организмын хөгжлийн түүх зэрэг хүчин зүйл эволюцийн боломжийг хязгаарлаж болно. Нэг шинж тодорхой давуу талтай боловч өөр нөхцөлд сул тал дагуулж болно. Организмын бүтэц, физиологи болон амьдралын стратеги нь ийм олон төрлийн харилцан буултын үр дүн байж болно. Иймээс байгалийн шалгарал нь ''хамгийн төгс'' организм үүсгэдэг бус, тухайн үеийн нөхцөлд үржлийн хувьд харьцангуй амжилттай хувилбаруудын давтамжид нөлөөлдөг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Судалгааны түүх == [[Файл:Charles Darwin.jpg|thumb|left|220px|[[Чарльз Дарвин]].]] Организмын зүйлүүд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж болох тухай санаа Дарвин, Уоллес нараас өмнө байсан боловч уг өөрчлөлтийг тайлбарлах байгалийн шалгарлын механизмыг 19-р зуунд [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] бие даан боловсруулсан. Дарвин ''[[Бигль хөлөг онгоцны аялал]]'' болон дараагийн судалгаануудаасаа организмын газарзүйн тархалт, хувьсах шинж, хиймэл селекц зэрэг олон баримт цуглуулсан. Уоллес мөн биогеографийн судалгаан дээрээ тулгуурлан ижил төстэй механизмыг бие даан боловсруулжээ. 1858 онд Дарвин, Уоллес нарын байгалийн шалгарлын тухай бүтээлүүдийг Лондоны Линнейн нийгэмлэгт хамтатган танилцуулсан. 1859 онд Дарвин ''[[Зүйлийн үүсэл|Зүйлийн үүсэл буюу байгалийн шалгарлын замаар зүйл үүсэх тухай]]'' бүтээлээ хэвлүүлж, нийтлэг өвөг, удамшлын өөрчлөлт болон байгалийн шалгарлын тухай нотолгоогоо дэлгэрэнгүй тайлбарласан.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дарвин, Уоллес нарын үед [[ген]] болон ДНХ-ийн молекулын үндэс тодорхойгүй байсан. [[Грегор Мендель]]ийн удамшлын судалгаа 20-р зууны эхээр дахин анхаарал татсаны дараа генетикийн үр дүнг Дарвины эволюцийн онолтой нэгтгэх боломж бүрдсэн. 20-р зууны эхний хагаст [[популяцийн генетик]] хөгжиж, байгалийн шалгарал, Менделийн удамшил болон бусад эволюцийн механизмыг нэгтгэсэн '''[[эволюцийн орчин үеийн синтез]]''' бий болсон.{{cite web |title=Population Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-1-population-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Түгээмэл ташаа ойлголтууд == === Бодгаль хэрэгцээндээ тохируулан эволюцилдог === Хувь организм амьдралынхаа явцад хэрэгцээ гарсан учраас генетикийн хувьд байгалийн шалгарлаар өөрчлөгддөггүй. Байгалийн шалгарал удамших ялгаатай бодгалиудын үржлийн амжилтад нөлөөлж, популяцын бүтэц олон үеийн турш өөрчлөгдөхөд хүргэдэг. === Байгалийн шалгарал шинэ шинжийг зориудаар бий болгодог === Байгалийн шалгарал шинэ генетикийн хувилбарыг хэрэгцээний дагуу үүсгэдэггүй. Шинэ хувилбарууд мутаци болон бусад генетикийн үйл явцаар үүснэ. Байгалийн шалгарал эдгээр хувилбаруудын үржлийн амжилтад нөлөөлж болно. === "Хамгийн хүчтэй нь амьд үлддэг" === Байгалийн шалгарлыг зөвхөн биеийн хувьд хамгийн хүчтэй бодгаль амьд үлдэх үйл явц гэж ойлгох нь буруу. Эволюцийн хувьд тухайн организмын '''дараагийн үед генетикийн хувь нэмэр оруулах амжилт''' чухал. Жижиг, сул харагдах бодгаль тодорхой орчинд илүү олон үр төл үлдээвэл эволюцийн фитнес нь илүү өндөр байж болно. === Эволюци зорилготой === Байгалийн шалгарал ирээдүйн зорилго, төгс төгөлдөр байдал руу чиглэдэггүй. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд өмнө нь давуу байсан шинж саармаг эсвэл сул тал болж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Мөн үзэх == * [[Эволюци]] * [[Чарльз Дарвин]] * [[Альфред Рассел Уоллес]] * [[Дасан зохицол]] * [[Бэлгийн шалгарал]] * [[Мутаци]] * [[Удамшил]] * [[Генетик]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Популяцийн генетик]] * [[Генетикийн дрейф]] * [[Генийн урсгал]] * [[Аллель]] * [[Фенотип]] * [[Генотип]] * [[Зүйлийн үүсэл]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Natural selection}} * [https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution Understanding Evolution — OpenStax Biology 2e] * [https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution Adaptive Evolution — OpenStax Biology 2e] [[Ангилал:Эволюци]] [[Ангилал:Байгалийн шалгарал]] [[Ангилал:Эволюцийн биологи]] [[Ангилал:Популяцийн генетик]] egrc5iiopx92ewp10wmqon4akeknj0p 865664 865663 2026-08-11T12:57:11Z Koldobin 106481 Байгалийн шалгарлын тухай өгүүллийг засварлаж, баримтуудыг эх сурвалжаар баталгаажуулав; нэр томьёо, шалгарлын механизм, хэлбэрүүд, жишээ болон судалгааны түүхийг сайжруулав. 865664 wikitext text/x-wiki [[Файл:Natural Selection.png|thumb|350px|Байгалийн шалгарлын ерөнхий үйл явц. Популяцид удамших ялгаа байх үед зарим шинж бүхий бодгалиуд илүү амжилттай амьд үлдэж, үржсэнээр тухайн шинжийн давтамж үе удмаар өөрчлөгдөж болно.]] '''Байгалийн шалгарал''' ({{lang-en|natural selection}}) гэдэг нь [[популяци]] дахь удамших шинжээрээ ялгаатай бодгалиудын амьд үлдэх болон [[үржил|үржих]] амжилт харилцан адилгүй байдгийн улмаас тодорхой удамших шинж, [[аллель|аллелийн]] давтамж үе удмаар өөрчлөгдөх [[эволюци]]йн үндсэн механизмын нэг юм. Тухайн орчинд үржлийн давуу тал олгодог удамших шинж бүхий бодгалиуд дунджаар илүү олон үр төл үлдээвэл уг шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбарууд популяцид түгээмэл болж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал нь хувь бодгалийг хэрэгцээнийх нь дагуу зориудаар өөрчилдөг үйл явц биш. Шалгарал нь популяцид байгаа [[удамшил|удамших]] ялгаанд үйлчилдэг бөгөөд үр дүн нь олон үеийн турш популяцын генетикийн бүтэц өөрчлөгдөх байдлаар илэрнэ. Шинэ [[аллель|аллелиудын]] үндсэн эх үүсвэр нь [[мутаци]] бөгөөд [[бэлгийн үржил]], [[генетикийн рекомбинаци]] болон [[генийн урсгал]] популяц дахь генетикийн хувилбаруудын хослол, тархалтад мөн нөлөөлдөг.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал нь [[дасан зохицол|дасан зохицох]] эволюцийн үндсэн механизм юм. Уг механизмыг 19-р зуунд [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] нар бие даан боловсруулжээ. Тэдний байгалийн шалгарлын тухай үзэл санааг агуулсан бүтээлүүдийг 1858 оны 7-р сарын 1-нд Лондоны [[Линнейн нийгэмлэг]]ийн хуралд хамтатган танилцуулсан.{{cite web |title=Alfred Russel Wallace (1823–1913) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/alfred-russel-wallace |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дарвин 1859 онд ''[[Зүйлийн үүсэл]]'' бүтээлдээ байгалийн шалгарлаар явагдах эволюцийн тухай онолоо дэлгэрүүлэн тайлбарласан.{{cite web |title=Charles Darwin (1809–82) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/charles-darwin |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Үндсэн зарчим == Байгалийн шалгарал явагдахын тулд популяцид бодгалиудын хооронд ялгаа байх, уг ялгааны тодорхой хэсэг нь удамших, мөн уг ялгаа бодгалиудын амьд үлдэх эсвэл үржлийн амжилтад нөлөөлөх шаардлагатай.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Ялгаатай байдал === Нэг популяцын бодгалиуд биеийн бүтэц, физиологи, зан үйл болон бусад шинжээрээ хоорондоо ялгаатай байдаг. Эдгээр ялгааны зарим нь генетикийн үндэстэй бөгөөд үр төлд удамшиж болно. Харин зөвхөн хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр үүссэн, удамшдаггүй ялгаа нь өөрөө дараагийн үед генетикийн байдлаар дамжихгүй. Популяц дахь шинэ генетикийн хувилбаруудын үндсэн эх үүсвэр нь мутаци юм. Харин бэлгийн үржил болон рекомбинаци нь байгаа аллелиудыг шинэ хослолоор нэгтгэж, үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлдэг.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Удамшил === Байгалийн шалгарлын үр дүнд популяци үе удмаар эволюцийн өөрчлөлтөд орохын тулд шалгаралд нөлөөлж буй шинжийн ялгааны тодорхой хэсэг [[удамшил|удамших]] шаардлагатай. Жишээлбэл, организм амьдралынхаа явцад авсан сорви үр төлд генетикийн шинж хэлбэрээр удамшихгүй. Харин биеийн өнгө, бодисын солилцоо эсвэл өвчинд тэсвэртэй байдалд нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. === Үржлийн амжилтын ялгаа === Тухайн орчны нөхцөлд зарим удамших шинж бүхий бодгалиуд бусдаасаа илүү амьд үлдэх, хос олох эсвэл үр төл үлдээх боломжтой байдаг. Эволюцийн хувьд зөвхөн амьд үлдэх нь хангалтгүй. Тухайн бодгаль генетикийн мэдээллээ дараагийн үед хэр амжилттай дамжуулж байгаагаар түүний эволюцийн үр нөлөө тодорхойлогдоно. Иймээс байгалийн шалгарлын гол шинж нь '''ялгаатай үржлийн амжилт''' ({{lang-en|differential reproductive success}}) юм.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Үе удмын өөрчлөлт === Хэрэв тодорхой удамших шинж бүхий бодгалиуд дунджаар илүү олон үр төл үлдээвэл тухайн шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбарууд дараагийн үед илүү түгээмэл болж болно. Энэ үйл явц олон үеийн турш үргэлжилснээр популяц дахь аллелийн давтамж болон [[фенотип]]ийн тархалт өөрчлөгдөнө. Эволюцийг популяцын генетикийн бүтцэд үе удмаар гарах өөрчлөлт гэж тодорхойлж болно.{{cite web |title=Population Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-1-population-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн шалгарал бодгалиудын ялгаатай үржлийн амжилтаар дамжин үйлчилдэг боловч эволюцийн өөрчлөлт нь популяцын түвшинд илэрдэг. == Дасан зохицол == '''[[Дасан зохицол]]''' ({{lang-en|adaptation}}) гэдэг нь тухайн орчинд организмын амьд үлдэх болон үржлийн амжилтад эерэг нөлөө үзүүлдэг, үе удмын байгалийн шалгарлын үр дүнд популяцид түгээмэл болсон удамших шинжийг хэлж болно. Байгалийн шалгарал олон үеийн турш үйлчлэхэд тухайн орчинд үржлийн давуу тал олгодог шинжүүд популяцид түгээмэл болж болно. Үүнийг '''дасан зохицох эволюци''' гэж нэрлэдэг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дасан зохицлын жишээнд: * хуурай орчинд ус алдалтыг багасгах бүтэц; * хүрээлэн буй орчинтой төстэй хамгаалах өнгө; * тодорхой хоол хүнс ашиглахад тохирсон биеийн бүтэц; * өвчин үүсгэгч организмд тэсвэртэй генетикийн хувилбар; * тодорхой температурын нөхцөлд үр ашигтай ажиллах физиологийн шинж зэрэг орж болно. Гэхдээ шинжийн давуу болон сул тал нь орчны нөхцөлөөс хамаарна. Нэг орчинд давуу шинж өөр орчинд саармаг эсвэл сул тал болж болно.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Эволюцийн тохироо == '''Эволюцийн тохироо''' буюу '''фитнес''' ({{lang-en|fitness}}) гэдэг нь бодгалийн дараагийн үеийн генийн санд оруулах харьцангуй хувь нэмрийг буюу үржлийн амжилтыг илэрхийлдэг ойлголт юм.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Фитнесийг зөвхөн биеийн хүч, хэмжээ, хурд эсвэл урт наслалтаар тодорхойлдоггүй. Тухайн бодгаль маш удаан амьдарсан ч үр төл үлдээхгүй бол дараагийн үеийн генийн санд оруулах генетикийн хувь нэмэр нь бага байна. Фитнес нь харьцангуй бөгөөд тухайн популяцын бусад бодгалийн үржлийн амжилттай харьцуулан авч үздэг. Мөн фитнес нь хүрээлэн буй орчны нөхцөлөөс хамаарна. == Байгалийн шалгарлын хэлбэрүүд == [[Файл:Patterns of Natural Selection.svg|thumb|450px|Байгалийн шалгарлын үндсэн хэлбэрүүд. Тогтворжуулах шалгарал завсрын фенотипийг, чиглүүлэх шалгарал тархалтын нэг талын фенотипийг, салган ялгах шалгарал хоёр туйлын фенотипийг давуу болгоно.]] Байгалийн шалгарал популяц дахь фенотипийн тархалтад хэрхэн нөлөөлж байгаагаас хамааран хэд хэдэн ерөнхий хэлбэрийг ялгадаг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Чиглүүлэх шалгарал === '''Чиглүүлэх шалгарал''' ({{lang-en|directional selection}}) гэдэг нь шинжийн тархалтын нэг талын фенотипүүд нөгөө талынхаас илүү үржлийн амжилттай байх үед явагдах шалгарал юм. Үүний үр дүнд тухайн шинжийн популяц дахь дундаж утга үе удмаар нэг чиглэлд шилжиж болно. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд өмнө нь саармаг эсвэл ховор байсан фенотип давуу болж, түүний давтамж нэмэгдэх боломжтой. === Тогтворжуулах шалгарал === '''Тогтворжуулах шалгарал''' ({{lang-en|stabilizing selection}}) гэдэг нь завсрын буюу дундаж фенотиптэй бодгалиуд туйлын фенотиптэй бодгалиудаас дунджаар илүү үржлийн амжилттай байх үед явагдах шалгарал юм. Ийм шалгарал тухайн шинжийн дундаж утгыг харьцангуй тогтвортой хадгалахын зэрэгцээ туйлын хувилбаруудын давтамжийг бууруулж болно. === Салган ялгах шалгарал === '''Салган ялгах шалгарал''' буюу '''дисруптив шалгарал''' ({{lang-en|disruptive selection}}) гэдэг нь шинжийн хоёр туйлын фенотип завсрын фенотипээс илүү үржлийн давуу талтай байх үед явагдах шалгарал юм. Энэ нь популяц дахь фенотипийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлж, тодорхой нөхцөлд ялгаатай бүлгүүд үүсэхэд нөлөөлж болно.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Давтамжаас хамаарах шалгарал == '''Давтамжаас хамаарах шалгарал''' ({{lang-en|frequency-dependent selection}}) гэдэг нь тодорхой фенотипийн фитнес тухайн фенотип популяцид хэр түгээмэл эсвэл ховор байгаагаас хамаарах үзэгдэл юм. '''Сөрөг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед ховор фенотип харьцангуй давуу байж болох бөгөөд ингэснээр популяцид хэд хэдэн хувилбар зэрэг хадгалагдаж болно. '''Эерэг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед харин популяцид түгээмэл фенотип илүү өндөр фитнестэй байдаг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Бэлгийн шалгарал == '''[[Бэлгийн шалгарал]]''' ({{lang-en|sexual selection}}) нь хос олж авах болон үржилд оролцох амжилтын ялгаатай холбоотой байгалийн шалгарлын хэлбэр юм. Зарим шинж бодгалийн амьд үлдэх боломжийг шууд нэмэгдүүлэхгүй боловч хос олох болон үр төл үлдээх боломжийг нэмэгдүүлснээр популяцид түгээмэл болж болно. Бэлгийн шалгарал: * ижил хүйсний бодгалиудын хоорондох өрсөлдөөн; * хосоо сонгох; * хос татах өнгө, дуу болон зан үйл; * үржлийн боломжийн төлөөх өрсөлдөөн зэрэг механизмаар үйлчилж болно. Жишээлбэл, тогосны эрийн том, өнгөлөг сүүл нь амьд үлдэхэд тодорхой зардалтай байж болох боловч хос олох амжилтад нөлөөлж чадна.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Жишээ == === Эрвээхэйн үйлдвэрлэлийн меланизм === [[Файл:Peppered moths.jpg|thumb|350px|[[Biston betularia]] эрвээхэйн цайвар болон бараан хэлбэр. Өнгөний хэлбэрүүдийн давтамж орчны нөхцөл болон махчин шувуудын сонгон идэлттэй холбоотойгоор өөрчлөгдөж ирсэн.]] Англид тархсан ''[[Biston betularia]]'' эрвээхэйн цайвар болон бараан хэлбэрүүд нь байгалийн шалгарлын сайн судлагдсан жишээ юм. Үйлдвэржилтийн үед агаарын бохирдол ихтэй зарим нутагт модны гадаргуу бараан болсноор бараан өнгийн эрвээхэй орчиндоо илүү сайн далдлагдах боломжтой болж, тэдний давтамж нэмэгдсэн. Харин агаарын бохирдол буурсны дараа олон популяцид бараан хэлбэрийн давтамж дахин буурсан.{{cite journal |last1=Cook |first1=L. M. |last2=Grant |first2=B. S. |last3=Saccheri |first3=I. J. |last4=Mallet |first4=J. |title=Selective bird predation on the peppered moth: the last experiment of Michael Majerus |journal=Biology Letters |volume=8 |issue=4 |pages=609–612 |year=2012 |doi=10.1098/rsbl.2011.1136 |language=en }} Энэ жишээнд хүрээлэн буй орчин шинэ өнгийг зориудаар бий болгосон бус, популяцид байсан ялгаатай өнгийн хэлбэрүүдийн амьд үлдэх болон үржлийн амжилтад ялгаатай нөлөө үзүүлсэн. === Антибиотикийн тэсвэржилт === [[Бактери]]йн популяцид мутаци эсвэл [[хэвтээ ген шилжилт]]ийн үр дүнд тодорхой [[антибиотик]]т тэсвэртэй генетикийн хувилбарууд байж болно. Антибиотик хэрэглэх үед мэдрэмтгий бактерийн амьд үлдэх болон үржих боломж буурч, харин тэсвэртэй хувилбар бүхий бактери үржсээр үлдэх боломжтой. Үүний үр дүнд популяцид антибиотикийн тэсвэртэй хувилбарын давтамж нэмэгдэж болно.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Антибиотик хэрэглэх нь бактерийг хэрэгцээнийх нь дагуу тэсвэртэй мутацитай болгодог гэсэн үг биш. Тэсвэртэй хувилбар өмнө нь үүссэн эсвэл популяцид нэвтэрсэн байж болох бөгөөд антибиотик нь уг ялгаанд сонгон шалгаруулах дарамт үзүүлдэг. === Дарвины финчүүд === [[Галапагосын арлууд]]ын финчүүдийн хушууны хэлбэр, хэмжээ нь байгалийн шалгарлыг бодит популяцид судалсан өөр нэг жишээ юм. Питер болон Розмари Грантын удаан хугацааны судалгаагаар [[Geospiza fortis|дунд газрын финч]]ийн популяцид хушууны хэмжээний удамших ялгаа болон хоол тэжээлийн нөхцөл үе удмын фенотипийн өөрчлөлттэй холбоотой болохыг харуулсан.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Байгалийн шалгарал ба бусад эволюцийн механизм == Байгалийн шалгарал нь эволюцийн цорын ганц механизм биш. Популяцын генетикийн бүтцэд [[мутаци]], [[генетикийн дрейф]], [[генийн урсгал]] болон бусад үйл явц мөн нөлөөлнө.{{cite web |title=Population Genetics |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-2-population-genetics |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Мутаци === '''[[Мутаци]]''' гэдэг нь ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт бөгөөд шинэ аллель үүсэх үндсэн эх үүсвэр юм. Мутаци ашигтай, саармаг эсвэл хортой нөлөөтэй байж болно. Түүний үр нөлөө тухайн организмын [[генотип]], фенотип болон хүрээлэн буй орчноос хамаарна. Байгалийн шалгарал организмд хэрэгтэй мутацийг зориудаар үүсгэдэггүй. Харин үүссэн удамших хувилбаруудын үржлийн амжилт өөр байвал байгалийн шалгарал тэдгээрийн популяц дахь давтамжид нөлөөлнө.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Генетикийн дрейф === '''[[Генетикийн дрейф]]''' гэдэг нь аллелийн давтамж санамсаргүй үйл явцын нөлөөгөөр өөрчлөгдөх эволюцийн механизм юм. Байгалийн шалгаралтай ялгаатай нь генетикийн дрейфийн үед тодорхой аллель организмд давуу тал олгож байгаа учраас заавал түгээмэл болдоггүй. Санамсаргүй өөрчлөлтийн нөлөө ялангуяа жижиг популяцид хүчтэй байж болно.{{cite web |title=Population Genetics |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-2-population-genetics |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Генийн урсгал === '''[[Генийн урсгал]]''' гэдэг нь бодгаль эсвэл тэдгээрийн бэлгийн эс популяцуудын хооронд шилжих замаар аллелиуд нэг популяциас нөгөөд дамжих үйл явц юм. Генийн урсгал популяцид шинэ генетикийн хувилбар оруулж, өөр өөр популяцын хоорондын генетикийн ялгаанд нөлөөлж болно.{{cite web |title=Population Genetics |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-2-population-genetics |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Байгалийн шалгарлын хязгаарлалт == Байгалийн шалгарал организм бүрийг тухайн орчиндоо төгс тохируулдаггүй. Тэр нь зөвхөн популяцид байгаа удамших ялгаа болон шинээр үүсэх генетикийн хувилбаруудад үйлчилж чадна.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Мөн генүүд тус тусдаа бие даан үргэлж удамшдаггүй. Нэг хромосом дээр ойр байрлах генүүд хамт удамших хандлагатай байж болох бөгөөд нэг бодгалийн [[фенотип]] олон генийн нийлмэл нөлөөний үр дүн байж болно. Нэг шинж тодорхой нөхцөлд давуу боловч өөр нөхцөлд сул талтай байж болно. Иймээс байгалийн шалгарал нь «хамгийн төгс» организм үүсгэдэг бус, тухайн үеийн орчны нөхцөлд харьцангуй өндөр үржлийн амжилттай хувилбаруудын давтамжид нөлөөлдөг.{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Судалгааны түүх == Организмын зүйлүүд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж болох тухай санаа Дарвин, Уоллес нараас өмнө байсан боловч өөрчлөлтийг тайлбарлах байгалийн шалгарлын механизмыг [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] нар 19-р зуунд бие даан боловсруулжээ.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дарвин 1831–1836 онд ''[[HMS Beagle|Бигль]]'' хөлгөөр дэлхийг тойрон аялахдаа Өмнөд Америк болон Галапагосын арлууд зэрэг газарт организмын тархалт, ялгаатай байдлыг ажигласан. Уоллес Амазоны сав газар болон Малай арлуудад хийсэн судалгааныхаа үр дүнд зүйлүүдийн газарзүйн тархалт, хувьслыг судалжээ.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} 1858 онд Уоллес өөрийн байгалийн шалгарлын тухай бичвэрийг Дарвинд илгээсний дараа тэдний бүтээлүүдийг хамтатган Линнейн нийгэмлэгт танилцуулжээ.{{cite web |title=Alfred Russel Wallace (1823–1913) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/alfred-russel-wallace |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дарвины ''[[Зүйлийн үүсэл]]'' ном 1859 онд хэвлэгдэж, байгалийн шалгарлын механизмыг эволюцийн өргөн хүрээний тайлбарын үндэс болгон хөгжүүлсэн.{{cite web |title=Charles Darwin (1809–82) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/charles-darwin |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }} Дарвин, Уоллес нарын үед [[ген]], [[хромосом]] болон [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]-ийн молекулын үндэс тодорхойгүй байв. 20-р зууны эхээр [[Грегор Мендель]]ийн удамшлын судалгаа дахин анхаарал татаж, улмаар Менделийн генетик болон Дарвины эволюцийн онолыг нэгтгэх боломж бүрдсэн. 20-р зууны эхний хагаст [[популяцийн генетик]] хөгжиж, байгалийн шалгарал, Менделийн удамшил, мутаци, генетикийн дрейф болон бусад механизмыг нэгтгэсэн '''[[эволюцийн орчин үеийн синтез]]''' бүрэлджээ. == Түгээмэл ташаа ойлголтууд == === Хувь бодгаль эволюцилдог === Хувь организм амьдралынхаа явцад байгалийн шалгарлаар генетикийн хувьд эволюцилдоггүй. Организм өсөж, хөгжиж, орчныхоо нөлөөгөөр өөрчлөгдөж болох боловч эволюцийн өөрчлөлт нь популяцын генетикийн бүтцэд үе удмаар илэрдэг.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Байгалийн шалгарал хэрэгтэй шинжийг бий болгодог === Байгалийн шалгарал организмд хэрэгтэй шинж эсвэл мутацийг хэрэгцээнийх нь дагуу бий болгодоггүй. Шалгарал нь популяцид байгаа удамших ялгаанд үйлчилнэ. Орчны өөрчлөлт тодорхой фенотиптэй бодгалиудад бусдаасаа илүү үржлийн давуу тал бий болгож болно.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === «Хамгийн хүчтэй нь амьд үлддэг» === Байгалийн шалгарлыг зөвхөн биеийн хувьд хамгийн хүчтэй бодгаль амьд үлдэх үйл явц гэж ойлгох нь буруу. Эволюцийн хувьд чухал зүйл нь тухайн бодгалийн дараагийн үед оруулах харьцангуй үржлийн хувь нэмэр юм. Биеийн хувьд жижиг эсвэл сул бодгаль тухайн орчинд илүү олон үр төл үлдээвэл түүний эволюцийн тохироо илүү өндөр байж болно. === Эволюци зорилготой === Байгалийн шалгарал ирээдүйн зорилго эсвэл урьдчилан тогтоосон төгс хэлбэр рүү чиглэдэггүй. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд өмнө нь давуу байсан шинж саармаг эсвэл сул тал болж болно. Байгалийн шалгарал тухайн үеийн удамших ялгаа болон орчны нөхцөлд үндэслэн явагдана.{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Мөн үзэх == * [[Эволюци]] * [[Дасан зохицол]] * [[Чарльз Дарвин]] * [[Альфред Рассел Уоллес]] * [[Бэлгийн шалгарал]] * [[Хиймэл шалгарал]] * [[Удамшил]] * [[Мутаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Популяцийн генетик]] * [[Генетикийн дрейф]] * [[Генийн урсгал]] * [[Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Зүйлийн үүсэл]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Natural selection}} [[Ангилал:Эволюци]] [[Ангилал:Биологи]] 5uznb2qm4rf1vu2qydj3vbv7iip34sn 865665 865664 2026-08-11T13:03:38Z Koldobin 106481 Эх сурвалжийн тэмдэглэгээг засаж, зургийг шинэчлэв. 865665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Natural Selection.png|thumb|350px|Байгалийн шалгарлын ерөнхий үйл явц. Популяцид удамших ялгаа байх үед зарим шинж бүхий бодгалиуд илүү амжилттай үржсэнээр тухайн шинжийн давтамж үе удмаар өөрчлөгдөж болно.]] '''Байгалийн шалгарал''' ({{lang-en|natural selection}}) гэдэг нь [[популяци]] дахь удамших шинжээрээ ялгаатай бодгалиудын амьд үлдэх болон [[үржил|үржих]] амжилт харилцан адилгүй байдгийн улмаас тодорхой удамших шинж, [[аллель|аллелийн]] давтамж үе удмаар өөрчлөгдөх [[эволюци]]йн үндсэн механизмын нэг юм. Тухайн орчинд үржлийн давуу тал олгодог удамших шинж бүхий бодгалиуд дунджаар илүү олон үр төл үлдээвэл уг шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбарууд популяцид түгээмэл болж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive">{{cite web |title=Adaptive Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-3-adaptive-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Байгалийн шалгарал нь хувь бодгалийг хэрэгцээнийх нь дагуу зориудаар өөрчилдөг үйл явц биш. Шалгарал нь популяцид байгаа [[удамшил|удамших]] ялгаанд үйлчилдэг бөгөөд үр дүн нь олон үеийн турш популяцын генетикийн бүтэц өөрчлөгдөх байдлаар илэрнэ. Шинэ [[аллель|аллелиудын]] үндсэн эх үүсвэр нь [[мутаци]] бөгөөд [[генетикийн рекомбинаци]] болон [[генийн урсгал]] популяц дахь генетикийн хувилбаруудын хослол, тархалтад мөн нөлөөлдөг.<ref name="OpenStaxEvolution">{{cite web |title=Understanding Evolution |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/18-1-understanding-evolution |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Байгалийн шалгарал нь [[дасан зохицол|дасан зохицох]] эволюцийн гол механизм юм. Уг механизмыг 19-р зуунд [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] нар бие даан боловсруулжээ. Тэдний байгалийн шалгарлын тухай үзэл санааг агуулсан бүтээлүүдийг 1858 оны 7-р сарын 1-нд Лондоны [[Линнейн нийгэмлэг]]ийн хуралд хамтатган танилцуулсан.<ref name="LinneanWallace">{{cite web |title=Alfred Russel Wallace (1823–1913) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/alfred-russel-wallace |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Дарвин 1859 онд ''[[Зүйлийн үүсэл]]'' бүтээлдээ байгалийн шалгарлаар явагдах эволюцийн тухай онолоо дэлгэрүүлэн тайлбарласан.<ref name="LinneanDarwin">{{cite web |title=Charles Darwin (1809–82) |url=https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/charles-darwin |publisher=The Linnean Society of London |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Үндсэн зарчим == Байгалийн шалгарал явагдахын тулд популяцид бодгалиудын хооронд ялгаа байх, уг ялгааны тодорхой хэсэг нь удамших, мөн тухайн ялгаа бодгалиудын амьд үлдэх эсвэл үржлийн амжилтад нөлөөлөх шаардлагатай.<ref name="OpenStaxEvolution"/> === Ялгаатай байдал === Нэг популяцын бодгалиуд биеийн бүтэц, физиологи, зан үйл болон бусад шинжээрээ хоорондоо ялгаатай байдаг. Эдгээр ялгааны зарим нь генетикийн үндэстэй бөгөөд үр төлд удамшиж болно. Харин зөвхөн хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр үүссэн, удамшдаггүй ялгаа нь өөрөө дараагийн үед генетикийн байдлаар дамжихгүй. Популяц дахь шинэ генетикийн хувилбаруудын үндсэн эх үүсвэр нь [[мутаци]] юм. Харин [[бэлгийн үржил]] болон генетикийн рекомбинаци нь байгаа аллелиудыг шинэ хослолоор нэгтгэж, үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлдэг.<ref name="OpenStaxEvolution"/> === Удамшил === Байгалийн шалгарлын үр дүнд популяци үе удмаар эволюцийн өөрчлөлтөд орохын тулд шалгаралд нөлөөлж буй шинжийн ялгааны тодорхой хэсэг [[удамшил|удамших]] шаардлагатай. Жишээлбэл, организм амьдралынхаа явцад авсан сорви үр төлд генетикийн шинж хэлбэрээр удамшихгүй. Харин биеийн өнгө, бодисын солилцоо эсвэл өвчинд тэсвэртэй байдалд нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. === Үржлийн амжилтын ялгаа === Тухайн орчны нөхцөлд зарим удамших шинж бүхий бодгалиуд бусдаасаа илүү амьд үлдэх, хос олох эсвэл үр төл үлдээх боломжтой байдаг. Эволюцийн хувьд зөвхөн амьд үлдэх нь хангалтгүй. Тухайн бодгаль генетикийн мэдээллээ дараагийн үед хэр амжилттай дамжуулж байгаагаар түүний эволюцийн үр нөлөө тодорхойлогдоно. Иймээс байгалийн шалгарлын гол шинж нь '''ялгаатай үржлийн амжилт''' ({{lang-en|differential reproductive success}}) юм.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> === Үе удмын өөрчлөлт === Хэрэв тодорхой удамших шинж бүхий бодгалиуд дунджаар илүү олон үр төл үлдээвэл тухайн шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбарууд дараагийн үед илүү түгээмэл болж болно. Энэ үйл явц олон үеийн турш үргэлжилснээр популяц дахь аллелийн давтамж болон [[фенотип]]ийн тархалт өөрчлөгдөнө. Популяцийн генетикт эволюцийг популяц дахь аллелийн давтамжийн үе удмын өөрчлөлтөөр илэрхийлж болно.<ref name="OpenStaxPopulation">{{cite web |title=Population Genetics |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/19-2-population-genetics |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Байгалийн шалгарал бодгалиудын ялгаатай үржлийн амжилтаар дамжин үйлчилдэг боловч эволюцийн өөрчлөлт нь популяцын түвшинд илэрдэг. == Дасан зохицол == '''[[Дасан зохицол]]''' ({{lang-en|adaptation}}) гэдэг нь тодорхой орчинд организмын амьд үлдэх болон үржлийн амжилтад нөлөөлөх, байгалийн шалгарлын үр дүнд популяцид түгээмэл болсон удамших шинжийг хэлж болно. Байгалийн шалгарал олон үеийн турш үйлчлэхэд тухайн орчинд үржлийн давуу тал олгодог шинжүүд популяцид түгээмэл болж болно. Үүнийг '''дасан зохицох эволюци''' гэж нэрлэдэг.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> Дасан зохицлын жишээнд: * хуурай орчинд ус алдалтыг багасгах бүтэц; * хүрээлэн буй орчинтой төстэй хамгаалах өнгө; * тодорхой хоол хүнс ашиглахад тохирсон биеийн бүтэц; * өвчин үүсгэгч организмд тэсвэртэй генетикийн хувилбар; * тодорхой температурын нөхцөлд үр ашигтай ажиллах физиологийн шинж зэрэг орж болно. Нэг орчинд давуу шинж өөр орчинд давуу байх албагүй. Орчны нөхцөл өөрчлөгдвөл өмнө нь давуу байсан шинж саармаг эсвэл сул тал болж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Эволюцийн тохироо == '''Эволюцийн тохироо''' буюу '''фитнес''' ({{lang-en|fitness}}) гэдэг нь бодгалийн дараагийн үеийн генийн санд оруулах харьцангуй хувь нэмэр буюу үржлийн амжилтыг илэрхийлдэг ойлголт юм.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> Фитнесийг зөвхөн биеийн хүч, хэмжээ, хурд эсвэл урт наслалтаар тодорхойлдоггүй. Тухайн бодгаль удаан амьдарсан ч үр төл үлдээхгүй бол дараагийн үеийн генийн санд оруулах генетикийн хувь нэмэр нь бага байна. Фитнес нь харьцангуй бөгөөд тухайн популяцын бусад бодгалийн үржлийн амжилттай харьцуулан авч үздэг. Мөн фитнес нь хүрээлэн буй орчны нөхцөлөөс хамаарна. == Байгалийн шалгарлын хэлбэрүүд == [[Файл:Patterns of Natural Selection.svg|thumb|450px|Байгалийн шалгарлын үндсэн хэлбэрүүд. Тогтворжуулах шалгарал завсрын фенотипийг, чиглүүлэх шалгарал тархалтын нэг талын фенотипийг, салган ялгах шалгарал хоёр туйлын фенотипийг давуу болгоно.]] Байгалийн шалгарал популяц дахь фенотипийн тархалтад хэрхэн нөлөөлж байгаагаас хамааран хэд хэдэн ерөнхий хэлбэрийг ялгадаг.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> === Чиглүүлэх шалгарал === '''Чиглүүлэх шалгарал''' ({{lang-en|directional selection}}) гэдэг нь шинжийн тархалтын нэг талын фенотипүүд нөгөө талынхаас илүү үржлийн амжилттай байх үед явагдах шалгарал юм. Үүний үр дүнд тухайн шинжийн популяц дахь дундаж утга үе удмаар нэг чиглэлд шилжиж болно. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд өмнө нь саармаг эсвэл ховор байсан фенотип давуу болж, түүний давтамж нэмэгдэх боломжтой. === Тогтворжуулах шалгарал === '''Тогтворжуулах шалгарал''' ({{lang-en|stabilizing selection}}) гэдэг нь завсрын буюу дундаж фенотиптэй бодгалиуд туйлын фенотиптэй бодгалиудаас дунджаар илүү үржлийн амжилттай байх үед явагдах шалгарал юм. Ийм шалгарал тухайн шинжийн дундаж утгыг харьцангуй тогтвортой хадгалахын зэрэгцээ туйлын хувилбаруудын давтамжийг бууруулж болно. === Салган ялгах шалгарал === '''Салган ялгах шалгарал''' буюу '''дисруптив шалгарал''' ({{lang-en|disruptive selection}}) гэдэг нь шинжийн хоёр туйлын фенотип завсрын фенотипээс илүү үржлийн давуу талтай байх үед явагдах шалгарал юм. Энэ нь популяц дахь фенотипийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлж, тодорхой нөхцөлд ялгаатай бүлгүүд үүсэхэд нөлөөлж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Давтамжаас хамаарах шалгарал == '''Давтамжаас хамаарах шалгарал''' ({{lang-en|frequency-dependent selection}}) гэдэг нь тодорхой фенотипийн фитнес тухайн фенотип популяцид хэр түгээмэл эсвэл ховор байгаагаас хамаарах үзэгдэл юм. '''Сөрөг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед ховор фенотип харьцангуй давуу байж болох бөгөөд ингэснээр популяцид хэд хэдэн хувилбар зэрэг хадгалагдаж болно. '''Эерэг давтамжаас хамаарах шалгарал'''ын үед харин популяцид түгээмэл фенотип илүү өндөр фитнестэй байж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Бэлгийн шалгарал == '''[[Бэлгийн шалгарал]]''' ({{lang-en|sexual selection}}) нь хос олж авах болон үржилд оролцох амжилтын ялгаатай холбоотой байгалийн шалгарлын хэлбэр юм. Зарим шинж бодгалийн амьд үлдэх боломжийг шууд нэмэгдүүлэхгүй боловч хос олох болон үр төл үлдээх боломжийг нэмэгдүүлснээр популяцид түгээмэл болж болно. Бэлгийн шалгарал: * ижил хүйсний бодгалиудын хоорондох өрсөлдөөн; * хосоо сонгох; * хос татах өнгө, дуу болон зан үйл; * үржлийн боломжийн төлөөх өрсөлдөөн зэрэг механизмаар үйлчилж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Жишээ == === Эрвээхэйн үйлдвэрлэлийн меланизм === [[Файл:Peppered moths.jpg|thumb|350px|''Biston betularia'' эрвээхэйн цайвар болон бараан хэлбэр. Өнгөний хэлбэрүүдийн давтамж нь орчны нөхцөл болон махчин шувуудын сонгон идэлттэй холбоотойгоор өөрчлөгдөж ирсэн.]] ''[[Biston betularia]]'' эрвээхэйн цайвар болон бараан хэлбэрүүд нь байгалийн шалгарлыг судалсан сонгодог жишээний нэг юм. Үйлдвэржилтийн үед агаарын бохирдол ихтэй Английн зарим нутагт модны гадаргуу бараан болсноор бараан өнгийн эрвээхэй орчиндоо илүү сайн далдлагдах боломжтой болж, тэдний давтамж нэмэгдсэн. Агаарын бохирдол буурсны дараа олон популяцид бараан хэлбэрийн давтамж дахин буурсан. Махчин шувуудын сонгон идэлт уг өөрчлөлтөд чухал үүрэгтэй болохыг туршилтаар тогтоосон.<ref name="PepperedMoth">{{cite journal |last1=Cook |first1=L. M. |last2=Grant |first2=B. S. |last3=Saccheri |first3=I. J. |last4=Mallet |first4=J. |title=Selective bird predation on the peppered moth: the last experiment of Michael Majerus |journal=Biology Letters |volume=8 |issue=4 |pages=609–612 |year=2012 |doi=10.1098/rsbl.2011.1136 |language=en }}</ref> Энэ жишээнд хүрээлэн буй орчин шинэ өнгийг зориудаар бий болгосон бус, популяцид байсан ялгаатай өнгийн хэлбэрүүдийн амьд үлдэх болон үржлийн амжилтад өөр өөр нөлөө үзүүлсэн. === Антибиотикийн тэсвэржилт === [[Бактери]]йн популяцид мутаци эсвэл [[хэвтээ ген шилжилт]]ийн үр дүнд тодорхой [[антибиотик]]т тэсвэртэй генетикийн хувилбарууд байж болно. Антибиотик хэрэглэх үед мэдрэмтгий бактерийн амьд үлдэх болон үржих боломж буурч, харин тэсвэртэй хувилбар бүхий бактери үржсээр үлдэх боломжтой. Үүний үр дүнд популяцид антибиотикийн тэсвэртэй хувилбарын давтамж нэмэгдэж болно.<ref name="OpenStaxEvolution"/> Антибиотик хэрэглэх нь бактерийг хэрэгцээнийх нь дагуу тэсвэртэй мутацитай болгодог гэсэн үг биш. Тэсвэртэй хувилбар өмнө нь үүссэн эсвэл популяцид нэвтэрсэн байж болох бөгөөд антибиотик нь уг ялгаанд сонгон шалгаруулах дарамт үзүүлдэг. === Дарвины финчүүд === [[Галапагосын арлууд]]ын финчүүдийн хушууны хэлбэр, хэмжээ нь байгалийн шалгарлыг бодит популяцид судалсан өөр нэг жишээ юм. Популяцид хушууны хэмжээ, хэлбэрийн удамших ялгаа байхад тухайн үеийн хоол тэжээлийн нөхцөлөөс шалтгаалан зарим фенотип бүхий шувууд илүү үр дүнтэй хооллож, илүү олон үр төл үлдээж болно. Иймээс хушууны шинжийн тархалт үе удмаар өөрчлөгдөж болно.<ref name="OpenStaxEvolution"/> == Байгалийн шалгарал ба бусад эволюцийн механизм == Байгалийн шалгарал нь эволюцийн цорын ганц механизм биш. Популяцын генетикийн бүтцэд [[мутаци]], [[генетикийн дрейф]], [[генийн урсгал]] болон бусад үйл явц мөн нөлөөлнө.<ref name="OpenStaxPopulation"/> === Мутаци === '''[[Мутаци]]''' гэдэг нь [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт бөгөөд шинэ аллель үүсэх үндсэн эх үүсвэр юм. Мутацийн үр нөлөө тухайн генетикийн хувилбар болон хүрээлэн буй орчноос шалтгаалан ашигтай, саармаг эсвэл хортой байж болно. Байгалийн шалгарал организмд хэрэгтэй мутацийг зориудаар үүсгэдэггүй. Харин үүссэн удамших хувилбаруудын үржлийн амжилт өөр байвал байгалийн шалгарал тэдгээрийн популяц дахь давтамжид нөлөөлнө.<ref name="OpenStaxEvolution"/> === Генетикийн дрейф === '''[[Генетикийн дрейф]]''' гэдэг нь аллелийн давтамж санамсаргүй үйл явцын нөлөөгөөр өөрчлөгдөх эволюцийн механизм юм. Байгалийн шалгаралтай ялгаатай нь генетикийн дрейфийн үед тодорхой аллель организмд давуу тал олгож байгаа учраас заавал түгээмэл болдоггүй. Санамсаргүй өөрчлөлтийн нөлөө ялангуяа жижиг популяцид хүчтэй байж болно.<ref name="OpenStaxPopulation"/> === Генийн урсгал === '''[[Генийн урсгал]]''' гэдэг нь бодгаль эсвэл тэдгээрийн бэлгийн эс популяцуудын хооронд шилжих замаар аллелиуд нэг популяциас нөгөөд дамжих үйл явц юм. Генийн урсгал популяцид шинэ генетикийн хувилбар оруулж, өөр өөр популяцын хоорондын генетикийн ялгаанд нөлөөлж болно.<ref name="OpenStaxPopulation"/> == Байгалийн шалгарал ба эволюци == [[Эволюци]] нь популяцын генетикийн бүтцэд үе удмаар гарах өөрчлөлтийг хамардаг. Популяцийн генетикт үүнийг аллелийн давтамжийн өөрчлөлтөөр илэрхийлж болно.<ref name="OpenStaxPopulation"/> Байгалийн шалгарал нь эдгээр өөрчлөлтийн нэг механизм бөгөөд тухайн орчны нөхцөлд үржлийн давуу талтай удамших хувилбаруудын давтамжийг нэмэгдүүлж, дасан зохицох эволюци явагдахад хүргэж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> Гэхдээ бүх эволюцийн өөрчлөлт дасан зохицох шинжтэй байдаггүй. Генетикийн дрейф зэрэг санамсаргүй үйл явц мөн популяцын аллелийн давтамжийг өөрчилж болно.<ref name="OpenStaxPopulation"/> == Байгалийн шалгарлын хязгаарлалт == Байгалийн шалгарал организм бүрийг тухайн орчиндоо төгс тохируулдаггүй. Шалгарал нь популяцид байгаа удамших ялгаа болон шинээр үүсэх генетикийн хувилбаруудад л үйлчилж чадна.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> Нэг шинжид олон ген нөлөөлөх, нэг ген олон шинжид нөлөөлөх, генүүд хоорондоо холбоотой байх болон организмын хөгжлийн бүтэц зэрэг хүчин зүйл эволюцийн боломжийг хязгаарлаж болно. Мөн нэг шинж тодорхой нөхцөлд давуу боловч өөр нөхцөлд сул талтай байж болно. Иймээс байгалийн шалгарал нь «хамгийн төгс» организм бий болгодог бус, тухайн үеийн орчны нөхцөлд харьцангуй өндөр үржлийн амжилттай удамших хувилбаруудын давтамжид нөлөөлдөг.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Судалгааны түүх == Организмын зүйлүүд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж болох тухай санаа Дарвин, Уоллес нараас өмнө байсан боловч өөрчлөлтийг тайлбарлах байгалийн шалгарлын механизмыг [[Чарльз Дарвин]] болон [[Альфред Рассел Уоллес]] нар 19-р зуунд бие даан боловсруулжээ.<ref name="OpenStaxEvolution"/> Дарвин 1831–1836 онд ''[[HMS Beagle|Бигль]]'' хөлгөөр дэлхийг тойрон аялахдаа Өмнөд Америк болон Галапагосын арлууд зэрэг газарт организмын газарзүйн тархалт, ялгаатай байдлыг ажигласан. Уоллес Амазоны сав газар болон Малай арлуудад хийсэн судалгаандаа тулгуурлан зүйлүүдийн тархалт, өөрчлөлтийг судалж, байгалийн шалгарлын тухай үзлээ Дарвинаас үл хамааран боловсруулсан.<ref name="LinneanWallace"/> 1858 онд Уоллес өөрийн бичвэрийг Дарвинд илгээсний дараа Дарвин болон Уоллесийн байгалийн шалгарлын тухай бүтээлүүдийг Линнейн нийгэмлэгийн хуралд хамтатган танилцуулжээ.<ref name="LinneanWallace"/> 1859 онд Дарвин ''[[Зүйлийн үүсэл]]'' номоо хэвлүүлж, нийтлэг өвөг, организмын хувьсах шинж болон байгалийн шалгарлын механизмыг дэлгэрүүлэн тайлбарласан.<ref name="LinneanDarwin"/> Дарвин, Уоллес нарын үед [[ген]], [[хромосом]] болон ДНХ-ийн молекулын үндэс тодорхойгүй байв. 20-р зууны эхээр [[Грегор Мендель]]ийн удамшлын судалгаа дахин анхаарал татаж, улмаар Менделийн генетик болон Дарвины эволюцийн онолыг нэгтгэх боломж бүрдсэн. 20-р зууны эхний хагаст [[популяцийн генетик]] хөгжиж, байгалийн шалгарал, Менделийн удамшил, мутаци, генетикийн дрейф болон бусад механизмыг нэгтгэсэн '''[[эволюцийн орчин үеийн синтез]]''' бүрэлджээ.<ref name="OpenStaxPopulation"/> == Түгээмэл ташаа ойлголтууд == === Хувь бодгаль эволюцилдог === Хувь организм амьдралынхаа явцад байгалийн шалгарлаар генетикийн хувьд эволюцилдоггүй. Организм өсөж, хөгжиж, орчныхоо нөлөөгөөр өөрчлөгдөж болох боловч эволюцийн өөрчлөлт нь популяцын генетикийн бүтцэд үе удмаар илэрдэг.<ref name="OpenStaxEvolution"/> === Байгалийн шалгарал хэрэгтэй шинжийг бий болгодог === Байгалийн шалгарал организмд хэрэгтэй шинж эсвэл мутацийг хэрэгцээнийх нь дагуу бий болгодоггүй. Шалгарал нь популяцид байгаа удамших ялгаанд үйлчилдэг. Орчны өөрчлөлт тодорхой фенотиптэй бодгалиудад бусдаасаа илүү үржлийн давуу тал бий болгож болно.<ref name="OpenStaxEvolution"/> === «Хамгийн хүчтэй нь амьд үлддэг» === Байгалийн шалгарлыг зөвхөн биеийн хувьд хамгийн хүчтэй бодгаль амьд үлдэх үйл явц гэж ойлгох нь буруу. Эволюцийн хувьд чухал зүйл нь тухайн бодгалийн дараагийн үед оруулах харьцангуй үржлийн хувь нэмэр юм. Биеийн хувьд жижиг эсвэл сул бодгаль тухайн орчинд илүү олон үр төл үлдээвэл түүний эволюцийн тохироо илүү өндөр байж болно.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> === Эволюци зорилготой === Байгалийн шалгарал ирээдүйн зорилго эсвэл урьдчилан тогтоосон төгс хэлбэр рүү чиглэдэггүй. Орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд өмнө нь давуу байсан шинж саармаг эсвэл сул тал болж болно. Байгалийн шалгарал тухайн үеийн удамших ялгаа болон орчны нөхцөлд үндэслэн явагдана.<ref name="OpenStaxAdaptive"/> == Мөн үзэх == * [[Эволюци]] * [[Дасан зохицол]] * [[Чарльз Дарвин]] * [[Альфред Рассел Уоллес]] * [[Бэлгийн шалгарал]] * [[Хиймэл шалгарал]] * [[Удамшил]] * [[Мутаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Популяцийн генетик]] * [[Генетикийн дрейф]] * [[Генийн урсгал]] * [[Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Зүйлийн үүсэл]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Natural selection}} [[Ангилал:Эволюци]] [[Ангилал:Биологи]] nr8qxtjzatva69dsmyueii8e6t8g6gn 0 134900 865823 864868 2026-08-12T05:46:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865823 wikitext text/x-wiki '''Ашина''' нь ''эртний түрэг хэлт овог, Түрэг хаадын овог юм''. Энэ овог 6-р зууны дундуур удирдагч [[Буман хаан|Бумин Каган]] [[Нирун улс|Нирун улсын]] эсрэг бослого гаргаснаар хүчээ авсан. Ах дүүс болох нэг нь Бумин, нөгөө нь түүний ах Истэми нараас гаралтай бөгөөд Түрэгийн холбооны зүүн болон баруун хэсгийг захирч, [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсыг]] (552-603) байгуулжээ. == Гарал == V зууны эхээр Пинлянд үүсч Ганьсу, Шаньшань-д түр зуур нутаглаж байгаад Турфанд ирсэн Ашина овгийг 460 онд жужанчууд эзэлж Алтайд нүүлгэж суулгаад төмрөөр алба авах болжээ. Алтайд нутаглаж байхдаа ашина нар Түрэг хэмээх шинэ угсаатны бүрдлийн цөм болжээ. 442/443 оны заагт Гаочан (Турфан)-д нүүн очсон төмөрчдийн хүрээнийхэн нутгийн уугуул иргэдтэй холилдож, төмөрчдийн үр сад, эхийн талаар өөрсдийн ургаа нэрлэж эхэлсний нэг нь Ашина гэж Түрэгийн уг гарвалын домогт өгүүлдэг. Ийм учир С.Г.Кляшторный “Ашина” нэрийн утга, уугуул хэлбэрийг тэр үеийн Дорнод Туркестаны гол хэлүүдээс хайжээ. Ашина нь IV-IX зууны Тохар А хэлний Āśna- (хөх, бараан) буюу Хотан-сакийн Āṣṣeiṇa ~ Āṣṣeṇa (хөх) гэдэг үгээс гаралтайг тогтоожээ. Бугатын согд бичээст “Турк-Ашнас (tr-'wkt '(')šy-n's)”, IX зууны үеийн араб сурвалжид “Ашнас” гэж тэмдэглэжээ. Хөл Асгатын бичээст мөн Ашнас (Ašïnas) гэж тэмдэглэснийг эрдэмтэд илрүүлжээ. Ашинагийн эдгээр хэлбэрүүд монгол хэлний хөх, бараан гэсэн үг юм. === Этимологи === [[Файл:Turkic_horseman_(Tomb_of_An_Jia,_579_CE).jpg|thumb| Түрэгийн морьтон ( Ан Жягийн булш, МЭ 579). <ref name="REF1">{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&pg=RA1-PA228 |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=228 |language=en}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}</ref>]] Питер Б.Голден, <ref>{{Cite book |last=Golden |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=8-OilJCX1moC&pg=PA142 |title=Contact and Exchange in the Ancient World |last2=Mair |first2=Victor |date=2006 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=0824828844 |location=Honolulu |page=142}}</ref> Х.В.Хауссиг, <ref name="Haussig Н 1979">Haussig Н. </ref> С.Г.Кляшторный, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-sg-1965.htm Кляшторный ]</ref> <ref name="ReferenceA">Kjyashtorny S. G. ''The Royal Clan of the Turks and the Problem of its Designation // Post-Soviet Central Asia''. </ref> Картер В.Финдли, <ref name="Findley2004">{{Cite book |last=Findley |first=Carter |url=https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101 |title=The Turks in World History |date=11 November 2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195177268 |edition=1 |page=[https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101/page/n55 39] |url-access=limited}}</ref> Д.Г.Савинов, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1988.htm Савинов Д.]</ref> Б.А.Муратов, <ref>{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=07082014_2&LANG=RUS |title=Муратов Б. |access-date=2024-05-29 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521234415/http://suyun.info/index.php?LANG=RUS&p=07082014_2 |url-status=dead }}</ref> С.П.Гущин зэрэг хэд хэдэн судлаачид. <ref name="Conde, Lidergraf 2014">[https://www.academia.edu/23316012/Wen_S.-Q._Muratov_B.A._Suyunov_R.R._The_haplogroups_of_the_representatives_from_ancient_Turkic_clans_-_Ashina_and_Ashide_BEHPS_ISSN_2410-1788_Volume_3_2_1_2_March_2016_P.154-157 Wen S.-Q.]</ref> болон Андрас Рона-Тас <ref name="Róna-Tas1999">{{Cite book |last=Rona-Tas |first=Andras |title=Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History |date=1999 |publisher=Central European University Press |isbn=9639116483 |pages=280–281}}</ref> Ашина гэдэг нэр томъёо нь эцсийн дүндээ Индо-Европын эх сурвалжаас, магадгүй Тохар хэлнээс эсвэл Сака, Усун зэрэг зүүн Ираны олон овгийн бүлгүүдийн нэгээс гаралтай гэж үзсэн. Жонатан Рэтклифф энэ онолыг дэмжиж, Ашина угсаатны үндэс нь согд хэлээр эсвэл тохар хэлээр ярьдаг, соёлын хувьд Энэтхэг-Иран байсан байж магадгүй гэсэн олон эрдэмтдийн иш татсан. <ref>{{Cite book |last=Ratcliffe |first=Jonathan |title=Eric Voegelin's Asian Political Thought |publisher=Lexington Books |year=2020 |editor-last=Trepanier |editor-first=Lee |page=114 |chapter=}}</ref> Картер В.Финдли "Ашина" гэдэг нэр нь төв Азийн сак хэлнүүдийн аль нэгнээс гаралтай бөгөөд "цэнхэр" гэсэн утгатай (энэ нь прото-түрк хэлнээс * ''kȫk'', эртний турк хэлнээс гаралтай 𐰚𐰇𐰚 ''‎ kök'' гэж орчуулагддаг ба орчин үеийн бүх турк хэлэнд адилхан) гэж үздэг. ). [[Зүг чигийн бэлгэдэл|Цэнхэр өнгө нь зүүнтэй адилтгасан]] тул Түрэгийн эзэнт гүрний өөр нэр болох Гөктүрк нь "Дорнын түрэгүүд" гэсэн утгатай; Энэ хооронд Питер Бенжамин Голден Гөктүркүүдийн илүү хязгаарлагдмал тэмдэглэгээг зөвхөн Зүүн Түрэгүүдийг илэрхийлдэг гэж үздэг. <ref name="Findley 39">C. V. Findley 39.</ref> <ref>Golden, P.B. (1992) ''Introduction to the History of the Turkic Peoples''. </ref> Энэ санааг Унгарын судлаач Андрас Рона-Тас дэмжсэн бөгөөд тэрээр "бид Сака гаралтай хааны гэр бүл, овогтой харьцаж байна" гэж үнэмшилтэй гэж үзэж байна. <ref name="Róna-Tas 280">Róna-Tas 280.</ref> Финлли мөн хэлэхдээ, захирагчийн дагалдан яваа хүмүүсийг "чоно" гэж тодорхойлоход ашигладаг " ''Бори"'' гэдэг нэр томьёо нь Иран хэлний аль нэг хэлнээс гаралтай байж магадгүй юм. <ref>{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |url=https://books.google.com/books?id=ToAjDgAAQBAJ&pg=PT55 |title=The Turks in World History |date=2005 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-517726-8 |page=55 |language=en}}</ref> === Домог === [[Файл:Turkic_horsemen_with_unidentifiable_ambassadors_on_top.jpg|thumb| Михогийн оршуулгын буйдан дээр урт үстэй түрэг морьтнууд. МЭ 570 орчим. [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе|Хойд улсууд]], [[Хятад]] . <ref name="HI">{{Cite book |last=Inagaki |first=Hajime |url=https://www.academia.edu/34579548 |title=Galleries and Works of the MIHO MUSEUM |publisher=Miho Museum |page=120-124}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYatsenko2009">Yatsenko, Sergey A. (August 2009). </cite></ref>]] Хятадын түүхчид "Чоны үлгэр I", "Чоны үлгэр II", "Шемо (жама) ба буган үлгэр", "Түүхийн түүх" гэж нэрлэсэн дөрвөн гарал үүслийн үлгэрийг "түргүүдийн түүх, түүхийн эмхэтгэлд " үндэслэн тэмдэглэсэн байдаг. эсвэл ижил эх сурвалжаас хуулбарласан бөгөөд хожмын түүхэн үлгэрийн цуглуулгад давтагдсан." <ref name="Golden2018">Golden, Peter B. (August 2018). </ref> * == Оршуулгын ёслол == Хойд Жоугийн шастир Ашинагийн оршуулгын зан үйлийг дүрсэлсэн байдаг. Талийгаачийг асарт оршуулж, гэрийн эргэн тойронд мал тахил өргөдөг байв. Талийгаачийн төрөл төрөгсөд гэрийг тойрон морь унаж, гашуудлын илэрхийлэл буюу "цусны нулимс" болгон нүүрээ зүсэж зан үйлийн дагуу хийдэг байв. Дараа нь тухайн хүн болон тэдний эд зүйлсийг шатаана. <ref>{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The history of Central Asia : the age of decline and revival |date=2018 |isbn=978-1838608682 |location=London |page=183}}</ref> Д.Г.Савиновын хэлснээр, Өмнөд Сибирь болон Төв Азид Ашинагийн оршуулгын дүрслэлд бүрэн нийцэх оршуулга олдоогүй байна. Д.Г.Савиновын хэлснээр энэ нь хэд хэдэн шалтгааны улмаас байж болно. # Төв Ази болон Өмнөд Сибирь дэх түрэгүүдийн оршуулгын газрууд хараахан олдоогүй байна; # Эх сурвалж нь шинж чанарын хувьд эмхэтгэл бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжаас авсан оршуулгын зан үйл, оршуулгын мөчлөгийг нэгдсэн байдлаар жагсаасан; # Түрэгүүдийн оршуулгын зан үйлийг бичмэл эх сурвалжид тэмдэглэсэн хэлбэрээр нь хожим нь түрэгийн эртний соёлын Өмнөд Сибирийн зарим археологийн дурсгалт газруудад олдсон янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үндэслэн боловсруулсан. </link><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag possibly uses too vague attribution or weasel words. (May 2021)">аль нь?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Эрх баригч элитүүдийн баталсан чандарлах ёслол нь Каганатын энгийн ард түмний дунд дэлгэрээгүй гэж үздэг. Үүнийг эрх баригч гэр бүлийн өөр өөр угсаатны гарал үүсэлтэй холбоотой гэж үзэж болно. <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm Савинов Д.]</ref> == Гадаад төрх == [[Файл:Turkic_Head_of_Koltegin_Statue_(35324303410).jpg|thumb| Ашина хунтайж Кул Тигиний (684-731) цээж баримал .]] ''Жоугийн ном'' ба ''Умардын гүрний түүхэнд'' бичсэнээр Ашина овог нь Памирын уулс болон ойролцоо оршин суудаг "Енисей Киргизүүд" <ref>''Zhoushu'', "vol. 50 - [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]"</ref> <ref>''Beishi'', "vol. 99 -[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]" </ref> {{Efn|For an English translation, see Golden (2018:300-304)<ref>Peter B. (25 July 2018). [https://www.researchgate.net/publication/326609440_The_Ethnogonic_Tales_of_the_Turks "The Ethnogonic Tales of the Türks"]. ''The Medieval History Journal''. '''21 (2)''': pp. 300-304 of pp. 291–327."</ref>}} {{Efn|However, [[Duan Chengshi]] wrote in ''[[Miscellaneous Morsels from Youyang]]'' that the mythological ancestors of Kyrgyz tribe (''Jiānkūn bùluò'' 堅昆部落) were "a god and a cow" (神與牸牛), (unlike Göktürks, whose mythological ancestress was a she-wolf).<ref>''Youzang Zazu'', "[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=223410 vol. 4]", quote: 「堅昆部落非狼種，其先所生之窟在曲漫山北。自謂上代有神與牸牛交於此窟。」. Siku Quanshu version, [https://ctext.org/library.pl?if=gb&file=51863&page=121 p. 121] of 161</ref><ref>Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", Inner Asia 19. p. 204-205 of 197-239</ref><ref>Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". ''The Medieval History Journal'', '''21 (2)''': p. 302, fn. 57, of pp. 297-304</ref>}} -тай холбоотой байжээ. ''Тан улсын шинэ номд'' (Синь Таншу 217б.6147) улаан үстэй, цэнхэр нүдтэй гэж тодорхойлсон байдаг бөгөөд үүнийг өмнө нь Үсүнийг дүрсэлсэн байдаг. [29] Гэсэн хэдий ч Lee & Kuang (2017)-ийн үзэж байгаагаар, Түрэгүүд нь Киргизүүдээс бие галбираараа ялгаатай байсан бөгөөд "Хятадын албан ёсны түүхэнд Түргүүд эсвэл Тиеле нарыг харьцуулж болохуйц дүрслэл байдаггүй." {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} Ли, Куанг нар Енисей Киргизүүдийн Баруун Евразийн физиологийн хамгийн их магадлалтай тайлбар нь Евразийн Энэтхэг-Европын гаплогрупп R1a-Z93- ийн өндөр давтамжтай байдагт гэж үзжээ. {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсын]] гурав дахь хаган [[Мукан хаан|Мукан Каганыг]] Хятадын зохиолчид ер бусын дүр төрхтэй гэж тодорхойлсон байдаг. Тэр "өнгөт " нүдтэй, [81] <ref>[[History of the Northern Dynasties|Beishi]] [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099 vol. ]</ref> улаан хацартай, царай нь том байв. <ref>[[Book of Zhou|Zhoushu]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750 vol. ]</ref> <ref>{{Cite book |last=Emmerick |first=Ronald Eric |url=https://books.google.com/books?id=-bwOAQAAMAAJ |title=Akten des VII. Internationalen Kongresses für Iranische Kunst und Archäologie : München, 7.-10 |date=1979 |publisher=Dietrich Reimer Verlag GmbH |isbn=9783496001034 |location=Berlin |page=449}}</ref> Гэсэн хэдий ч 2023 онд Мукан Хааны охин хатан хаан Ашинагийн (551–582) генетикийн бүрэн шинжилгээг Xiaoming Yang нар хийсэн. Баруун-Евразийн ген ердөө (2,3%) ихэнх нь Эртний Зүүн хойд Азийн гентэй (97,7%) ,бараг Хятад ("Шар гол") хольцгүй. <ref>{{Cite journal |last=Yang |first=Xiaomin |last2=Meng |first2=Hailiang |last3=Zhang |first3=Jianlin |last4=Yu |first4=Yao |last5=Allen |first5=Edward |last6=Xia |first6=Ziyang |last7=Zhu |first7=Kongyang |last8=Du |first8=Panxin |last9=Ren |first9=Xiaoying |last10=Xiong |first10=Jianxue |last11=Lu |first11=Xiaoyu |last12=Ding |first12=Yi |last13=Han |first13=Sheng |last14=Liu |first14=Weipeng |last15=Jin |first15=Li |date=2023-01-09 |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jse.12938 |journal=Journal of Systematics and Evolution |language=en |volume=61 |issue=6 |pages=1056–1064 |doi=10.1111/jse.12938 |issn=1674-4918 |s2cid=255690237}}</ref> Хятадын түүхч Сюэ Зонжэнгийн хэлснээр Ашина овгийн анхны гишүүд Зүүн Азийн хүмүүсийнхээс эрс ялгаатай бие бялдартай байжээ. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэсэн нь тэдний гадаад төрх илүү зүүн Азийн болсон байна. Сюэгийн хэлснээр, [[Согд|Согд хүн]] шиг бие галбиртай байсан нь Бумин Каганы (Анхны Түрэгийн хаант улсыг үндэслэгч) найм дахь үеийн удам Килиби хааны үед (Ашина Симо) {{Efn|Simo was described as having a physical appearance similar to that of a Sogdian (original Chinese: 胡人 ''húrén'' "non-Chinese peoples of the North or West, barbarian, > Iranian > Sogdian"<ref>Atwood, Christopher P. (2015). [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1040&context=ealc "The Kai, the Khongai, and the Names of the Xiōngnú"]. ''International Journal of Eurasian Studies''. '''2''' p. 62 of 35–63.</ref>) and so was suspected by the Ashina khagans Shibi and Chuluo of being born out of an adulterous relationship, and therefore was not entrusted with great authorities, like commanding the army as a [[Shad (prince)|shad]].<ref>Jiu Tangshu, [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7194%E4%B8%8A vol. 194a], txt: 「思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設。」</ref>{{sfn|Lee|Kuang|2017|p=201-202}}}} байжээ. Ашиначуудын дунд холимог өвөг дээдэс. <ref>{{Cite book |last=Wang |first=Penglin |url=https://books.google.com/books?id=mOdRDwAAQBAJ&pg=PA190%7D%7D |title=Linguistic Mysteries of Ethnonyms in Inner Asia |date=2018 |publisher=Lexington |isbn=978-1498535281 |location=Lanham |pages=189–190}}</ref> Энэ нь Ашина овгийн гадаад төрхийг өөрчлөх нь МЭ 7-р зууны дунд үе гэхэд бараг дууссан болохыг харуулж байна. <ref name=":1">{{Cite book |last=Ahmet. |first=Tasagil |title=Gök-Türkler |date=15 September 2023 |others=Onat, Ayse., Izgi, Özkan., Türk Tarih Kurumu. |isbn=9789751624604 |edition=3 cilt birarada 1. baski |location=Ankara |oclc=880367410}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (September 2022)">хуудас&nbsp;хэрэгтэй</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Шиби хаан|Шиби]] хаан ч, Чулуо хаан ч аль аль нь Килиби хааныг Ашина мөн гэдэгт эргэлзэж байсан, учир нь тэрээр тужүе(түрэг) гэхээсээ илүү согд хүнтэй төстэй байсан бөгөөд түүнийг шадар байхаас сэргийлсэн юм. <ref>Jiu Tangshu, [舊唐書/卷194上 - 维基文库，自由的图书馆 vol. 194a], txt: '思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設'</ref> <ref>translated by and quoted in Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", ''Inner Asia'' 19. </ref> Туркийн түүхч [[:tr:Emel Esin|Эмел Эсин]] "Түрэгийн гүрний гишүүд, ялангуяа [[Күлтигин|Көл Тигин]] илт монголжуу төрхтэй байсан" нь монголжуу төрхтнүүдтэй гэрлэсэнтэй холбоотой байж магадгүй гэж үзжээ. <ref name="Esin1980" /> Тэрээр мөн Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэхийг эрэлхийлдэг байсан гэж "Магадгүй Хятадыг захирах боломж олдох болов уу, эсвэл эхийн өндөр төрөлт нь ахмад настны баталгаатай байсан" гэж бичжээ. Ашина хунтайжийн хожуу дүрсэлсэн Кул Тигиний цээж баримал нь Зүүн Азийн дүр төрхтэй болохыг Эсин тэмдэглэв. <ref name="Esin1980">{{Cite book |last=Esin |first=Emel |title=A History of Pre-Islamic and Early-Islamic Turkish Culture |date=1980 |publisher=Ünal Matbaasi |location=Istanbul |page=116}}</ref> == Генетик == Канадын эрдэмтэн Жу-Юп Лигийн үзэж байгаагаар Ашина овог нь эцгийн R1a1 гаплогруппынх байж магадгүй гэж үзсэн юм. Энэ таамаглалын үндэслэл нь Ашина овгийг [[Енисейн киргиз|Енисей Киргизүүд]], мөн Ираны Сакатай нягт холбоотой гэж үздэг. Енисей Киргизүүдийн орчин үеийн удам болох [[Киргизүүд]] R1a-Z93 хаплогруппын хамгийн өндөр давтамжтай хүмүүсийн нэг юм. <ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |date=2018 |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=666361 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |language=English |volume=71 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |issn=0001-6446 |s2cid=133847698}}</ref> Энэ удам угсаа нь хүрэл зэвсгийн үед Алтайн нутагт нүүж ирсэн Индо-Иранчуудтай холбоотой гэж үздэг бөгөөд янз бүрийн [[түрэг]] бүлгүүд тээж явдаг. <ref>{{Cite journal |last=Wen |first=Shao-qing |last2=Du |first2=Pan-xin |last3=Sun |first3=Chang |last4=Cui |first4=Wei |last5=Xu |first5=Yi-ran |last6=Meng |first6=Hai-liang |last7=Shi |first7=Mei-sen |last8=Zhu |first8=Bo-feng |last9=Li |first9=Hui |date=March 2022 |title=Dual origins of the Northwest Chinese Kyrgyz: the admixture of Bronze age Siberian and Medieval Niru'un Mongolian Y chromosomes |url=https://www.researchgate.net/publication/354654630 |journal=Journal of Human Genetics |volume=67 |issue=3 |pages=175–180 |doi=10.1038/s10038-021-00979-x |pmid=34531527 |s2cid=254103532}}</ref> Америкийн түүхч Питер Голден Ашина овгийн удамшлын Y-ДНК-ийн генетикийн шинжилгээ нь Энэтхэг-Иранчуудтай холбоотой болохыг баталж байгаа юм шиг "түрэгүүд бүхэлдээ" нэг төрлийн бус, олон ялгаатай генийн популяциас бүрддэг байсан" үздэг ". <ref>{{Cite journal |last=Golden |first=Peter |date=2018 |title=The Ethnogonic Tales of the Türks |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0971945818775373?journalCode=mhja |journal=SAGE |volume=21 |issue=2 |page=314 |doi=10.1177/0971945818775373 |s2cid=166026934}}</ref> 2023 онд Шяомин Ян ( Түрэгийн [[Хөх Түрэгийн хаант улс|хаант улсыг]] үндэслэгч [[Мукан хаан|Бумин хааны]] хоёр дахь хүү [[Буман хаан|Муган хааны]] охин, Хатан хаан Ашина ) хааны Ашинагийн эртний гишүүнд хийсэн анхны генетикийн шинжилгээг 2023 онд хийжээ. Баруун-Еврази нь ердөө (2.3%) ихэнх нь Зүүн Хойд Азийн (97.7%) гэж гарч иржээ. Баруун-Евразийн нь Ашинагийн наснаас 1566 ± 396 жилийн өмнөх (өөрөөр хэлбэл 5-р зууны үеийн) нэг хольцтой ( [[Афанасьевийн соёл]]-той) тохирч байв c. МЭӨ 1000 ). Судлаачид хатан хаан Ашина Зүүн хойд Азийн mtDNA гаплогрупп F1d -д харьяалагддаг болохыг тогтоожээ. Ашина угсаатны хувьд бусад түрэг бүлгүүдээс илүү Зүүн Хойд Азийнхантай ялангуяа генетикийн хувьд илүү ойр байсан бөгөөд төмрийн зэвсгийн дараах үеийн Амар мөрний Түнгүс хүмүүс([[Орчон]],Нанай) болон Монголын тал нутгийн бэлчээрийн малчидтай генетикийн хувьд хамгийн ойр байсан нь Ашина овог Эртний Зүүн Хойд Азиас гаралтай байж магадгүй гэсэн онолыг дэмждэг. <ref>{{Cite journal |last=Meng |first=Hailiang |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://www.researchgate.net/publication/366965287 |journal=Journal of Systematics and Evolution |quote="Ashina individual clustered with ancient populations from Northeast Asia and eastern Mongolia Plateau, and especially with the Northeast Asian hunter‐gatherers."}}</ref> * == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} * {{Cite book |last=Brook |first=Kevin Alan |title=The Jews of Khazaria |url=https://archive.org/details/jewsofkhazaria0000broo |publisher=Rowman & Littlefield |year=2018}} * {{Cite book |last=Christian |first=David |title=A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Vol. 1: Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |publisher=Blackwell |year=1998}} * Findley, Carter Vaughin. ''The Turks in World History''. Oxford University Press, 2005.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-19-517726-6|0-19-517726-6]]. * Golden, Peter. ''An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East'', Harrassowitz, 1992. * {{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0-8135-1304-1 |url-access=registration}} * {{Cite web |title=Klyashtorny, Sergei. "Орхонские тюрки" ("Orhon Turks"). |url=http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070808014724/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |archive-date=2007-08-08 |access-date=2007-05-15}} ''The [[Зөвлөлтийн агуу нэвтэрхий толь бичиг|Great Soviet Encyclopedia]]'' 2nd ed. Soviet Encyclopedia, 1950–1958. * {{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |last2=Kuang |first2=Shuntu |date=2017-10-18 |title=A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples |url=https://brill.com/view/journals/inas/19/2/article-p197_197.xml |journal=Inner Asia |volume=19 |issue=2 |pages=197–239 |doi=10.1163/22105018-12340089 |issn=2210-5018 |s2cid=165623743 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Sinor |first=Denis |url=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC |title=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 |last2=Klyashtorny |first2=S. G. |date=1 January 1996 |publisher=[[UNESCO]] |isbn=9231032119 |editor-last=Litvinsky |editor-first=B. A. |pages=327–346 |chapter=The Türk Empire |author-link=Denis Sinor |access-date=29 May 2015}} * Róna-Tas, András. ''Hungarians and Europe in the Early Middle Ages''. Central European University Press, 1999.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/963-9116-48-3|963-9116-48-3]]. Page 280. * {{Cite book |last=Skaff |first=Jonathan Karem |title=Military Culture in Imperial China |url=https://archive.org/details/militaryculturei0000unse |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03109-8 |editor-last=Nicola Di Cosmo}} * Zhu, Xueyuan. ''The Origins of Northern China's Ethnicities''. Beijing: Zhonghua Shuju, 2004.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-101-03336-9|7-101-03336-9]]. * Xue, Zongzheng. ''A History of Turks''. Beijing: Chinese Social Sciences Press, 1992.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-5004-0432-8|7-5004-0432-8]]. * Duan: Dingling, Gaoju and Tiele. 1988, pp.&nbsp;39–41 * Suribadalaha, "New Studies of the Origins of the Mongols", p.&nbsp;46–47. * Cheng, Fangyi. "The Research on the Identification Between Tiele and the Oghuric Tribes". == Гадаад холбоосууд == * [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Лев Гумилев Ашина овгийн тухай] {{In lang|ru}} [[Ангилал:Евразийн нүүдэлчид]] ack2uliwdqz7fhy80hz5knlg49f68aw 0 136889 865746 859695 2026-08-12T02:22:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 865746 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн түүх''' (мөн бүх нийтийн түүх гэгддэг) нь анхны Хомо сапиенс үүссэн цагаас өнөөг хүртэлх хүн төрөлхтний түүхийг хэлдэг байна. Хүн төрөлхтний түүх нь бүтээлч байдал, нээлтийн хөгжлөөр, мөн хүн төрөлхтний материаллаг болон оюун санааны хөгжлийн эрин үеийг тодорхойлсон хүчирхийллийн үйл явдлууд - хувьсгалууд зэргээр тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Файл:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb]] [[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb]] Өнгөрсөн үед хүн төрөлхтний түүхийн эхлэл нь түүхийн өмнөх үеэс ялгаатай нь дэлхий дээрх хэд хэдэн газарт бичгийн бие даасан нээлт гэж тодорхойлогдсон бөгөөд энэ нь хүний ​​ой санамжийг мөнхжүүлж, дараагийн үеийнхэнд уламжлан дамжуулах, улмаар мэдлэгийг түгээх, нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог тодорхой дэд бүтцийг бий болгосон. Баруун Азид ойролцоогоор 13,000 жилийн өмнө эхэлсэн Неолитын үеийн хөдөө аж ахуйн хувьсгалын ([[Неолитын хувьсгал]] гэгддэг) үр дүнд нүүдэлчин амьдралын хэв маягаас (мал аж ахуй, цугларалт зэрэг) газар тариалан руу шилжсэн суурин нийгэмлэгүүдийн тархалтад хүргэсэн. Хөдөө аж ахуй руу шилжсэнээр хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийн хэрэглэж, бусад нийгэмтэй солилцоо хийхэд ашигладаг илүүдэл бүтээгдэхүүнийг бий болгосон. Илүүдэл бүтээгдэхүүн бий болж, хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийг чөлөөлсөн нь нийгмийн хөгжлийн шинэ, урт хугацааны үе шатыг эхлүүлж, анх эрэмбэлэгдэж, дараа нь давхаргажиж, эцэст нь анги давхаргад суурилсан нийгэм бий болоход хүргэсэн. Тархай бутархай нийгэмлэгүүд, ихэвчлэн чухал усны эх үүсвэр (гол мөрөн, нуур)-ын ойролцоо байрладаг бөгөөд аажмаар улам бүр том нэгж болж хувирсан бөгөөд энэ нь улам бүр үр ашигтай тээврийн хэрэгслийн хөгжлийг дагаж оршиж байв. Зэргэлдээ суурин бүлгүүдийн хоорондох хааяа тохиолддог зөрчилдөөн, өрсөлдөөнөөр дүүрэн нийгэмлэгүүдийн нэгдэл нь мянган жилийн турш бүр ч том нийгмийн нэгжүүд болох улс орнууд, тэр ч байтугай эзэнт гүрнүүдийг бий болгоход хүргэсэн. Эдгээр үйл явдлууд нь [[Месопотами]], [[Эртний Египет|Египет]], [[Эртний Энэтхэг|Энэтхэг]], эртний Хятадад эртний соёл иргэншлүүд бий болох замыг нээж өгсөн бөгөөд энэ нь МЭӨ 3500 оны орчим үеийг түүхийн эртний үеийн эхлэл гэж тооцдог. Эдгээр эртний соёл иргэншил нь мэдлэгийг үеэс үед биет хэрэгслээр уламжлан дамжуулах боломжийг олгодог [[Бичиг үсэг|бичиг үсгийг]] зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь бусад хүчин зүйлсийн хамт олон янзын гар урлалын хөгжил, хөдөлмөрийн хуваарилалт, нийгмийг анги давхаргад хуваахыг өдөөсөн байдаг юм. Бичиг үсэг бий болсны дараа үйл явдлуудыг анх тогтмол бус боловч хожим нь тэмдэглэж, бичгийн түүхийн эхлэлийг тавьсан. Эдгээр соёл иргэншил нь бүс нутгийн эзэнт гүрнүүдийг бий болгож, өнөө үед бидэнд мэдэгдэж буй философийн болон шашны санаануудыг хөгжүүлэх үндэс суурь болсон бөгөөд энэ нь [[Хүрэл зэвсгийн үе|Хүрэл зэвсгийн]] сүүл үеийн [[Хиндү шашин]], хожим [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Күнзийн сургаал]], [[Грекийн философи]], Жайнизм, [[Иудаизм]], Даоизм буюу [[Бумбын шашин]], Зороастрианизм зэрэг үзлүүдийн хүрээнд бий болсон юм. [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb]] Эртний эриний төгсгөлд Европын [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унаснаар Эртний үе дуусгавар болж [[Дундад зуун|Дундад зууны]] эхлэл тавигдсан гэж үздэг. [[15-р зуун|15-р зууны]] дунд үед Хятадад [[дарь]] зохиож, [[Иоханнэс Гутэнбэрг|Иоханнэс Гутэнберг]] үсгийн хэв дээр суурилсан хэвлэх машин зохион бүтээсэн нь түүхийг орчин үеийн эрин үе рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ үед [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалт]], [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]] зэрэг бусад дагавар хөгжлүүд гарч ирсэн. Орчин үеийн эхэн үед буюу 1500-1800 онуудад Европын гүрнүүд дэлхийн олон бүс нутгийг нээн судалж, колоничилж, соёл, эдийн засгийн солилцоог эрчимжүүлсэн. Энэ эрин үед Европ колоничлолын мөлжлөг, тив дамнасан худалдаа, шинэ нээлтүүдийн үр дүнд оюуны, соёлын болон технологийн томоохон хөгжил дэвшилд хүрсэн. [[18-р зуун]] гэхэд мэдлэг, технологийн дэвшлийн хуримтлал, ялангуяа Европт тодорхой олныг хамарсан нь Аж үйлдвэрийн хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. Тэр хувьсгалаас хойших сүүлийн 250 жилийн хугацаанд мэдлэг, технологи, худалдаа арилжааны салбарын дэвшил, мөн зайлшгүй дайн тулаан эрс нэмэгдэж, өнөөгийн дэлхий ертөнц болон хязгаарлагдмал нөөцтэй гараг дээр амьдарч буй хүмүүсийг боломж, аюул заналхийллийн аль алинтай нь тулгарахад хүргэсэн юм. [[Файл:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb]] Бүтээмжтэй хүчний хурдацтай өсөлт нь олон улсын худалдаа, колоничлолыг хүрээг улам бүр нэмэгдүүлж, даяаршлын замаар олон янзын соёл иргэншлийг холбож, Европын ноёрхлыг бэхжүүлсэн бөгөөд энэ нь [[19-р зуун|19-р зууны]] турш үргэлжилсэн. Шинжлэх ухаан, анагаах ухаан, технологи, худалдаа хурдацтай хөгжиж, дэлхийн эдийн засгийг бий болгох, амьдралын түвшин, чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулах боломжийг олгосон; энэ нь эргээд хүн амын хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн. Үүний зэрэгцээ, [[20-р зуун|20-р зуунд]] шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил нь дэлхийн нэг болон хоёрдугаар дайн, дэлхийн цөмийн дайны аюул заналхийлэлд нөлөөлсөн. 20-р зууны хоёрдугаар хагаст хүн төрөлхтөн сансар судалалыг эхлүүлсэн бөгөөд үүнийг [[Хиймэл дагуул|сансрын хиймэл дагуул]] болон анх хүн сансарт ниссэн, мөн сансрын нисгэгчдийн [[сар]] руу хийсэн нислэгээр эхлүүлсэн. Орчин үед технологийн хурдацтай хөгжил, үйлдвэрлэлийн өсөлт, дэлхийн хүн ам үргэлжилсээр байна. Мөн хүний ​​үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй хүрээлэн буй орчны доройтол улам бүр эрчимжиж байна. [[Ангилал:Түүх]] 8fbxa4f5rdu76lbcjiosvjjvcng1zk1 865751 865746 2026-08-12T02:27:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 865751 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн түүх''' (мөн бүх нийтийн түүх гэгддэг) нь анхны Хомо сапиенс үүссэн цагаас өнөөг хүртэлх хүн төрөлхтний түүхийг хэлдэг байна. Хүн төрөлхтний түүх нь бүтээлч байдал, нээлтийн хөгжлөөр, мөн хүн төрөлхтний материаллаг болон оюун санааны хөгжлийн эрин үеийг тодорхойлсон хүчирхийллийн үйл явдлууд - хувьсгалууд зэргээр тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Файл:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb]] [[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb]] Өнгөрсөн үед хүн төрөлхтний түүхийн эхлэл нь түүхийн өмнөх үеэс ялгаатай нь дэлхий дээрх хэд хэдэн газарт бичгийн бие даасан нээлт гэж тодорхойлогдсон бөгөөд энэ нь хүний ​​ой санамжийг мөнхжүүлж, дараагийн үеийнхэнд уламжлан дамжуулах, улмаар мэдлэгийг түгээх, нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог тодорхой дэд бүтцийг бий болгосон. Баруун Азид ойролцоогоор 13,000 жилийн өмнө эхэлсэн Неолитын үеийн хөдөө аж ахуйн хувьсгалын ([[Неолитын хувьсгал]] гэгддэг) үр дүнд нүүдэлчин амьдралын хэв маягаас (мал аж ахуй, цугларалт зэрэг) газар тариалан руу шилжсэн суурин нийгэмлэгүүдийн тархалтад хүргэсэн. Хөдөө аж ахуй руу шилжсэнээр хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийн хэрэглэж, бусад нийгэмтэй солилцоо хийхэд ашигладаг илүүдэл бүтээгдэхүүнийг бий болгосон. Илүүдэл бүтээгдэхүүн бий болж, хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийг чөлөөлсөн нь нийгмийн хөгжлийн шинэ, урт хугацааны үе шатыг эхлүүлж, анх эрэмбэлэгдэж, дараа нь давхаргажиж, эцэст нь анги давхаргад суурилсан нийгэм бий болоход хүргэсэн. Тархай бутархай нийгэмлэгүүд, ихэвчлэн чухал усны эх үүсвэр (гол мөрөн, нуур)-ын ойролцоо байрладаг бөгөөд аажмаар улам бүр том нэгж болж хувирсан бөгөөд энэ нь улам бүр үр ашигтай тээврийн хэрэгслийн хөгжлийг дагаж оршиж байв. Зэргэлдээ суурин бүлгүүдийн хоорондох хааяа тохиолддог зөрчилдөөн, өрсөлдөөнөөр дүүрэн нийгэмлэгүүдийн нэгдэл нь мянган жилийн турш бүр ч том нийгмийн нэгжүүд болох улс орнууд, тэр ч байтугай эзэнт гүрнүүдийг бий болгоход хүргэсэн. Эдгээр үйл явдлууд нь [[Месопотами]], [[Эртний Египет|Египет]], [[Эртний Энэтхэг|Энэтхэг]], эртний Хятадад эртний соёл иргэншлүүд бий болох замыг нээж өгсөн бөгөөд энэ нь МЭӨ 3500 оны орчим үеийг түүхийн эртний үеийн эхлэл гэж тооцдог. Эдгээр эртний соёл иргэншил нь мэдлэгийг үеэс үед биет хэрэгслээр уламжлан дамжуулах боломжийг олгодог [[Бичиг үсэг|бичиг үсгийг]] зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь бусад хүчин зүйлсийн хамт олон янзын гар урлалын хөгжил, хөдөлмөрийн хуваарилалт, нийгмийг анги давхаргад хуваахыг өдөөсөн байдаг юм. Бичиг үсэг бий болсны дараа үйл явдлуудыг анх тогтмол бус боловч хожим нь тэмдэглэж, бичгийн түүхийн эхлэлийг тавьсан. Эдгээр соёл иргэншил нь бүс нутгийн эзэнт гүрнүүдийг бий болгож, өнөө үед бидэнд мэдэгдэж буй философийн болон шашны санаануудыг хөгжүүлэх үндэс суурь болсон бөгөөд энэ нь [[Хүрэл зэвсгийн үе|Хүрэл зэвсгийн]] сүүл үеийн [[Хиндү шашин]], хожим [[Буддын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Эртний Грекийн философи]], Жайнизм, [[Иудаизм]], Даоизм буюу [[Бумбын шашин]], Зороастрианизм зэрэг үзлүүдийн хүрээнд бий болсон юм. [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb]] Эртний эриний төгсгөлд Европын [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унаснаар Эртний үе дуусгавар болж [[Дундад зуун|Дундад зууны]] эхлэл тавигдсан гэж үздэг. [[15-р зуун|15-р зууны]] дунд үед Хятадад [[дарь]] зохиож, [[Иоханнэс Гутэнбэрг|Иоханнэс Гутэнберг]] үсгийн хэв дээр суурилсан хэвлэх машин зохион бүтээсэн нь түүхийг орчин үеийн эрин үе рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ үед [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалт]], [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]] зэрэг бусад дагавар хөгжлүүд гарч ирсэн. Орчин үеийн эхэн үед буюу 1500-1800 онуудад Европын гүрнүүд дэлхийн олон бүс нутгийг нээн судалж, колоничилж, соёл, эдийн засгийн солилцоог эрчимжүүлсэн. Энэ эрин үед Европ колоничлолын мөлжлөг, тив дамнасан худалдаа, шинэ нээлтүүдийн үр дүнд оюуны, соёлын болон технологийн томоохон хөгжил дэвшилд хүрсэн. [[18-р зуун]] гэхэд мэдлэг, технологийн дэвшлийн хуримтлал, ялангуяа Европт тодорхой олныг хамарсан нь Аж үйлдвэрийн хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. Тэр хувьсгалаас хойших сүүлийн 250 жилийн хугацаанд мэдлэг, технологи, худалдаа арилжааны салбарын дэвшил, мөн зайлшгүй дайн тулаан эрс нэмэгдэж, өнөөгийн дэлхий ертөнц болон хязгаарлагдмал нөөцтэй гараг дээр амьдарч буй хүмүүсийг боломж, аюул заналхийллийн аль алинтай нь тулгарахад хүргэсэн юм. [[Файл:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb]] Бүтээмжтэй хүчний хурдацтай өсөлт нь олон улсын худалдаа, колоничлолыг хүрээг улам бүр нэмэгдүүлж, даяаршлын замаар олон янзын соёл иргэншлийг холбож, Европын ноёрхлыг бэхжүүлсэн бөгөөд энэ нь [[19-р зуун|19-р зууны]] турш үргэлжилсэн. Шинжлэх ухаан, анагаах ухаан, технологи, худалдаа хурдацтай хөгжиж, дэлхийн эдийн засгийг бий болгох, амьдралын түвшин, чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулах боломжийг олгосон; энэ нь эргээд хүн амын хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн. Үүний зэрэгцээ, [[20-р зуун|20-р зуунд]] шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил нь дэлхийн нэг болон хоёрдугаар дайн, дэлхийн цөмийн дайны аюул заналхийлэлд нөлөөлсөн. 20-р зууны хоёрдугаар хагаст хүн төрөлхтөн сансар судалалыг эхлүүлсэн бөгөөд үүнийг [[Хиймэл дагуул|сансрын хиймэл дагуул]] болон анх хүн сансарт ниссэн, мөн сансрын нисгэгчдийн [[сар]] руу хийсэн нислэгээр эхлүүлсэн. Орчин үед технологийн хурдацтай хөгжил, үйлдвэрлэлийн өсөлт, дэлхийн хүн ам үргэлжилсээр байна. Мөн хүний ​​үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй хүрээлэн буй орчны доройтол улам бүр эрчимжиж байна. Хүн төрөлхтний түүхийг [[түүхийн шинжлэх ухаан]], [[археологи]], [[хэл шинжлэл]], [[Хүн судлал|антропологи]], [[генетик]] зэрэг олон тооны шинжлэх ухааны салбарууд судалдаг. [[Ангилал:Түүх]] nv45r0b5kkm13htb4ojkfxvqvx5k7pj 0 138258 865773 850139 2026-08-12T03:03:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 865773 wikitext text/x-wiki [[Шинжлэх ухаан]]<nowiki/>ы [[түүх]] нь эртний үеэс өнөөг хүртэл шинжлэх ухааны хөгжлийг хамардаг байна. Энэ нь шинжлэх ухааны гурван үндсэн салбарыг бүхэлд нь хамардаг: [[байгалийн шинжлэх ухаан]], [[нийгмийн шинжлэх ухаан]], албан ёсны шинжлэх ухаан. Портогийн шинжлэх ухаан, эртний шинжлэх ухаан болон байгалийн философи, жишээлбэл, [[алхими]], [[одон орон]] нь [[Төмөр зэвсгийн үе]], анхны үеийн [[Хүрэл зэвсгийн үе|Хүрэл зэвсгийн үед]] эртний Ром, Грекийн болон Дунд эрин үеийн үед үргэлжлэн хөгжсөн бөгөөд шинжлэх ухааны албан ёсны салбарууд байгуулагдсанаар Эрдэм шинжилгээний эрин үед буурсан байна. Шинжлэх ухааны хамгийн эхний үндэс нь МЭӨ 3000-1200 оны үед [[Эртний Египет]] болон [[Месопотами]] дахь иргэншлүүдийн үед бий болсон гэж үздэг. Эдгээр иргэншлүүдийн [[математик]], [[Одон орон|астрономи]], анагаах ухааны салбарт оруулсан хувь нэмэр нь дараагийн [[Эртний Грекийн философи]] болон бусад олон шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан байна. Үүний дагуу байгалийн шалтгааны үндсэн дээр дэлхийн физик үйл явдлуудыг тайлбарлах зорилгоор албан ёсны оролдлого хийсэн байдаг юм. Баруун [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын Эзэнт Гүрэн]] унасны дараа [[Грек]]<nowiki/>ийн дэлхий ертөнцийн тухай мэдлэг нь Дундад зууны эхэн үеийн (400-1000 он) [[Латин хэл|латин хэлтэй]] Баруун [[Европ|Европт]] муудсан боловч [[Грек хэл|Грек хэлтэй]] [[Византын эзэнт гүрэн|Византын Эзэнт Гүрэнд]] амжилттай хадгалагдсан. Грекийн бичиг баримтуудын орчуулгын тусламжтайгаар, Хелленистийн ертөнцийг үзэх үзэл нь Исламын Алтан Үеийн үед [[Араб]] хэлтэй [[Исламын ертөнц|Исламын ертөнцөд]] хадгалагдаж, шингэсэн. Грек болон Исламын шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг 10-13-р зууны үед Баруун Европт сэргээж, байгалийн философи болон шинжлэх ухааны сургалт өрнөсөн. Азид [[Эртний Энэтхэг]] болон тусдаа Эртний [[Хятад]] дахь шинжлэх ухааны уламжлалууд мөн хөгжсөн бөгөөд Хятад хэв маяг нь [[Вьетнам]], [[Солонгос|Солонгос,]] [[Япон|Японд]] нөлөөлсөн байдаг. Месоамерикийн Колумбийн үеэс өмнөх хүмүүсийн дунд Сапотек иргэншил нь хуанли зохиох зорилгоор астрономи, математик салбарын анхны уламжлалуудаа тогтоосон бөгөөд дараа нь Майя зэрэг бусад иргэншлүүд нь үүнийг үргэлжлүүлсэн. 97ixrwlhn3cuwrjnzgxdmo6o27cwxnw 0 147844 865743 865577 2026-08-12T01:37:54Z Zorigt 49 865743 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь монголчууд''' ({{langx|en|Mongolian Americans}})- Монгол үндэстэн америкчууд. Албан ёсны болон албан бус тооцоогоор 40 орчим мянган монгол иргэн ажиллаж, амьдарч, суралцаж байна. АНУ-д оршин суугаа монголчуудын хууль ёсны статусыг авч үзвэл: * '''АНУ-ын иргэншил авсан''': 3,413 иргэн * '''Ногоон карт (Байнгын оршин суугч)''': 9,583 иргэн * '''Цагаачилсан''': 3,566 иргэн * '''Улс төрийн орогнол авсан''': 1,252 иргэн * '''Ногоон картны сугалаа хожсон''': 1,065 иргэн * Багагүй хувийг F-1 буюу оюутны визтэй суралцагчид болон богино, урт хугацааны ажлын визтэй иргэд эзэлдэг. == Түүх == Америк оронд ардчилал ялахаас өмнө Эрдэнэтийн УБҮ-ээс залуус суралцахаар анх [[Денвер|Денверт]] очиж албан ёсны суурьшлын эхлэлийг тавьсан гэж үзэж болно. Харин Ардын хувьсгалаас хойш бол [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] өөрийн шавь нарын хамт ирж суурьшсан нь эхлэл байж болох. Хүнд хатуу цагт Дилав хутагтын дагуул болж ирэн энд суурьшиж, бурханы шашны үнэнч зүтгэлтэн байсаар 104 насандаа таалал төгссөн Өмнөговь аймгийн уугуул Жамбалдорж гуай хамгийн олон жил амьдарсан монгол хүн нь болох байх. АНУ-д ирж суурьшсан монголчуудын төвлөрөл 2000 оноос хойш нэлээд эрчимжсэн юм билээ. == Монголчуудын холбоод == АНУ-д монголчууд олноор суурьшсан хот болгон Монголчуудын Холбоо байгуулан тухайн хотдоо ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа зориулан олон арга хэмжээг санаачлан зохион байгуулдаг. Тэд нийтлэг байдлаар хотдоо Монголын уламжлалт баяр болох [[цагаан сар]], [[наадам]], шинэ жилийн баярыг монголчуудынхаа хамтад тэмдэглэж, сүүлийн жилүүдэд монгол хүүхдүүдийн урлаг соёлын арга хэмжээг өргөнөөр зохион байгуулах болсон. Вашингтон ДС орчмын Монголчуудын Холбоо \Ц.Ивээлт\, Чикаго орчмын Монголчуудын Холбоо \Л.Гэрлээ Баясгалан\ Бэй-Ариа хавийн Монголчуудын Холбоо \Лувсанжамбаа\ Колорадогийн Монголчуудын Холбоо \М.Цогтсайхан\ Лос-Анжелесын Монголчуудын Холбоо \Д.Мөнхзул\ Сакраментогийн Монголчуудын Холбоо \Д.Амаржаргал\ гээд байгууллагууд албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулж байна. Нью-Йорк хотноо суурьших болсон Д.Бямбаа \Монгол эвэнтс\ энэ хотын монголчуудад зориулан олон ажлыг санаачлан хийж байна. == Цахим хуудсууд == Америкт анх ирж буй монголчууддаа хэрэгтэй мэдээлэл өгч туслах зорилгоор байгуулагдаж байсан цахим сайтууд өдгөө өөрсдийн гэсэн өнгө төрх болон үйлчлүүлэгчидтэй болжээ. 2006 онд үүсэж байсан '''www.orloo.com''' сайт “Дэлхий нийтээр тархан суугаа монголчуудын мэдээ, мэдээллийн нэгдсэн төв” гэсэн уриатайгаар эхэлж байсан бол 6 жилийн дараа энэ зорилтдоо аль хэдийн хүрч чадсан нь үүсгэн байгуулагч нэгэн гэр бүлийн хос болох Б.Тайван, А.Ариунаа \Вашингтон ДС\ нарын нөр их хөдөлмөр, хичээл зүтгэлийн үр шим. Өдгөө хамгийн олон хандалттай болж байгаа энэ сайт зөвхөн Америк дахь төдийгүй гадаадын бусад орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа хүрч чадсанаараа онцлогтой. Хэл шинжлэлийн доктор М.Саруул-Эрдэнийн \Вашингтон ДС\ өөрийн анд нөхдийн хамтаар эрхлэн ажиллуулдаг '''www.dayarmongol.com''' цахим сайт оюунлаг хэрнээ хэл шинжлэл, түүхийн болон бусад олон салбарын эрдэмтдийн бичлэг дээрээ тулгуурладгаараа өөрийн гэсэн өвөрмөц төрхийг илтгэдэг. Д.Өлзийхутагийн \Чикаго\ нээн ажиллуулж байгаа '''www.medeelel.com''' сайт нь дүрстэй мэдээлэл дээр тулгуурладаг төдийгүй маш олон мэдээллийн сайтуудын нэгдэл болж чадсанаараа өөрийн онцлогоо харуулдаг. М.Цэрэндоржийн \Сан-Франциско\ эрхэлдэг '''www.zamdaan.com''' сайт нь зүүн эргийн монголчуудын мэдээ, мэдээллийг голчилдог хэрнээ спортын мэдээллийг нэлээд голчилдог нь “таван цагираг”-ийн Энхтүвшингийн хоршилтой холбоотой байх. Нэлээд эртнээс үйл ажиллагаагаа эхэлж нийт монголчуудад дуу хөгжмийн баялаг сангаараа хэрэгцээг нь хангаж байдаг '''www.asuult.net''' сайт нь Хундагаагийн \[[Лос-Анжелес]]\ сонирхол болон зүтгэлийн онцлог. Эдгээрээс гадна АНУ-ын монголчууд олноор суурьшсан хот болгоны Монголчуудын Холбоод өөр өөрийн мэдээллийн сайтуудтай. “Америкийн анхны мэргэжлийн монгол ТВ” тодотголтой сэтгүүлч Сарантуяагийн удирддаг нэвтрүүлгүүд МҮОНТВ-ээр нэвтрүүлгээ цацдаг бол, нэвтрүүлэгч Б.Уранчимэгийн “UMON” ТВ Монголын НТВ-ээр, сэтгүүлч Батбаярын “Америкийн өнгө” Монголын “УБ ТВ”-ээр, МУГЖ Н.Батцэцэг, түүний гэр бүл найруулагч О.Машбат нарын “Үгүйлэн санана” нэвтрүүлэг Монголын хэд хэдэн ТВ-ээр тус тус нэвтрүүлгүүдээ цацдаг болсоор удаж буй. Энэ нь АНУ-дахь монголчуудын мэдээ мэдээлэл болон аж амьдрал, санаа бодол, санал санаачлагыг Монголын үзэгчдэд хүргэж байгаа ГҮҮР нь болж байв. == Монгол сургуулиуд == Америкт олон жилээр суурьшсан монголчуудын хүүхдүүд болон АНУ-д төрж өсөж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэл, соёл, ёс заншил, монгол урлагийг сурталчлан, зааж сургах зорилгоор анхлан Денвер хотноо байгуулагдсан монгол сургуулийн араас өдгөө нэлээд хотуудад Монгол сургуулиуд байгуулагдан, жилээс жилд өргөжин тэлсээр байна. Ц.Дүүрэн \Денвер\, Мөнгөнцэцэг\Вашингтон ДС\,С.Энхтуяа \Чикаго\, Мандах \Лос-Анжелес\ захиралтай монгол сургуулиудын хамт олон, Сан-Францискод үйл ажиллагаагаа явуулдаг “Гэр төв” зэрэг байгууллагууд  АНУ-д суралцаж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэлээр нь их зүйлийг зааж сурган тэдэнд “МОНГОЛ ХҮН” гэдгээ марталгүй санаж, монгол эх орноороо бахархаж байх оюун санааны их баялгийг бүтээж байна. ==Мөн үзэх== * [[Монгол-Америкийн харилцаа]] * [[АНУ дахь хятадууд]] * [[АНУ дахь энэтхэгчүүд]] * [[АНУ дахь солонгосчууд]] * [[АНУ дахь вьетнамчууд]] 66wr4eky0ufyurxhkmvei201u5mrkbq 0 147845 865741 865578 2026-08-12T01:33:58Z Zorigt 49 865741 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь оросууд''' ({{langx|en|Russian American}}, {{langx|ru|Русские американцы}}) гэдэг нь [[орос хэл]]ээр ярьдаг иргэд эсвэл [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын байнгын оршин суугчид бөгөөд угсаатны оросууд, Оросын эсвэл хуучин ЗХУ эсвэл хуучин Оросын эзэнт гүрний бусад орноос ирсэн цагаачид эсвэл цагаачдын үр удам юм. 2008 оны байдлаар ойролцоогоор 3 сая америк хүн орос гаралтай гэж мэдэгджээ. 2000 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоор 706,000 америк хүн орос хэлийг төрөлх хэл гэж үздэг байжээ. Орос хэл нь АНУ-д хамгийн өргөн хэрэглэгддэг долоо дахь хэл байв. 2020 онд АНУ-д ойролцоогоор 1.4 сая орос хүн байсан нь Оросын хүн амын 1%-ийг эзэлж байна. == Түүх == '''Эхний давлагаа''' нь 18, 19-р зууны үед оросууд Америкийг судалсантай холбоотой бөгөөд Номхон далайн эрэг дагуу суурин байгуулсан цөөн тооны Оросын анхдагчдаас бүрдсэн байв. 1820-1917 оны хооронд Оросын эзэнт гүрнээс дор хаяж 3.3 сая цагаач АНУ-д ирсэн боловч тэдний цөөхөн нь угсаатны хувьд оросууд байв. 20-р зууны эхний арван жилд (шилжилтийн бараг тал хувийг (1.6 сая) бүрдүүлсэн) 44 орчим хувь нь еврейчүүд, 27 хувь нь польшууд, 9 гаруй хувь нь литвачууд, 8 гаруй хувь нь финчүүд, 6 орчим хувь нь германчууд, ердөө 5 орчим хувь нь оросууд байжээ. '''Хоёр дахь давлагаа''' нь 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхэн үед гарсан бөгөөд голчлон Оросын эзэнт гүрний еврейчүүдээс бүрдсэн байв. Энэ давлагааны гол төлөөлөгчдөд [[Ирвинг Берлин]], [[Шолем Алейхем]] нар багтжээ. '''Гурав дахь давлагаа''' нь 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа Оросоос дүрвэсэн цагаачдаас бүрджээ. Энэ давалгааны гол төлөөлөгчдөд [[Игорь Сикорский]], Владимир Зворыкин, [[Борис Бахметьев]], [[Александр Высоцкий]] нар багтжээ. '''Дөрөв дэх, жижиг давлагаа''' нь Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлөөс 1970-аад оны эхэн үе хүртэл ЗХУ-аас улс төрийн цагаачдаас бүрдсэн байв. Энэ давлагааны гол төлөөлөгч нь [[Иван Елагин]] байв. '''Тав дахь давлагаа''' буюу Зөвлөлтийн үеийн анхны томоохон давлагаа нь 1971 оноос [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]] (Перестройка)-ын эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн. Энэ үеэр ЗХУ-ын еврейчүүд эрх баригчдаас Израил дахь хамаатан садантайгаа дахин нэгдэх зөвшөөрөл авсан. Гэсэн хэдий ч Израилын визээр Зөвлөлт Холбоот Улсаас гарсан, гадаадад байгаа хүмүүсийн олонх нь АНУ руу нүүхийг илүүд үзсэн бөгөөд тухайн үед тус улс Зөвлөлтийн еврей цагаачдад үүдээ нээсэн юм. Энэ үед [[Михаил Барышников]], Михаил Шуфутинский, Михаил Гулько, [[Иосиф Бродский]], Наум Коржавин, Эдуард Лимонов, [[Сергей Довлатов]], Павел Литвинов, [[Александр Солженицын]], [[Савелий Крамаров]], Илья Баскин, Лев Халиф, Константин Кузьминский нар цагаачилсан байна. '''Зургаа дахь бөгөөд хамгийн том давлагаа''' нь 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр [[Төмөр хөшиг]] нээгдсэнтэй холбоотой байсан бөгөөд энэ үед зөвхөн еврейчүүд төдийгүй ЗХУ-д амьдарч байсан бүх үндэстэн, арьс өнгө, шашны төлөөлөгчид АНУ-д бөөнөөрөө цагаачилж эхэлсэн юм. 1980-1990-ээд оны цагаачлал нь үзэл суртлын бүрэлдэхүүн хэсэг бараг бүрэн байхгүй байснаараа онцлог байв. Орос хэлээр ярьдаг хүмүүс анх удаа Америк руу нүүхийг бараг зөвхөн гайхалтай (эх оронтойгоо харьцуулахад) санхүүгийн хэтийн төлөвтэй холбож эхэлсэн. Энэ давлагааны алдартай төлөөлөгчдөд Александр Болонкин, Алексей Мурженко, Владимир Альбрехт, Зенон Позняк, Алексей Пажитнов нар багтдаг. jew8pcvp5c2py28mxvn9gku1g8klrbi 0 147847 865729 865611 2026-08-12T00:29:24Z Zorigt 49 865729 wikitext text/x-wiki '''Мария Петрова''' ({{langx|ru|Мария Павловна Петрова}}, 1964 оны 3-р сарын 9-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод төрсөн) - Оросын хэл зүйн ухааны дэд эрдэмтэн, монголч эрдэмтэн. == Намтар == Мария Петрова 1987 онд Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Дорно дахины факультетын Монгол филологийн тэнхимд сурч төгссөн. Судалгааны чиглэл: * орчин үеийн монгол хэл, * монгол хэлний практик дүрэм, * Монголын уран зохиолын түүх, * 20-21-р зууны Монголын яруу найраг. == Бүтээлүүд == ===Сурах бичиг=== * Монгольский язык. Учебное пособие по чтению с опорой на коммуникативные упражнения. СПб., 2003. 2,5 п.л. ===Өгүүллүүд=== * Түмэнбаярын сэтгэл зүйн зохиолууд (Психологическая проза Тумэнбаяр. На монг. яз.) Түмэнбаяр Ц. Согоо суман, УБ., 2005. Х. 222-229. * Женские судьбы в прозе Ц. Тумэнбаяр // Проблемы литератур Дальнего Востока. Сборник материалов П Международной научной конференции. Т. 2. СПб., 2006. С. 335-341. * Монголын орчин үеийн уран зохиолд нүүдэлчний сэтгэлгээг илэрхийлэх нь (Отражение кочевого менталитета в современной монгольской литературе. На монг. яз.) Цахим мэдээлэл-урлаг, утга зохиол, УБ., 2005. Х. 47-49. * Петрова М. П. Современные монгольские стихи о родителях. Modern Mongolian Poems about Parents. 48th Meeting of the PIAC, Moscow, July 2005. Abstracts. М., 2005. С. 65-67. * Петрова М. П. Новые тенденции в системе жанров современной монгольской литературы // IX Международный конгресс монголоведов. (Улан-Батор, 2006). Доклады российской делегации. М., 2006. С. 305–307. * Петрова М. П. Мир поэзии Риммы Ханиновой. Монгол судлалын чуулган YI боть 1(36). УБ., 2006. Х. 112-125. * Орчин үеийн Монголын яруу найраг дахь хайку шулгийн хандлага. (Тенденции развития хайку в современной монгольской поэзии). Газета Ганунда. Монгол Аялгуу № 20, март 2007. Х. 2. * Поэтика постмодернизма в романе Г. Аюурзаны «Долг в десять снов» // ХХIY Международная научная конференция «Источниковедение и историография стран Азии и Африки» 10-12 апреля 2007. Тезисы докладов. СПб., 2007. С. 127. * Национальное своеобразие творчества Б. Лхагвасурэна. Казань и алтайская цивилизация. 50-я ежегодная международная научная алтаистическая конференция PIAC-50. Казань, 1-6 июля 2007. Казань, 2007. С. 168-170. * Поэтика постмодернизма в романе Г. Аюурзаны «Долг в десять снов». Mongolica-VII. СПб., 2007. С. 35-37 * Ритуальная поэзия Д. Бямбадоржа. Mongolica-VШ. СПб., 2008. {{DEFAULTSORT:Петрова, Мария}} [[Ангилал:Оросын хэл зүйч]] [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] qpuhka467820ox3i0p3rq45qpit3dn7 0 147849 865730 865629 2026-08-12T00:42:00Z Zorigt 49 865730 wikitext text/x-wiki [[Файл:Spb Vasilievsky Island Twelve Collegiums asv2019-09.jpg|thumb|457x457px|Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль]] '''Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль'''(товч. '''СПУИС''') ({{langx|ru|Санкт-Петербу́ргский госуда́рственный университе́т}}) — Оросын ууган Их сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн том, тэргүүлэгч сонгодог их сургуулиудын нэг юм. Энэхүү их сургууль нь баялаг түүхтэй бөгөөд улсын тэргүүлэх их сургуулиудын нэг хэвээр байна. Одоогийн байдлаар СПУИС нь 12,000 гаруй багш, 28,000 гаруй оюутантай. Тус их сургуулийн гол байр нь хотын "Их Сургуулийн эрэг" дээр байрладаг. == Түүх == [[Файл:Фонтан «Петр Первый» в честь 300-летия СПбГУ.jpg|thumb|359x359px|300 жилийн ойд зориулан босгосон "I Пётр" усан оргилуур]] Их сургуулийн үүсгэн байгуулагдсан өдөр маргаантай бөгөөд субьектив асуудал юм. Анх зөвхөн Ленинградын түүхчдийн үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1724 оны 2-р сарын 8-нд [[I Пётр|Их Пётр]] хааны зарлигаар Шинжлэх ухааны академитай нэгэн зэрэг байгуулагдсан Академик Их Сургуулийн залгамжлагч юм (тодруулбал, М.В. Ломоносов 1758-1765 онуудад Академик Их Сургуулийн ректороор ажиллаж байжээ). Энэ хувилбарыг одоогоор их сургуулийн удирдлага болон төр албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч байгааа бөгөөд тус их сургуулийн 300 жилийн ойг 2024 онд албан ёсоор тэмдэглэсэн байна. Хувьсгалаас өмнөх болон хожуу үеийн түүх судлалын аль алиных нь үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1819 онд байгуулагдсан Эзэн хааны Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн залгамжлагч бөгөөд Үндсэн Багшийн Хүрээлэнгийн нэрийг өөрчилж, дараа нь өөрчлөн байгуулсны үр дүнд байгуулагдсан бөгөөд түүх нь 1786 онд байгуулагдсан Багшийн Семинартай холбоотой юм. Энэ тохиолдолд байгуулагдсан огноо нь 1819 оны 2-р сарын 20 байх ёстой бөгөөд үүнийг Оюун санааны асуудал, нийтийн боловсролын сайд хунтайж Александр Голицыны илтгэлд дурдсан байдаг ажээ. === Түүхэн явцдаа өөрчлөгдсөн албан ёсны нэршлүүд === * 1819 — Санкт-Петербургийн Их сургууль * 1821 — Санкт-Петербургийн Эзэн хааны Их сургууль * 1914 — Петроградын Эзэн хааны Их сургууль * 1917 — Петроградын Их сургууль * 1918 — Петроградын Анхны Их сургууль * 1919 — Петроградын Их сургууль * 1921 — Петроградын Улсын Их сургууль * 1924 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1933 — А.С.Бубновын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1937 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1944 — Лениний одонт Ленинградын Улсын Их сургууль * 1948 — А.А.Ждановын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1969 — Лениний болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт А.А.Ждановын нэрэмжит Их сургууль * 1989 — Лениний болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт Улсын Их сургууль * 1991 — Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль == Орчин үеийн статус == 2009 оны 11-р сарын 11-нд Оросын Ерөнхийлөгч [[Дмитрий Медведев]] Оросын тэргүүлэх хоёр их сургууль болох [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]], Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн үйл ажиллагааг зохицуулах хуульд гарын үсэг зурсан. Их сургуулиудад "өвөрмөц шинжлэх ухаан, боловсролын цогцолборууд, улсын хамгийн эртний их сургуулиуд, Оросын нийгмийн хөгжилд онцгой ач холбогдолтой" гэсэн тусгай статус олгосон. Хуулийн дагуу Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль төгсөгчдөд өөрийн гэсэн албан ёсны тамгатай диплом олгох эрхийг авсан. Цаашилбал, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь орчин үеийн Орос улсад Холбооны Улсын Боловсролын Стандартын оронд өөрийн боловсролын стандартыг боловсруулж, баталж, хэрэгжүүлсэн анхны сургууль болжээ. Хуулийн дагуу ректорыг сонгодог байхыг цуцалсан. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилсон их сургуулийн захирлын бүрэн эрхийн хугацаа 6 жилээр хязгаарлагдсан. Үүний зэрэгцээ улсын Ерөнхийлөгч ректорыг хугацаанаас нь өмнө дахин томилох, чөлөөлөх эрх мэдэл олгосон бөгөөд ректорын бүрэн эрхийн хугацааг хоёр удаа сунгаж болдог болжээ. Их сургуулийн Дүрмийг Оросын Засгийн газар 2010 оны 12-р сарын 31-нд баталсан. Дүрмийн дагуу Ректор нь Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн бүтцийг (факультет, тэнхим)-ийг байгуулах, татан буулгах, тэдгээрийн захирлуудыг томилох талаар шийдвэр гаргах өргөн эрх мэдэлтэй болжээ. == Сургалтын хөтөлбөрүүд == * Биологи * Дорно дахины судлал * Газар зүй, Геологи, Гео-экологи, Хөрсний шинжлэх ухаан * Сэтгүүл зүй ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Түүх * Математик ба мэдээллийн технологи * Анагаах ухаан * Менежмент * Нийгмийн ухаан * Нийгэм судлал * Улс төрийн шинжлэх ухаан * Сэтгэл судлал * Орчуулга ба гадаад хэл * Зар сурталчилгаа ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Гадаад хэл болон орос хэл * Либерал урлаг ба шинжлэх ухаан * Биеийн тамир, спорт * Филологи * Философи * Физик * Хими * Эдийн засаг * Хууль зүй * Сурган хүмүүжүүлэх ухаан == Удирдлага == # Коль, Иоханн Петр, Эрдмийн гимназийн байцаагч (1725–26) # Байер, Готтлиб Зигфрид, Гимназийн байцаагч (1726–38) # Крафт, Георг Вольфганг, Гимназийн байцаагч (1738–44) # Ле Рой, Пьер-Луис, Гимназийн байцаагч (1744–48) # Миллер, Герхард Фридрих, Их сургуулийн ректор (1747–50) # Фишер, Иоханн-Эберхард, Гимназийн захирагч (1748–50), байцаагч (1767–68) # Крашенинников, Степан Петрович, Их сургууль болон гимназийн захирагч (1750–55) # Модерах, Карл Фридрих, Их сургууль болон Гимназийн захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч (1755–1758), байцаагч (1758–1761) # [[Михаил Васильевич Ломоносов|Ломоносов]], Михаил Васильевич, Их сургууль болон гимназийн удирдагч (1758–1765) # Котельников, Семен Кириллович (1761–1766) # Браун, Жозеф-Адам, Ректор (1766–1768) # Бакмейстер, Хартвиг ​​Людвиг Христиан, Гимназийн байцаагч (1766–1767, 1768–1777) # Лепохин, Иван Иванович, Гимназийн байцаагч (1777–1794) # Янкович де Мирьево, Федор Иванович, Улсын гол сургууль болон Багшийн семинарын захирал (1783–1785) # Козодавлев, Осип Петрович, Багшийн семинарын захирал (1785-1786) # Иноходцев, Петр Борисович, Биеийн тамирын байцаагч (1794-1797) # Херман, Карл Федорович, Гимназийн ректор (1798-1804) # Кох, Иван Иванович, Багшийн семинарын захирал (1798-1804), 1804 онд Багшийн хүрээлэнгийн захирал # Кукольник, Василий Григорьевич, Багшийн хүрээлэнгийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч (1805-1811, 1816) # Энгельхардт, Егор Антонович, Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1812-1816) # Кавелин, Дмитрий Александрович, Үндсэн Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1816-1818), их сургуулийн захирал (1819-1823) # Балугянский, Михаил Андреевич, ректор (1819-1821) # Зябловский, Евдоким Филиппович орлон гүйцэтгэгч ректор (1821-1825) # Дегуров, Антон Антонович, ректор (1825-1836) # Шульгин, Иван Петрович, ректор (1836-1840) # Плетнев, Петр Александрович, ректор (1840-1861) # Срезневский, Измайл Иванович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861) # Воскресенский, Александр Абрамович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861-1863), ректор (1865-1867) # Ленц, Эмилиус Кристианович, ректор (1863-1865) # Кесслер, Карл Федорович, ректор (1867-1873) # Редкин, Петр Григорьевич, ректор (1873-1876) # Бекетов, Андрей Николаевич (1876-1883) # Андреевский, Иван Ефимович, ректор (1883-1887) # Владиславлев, Михаил Иванович, ректор (1887-1890) # Помяловский, Иван Васильевич, 1890 оны 4-12-р сард орлон гүйцэтгэгч ректор # Никитин, Петр Васильевич, ректор (1890–1897) # Сергеевич, Василий Иванович, ректор (1897–1899) # Голмстен, Адольф Христианович, ректор (1899–1903) # Жданов, Александр Маркеллович, ректор (1903–1905) # Боргман, Иван Иванович, Ректор (1905–1910) # Гримм, Давид Давидович, Ректор (1910–1911) # Гримм, Эрвин Давидович (Эрвин-Александр), ректор (1911–1918) # Иванов, Александр Александрович, ректор (1918–1919) # Жебелев, Сергей Александрович, 1919 оны 8-9-р сард Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч # Шимкевич, Владимир Михайлович, Ректор (1919-1922) # Державин, Николай Севастьянович, ректор (1922-1925) # Томашевский, Всеволод Брониславович, 1925 оноос хойш их сургуулийг удирдаж байсан, ректор (1926-1927) # Серебряков, Михаил Васильевич, ректор (1927-1930) # Никич-Криличевский, Юрий Николаевич, Их сургуулийн захирал (1930-1932) # Сережников, Виктор Константинович, Их сургуулийн захирал (1932-1933) # Лазуркин, Михаил Семенович, Их сургуулийн захирал (1933-1937) # Березин, Борис Николаевич, Их сургуулийн захирал (1937-1938) # Лукашев, Константин Игнатьевич, их сургуулийн захирал (1938-1939) # Марченко, Артемий Романович, 1939 оны 6-р сараас 9-р сар хүртэл их сургуулийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч # Золотухин, Петр Васильевич, Их сургуулийн захирал (1939-1941) # Вознесенский, Александр Алексеевич, ректор (1941-1948) # Домнин, Никита Андреевич, ректор (1948-1949) # Артамонов, Михаил Илларионович, Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч (1950 оны 1-р сараас 4-р сар) # Илюшин, Алексей Антонович, ректор (1950-1952) # Александров, Александр Данилович, ректор (1952-1964) # Кондратьев, Кирилл Яковлевич, ректор (1964-1970) # Макаров, Глеб Иванович, ректор (1970–1975) # Алесковский, Валентин Борисович, ректор (1975-1986) # Меркурьев, Станислав Петрович, ректор (1986-1993) # Вербицкая, Людмила Алексеевна, ректор (1993-2008), их сургуулийн ерөнхийлөгч # [[Николай Кропачев|Кропачев, Николай Михайлович]], ректор (2008 оноос )6 == Алдартай Их сургууль төгсөгчид == ; Нобелийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * И. П. Павлов — 1904 оны Физиологийн Нобелийн шагнал * Н. Н. Семёнов — 1956 оны Химийн Нобелийн шагнал * [[Лев Ландау|Л. Д. Ландау]] — 1962 оны Физикийн Нобелийн шагнал * А. М. Прохоров — 1964 оны Физикийн Нобелийн шагнал * В. В. Леонтьев — 1973 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * Л. В. Канторович — 1975 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * А. И. Екимов — 2023 оны Химийн Нобелийн шагнал ; Фильдсийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * [[Григорий Перельман|Г. Я. Перельман]] (2006, шагналаас татгалзсан) * С. К. Смирнов (2010) ; Оросын болон Зөвлөлтийн Засгийн газрын тэргүүн болсон төгсөгчид * [[Пётр Столыпин|П. А. Столыпин]] (1906 -1911 онд Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * Б. В. Штюрмер (1916 оны 1-р сараас 11-р сард Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * [[Александр Керенский|А. Ф. Керенский]] (1917 оны 7-р сарын 20-ноос 11-р сарын 8 хүртэл Бүх Оросын Түр Засгийн газрын сайд-дарга) * А. В. Кривошеин (1920 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл Өмнөд Оросын Засгийн газрын дарга) * [[В.И.Ленин|В. И. Ленин]] (1917 оны 11-р сарын 9-нөөс 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл Зөвлөт Оросын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга, 1923 оны 7-р сарын 6-наас 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга.) * [[Владимир Путин|В. В. Путин]] (1999 оны 8-р сарын 16-наас 2000 оны 5-р сарын 7 хүртэл болон 2008 оны 5-р сарын 8-наас 2012 оны 5-р сарын 7 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) * [[Дмитрий Медведев|Д. А. Медведев]] (2012 оны 5-р сарын 8-наас 2020 оны 1-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) [[Ангилал:Оросын их сургууль]] kpwg6s8f6c8anhsvn09m7g4r2i0zvve 865744 865730 2026-08-12T02:10:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 865744 wikitext text/x-wiki [[Файл:Spb Vasilievsky Island Twelve Collegiums asv2019-09.jpg|thumb|457x457px|Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль]] '''Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль'''(товч. '''СПУИС''') ({{langx|ru|Санкт-Петербу́ргский госуда́рственный университе́т}}) — Оросын ууган Их сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн том, тэргүүлэгч сонгодог их сургуулиудын нэг юм. Энэхүү их сургууль нь баялаг түүхтэй бөгөөд улсын тэргүүлэх их сургуулиудын нэг хэвээр байна. Одоогийн байдлаар СПУИС нь 12,000 гаруй багш, 28,000 гаруй оюутантай. Тус их сургуулийн гол байр нь хотын "Их Сургуулийн эрэг" дээр байрладаг. == Түүх == [[Файл:Фонтан «Петр Первый» в честь 300-летия СПбГУ.jpg|thumb|359x359px|300 жилийн ойд зориулан босгосон "I Пётр" усан оргилуур]] Их сургуулийн үүсгэн байгуулагдсан өдөр маргаантай бөгөөд субьектив асуудал юм. Анх зөвхөн Ленинградын түүхчдийн үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1724 оны 2-р сарын 8-нд [[I Пётр|Их Пётр]] хааны зарлигаар Шинжлэх ухааны академитай нэгэн зэрэг байгуулагдсан Академик Их Сургуулийн залгамжлагч юм (тодруулбал, М.В. Ломоносов 1758-1765 онуудад Академик Их Сургуулийн ректороор ажиллаж байжээ). Энэ хувилбарыг одоогоор их сургуулийн удирдлага болон төр албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч байгааа бөгөөд тус их сургуулийн 300 жилийн ойг 2024 онд албан ёсоор тэмдэглэсэн байна. Хувьсгалаас өмнөх болон хожуу үеийн түүх судлалын аль алиных нь үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1819 онд байгуулагдсан Эзэн хааны Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн залгамжлагч бөгөөд Үндсэн Багшийн Хүрээлэнгийн нэрийг өөрчилж, дараа нь өөрчлөн байгуулсны үр дүнд байгуулагдсан бөгөөд түүх нь 1786 онд байгуулагдсан Багшийн Семинартай холбоотой юм. Энэ тохиолдолд байгуулагдсан огноо нь 1819 оны 2-р сарын 20 байх ёстой бөгөөд үүнийг Оюун санааны асуудал, нийтийн боловсролын сайд хунтайж Александр Голицыны илтгэлд дурдсан байдаг ажээ. === Түүхэн явцдаа өөрчлөгдсөн албан ёсны нэршлүүд === * 1819 — Санкт-Петербургийн Их сургууль * 1821 — Санкт-Петербургийн Эзэн хааны Их сургууль * 1914 — Петроградын Эзэн хааны Их сургууль * 1917 — Петроградын Их сургууль * 1918 — Петроградын Анхны Их сургууль * 1919 — Петроградын Их сургууль * 1921 — Петроградын Улсын Их сургууль * 1924 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1933 — А.С.Бубновын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1937 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1944 — Лениний одонт Ленинградын Улсын Их сургууль * 1948 — А.А.Ждановын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1969 — Лениний болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт А.А.Ждановын нэрэмжит Их сургууль * 1989 — Лениний болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт Улсын Их сургууль * 1991 — Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль == Орчин үеийн статус == 2009 оны 11-р сарын 11-нд Оросын Ерөнхийлөгч [[Дмитрий Медведев]] Оросын тэргүүлэх хоёр их сургууль болох [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]], Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн үйл ажиллагааг зохицуулах хуульд гарын үсэг зурсан. Их сургуулиудад "өвөрмөц шинжлэх ухаан, боловсролын цогцолборууд, улсын хамгийн эртний их сургуулиуд, Оросын нийгмийн хөгжилд онцгой ач холбогдолтой" гэсэн тусгай статус олгосон. Хуулийн дагуу Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль төгсөгчдөд өөрийн гэсэн албан ёсны тамгатай диплом олгох эрхийг авсан. Цаашилбал, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь орчин үеийн Орос улсад Холбооны Улсын Боловсролын Стандартын оронд өөрийн боловсролын стандартыг боловсруулж, баталж, хэрэгжүүлсэн анхны сургууль болжээ. Хуулийн дагуу ректорыг сонгодог байхыг цуцалсан. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилсон их сургуулийн захирлын бүрэн эрхийн хугацаа 6 жилээр хязгаарлагдсан. Үүний зэрэгцээ улсын Ерөнхийлөгч ректорыг хугацаанаас нь өмнө дахин томилох, чөлөөлөх эрх мэдэл олгосон бөгөөд ректорын бүрэн эрхийн хугацааг хоёр удаа сунгаж болдог болжээ. Их сургуулийн Дүрмийг Оросын Засгийн газар 2010 оны 12-р сарын 31-нд баталсан. Дүрмийн дагуу Ректор нь Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн бүтцийг (факультет, тэнхим)-ийг байгуулах, татан буулгах, тэдгээрийн захирлуудыг томилох талаар шийдвэр гаргах өргөн эрх мэдэлтэй болжээ. == Сургалтын хөтөлбөрүүд == * Биологи * Дорно дахины судлал * Газар зүй, Геологи, Гео-экологи, Хөрсний шинжлэх ухаан * Сэтгүүл зүй ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Түүх * Математик ба мэдээллийн технологи * Анагаах ухаан * Менежмент * Нийгмийн ухаан * Нийгэм судлал * Улс төрийн шинжлэх ухаан * Сэтгэл судлал * Орчуулга ба гадаад хэл * Зар сурталчилгаа ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Гадаад хэл болон орос хэл * Либерал урлаг ба шинжлэх ухаан * Биеийн тамир, спорт * Филологи * Философи * Физик * Хими * Эдийн засаг * Хууль зүй * Сурган хүмүүжүүлэх ухаан == Удирдлага == # Коль, Иоханн Петр, Эрдмийн гимназийн байцаагч (1725–26) # Байер, Готтлиб Зигфрид, Гимназийн байцаагч (1726–38) # Крафт, Георг Вольфганг, Гимназийн байцаагч (1738–44) # Ле Рой, Пьер-Луис, Гимназийн байцаагч (1744–48) # Миллер, Герхард Фридрих, Их сургуулийн ректор (1747–50) # Фишер, Иоханн-Эберхард, Гимназийн захирагч (1748–50), байцаагч (1767–68) # Крашенинников, Степан Петрович, Их сургууль болон гимназийн захирагч (1750–55) # Модерах, Карл Фридрих, Их сургууль болон Гимназийн захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч (1755–1758), байцаагч (1758–1761) # [[Михаил Васильевич Ломоносов|Ломоносов]], Михаил Васильевич, Их сургууль болон гимназийн удирдагч (1758–1765) # Котельников, Семен Кириллович (1761–1766) # Браун, Жозеф-Адам, Ректор (1766–1768) # Бакмейстер, Хартвиг ​​Людвиг Христиан, Гимназийн байцаагч (1766–1767, 1768–1777) # Лепохин, Иван Иванович, Гимназийн байцаагч (1777–1794) # Янкович де Мирьево, Федор Иванович, Улсын гол сургууль болон Багшийн семинарын захирал (1783–1785) # Козодавлев, Осип Петрович, Багшийн семинарын захирал (1785-1786) # Иноходцев, Петр Борисович, Биеийн тамирын байцаагч (1794-1797) # Херман, Карл Федорович, Гимназийн ректор (1798-1804) # Кох, Иван Иванович, Багшийн семинарын захирал (1798-1804), 1804 онд Багшийн хүрээлэнгийн захирал # Кукольник, Василий Григорьевич, Багшийн хүрээлэнгийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч (1805-1811, 1816) # Энгельхардт, Егор Антонович, Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1812-1816) # Кавелин, Дмитрий Александрович, Үндсэн Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1816-1818), их сургуулийн захирал (1819-1823) # Балугянский, Михаил Андреевич, ректор (1819-1821) # Зябловский, Евдоким Филиппович орлон гүйцэтгэгч ректор (1821-1825) # Дегуров, Антон Антонович, ректор (1825-1836) # Шульгин, Иван Петрович, ректор (1836-1840) # Плетнев, Петр Александрович, ректор (1840-1861) # Срезневский, Измайл Иванович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861) # Воскресенский, Александр Абрамович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861-1863), ректор (1865-1867) # Ленц, Эмилиус Кристианович, ректор (1863-1865) # Кесслер, Карл Федорович, ректор (1867-1873) # Редкин, Петр Григорьевич, ректор (1873-1876) # Бекетов, Андрей Николаевич (1876-1883) # Андреевский, Иван Ефимович, ректор (1883-1887) # Владиславлев, Михаил Иванович, ректор (1887-1890) # Помяловский, Иван Васильевич, 1890 оны 4-12-р сард орлон гүйцэтгэгч ректор # Никитин, Петр Васильевич, ректор (1890–1897) # Сергеевич, Василий Иванович, ректор (1897–1899) # Голмстен, Адольф Христианович, ректор (1899–1903) # Жданов, Александр Маркеллович, ректор (1903–1905) # Боргман, Иван Иванович, Ректор (1905–1910) # Гримм, Давид Давидович, Ректор (1910–1911) # Гримм, Эрвин Давидович (Эрвин-Александр), ректор (1911–1918) # Иванов, Александр Александрович, ректор (1918–1919) # Жебелев, Сергей Александрович, 1919 оны 8-9-р сард Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч # Шимкевич, Владимир Михайлович, Ректор (1919-1922) # Державин, Николай Севастьянович, ректор (1922-1925) # Томашевский, Всеволод Брониславович, 1925 оноос хойш их сургуулийг удирдаж байсан, ректор (1926-1927) # Серебряков, Михаил Васильевич, ректор (1927-1930) # Никич-Криличевский, Юрий Николаевич, Их сургуулийн захирал (1930-1932) # Сережников, Виктор Константинович, Их сургуулийн захирал (1932-1933) # Лазуркин, Михаил Семенович, Их сургуулийн захирал (1933-1937) # Березин, Борис Николаевич, Их сургуулийн захирал (1937-1938) # Лукашев, Константин Игнатьевич, их сургуулийн захирал (1938-1939) # Марченко, Артемий Романович, 1939 оны 6-р сараас 9-р сар хүртэл их сургуулийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч # Золотухин, Петр Васильевич, Их сургуулийн захирал (1939-1941) # Вознесенский, Александр Алексеевич, ректор (1941-1948) # Домнин, Никита Андреевич, ректор (1948-1949) # Артамонов, Михаил Илларионович, Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч (1950 оны 1-р сараас 4-р сар) # Илюшин, Алексей Антонович, ректор (1950-1952) # Александров, Александр Данилович, ректор (1952-1964) # Кондратьев, Кирилл Яковлевич, ректор (1964-1970) # Макаров, Глеб Иванович, ректор (1970–1975) # Алесковский, Валентин Борисович, ректор (1975-1986) # Меркурьев, Станислав Петрович, ректор (1986-1993) # Вербицкая, Людмила Алексеевна, ректор (1993-2008), их сургуулийн ерөнхийлөгч # [[Николай Кропачев|Кропачев, Николай Михайлович]], ректор (2008 оноос ) == Алдартай Их сургууль төгсөгчид == ; Нобелийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * [[Иван Павлов|И. П. Павлов]] — 1904 оны Физиологийн Нобелийн шагнал * Н. Н. Семёнов — 1956 оны Химийн Нобелийн шагнал * [[Лев Ландау|Л. Д. Ландау]] — 1962 оны Физикийн Нобелийн шагнал * А. М. Прохоров — 1964 оны Физикийн Нобелийн шагнал * В. В. Леонтьев — 1973 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * Л. В. Канторович — 1975 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * А. И. Екимов — 2023 оны Химийн Нобелийн шагнал ; Фильдсийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * [[Григорий Перельман|Г. Я. Перельман]] (2006, шагналаас татгалзсан) * С. К. Смирнов (2010) ; Оросын болон Зөвлөлтийн Засгийн газрын тэргүүн болсон төгсөгчид * [[Пётр Столыпин|П. А. Столыпин]] (1906 -1911 онд Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * Б. В. Штюрмер (1916 оны 1-р сараас 11-р сард Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * [[Александр Керенский|А. Ф. Керенский]] (1917 оны 7-р сарын 20-ноос 11-р сарын 8 хүртэл Бүх Оросын Түр Засгийн газрын сайд-дарга) * А. В. Кривошеин (1920 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл Өмнөд Оросын Засгийн газрын дарга) * [[В.И.Ленин|В. И. Ленин]] (1917 оны 11-р сарын 9-нөөс 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл Зөвлөт Оросын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга, 1923 оны 7-р сарын 6-наас 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга.) * [[Владимир Путин|В. В. Путин]] (1999 оны 8-р сарын 16-наас 2000 оны 5-р сарын 7 хүртэл болон 2008 оны 5-р сарын 8-наас 2012 оны 5-р сарын 7 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) * [[Дмитрий Медведев|Д. А. Медведев]] (2012 оны 5-р сарын 8-наас 2020 оны 1-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) [[Ангилал:Оросын их сургууль]] d0y67f5o5h0vh2ayh1arapagb020y7h 0 147850 865731 865630 2026-08-12T00:46:39Z Zorigt 49 865731 wikitext text/x-wiki '''Эспоо''' ({{langx|fi|Espoo}}) бол [[Финланд]] улсын өмнөд хэсэгт, Уусимаа мужид орших тус улсын хоёр дахь том хот юм. Нийслэл [[Хельсинки]] хоттой залгаа оршдог бөгөөд Их Хельсинкийн бүсэд багтдаг. Тус хотод дэлхийд алдартай Аалто их сургууль, олон улсын өндөр технологийн компаниудын төв байр болон Нууксио үндэсний парк байрладаг. Эспоо нь орчин үеийн шинжлэх ухаан, технологийн инновацийн төв төдийгүй байгаль орчныг хамгаалах ногоон хөгжлөөрөө алдартай хот юм. [[Ангилал:Финландын суурин]] ef3xwaz9njmyzyw3sd8mxr78rl2bo83 0 147851 865732 865631 2026-08-12T00:48:43Z Zorigt 49 865732 wikitext text/x-wiki '''Вантаа''' ({{langx|fi|Vantaa}}) бол [[Финланд]]ын өмнөд хэсэгт орших тус улсын дөрөв дэх том хот бөгөөд Их Хельсинкийн бүсийн чухал хэсэг юм. Финланд улсын агаарын тээврийн гол гарц болох Хельсинки-Вантаа олон улсын нисэх онгоцны буудал энд байрладаг. Тус хот нь тээвэр, логистикийн томоохон зангилаа бөгөөд "Эврика" (Heureka) шинжлэх ухааны төв зэрэг соёл, боловсролын дурсгалт газруудаараа олон улсын жуулчдыг ихээр татдаг.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Front page |url=https://www.vantaa.fi/en |access-date=2026-08-11 |website=Vantaa |language=en}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Финландын суурин]] he3vzytvr0uwyqoif1sm6yg2e1gv9g1 0 147852 865733 865632 2026-08-12T00:50:04Z Zorigt 49 865733 wikitext text/x-wiki '''Оулу''' ({{langx|fi|Oulu}}) бол [[Финланд]]ын хойд хэсэгт, Ботнийн булангийн эрэг дээр орших Оулу мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд орнуудын хамгийн том хотуудын нэг юм. Тус хот нь мэдээллийн технологи, телекоммуникацийн салбарын өндөр хөгжлөөрөө дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн "Арктикийн цахиурын хөндий" гэгддэг. Оулу хот нь Оулугийн их сургууль дээр суурилсан шинжлэх ухааны соёл, өвлийн унадаг дугуйн дэд бүтэц болон соёлын арга хэмжээнүүдээрээ алдартай. [[Ангилал:Финландын суурин]] qf6unw87p1sfv5uer0fbwx9ikvfduat 0 147853 865734 865633 2026-08-12T00:53:18Z Zorigt 49 865734 wikitext text/x-wiki '''Ювяскюля''' ({{langx|fi|Jyväskylä}}) бол [[Финланд]]ын төв хэсэгт, Пяйянне нуурын хойд эрэгт орших Төв Финланд мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хотыг олон тооны боловсролын байгууллага, сургуулиудтай тул "Финландын Афин" гэж нэрлэдэг бөгөөд Ювяскюлягийн их сургууль нь улсдаа алдартай. Мөн алдартай уран барилгач Алвар Аалтогийн зураг төслөөр баригдсан олон барилга энд байдгаас гадна Дэлхийн раллийн аварга шалгаруулах тэмцээний (WRC) Финландын шат энд зохиогддог.<ref>{{Cite web |date=2018-01-26 |title=City of Jyväskylä |url=https://www.jyvaskyla.fi/en/city-jyvaskyla |access-date=2026-08-11 |website=www.jyvaskyla.fi |language=en}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Финландын суурин]] avfymuypsasp26k3s5olpw0l22xtkb0 0 147854 865735 865634 2026-08-12T00:55:40Z Zorigt 49 865735 wikitext text/x-wiki '''Куопио''' ({{langx|fi|Kuopio}}) бол [[Финланд]]ын зүүн хэсэгт, Каллавеси нуурын эрэг дээр орших Хойд Саво мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь нуур, ой модоор хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт газар бөгөөд Зүүн Финландын их сургуулийн кампус байрладаг эрүүл мэнд, биотехнологийн чухал төв юм. Пуйо цамхаг (Puijo) болон түүний эргэн тойрон дахь өвлийн спортын цогцолбор, мөн уламжлалт загасны бялуу болох "Калакукко"-оороо аялал жуулчлалын алдартай бүс болдог.<ref>{{Cite web |title=Kuopio |url=https://www.kuopio.fi/ |access-date=2026-08-11 |website=Kuopio |language=fi}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Финландын суурин]] scokjrhqiso70qj964ewgd3h5zy45p3 0 147855 865736 865635 2026-08-12T00:57:21Z Zorigt 49 865736 wikitext text/x-wiki '''Рованиеми''' ({{langx|fi|Rovaniemi}}) бол [[Финланд]]ын хамгийн хойд хэсэгт, Лапланд мужид орших тус мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагариг дээр байрладаг. Тус хот нь албан ёсны "Санта Клаусын төрсөн нутаг" гэдгээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд Санта Клаусын тосгон нь жилийн турш жуулчдын хөлд дарагддаг. Рованиеми бол Арктикийн аялал жуулчлал, хаски болон цааны чарга, [[туйлын туяа]] харах соёлын дэлхийн хамгийн чухал төвүүдийн нэг юм. [[Ангилал:Финландын суурин]] jgcwr9p9tjnzallbfh38q4ub7mcesn5 0 147856 865737 865636 2026-08-12T00:59:18Z Zorigt 49 865737 wikitext text/x-wiki '''Лахти''' ({{langx|fi|Lahti}}) бол [[Финланд]]ын өмнөд хэсэгт, Пяйянне нуурын өмнөд эрэгт орших Пяйят-Хяме мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь өвлийн спортын олон улсын тэмцээнүүд, ялангуяа цанын харайлт, гүйлтийн цанын тэмцээнүүдийг зохион байгуулдгаараа дэлхийд танигдсан. Лахти нь байгаль орчинд ээлтэй ногоон технологи, хог хаягдлыг дахин боловсруулах системээрээ тэргүүлэгч бөгөөд 2021 онд Европын ногоон нийслэлээр шалгарч байжээ. [[Ангилал:Финландын суурин]] t56l04hji0mn84lch0ebi1y22fax2l9 0 147857 865738 865637 2026-08-12T01:01:08Z Zorigt 49 865738 wikitext text/x-wiki '''Пори''' ({{langx|fi|Pori}}) бол [[Финланд]]ын баруун эрэгт, Ботнийн булан руу цутгах Кокемаэнйоки голын адагт орших Сатакунта мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь 1966 оноос хойш жил бүр зохиогдож буй Европын хамгийн эртний бөгөөд том хөгжмийн наадмуудын нэг болох "Пори Жазз" (Pori Jazz) фестивалиараа дэлхийд алдартай. Пори нь урт элсэн наран шарлагын газар бүхий Юутери (Yyteri) далайн эрэг болон аж үйлдвэр, соёлын баялаг түүхээрээ жуулчдыг татдаг. [[Ангилал:Финландын суурин]] e5sz76r5xm7eqirpojvvhdcmjct5hyv 0 147858 865739 865638 2026-08-12T01:02:29Z Zorigt 49 865739 wikitext text/x-wiki '''Котка''' ({{langx|fi|Kotka}}) бол [[Финланд]]ын зүүн өмнөд хэсэгт, Кюмийоки голын адагт, [[Финийн булан]]гийн эрэг дээр орших Кюменлааксо мужийн чухал боомт хот юм. Тус хот нь далайн тээвэр, усан онгоцны үйлдвэрлэл болон цаасны аж үйлдвэрийн томоохон төв бөгөөд Финландын гадаад худалдааны хамгийн том транзит боомтуудын нэгд тооцогддог. Котка нь "Велламо" (Vellamo) далайн үзмэрийн төв, үзэсгэлэнт цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болон жил бүр болдог Далайн наадмаараа алдартай. [[Ангилал:Финландын суурин]] gpxwldqqn4c3sq0mxwuh9uz58o9l23a 0 147859 865740 865639 2026-08-12T01:04:41Z Zorigt 49 865740 wikitext text/x-wiki '''Вааса''' ({{langx|fi|Vaasa}}, {{langx|sv|Vasa}}) бол [[Финланд]] улсын баруун эрэгт, Ботнийн буланг даган орших Остроботни мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд усан боомт хот юм. Тус хотыг 1606 онд Шведийн хаан IX Карл байгуулсан бөгөөд нэр нь Шведийн хааны Васа ургийн овгоос гаралтай. 1852 оны их түймрийн дараа хотыг хуучин байрлалаас нь баруун зүгт шилжүүлэн далайн эрэгт илүү ойрхон шинээр төлөвлөн барьжээ. Өдгөө Вааса нь Олон улсын хэмжээний их сургуулиуд, судалгааны хүрээлэнгүүд төвлөрсөн боловсролын томоохон төв төдийгүй Хойд Европын сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан техникийн үйлдвэрлэлийн хамгийн гол зангилаа бүс юм. Мөн хотын ойролцоо орших Кваркен олтриг (Кваркены арлууд) нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн байгалийн өвд бүртгэгдсэн байдаг бөгөөд тус хот нь фин болон швед хэлээр зэрэг ярьдаг хос хэлт соёлын чухал төвд тооцогддог. [[Ангилал:Финландын суурин]] ik0s77lvexxn8ex7g3q41wl5269bc24 0 147865 865661 2026-08-11T12:31:15Z Koldobin 106481 Бэлгийн үржлийн тухай өгүүлэл үүсгэв; мейоз, үр тогтолт, генетикийн ялгаа, амьдралын мөчлөг болон хувьслын ач холбогдлын тухай мэдээлэл нэмэв. 865661 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sexual Reproduction.png|thumb|300px|Бэлгийн үржлийн үед эцэг, эхийн генетикийн мэдээлэл үр төлд хослон дамжиж, генетикийн хувьд ялгаатай үр төл үүсдэг.]] '''Бэлгийн үржил''' ({{lang-en|sexual reproduction}}) гэдэг нь хоёр [[бэлгийн эс]] буюу гаметын генетикийн материал нэгдэн шинэ организм үүсэх [[үржил|үржлийн]] хэлбэр юм. Ихэнх тохиолдолд гаплоид бэлгийн эсүүд [[үр тогтолт]]ын үед нэгдэн диплоид [[зигот]] үүсгэдэг. Зигот нь дараалан [[митоз]] хуваагдаж шинэ организм болон хөгждөг.{{cite web |title=Sexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-2-sexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Бэлгийн үржил нь [[амьтан]], [[ургамал]], [[мөөг]] болон олон нэг эст [[эукариот]] организмд өргөн тархсан. Энэ үржлийн үед [[мейоз]], [[генетикийн рекомбинаци]] болон үр тогтолтын үр дүнд үр төлүүд эцэг эх болон бие биеэсээ генетикийн хувьд ялгаатай байдаг. Ийм ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болох [[генетикийн олон янз байдал|генетикийн олон янз байдлыг]] нэмэгдүүлж, [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Бэлгийн үржлийг [[бэлгийн бус үржил|бэлгийн бус үржлээс]] ялгах гол шинж нь хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэгддэг явдал юм. Гэсэн хэдий ч бүх бэлгийн үржилд заавал хоёр тусдаа бодгаль оролцох албагүй. Зарим [[гермафродит]] организм эр, эм үржлийн эрхтнийг нэг биед агуулдаг. == Үндсэн механизм == Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт ихэвчлэн хоёр үндсэн үйл явц ээлжилдэг: * '''[[мейоз]]''' — хромосомын бүрдлийн тоог багасган гаплоид эс үүсгэх хуваагдал; * '''[[үр тогтолт]]''' — хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдэж диплоид зигот үүсэх үйл явц. Диплоид организмын эсүүд хромосомын хоёр бүрдэлтэй байдаг. Гомолог хромосомын нэг бүрдэл нь нэг эцэг эхээс, нөгөө бүрдэл нь нөгөө эцэг эхээс гаралтай байдаг. [[Файл:Meiosis Stages.svg|thumb|left|400px|[[Мейоз]]ын үе шатууд. Нэг диплоид эсээс хромосомын гаплоид бүрдэлтэй дөрвөн эс үүснэ.]] Мейозын өмнө [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] хуулбарлагдана. Дараа нь дараалсан хоёр хуваагдал явагдаж, эх эсийн хромосомын тооны хагастай эсүүд үүснэ.{{cite web |title=The Process of Meiosis |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-1-the-process-of-meiosis |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Үр тогтолтын үед хоёр гаплоид бэлгийн эсийн цөм нэгдэж, хромосомын диплоид бүрдэл сэргэнэ. Ийнхүү бэлгийн үржлийн мөчлөгт мейоз хромосомын тоог хоёр дахин багасгаж, үр тогтолт дахин хоёр дахин нэмэгдүүлдэг тул тухайн зүйлийн хромосомын тоо үеэс үед тогтвортой хадгалагдана. == Бэлгийн эс == '''[[Бэлгийн эс]]''' буюу '''гамет''' нь бэлгийн үржилд оролцдог, хромосомын гаплоид бүрдэлтэй тусгай эс юм. Амьтдын хувьд том, хөдөлгөөн багатай эм бэлгийн эсийг '''[[өндгөн эс]]''', жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнтэй эр бэлгийн эсийг '''[[эр бэлгийн эс|сперм]]''' гэнэ. Бэлгийн эсүүдийн хэмжээ, хэлбэр болон хөдөлгөөний ялгаанаас хамааран хэд хэдэн хэлбэрийг ялгадаг. * '''Изогами''' — нийлж буй хоёр бэлгийн эс хэмжээ, хэлбэрийн хувьд ойролцоо байх; * '''анизогами''' — хоёр бэлгийн эсийн хэмжээ ялгаатай байх; * '''оогами''' — том, хөдөлгөөнгүй өндгөн эс болон жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнт эр бэлгийн эс нэгдэх. Оогами нь амьтан, хуурай газрын ургамал болон олон замагт тохиолдоно. Бэлгийн эс үүсгэх үйл явцыг '''[[гаметогенез]]''' гэнэ. Амьтдад эр бэлгийн эс үүсэхийг [[сперматогенез]], өндгөн эс үүсэхийг [[оогенез]] гэж нэрлэдэг. == Үр тогтолт == '''[[Үр тогтолт]]''' гэдэг нь эр, эм бэлгийн эс нэгдэн [[зигот]] үүсгэх үйл явц юм. Үр тогтолтын үед хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэг эсэд нэгдэж, шинэ организмын геномын үндэс бий болно. Амьтдад үр тогтолтыг ерөнхийд нь: * '''гадна үр тогтолт''' — бэлгийн эсүүд организмын биеэс гадна нэгдэх; * '''дотор үр тогтолт''' — эр бэлгийн эс эм организмын бие дотор өндгөн эстэй нэгдэх гэж ангилна.{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Гадна үр тогтолт === Гадна үр тогтолт ихэвчлэн усан орчинд явагддаг. Эр, эм организм бэлгийн эсүүдээ хүрээлэн буй орчинд ялгаруулж, тэндээ үр тогтолт явагдана. Олон [[загас]], [[хоёр нутагтан]] болон усны сээр нуруугүй амьтанд гадна үр тогтолт түгээмэл байдаг. Бэлгийн эсүүд усанд сарних магадлал өндөр тул эдгээр организм их хэмжээний өндгөн эс болон эр бэлгийн эс ялгаруулах нь элбэг. === Дотор үр тогтолт === Дотор үр тогтолтын үед эр бэлгийн эс эм организмын нөхөн үржихүйн тогтолцоонд хүрч өндгөн эстэй нэгдэнэ. [[Хөхтөн]], [[шувуу]], [[мөлхөгч]] болон олон шавж дотор үр тогтолттой. Энэ хэлбэр нь хуурай газрын нөхцөлд бэлгийн эсүүд хатаж үхэхээс хамгаалах болон үр тогтох магадлалыг нэмэгдүүлэх давуу талтай. == Мейоз ба генетикийн ялгаа == Бэлгийн үржлийн гол үр дагаврын нэг нь үр төлүүдийн генетикийн ялгаа юм. Энэ ялгаа хэд хэдэн механизмаар үүсдэг. === Кроссинговер === Мейозын I хуваагдлын эхний үед хос [[гомолог хромосом]]ууд хоорондоо ойртож, зарим хэсгээ солилцож болно. Үүнийг '''[[кроссинговер]]''' буюу хромосомын солбилцол гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд нэг хромосом дээр эх, эцгийн гаралтай [[аллель|аллелиудын]] шинэ хослол бий болно. === Үл хамааран хуваарилагдах === Мейозын үед гомолог хромосомын хосууд охин эсүүдэд тодорхой хэмжээнд бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдана. Жишээлбэл, хүний гаплоид эс 23 хромосомтой тул зөвхөн хромосомын үл хамааран хуваарилагдлын үр дүнд маш олон өөр хромосомын хослол бүхий бэлгийн эс үүсэх боломжтой. === Санамсаргүй үр тогтолт === Аль эр бэлгийн эс аль өндгөн эстэй нэгдэх нь мөн генетикийн шинэ хослол үүсэхэд нөлөөлнө. Иймээс ижил эцэг эхээс төрсөн ах, эгч, дүү нар хүртэл генетикийн хувьд бие биеэсээ ялгаатай байдаг. [[Нэг өндгөн эсийн ихэр|Нэг өндгөн эсийн ихрүүд]] үүнд онцгой тохиолдол болно. Шинэ генетикийн хувилбарын анхдагч эх үүсвэр нь [[мутаци]] юм. Мутаци нь бэлгийн болон [[бэлгийн бус үржил|бэлгийн бус үржлийн]] аль алинд үүсч болно. == Амьдралын мөчлөг == [[Файл:Lifecycle diagram.svg|thumb|400px|Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгийн үндсэн хэлбэрүүд. Гаплоид болон диплоид үеийн эзлэх байр суурь организмын бүлгээс хамааран ялгаатай.]] Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт гаплоид болон диплоид үе ээлжилдэг боловч эдгээр үеийн үргэлжлэх хугацаа болон үүрэг организмын бүлгээс шалтгаалан ялгаатай. === Диплоид давамгай мөчлөг === Ихэнх амьтанд организмын үндсэн бие диплоид байдаг. Диплоид организмын тусгай эсүүд мейозоор гаплоид бэлгийн эс үүсгэнэ. Бэлгийн эсүүд үр тогтох үед диплоид зигот үүсэж, митозоор хуваагдан шинэ диплоид организм болж хөгждөг. [[Хүн]] болон бусад хөхтөн амьтад ийм амьдралын мөчлөгтэй. === Гаплоид давамгай мөчлөг === Олон [[мөөг]] болон зарим [[замаг]]т амьдралын мөчлөгийн үндсэн үе гаплоид байдаг. Хоёр гаплоид эс нэгдэн богино хугацаанд диплоид төлөв үүсгэх бөгөөд дараа нь мейоз явагдаж гаплоид эсүүд дахин бий болно. === Үе солигдох мөчлөг === [[Ургамал]] болон зарим замагт гаплоид олон эст '''[[гаметофит]]''' болон диплоид олон эст '''[[спорофит]]''' үе ээлжилдэг. Үүнийг '''[[үе солигдох]]''' гэж нэрлэнэ. Диплоид спорофит мейозоор гаплоид [[спор]] үүсгэнэ. Спороос митозын үр дүнд гаплоид гаметофит ургана. Гаметофит нь митозоор бэлгийн эсүүд үүсгэж, тэдгээрийн үр тогтолтоор шинэ диплоид зигот бий болно. Зигот митозоор хөгжиж спорофит болно. == Амьтдын бэлгийн үржил == Амьтдын бэлгийн үржил маш олон янз боловч ерөнхийдөө бэлгийн эс үүсэх, тэдгээрийг нэг дор хүргэх, үр тогтолт болон үр хөврөлийн хөгжил гэсэн үндсэн үе шатыг агуулна. Олон зүйлд эр, эм хүйс тусдаа бодгальд байдаг. Харин зарим зүйл нэг бодгальдаа эр, эм үржлийн эрхтэнтэй байна. Ийм организмыг '''[[гермафродит]]''' гэнэ. Жишээлбэл, олон [[борооны өт]] гермафродит боловч ихэвчлэн хоёр бодгаль хоорондоо бэлгийн эс солилцон үржилд ордог. Зарим гермафродит организм өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай боловч өөр бодгальтай үр тогтох нь генетикийн олон янз байдлыг илүү их нэмэгдүүлдэг. === Үр хөврөлийн хөгжил === Үр тогтсоны дараа зигот митозоор хуваагдаж [[үр хөврөл]] үүснэ. Амьтдын үр хөврөлийн хөгжлийн орчин зүйлээс хамаарч ялгаатай. * '''Өндөглөгч''' амьтанд үр хөврөл эхийн биеэс гадна өндгөнд хөгждөг; * зарим амьтанд өндөг эхийн бие дотор хадгалагдаж хөгждөг; * [[амьд зулзага төрүүлэгч]] амьтанд үр хөврөл эхийн бие дотор хөгжиж, эхээс тэжээл авдаг. Хөхтөн амьтдын ихэнхэд үр хөврөл [[умай]]д хөгждөг. == Ургамлын бэлгийн үржил == Ургамлын амьдралын мөчлөгт гаметофит болон спорофит үе ээлжилдэг. [[Үрт ургамал]]д эр гаметофит нь [[цэцгийн тоос]], эм гаметофит нь үрийн эхийн дотор хөгждөг. === Тоос хүртэлт === '''[[Тоос хүртэлт]]''' гэдэг нь цэцгийн тоос эр үржлийн бүтцээс эм үржлийн тохирох хэсэгт хүрэх үйл явц юм. Тоосыг: * салхи; * ус; * [[шавж]]; * шувуу; * бусад амьтан зөөвөрлөж болно. Тоос хүртэлт болон үр тогтолт нь ижил үйл явц биш. Тоос хүртэлтийн дараа эр бэлгийн эс өндгөн эст хүрсний дараа л үр тогтолт явагдана. === Далд үрт ургамлын үр тогтолт === [[Далд үртэн]] буюу цэцэгт ургамалд цэцгийн тоос үр боловсрох орны амсарт хүрэхэд тоосны гуурс ургаж, эр бэлгийн эсүүд үрийн эх рүү шилжинэ. Цэцэгт ургамалд '''давхар үр тогтолт''' явагддаг. Нэг эр бэлгийн эс өндгөн эстэй нэгдэн диплоид зигот үүсгэдэг. Нөгөө эр бэлгийн эс төвийн эстэй нэгдэж, үрийн тэжээллэг эд болох [[эндосперм]] үүсэхэд оролцоно.{{cite web |title=Pollination and Fertilization |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-2-pollination-and-fertilization |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Үр тогтсоны дараа үрийн эхээс [[үр]], харин цэцгийн үр боловсрох орны зарим эдээс [[жимс]] үүсч болно. == Мөөгний бэлгийн үржил == Олон [[мөөг]] бэлгийн болон бэлгийн бус аль аль аргаар үржих чадвартай. Мөөгний бэлгийн үржлийн механизм бүлгээс хамааран ялгаатай боловч ерөнхийдөө тохирох нийлэмжийн хэв шинжтэй хоёр эс эсвэл [[гиф]]ийн цитоплазм нэгдэх үйл явцаар эхэлдэг. Эсүүдийн цитоплазм нэгдэхийг '''плазмогами''', цөмүүд нэгдэхийг '''кариогами''' гэнэ. Зарим мөөгт плазмогами болон кариогамийн хооронд тодорхой хугацаа өнгөрч, нэг эсийн дотор генетикийн хувьд өөр хоёр гаплоид цөм зэрэгцэн оршдог. Кариогамийн дараа диплоид цөм үүсч, дараа нь мейоз явагдан генетикийн хувьд ялгаатай гаплоид спорууд үүсч болно. == Нэг эст организмын бэлгийн үйл явц == Бэлгийн үржил зөвхөн олон эст организмд тохиолддоггүй. Олон нэг эст эукариот организм мейоз болон эсийн нэгдлийг агуулсан амьдралын мөчлөгтэй. Зарим нэг эст организмд хоёр бүхэл эс хоорондоо нэгддэг бол заримд нь тусгай бэлгийн эсүүд үүсдэг. [[Инфузори]] зэрэг зарим организмд '''[[коньюгаци]]''' явагдаж хоёр эсийн хооронд генетикийн материал солилцогдоно. Ийм үйл явц нь генетикийн рекомбинаци үүсгэдэг боловч заавал шинэ бодгалийн тоог шууд нэмэгдүүлдэггүй тул үржлийг зөвхөн бодгалийн тоо нэмэгдэхтэй адилтгаж болохгүй. == Хүйс == Бэлгийн үржилтэй олон зүйлд бэлгийн эсийн төрөлтэй холбоотойгоор '''эр''' болон '''эм''' хүйс ялгардаг. Ерөнхий биологийн утгаар жижиг бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эр, том бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эм гэж тодорхойлж болно. Гэхдээ организмын хүйс тодорхойлогдох механизм зүйлээс хамааран ихээхэн ялгаатай. Зарим зүйлд [[бэлгийн хромосом]] хүйсийг тодорхойлдог. Хүний хувьд XX хромосомын бүрдэл ихэвчлэн эм, XY бүрдэл ихэвчлэн эр бэлгийн хөгжлийг тодорхойлоход оролцдог. Бусад организмд хүйс нь: * хүрээлэн буй орчны температур; * бодгалийн нас; * нийгмийн бүтэц; * генетикийн өөр механизм зэрэг хүчин зүйлээс хамаарч болно. Зарим загас амьдралынхаа явцад хүйсээ өөрчлөх чадвартай. == Гермафродитизм == '''[[Гермафродит]]''' организм нэг бодгальдаа эр болон эм нөхөн үржихүйн үйл ажиллагааг агуулдаг. Гермафродитизм олон ургамал, өт, эмгэн хумс болон бусад сээр нуруугүй амьтанд түгээмэл тохиолдоно. Зарим гермафродит өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай. Харин бусад зүйлд өөрийгөө үр тогтоохоос сэргийлэх физиологийн эсвэл анатомийн механизм байдаг. Ургамлын олон зүйл нэг цэцэгтээ эр, эм үржлийн бүтцийг зэрэг агуулдаг боловч өөр ургамлын цэцгийн тоосоор үр тогтох механизмууд мөн өргөн тархсан. == Бэлгийн сонгон шалгарал == [[Бэлгийн сонгон шалгарал]] нь бэлгийн үржилтэй холбоотой [[байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] тусгай хэлбэр юм. Зарим бодгаль хос олох, хосоо татах эсвэл ижил хүйсний өрсөлдөгчөө ялахдаа давуу байдаг тул илүү олон үр төл үлдээдэг. Үүний үр дүнд амьд үлдэхэд шууд шаардлагагүй мэт харагдах боловч үржлийн амжилтыг нэмэгдүүлдэг шинжүүд хөгжиж болно. Жишээлбэл: * эр тогосны том, өнгөлөг сүүл; * бугын эвэр; * зарим шувууны нарийн нийлмэл дуу; * хос татах бүжиг; * хүйсүүдийн биеийн хэмжээний ялгаа нь бэлгийн сонгон шалгарлын нөлөөтэй холбоотой байж болно. Бэлгийн сонгон шалгарлын тухай ойлголтыг [[Чарльз Дарвин]] байгалийн шалгарлын онолын хүрээнд хөгжүүлсэн. == Хувьслын ач холбогдол == Бэлгийн үржил нь бэлгийн бус үржилтэй харьцуулахад тодорхой зардалтай. Хос олох, бэлгийн эс үүсгэх, хосын төлөө өрсөлдөх болон үржлийн зан үйлд организм ихээхэн энерги зарцуулж болно. Мөн хоёр хүйстэй зүйлд бодгаль бүр шууд үр төл төрүүлэхгүй байх тохиолдол бий. Жишээлбэл, олон амьтанд зөвхөн эм бодгалиуд шууд үр төл төрүүлдэг. Гэсэн хэдий ч бэлгийн үржил эукариот организмын дунд маш өргөн тархсан бөгөөд эртний гаралтай гэж үздэг. Бэлгийн үржил яагаад хувьслын явцад хадгалагдсан тухай хэд хэдэн тайлбар байдаг.{{cite journal |last=Otto |first=Sarah P. |title=The Evolutionary Enigma of Sex |journal=The American Naturalist |volume=174 |issue=S1 |pages=S1–S14 |year=2009 |doi=10.1086/599084 |language=en }} === Генетикийн олон янз байдал === Бэлгийн үржил үр төлүүдийн генетикийн хослолыг байнга өөрчилдөг. Популяцид олон өөр генотип байх нь орчин өөрчлөгдөх, шинэ өвчин үүсэх эсвэл шинэ экологийн нөхцөл бий болох үед зарим бодгаль амьд үлдэх магадлалыг нэмэгдүүлж болно. === Хортой мутацийг зайлуулах === Бэлгийн рекомбинаци нь хортой мутациудыг өөр өөр генотипт дахин хуваарилах боломж олгодог. Үүний үр дүнд олон хортой мутаци агуулсан бодгалиуд байгалийн шалгарлаар зайлуулагдах боломж нэмэгдэх талаар хувьслын генетикийн хэд хэдэн таамаглал бий. Бэлгийн бус популяцид хортой мутаци буцаах мутаци эсвэл бусад механизмаар арилгахгүй бол үе дамжин хуримтлагдах боломжтой. Үүнийг тодорхой нөхцөлд '''[[Мюллерийн ратчет]]''' хэмээх загвараар тайлбарладаг. === Шимэгчийн эсрэг хувьсал === Бэлгийн үржлийн хувьслын нэг тайлбар нь эзэн организм болон [[шимэгч]] хоорондын тасралтгүй хувьслын өрсөлдөөнтэй холбоотой. Генетикийн хувьд ижил эзэн организмын популяцид дасан зохицсон шимэгч хурдан тархаж болох бол бэлгийн үржил шинэ генетикийн хослолуудыг байнга үүсгэдэг. Энэ санааг [[Улаан хатны таамаглал]]тай холбон судалдаг. == Бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн ялгаа == [[Бэлгийн бус үржил]]д ихэвчлэн нэг эх организм оролцож, бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. Бэлгийн бус үржлийн үр төл эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг бөгөөд тохиромжтой нөхцөлд популяцын тоог хурдан нэмэгдүүлэх боломжтой. Харин бэлгийн үржлийн үед мейоз, кроссинговер, хромосомын үл хамааран хуваарилагдал болон үр тогтолтын үр дүнд генетикийн шинэ хослолууд үүсдэг. {| class="wikitable" |+ Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ерөнхий ялгаа ! scope="col" | Шинж ! scope="col" | Бэлгийн үржил ! scope="col" | Бэлгийн бус үржил |- ! scope="row" | Генетикийн эх үүсвэр | Ихэвчлэн хоёр эцэг эхийн генетикийн материал оролцоно. | Ихэвчлэн нэг эх организмаас генетикийн мэдээлэл дамжина. |- ! scope="row" | Бэлгийн эс | Бэлгийн эсүүд оролцоно. | Бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. |- ! scope="row" | Үр тогтолт | Бэлгийн эсүүд нэгдэж зигот үүсгэнэ. | Үр тогтолт явагдахгүй. |- ! scope="row" | Генетикийн ялгаа | Мейоз, рекомбинаци болон үр тогтолтын улмаас үр төлүүд ихэвчлэн генетикийн хувьд ялгаатай байна. | Үр төлүүд эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд маш төстэй байна. |- ! scope="row" | Үржлийн хурд | Олон зүйлд харьцангуй удаан бөгөөд үржилд илүү их нөөц шаардаж болно. | Таатай нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл үүсгэх боломжтой. |- ! scope="row" | Генетикийн олон янз байдал | Генетикийн шинэ хослолыг нэмэгдүүлдэг. | Шинэ хослол үүсэх боломж харьцангуй хязгаарлагдмал бөгөөд шинэ ялгааны гол эх үүсвэр нь мутаци байдаг. |} Эдгээр нь ерөнхий ялгаа бөгөөд байгальд завсрын болон нийлмэл механизм олон байдаг. Жишээлбэл, [[партеногенез]]ийн үед үр тогтоогүй өндгөн эсээс шинэ организм үүсдэг. Зарим организм хүрээлэн буй орчны нөхцөл болон амьдралын мөчлөгөөсөө шалтгаалан бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн хооронд шилжиж чадна. == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийг ээлжлүүлэх == Олон организм амьдралынхаа туршид зөвхөн нэг үржлийн хэлбэр ашигладаггүй. Зарим замаг, мөөг, ургамал болон сээр нуруугүй амьтад таатай нөхцөлд бэлгийн бусаар хурдан олширч, орчны нөхцөл өөрчлөгдөх үед бэлгийн үржилд шилждэг. Жишээлбэл, зарим [[тли]] болон [[дафни]] дулаан, хоол тэжээл элбэг үед партеногенезээр хурдан үрждэг. Улирал өөрчлөгдөхөд бэлгийн үржил явагдаж, генетикийн хувьд олон янз эсвэл хүнд нөхцөлийг тэсвэрлэх үр төл бий болдог. Ийм амьдралын стратеги нь бэлгийн бус үржлийн хурдан олшрох давуу тал болон бэлгийн үржлийн генетикийн олон янз байдлыг хослуулдаг. == Үүсэл ба хувьсал == Бэлгийн үржлийн гарал үүсэл нь [[эволюцийн биологи]]йн чухал судалгааны асуудал юм. Бэлгийн үржилтэй холбоотой мейоз болон рекомбинацийн үндсэн механизм орчин үеийн эукариотын олон том бүлэгт нийтлэг байдаг тул эдгээр механизм эукариотуудын хувьслын эрт үед бий болсон гэж үздэг. Бэлгийн үржлийн хувьслын эхний үе шатанд ДНХ-ийн гэмтлийг засварлах болон гомолог ДНХ-ийн дарааллууд хооронд мэдээлэл солилцох механизмууд чухал үүрэгтэй байсан байж болох тухай таамаглал бий. Орчин үеийн организмд бэлгийн үржил болон бэлгийн бус үржлийн олон янз хэлбэр зэрэгцэн оршдог нь үржлийн стратеги хүрээлэн буй орчин, популяцын бүтэц болон организмын амьдралын мөчлөгтэй нягт холбоотойг харуулдаг. == Мөн үзэх == * [[Үржил]] * [[Бэлгийн бус үржил]] * [[Удамшил]] * [[Генетик]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Мейоз]] * [[Митоз]] * [[Үр тогтолт]] * [[Зигот]] * [[Гаметогенез]] * [[Кроссинговер]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Бэлгийн сонгон шалгарал]] * [[Гермафродит]] * [[Партеногенез]] * [[Үе солигдох]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Sexual reproduction}} * [https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-2-sexual-reproduction Sexual Reproduction — OpenStax Biology 2e] * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик ба геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Биологи]] [[Ангилал:Генетик]] ovik4zzafizhwoag2clwnr516iaswqr 865692 865661 2026-08-11T15:17:11Z Koldobin 106481 Эх сурвалжийн тэмдэглэгээг <ref> хэлбэрээр засав. 865692 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sexual Reproduction.png|thumb|300px|Бэлгийн үржлийн үед эцэг, эхийн генетикийн мэдээлэл үр төлд хослон дамжиж, генетикийн хувьд ялгаатай үр төл үүсдэг.]] '''Бэлгийн үржил''' ({{lang-en|sexual reproduction}}) гэдэг нь хоёр [[бэлгийн эс]] буюу гаметын генетикийн материал нэгдэн шинэ организм үүсэх [[үржил|үржлийн]] хэлбэр юм. Ихэнх тохиолдолд гаплоид бэлгийн эсүүд [[үр тогтолт]]ын үед нэгдэн диплоид [[зигот]] үүсгэдэг. Зигот нь дараалан [[митоз]] хуваагдаж шинэ организм болон хөгждөг.<ref name="OpenStaxSexual">{{cite web |title=Sexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-2-sexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Бэлгийн үржил нь [[амьтан]], [[ургамал]], [[мөөг]] болон олон нэг эст [[эукариот]] организмд өргөн тархсан. Энэ үржлийн үед [[мейоз]], [[генетикийн рекомбинаци]] болон үр тогтолтын үр дүнд үр төлүүд эцэг эх болон бие биеэсээ генетикийн хувьд ялгаатай байдаг. Ийм ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болох [[генетикийн олон янз байдал|генетикийн олон янз байдлыг]] нэмэгдүүлж, [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref name="OpenStaxSexual"/> Бэлгийн үржлийг [[бэлгийн бус үржил|бэлгийн бус үржлээс]] ялгах гол шинж нь хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэгддэг явдал юм. Гэсэн хэдий ч бүх бэлгийн үржилд заавал хоёр тусдаа бодгаль оролцох албагүй. Зарим [[гермафродит]] организм эр, эм үржлийн эрхтнийг нэг биед агуулдаг. == Үндсэн механизм == Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт ихэвчлэн хоёр үндсэн үйл явц ээлжилдэг: * '''[[мейоз]]''' — хромосомын бүрдлийн тоог багасган гаплоид эс үүсгэх хуваагдал; * '''[[үр тогтолт]]''' — хоёр гаплоид бэлгийн эс нэгдэж диплоид зигот үүсэх үйл явц. Диплоид организмын эсүүд хромосомын хоёр бүрдэлтэй байдаг. Гомолог хромосомын нэг бүрдэл нь нэг эцэг эхээс, нөгөө бүрдэл нь нөгөө эцэг эхээс гаралтай байдаг. [[Файл:Meiosis Stages.svg|thumb|left|400px|[[Мейоз]]ын үе шатууд. Нэг диплоид эсээс хромосомын гаплоид бүрдэлтэй дөрвөн эс үүснэ.]] Мейозын өмнө [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] хуулбарлагдана. Дараа нь дараалсан хоёр хуваагдал явагдаж, эх эсийн хромосомын тооны хагастай эсүүд үүснэ.<ref name="OpenStaxMeiosis">{{cite web |title=The Process of Meiosis |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-1-the-process-of-meiosis |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Үр тогтолтын үед хоёр гаплоид бэлгийн эсийн цөм нэгдэж, хромосомын диплоид бүрдэл сэргэнэ. Ийнхүү бэлгийн үржлийн мөчлөгт мейоз хромосомын тоог хоёр дахин багасгаж, үр тогтолт дахин хоёр дахин нэмэгдүүлдэг тул тухайн зүйлийн хромосомын тоо үеэс үед тогтвортой хадгалагдана.<ref name="OpenStaxSexual"/> == Бэлгийн эс == '''[[Бэлгийн эс]]''' буюу '''гамет''' нь бэлгийн үржилд оролцдог, хромосомын гаплоид бүрдэлтэй тусгай эс юм. Амьтдын хувьд том, хөдөлгөөн багатай эм бэлгийн эсийг '''[[өндгөн эс]]''', жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнтэй эр бэлгийн эсийг '''[[эр бэлгийн эс|сперм]]''' гэнэ. Бэлгийн эсүүдийн хэмжээ, хэлбэр болон хөдөлгөөний ялгаанаас хамааран хэд хэдэн хэлбэрийг ялгадаг. * '''Изогами''' — нийлж буй хоёр бэлгийн эс хэмжээ, хэлбэрийн хувьд ойролцоо байх; * '''анизогами''' — хоёр бэлгийн эсийн хэмжээ ялгаатай байх; * '''оогами''' — том, хөдөлгөөнгүй өндгөн эс болон жижиг, ихэвчлэн хөдөлгөөнт эр бэлгийн эс нэгдэх. Оогами нь амьтан, хуурай газрын ургамал болон олон замагт тохиолдоно. Бэлгийн эс үүсгэх үйл явцыг '''[[гаметогенез]]''' гэнэ. Амьтдад эр бэлгийн эс үүсэхийг [[сперматогенез]], өндгөн эс үүсэхийг [[оогенез]] гэж нэрлэдэг. == Үр тогтолт == '''[[Үр тогтолт]]''' гэдэг нь эр, эм бэлгийн эс нэгдэн [[зигот]] үүсгэх үйл явц юм. Үр тогтолтын үед хоёр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэг эсэд нэгдэж, шинэ организмын геномын үндэс бий болно. Амьтдад үр тогтолтыг ерөнхийд нь: * '''гадна үр тогтолт''' — бэлгийн эсүүд организмын биеэс гадна нэгдэх; * '''дотор үр тогтолт''' — эр бэлгийн эс эм организмын бие дотор өндгөн эстэй нэгдэх гэж ангилна.<ref name="OpenStaxReproduction">{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> === Гадна үр тогтолт === Гадна үр тогтолт ихэвчлэн усан орчинд явагддаг. Эр, эм организм бэлгийн эсүүдээ хүрээлэн буй орчинд ялгаруулж, тэндээ үр тогтолт явагдана. Олон [[загас]], [[хоёр нутагтан]] болон усны сээр нуруугүй амьтанд гадна үр тогтолт түгээмэл байдаг. Бэлгийн эсүүд усанд сарних магадлал өндөр тул эдгээр организм их хэмжээний өндгөн эс болон эр бэлгийн эс ялгаруулах нь элбэг.<ref name="OpenStaxReproduction"/> === Дотор үр тогтолт === Дотор үр тогтолтын үед эр бэлгийн эс эм организмын нөхөн үржихүйн тогтолцоонд хүрч өндгөн эстэй нэгдэнэ. [[Хөхтөн]], [[шувуу]], [[мөлхөгч]] болон олон шавж дотор үр тогтолттой. Энэ хэлбэр нь хуурай газрын нөхцөлд бэлгийн эсүүд хатаж үхэхээс хамгаалах болон үр тогтох магадлалыг нэмэгдүүлэх давуу талтай.<ref name="OpenStaxReproduction"/> == Мейоз ба генетикийн ялгаа == Бэлгийн үржлийн гол үр дагаврын нэг нь үр төлүүдийн генетикийн ялгаа юм. Энэ ялгаа хэд хэдэн механизмаар үүсдэг.<ref name="OpenStaxMeiosis"/> === Кроссинговер === Мейозын I хуваагдлын эхний үед хос [[гомолог хромосом]]ууд хоорондоо ойртож, зарим хэсгээ солилцож болно. Үүнийг '''[[кроссинговер]]''' буюу хромосомын солбилцол гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд нэг хромосом дээр эх, эцгийн гаралтай [[аллель|аллелиудын]] шинэ хослол бий болно.<ref name="OpenStaxMeiosis"/> === Үл хамааран хуваарилагдах === Мейозын үед гомолог хромосомын хосууд охин эсүүдэд тодорхой хэмжээнд бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдана. Жишээлбэл, хүний гаплоид эс 23 хромосомтой тул зөвхөн хромосомын үл хамааран хуваарилагдлын үр дүнд маш олон өөр хромосомын хослол бүхий бэлгийн эс үүсэх боломжтой.<ref name="OpenStaxMeiosis"/> === Санамсаргүй үр тогтолт === Аль эр бэлгийн эс аль өндгөн эстэй нэгдэх нь мөн генетикийн шинэ хослол үүсэхэд нөлөөлнө. Иймээс ижил эцэг эхээс төрсөн ах, эгч, дүү нар хүртэл генетикийн хувьд бие биеэсээ ялгаатай байдаг. [[Нэг өндгөн эсийн ихэр|Нэг өндгөн эсийн ихрүүд]] үүнд онцгой тохиолдол болно. Шинэ генетикийн хувилбарын анхдагч эх үүсвэр нь [[мутаци]] юм. Мутаци нь бэлгийн болон [[бэлгийн бус үржил|бэлгийн бус үржлийн]] аль алинд үүсч болно. == Амьдралын мөчлөг == [[Файл:Lifecycle diagram.svg|thumb|400px|Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгийн үндсэн хэлбэрүүд. Гаплоид болон диплоид үеийн эзлэх байр суурь организмын бүлгээс хамааран ялгаатай.]] Бэлгийн үржилтэй организмын амьдралын мөчлөгт гаплоид болон диплоид үе ээлжилдэг боловч эдгээр үеийн үргэлжлэх хугацаа болон үүрэг организмын бүлгээс шалтгаалан ялгаатай.<ref name="OpenStaxSexual"/> === Диплоид давамгай мөчлөг === Ихэнх амьтанд организмын үндсэн бие диплоид байдаг. Диплоид организмын тусгай эсүүд мейозоор гаплоид бэлгийн эс үүсгэнэ. Бэлгийн эсүүд үр тогтох үед диплоид зигот үүсэж, митозоор хуваагдан шинэ диплоид организм болж хөгждөг. [[Хүн]] болон бусад хөхтөн амьтад ийм амьдралын мөчлөгтэй.<ref name="OpenStaxSexual"/> === Гаплоид давамгай мөчлөг === Олон [[мөөг]] болон зарим [[замаг]]т амьдралын мөчлөгийн үндсэн үе гаплоид байдаг. Хоёр гаплоид эс нэгдэн богино хугацаанд диплоид төлөв үүсгэх бөгөөд дараа нь мейоз явагдаж гаплоид эсүүд дахин бий болно.<ref name="OpenStaxSexual"/> === Үе солигдох мөчлөг === [[Ургамал]] болон зарим замагт гаплоид олон эст '''[[гаметофит]]''' болон диплоид олон эст '''[[спорофит]]''' үе ээлжилдэг. Үүнийг '''[[үе солигдох]]''' гэж нэрлэнэ. Диплоид спорофит мейозоор гаплоид [[спор]] үүсгэнэ. Спороос митозын үр дүнд гаплоид гаметофит ургана. Гаметофит нь митозоор бэлгийн эсүүд үүсгэж, тэдгээрийн үр тогтолтоор шинэ диплоид зигот бий болно. Зигот митозоор хөгжиж спорофит болно.<ref name="OpenStaxSexual"/> == Амьтдын бэлгийн үржил == Амьтдын бэлгийн үржил маш олон янз боловч ерөнхийдөө бэлгийн эс үүсэх, тэдгээрийг нэг дор хүргэх, үр тогтолт болон үр хөврөлийн хөгжил гэсэн үндсэн үе шатыг агуулна.<ref name="OpenStaxReproduction"/> Олон зүйлд эр, эм хүйс тусдаа бодгальд байдаг. Харин зарим зүйл нэг бодгальдаа эр, эм үржлийн эрхтэнтэй байна. Ийм организмыг '''[[гермафродит]]''' гэнэ. Жишээлбэл, олон [[борооны өт]] гермафродит боловч ихэвчлэн хоёр бодгаль хоорондоо бэлгийн эс солилцон үржилд ордог. Зарим гермафродит организм өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай боловч өөр бодгальтай үр тогтох нь генетикийн олон янз байдлыг илүү их нэмэгдүүлдэг. === Үр хөврөлийн хөгжил === Үр тогтсоны дараа зигот митозоор хуваагдаж [[үр хөврөл]] үүснэ. Амьтдын үр хөврөлийн хөгжлийн орчин зүйлээс хамаарч ялгаатай. * '''Өндөглөгч''' амьтанд үр хөврөл эхийн биеэс гадна өндгөнд хөгждөг; * зарим амьтанд өндөг эхийн бие дотор хадгалагдаж хөгждөг; * [[амьд зулзага төрүүлэгч]] амьтанд үр хөврөл эхийн бие дотор хөгжиж, эхээс тэжээл авдаг. Хөхтөн амьтдын ихэнхэд үр хөврөл [[умай]]д хөгждөг. == Ургамлын бэлгийн үржил == Ургамлын амьдралын мөчлөгт гаметофит болон спорофит үе ээлжилдэг. [[Үрт ургамал]]д эр гаметофит нь [[цэцгийн тоос]], эм гаметофит нь үрийн эхийн дотор хөгждөг. === Тоос хүртэлт === '''[[Тоос хүртэлт]]''' гэдэг нь цэцгийн тоос эр үржлийн бүтцээс эм үржлийн тохирох хэсэгт хүрэх үйл явц юм. Тоосыг: * салхи; * ус; * [[шавж]]; * шувуу; * бусад амьтан зөөвөрлөж болно. Тоос хүртэлт болон үр тогтолт нь ижил үйл явц биш. Тоос хүртэлтийн дараа эр бэлгийн эс өндгөн эст хүрсний дараа л үр тогтолт явагдана. === Далд үрт ургамлын үр тогтолт === [[Далд үртэн]] буюу цэцэгт ургамалд цэцгийн тоос үр боловсрох орны амсарт хүрэхэд тоосны гуурс ургаж, эр бэлгийн эсүүд үрийн эх рүү шилжинэ. Цэцэгт ургамалд '''давхар үр тогтолт''' явагддаг. Нэг эр бэлгийн эс өндгөн эстэй нэгдэн диплоид зигот үүсгэдэг. Нөгөө эр бэлгийн эс төвийн эстэй нэгдэж, үрийн тэжээллэг эд болох [[эндосперм]] үүсэхэд оролцоно.<ref name="OpenStaxPollination">{{cite web |title=Pollination and Fertilization |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-2-pollination-and-fertilization |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Үр тогтсоны дараа үрийн эхээс [[үр]], харин цэцгийн үр боловсрох орны зарим эдээс [[жимс]] үүсч болно.<ref name="OpenStaxPollination"/> == Мөөгний бэлгийн үржил == Олон [[мөөг]] бэлгийн болон бэлгийн бус аль аль аргаар үржих чадвартай. Мөөгний бэлгийн үржлийн механизм бүлгээс хамааран ялгаатай боловч ерөнхийдөө тохирох нийлэмжийн хэв шинжтэй хоёр эс эсвэл [[гиф]]ийн цитоплазм нэгдэх үйл явцаар эхэлдэг. Эсүүдийн цитоплазм нэгдэхийг '''плазмогами''', цөмүүд нэгдэхийг '''кариогами''' гэнэ. Зарим мөөгт плазмогами болон кариогамийн хооронд тодорхой хугацаа өнгөрч, нэг эсийн дотор генетикийн хувьд өөр хоёр гаплоид цөм зэрэгцэн оршдог. Кариогамийн дараа диплоид цөм үүсч, дараа нь мейоз явагдан генетикийн хувьд ялгаатай гаплоид спорууд үүсч болно. == Нэг эст организмын бэлгийн үйл явц == Бэлгийн үржил зөвхөн олон эст организмд тохиолддоггүй. Олон нэг эст эукариот организм мейоз болон эсийн нэгдлийг агуулсан амьдралын мөчлөгтэй. Зарим нэг эст организмд хоёр бүхэл эс хоорондоо нэгддэг бол заримд нь тусгай бэлгийн эсүүд үүсдэг. [[Инфузори]] зэрэг зарим организмд '''[[коньюгаци]]''' явагдаж хоёр эсийн хооронд генетикийн материал солилцогдоно. Ийм үйл явц нь генетикийн рекомбинаци үүсгэдэг боловч заавал шинэ бодгалийн тоог шууд нэмэгдүүлдэггүй тул үржлийг зөвхөн бодгалийн тоо нэмэгдэхтэй адилтгаж болохгүй. == Хүйс == Бэлгийн үржилтэй олон зүйлд бэлгийн эсийн төрөлтэй холбоотойгоор '''эр''' болон '''эм''' хүйс ялгардаг. Ерөнхий биологийн утгаар жижиг бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эр, том бэлгийн эс үүсгэдэг биеийг эм гэж тодорхойлж болно. Гэхдээ организмын хүйс тодорхойлогдох механизм зүйлээс хамааран ихээхэн ялгаатай. Зарим зүйлд [[бэлгийн хромосом]] хүйсийг тодорхойлдог. Хүний хувьд XX хромосомын бүрдэл ихэвчлэн эм, XY бүрдэл ихэвчлэн эр бэлгийн хөгжлийг тодорхойлоход оролцдог. Бусад организмд хүйс нь: * хүрээлэн буй орчны температур; * бодгалийн нас; * нийгмийн бүтэц; * генетикийн өөр механизм зэрэг хүчин зүйлээс хамаарч болно. Зарим загас амьдралынхаа явцад хүйсээ өөрчлөх чадвартай. == Гермафродитизм == '''[[Гермафродит]]''' организм нэг бодгальдаа эр болон эм нөхөн үржихүйн үйл ажиллагааг агуулдаг. Гермафродитизм олон ургамал, өт, эмгэн хумс болон бусад сээр нуруугүй амьтанд түгээмэл тохиолдоно. Зарим гермафродит өөрөө өөрийгөө үр тогтоох чадвартай. Харин бусад зүйлд өөрийгөө үр тогтоохоос сэргийлэх физиологийн эсвэл анатомийн механизм байдаг. Ургамлын олон зүйл нэг цэцэгтээ эр, эм үржлийн бүтцийг зэрэг агуулдаг боловч өөр ургамлын цэцгийн тоосоор үр тогтох механизмууд мөн өргөн тархсан. == Бэлгийн сонгон шалгарал == [[Бэлгийн сонгон шалгарал]] нь бэлгийн үржилтэй холбоотой [[байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] тусгай хэлбэр юм. Зарим бодгаль хос олох, хосоо татах эсвэл ижил хүйсний өрсөлдөгчөө ялахдаа давуу байдаг тул илүү олон үр төл үлдээдэг. Үүний үр дүнд амьд үлдэхэд шууд шаардлагагүй мэт харагдах боловч үржлийн амжилтыг нэмэгдүүлдэг шинжүүд хөгжиж болно. Жишээлбэл: * эр тогосны том, өнгөлөг сүүл; * бугын эвэр; * зарим шувууны нарийн нийлмэл дуу; * хос татах бүжиг; * хүйсүүдийн биеийн хэмжээний ялгаа нь бэлгийн сонгон шалгарлын нөлөөтэй холбоотой байж болно. Бэлгийн сонгон шалгарлын тухай ойлголтыг [[Чарльз Дарвин]] байгалийн шалгарлын онолын хүрээнд хөгжүүлсэн. == Хувьслын ач холбогдол == Бэлгийн үржил нь бэлгийн бус үржилтэй харьцуулахад тодорхой зардалтай. Хос олох, бэлгийн эс үүсгэх, хосын төлөө өрсөлдөх болон үржлийн зан үйлд организм ихээхэн энерги зарцуулж болно. Мөн хоёр хүйстэй зүйлд бодгаль бүр шууд үр төл төрүүлэхгүй байх тохиолдол бий. Жишээлбэл, олон амьтанд зөвхөн эм бодгалиуд шууд үр төл төрүүлдэг. Гэсэн хэдий ч бэлгийн үржил эукариот организмын дунд маш өргөн тархсан бөгөөд эртний гаралтай гэж үздэг. Бэлгийн үржил яагаад хувьслын явцад хадгалагдсан тухай хэд хэдэн тайлбар байдаг.<ref name="Otto2009">{{cite journal |last=Otto |first=Sarah P. |title=The Evolutionary Enigma of Sex |journal=The American Naturalist |volume=174 |issue=S1 |pages=S1–S14 |year=2009 |doi=10.1086/599084 |language=en }}</ref> === Генетикийн олон янз байдал === Бэлгийн үржил үр төлүүдийн генетикийн хослолыг байнга өөрчилдөг. Популяцид олон өөр генотип байх нь орчин өөрчлөгдөх, шинэ өвчин үүсэх эсвэл шинэ экологийн нөхцөл бий болох үед зарим бодгаль амьд үлдэх магадлалыг нэмэгдүүлж болно.<ref name="Otto2009"/> === Хортой мутацийг зайлуулах === Бэлгийн рекомбинаци нь хортой мутациудыг өөр өөр генотипт дахин хуваарилах боломж олгодог. Үүний үр дүнд олон хортой мутаци агуулсан бодгалиуд байгалийн шалгарлаар зайлуулагдах боломж нэмэгдэх талаар хувьслын генетикийн хэд хэдэн таамаглал бий.<ref name="Otto2009"/> Бэлгийн бус популяцид хортой мутаци буцаах мутаци эсвэл бусад механизмаар арилгахгүй бол үе дамжин хуримтлагдах боломжтой. Үүнийг тодорхой нөхцөлд '''[[Мюллерийн ратчет]]''' хэмээх загвараар тайлбарладаг. === Шимэгчийн эсрэг хувьсал === Бэлгийн үржлийн хувьслын нэг тайлбар нь эзэн организм болон [[шимэгч]] хоорондын тасралтгүй хувьслын өрсөлдөөнтэй холбоотой. Генетикийн хувьд ижил эзэн организмын популяцид дасан зохицсон шимэгч хурдан тархаж болох бол бэлгийн үржил шинэ генетикийн хослолуудыг байнга үүсгэдэг. Энэ санааг [[Улаан хатны таамаглал]]тай холбон судалдаг.<ref name="Otto2009"/> == Бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн ялгаа == [[Бэлгийн бус үржил]]д ихэвчлэн нэг эх организм оролцож, бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. Бэлгийн бус үржлийн үр төл эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг бөгөөд тохиромжтой нөхцөлд популяцын тоог хурдан нэмэгдүүлэх боломжтой. Харин бэлгийн үржлийн үед мейоз, кроссинговер, хромосомын үл хамааран хуваарилагдал болон үр тогтолтын үр дүнд генетикийн шинэ хослолууд үүсдэг.<ref name="OpenStaxSexual"/> {| class="wikitable" |+ Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ерөнхий ялгаа ! scope="col" | Шинж ! scope="col" | Бэлгийн үржил ! scope="col" | Бэлгийн бус үржил |- ! scope="row" | Генетикийн эх үүсвэр | Ихэвчлэн хоёр эцэг эхийн генетикийн материал оролцоно. | Ихэвчлэн нэг эх организмаас генетикийн мэдээлэл дамжина. |- ! scope="row" | Бэлгийн эс | Бэлгийн эсүүд оролцоно. | Бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. |- ! scope="row" | Үр тогтолт | Бэлгийн эсүүд нэгдэж зигот үүсгэнэ. | Үр тогтолт явагдахгүй. |- ! scope="row" | Генетикийн ялгаа | Мейоз, рекомбинаци болон үр тогтолтын улмаас үр төлүүд ихэвчлэн генетикийн хувьд ялгаатай байна. | Үр төлүүд эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд маш төстэй байна. |- ! scope="row" | Үржлийн хурд | Олон зүйлд харьцангуй удаан бөгөөд үржилд илүү их нөөц шаардаж болно. | Таатай нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл үүсгэх боломжтой. |- ! scope="row" | Генетикийн олон янз байдал | Генетикийн шинэ хослолыг нэмэгдүүлдэг. | Шинэ хослол үүсэх боломж харьцангуй хязгаарлагдмал бөгөөд шинэ ялгааны гол эх үүсвэр нь мутаци байдаг. |} Эдгээр нь ерөнхий ялгаа бөгөөд байгальд завсрын болон нийлмэл механизм олон байдаг. Жишээлбэл, [[партеногенез]]ийн үед үр тогтоогүй өндгөн эсээс шинэ организм үүсдэг. Зарим организм хүрээлэн буй орчны нөхцөл болон амьдралын мөчлөгөөсөө шалтгаалан бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн хооронд шилжиж чадна. == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийг ээлжлүүлэх == Олон организм амьдралынхаа туршид зөвхөн нэг үржлийн хэлбэр ашигладаггүй. Зарим замаг, мөөг, ургамал болон сээр нуруугүй амьтад таатай нөхцөлд бэлгийн бусаар хурдан олширч, орчны нөхцөл өөрчлөгдөх үед бэлгийн үржилд шилждэг. Жишээлбэл, зарим [[тли]] болон [[дафни]] дулаан, хоол тэжээл элбэг үед партеногенезээр хурдан үрждэг. Улирал өөрчлөгдөхөд бэлгийн үржил явагдаж, генетикийн хувьд олон янз эсвэл хүнд нөхцөлийг тэсвэрлэх үр төл бий болдог. Ийм амьдралын стратеги нь бэлгийн бус үржлийн хурдан олшрох давуу тал болон бэлгийн үржлийн генетикийн олон янз байдлыг хослуулдаг. == Үүсэл ба хувьсал == Бэлгийн үржлийн гарал үүсэл нь [[эволюцийн биологи]]йн чухал судалгааны асуудал юм. Бэлгийн үржилтэй холбоотой мейоз болон рекомбинацийн үндсэн механизм орчин үеийн эукариотын олон том бүлэгт нийтлэг байдаг тул эдгээр механизм эукариотуудын хувьслын эрт үед бий болсон гэж үздэг.<ref name="Otto2009"/> Бэлгийн үржлийн хувьслын эхний үе шатанд ДНХ-ийн гэмтлийг засварлах болон гомолог ДНХ-ийн дарааллууд хооронд мэдээлэл солилцох механизмууд чухал үүрэгтэй байсан байж болох тухай таамаглал бий.<ref name="Otto2009"/> Орчин үеийн организмд бэлгийн үржил болон бэлгийн бус үржлийн олон янз хэлбэр зэрэгцэн оршдог нь үржлийн стратеги хүрээлэн буй орчин, популяцын бүтэц болон организмын амьдралын мөчлөгтэй нягт холбоотойг харуулдаг. == Мөн үзэх == * [[Үржил]] * [[Бэлгийн бус үржил]] * [[Удамшил]] * [[Генетик]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Мейоз]] * [[Митоз]] * [[Үр тогтолт]] * [[Зигот]] * [[Гаметогенез]] * [[Кроссинговер]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Бэлгийн сонгон шалгарал]] * [[Гермафродит]] * [[Партеногенез]] * [[Үе солигдох]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Sexual reproduction}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик ба геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Биологи]] [[Ангилал:Генетик]] 0h7bve6f0myevz0uncsghvhep1gb00i 0 147866 865662 2026-08-11T12:38:36Z Koldobin 106481 Бэлгийн бус үржлийн тухай өгүүлэл үүсгэв; үндсэн хэлбэрүүд, генетикийн онцлог, давуу ба сул тал, зураг болон эх сурвалж нэмэв. 865662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asexual Reproduction.png|thumb|300px|Бэлгийн бус үржлийн үед шинэ организм нэг эх организмаас бэлгийн эсүүдийн нэгдэлгүйгээр үүсдэг. Үр төл нь эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихэвчлэн маш төстэй байна.]] '''Бэлгийн бус үржил''' ({{lang-en|asexual reproduction}}) гэдэг нь [[бэлгийн эс]]үүдийн нэгдэл буюу [[үр тогтолт]] явагдалгүйгээр шинэ организм үүсэх [[үржил|үржлийн]] хэлбэр юм. Ихэнх тохиолдолд нэг эх организм үр төл үүсгэдэг бөгөөд үр төл нь эх организмаасаа генетикийн мэдээллийнхаа үндсэн хэсгийг шууд өвлөн авдаг. Иймээс бэлгийн бус үржлээр үүссэн үр төлүүд эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг.{{cite web |title=Asexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Бэлгийн бус үржил нь [[бактери]], [[архей]] зэрэг [[прокариот]] организмын үндсэн үржлийн хэлбэр бөгөөд олон нэг эст [[эукариот]], [[мөөг]], [[ургамал]] болон зарим [[амьтан]]д мөн тохиолддог. Бэлгийн бус үржлээр үүссэн генетикийн хувьд маш төстэй бодгалиудыг '''[[клон]]''' гэж нэрлэж болно. Гэвч үр төлүүд заавал эх организмынхаа төгс хуулбар байдаггүй. [[Мутаци]], ДНХ хуулбарлах үеийн өөрчлөлт болон зарим бэлгийн бус үржлийн тусгай механизмын үр дүнд генетикийн ялгаа үүсч болно. == Үндсэн онцлог == Бэлгийн бус үржлийн нийтлэг шинжүүдэд: * ихэвчлэн нэг эх организм оролцох; * бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй байх; * үр тогтолт шаардагдахгүй байх; * үр төл эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байх; * тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл бий болгох боломжтой байх зэрэг орно. Эукариот организмын бэлгийн бус үржлийн олон хэлбэр [[митоз]] хуваагдалд тулгуурладаг. Харин бактери болон архейд митоз явагддаггүй бөгөөд тэд ихэвчлэн [[хоёртын хуваагдал]] зэрэг прокариот эсийн хуваагдлын механизмаар үржинэ. Прокариот организм бэлгийн эс үүсгэдэггүй боловч генетикийн материал бусад эсээс авч чадна. [[Коньюгаци]], [[трансформаци]] болон [[трансдукци]] зэрэг [[хэвтээ ген шилжилт]]ийн механизм нь өөрөө үржил биш боловч генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлдэг. == Хэлбэрүүд == Бэлгийн бус үржил организмын бүлгээс хамааран олон янзын механизмаар явагддаг. === Хоёртын хуваагдал === [[Файл:Binary Fission 2.svg|thumb|350px|[[Хоёртын хуваагдал]]. Эх эсийн генетикийн материал хуулбарлагдаж, эс хоёр охин эс болон хуваагдана.]] '''[[Хоёртын хуваагдал]]''' ({{lang-en|binary fission}}) гэдэг нь нэг эх эс хоёр шинэ эс болон хуваагдах үржлийн хэлбэр юм. Энэ нь бактери болон архейн үндсэн үржлийн механизм юм. Эхлээд эсийн [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] хуулбарлагдана. Үүний дараа эс уртсаж, ДНХ-ийн хуулбарууд эсийн өөр өөр хэсэгт шилжинэ. Эцэст нь эсийн мембран болон эсийн хана дотогш агшиж хоёр охин эс үүсгэнэ. Зарим нэг эст эукариот организм мөн үйл ажиллагааны хувьд төстэй байдлаар хоёр эс болон хуваагддаг боловч тэдний цөмийн хуваагдал [[митоз]]оор явагдана.{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Олон хуваагдал === '''Олон хуваагдал''' ({{lang-en|multiple fission}}) гэдэг нь нэг эх эсээс нэгэн зэрэг олон шинэ эс үүсэх хуваагдлын хэлбэр юм. Эх эсийн цөм эсвэл генетикийн материал хэд хэдэн удаа хуваагдсаны дараа цитоплазм олон хэсэгт салж, олон охин эс бий болдог. Энэ хэлбэр зарим [[протист]] болон замагт тохиолддог. === Нахиалах === [[Файл:Hydra Budding.svg|thumb|left|350px|[[Гидра]]гийн нахиалах замаар үржих үе шат. Эх организмын биед нахиа үүсэж, өссөний дараа тусдаа бодгаль болж сална.]] '''Нахиалах''' ({{lang-en|budding}}) гэдэг нь эх организмын бие эсвэл эсийн гадаргуу дээр жижиг ургалт буюу '''нахиа''' үүсэж, уг нахиа өссөний дараа шинэ организм болох үржлийн хэлбэр юм. [[Гидра]], зарим [[шүр]], [[хөвөн биетэн]] болон [[мөөгөнцөр|талхны хөрөнгө]] зэрэг организм нахиалах замаар үржиж чадна. Зарим зүйлд нахиа эх организмаасаа салж бие даасан организм болдог. Харин бусад зүйлд салалгүй үлдэж, олон бодгалиас тогтсон [[колони]] үүсгэж болно.{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} === Хэсэглэлт === '''Хэсэглэлт''' буюу '''фрагментаци''' ({{lang-en|fragmentation}}) нь эх организмын бие хэсгүүдэд хуваагдаж, тэдгээрийн нэг буюу хэд хэдэн хэсгээс бүрэн шинэ организм үүсэх бэлгийн бус үржлийн хэлбэр юм. Энэ аргаар зарим хавтгай хорхой, цагираг хорхой, [[далайн од]], хөвөн биетэн, мөөг болон ургамал үржиж чадна. Хэсэглэлт нь '''[[регенераци]]''' буюу гэмтсэн эсвэл алдагдсан хэсгийг нөхөн сэргээх чадвартай холбоотой боловч хоёр ойлголт ижил биш. Организм алдагдсан эрхтэн эсвэл эдээ сэргээсэн боловч шинэ бодгаль үүсээгүй бол тухайн үйл явцыг үржил гэж үзэхгүй. === Спороор үржих === Олон [[мөөг]], замаг болон бусад организм [[спор]] үүсгэн бэлгийн бусаар тархаж болно. Бэлгийн бус үржлийн спор нь өөр бэлгийн эстэй нэгдэхгүйгээр соёолж шинэ организм үүсгэх чадвартай. Гэхдээ '''бүх спор бэлгийн бус үржлийн бүтээгдэхүүн биш'''. Ургамал болон олон замагт мейозоор үүссэн гаплоид спор нь [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] амьдралын мөчлөгийн нэг хэсэг болдог. Иймээс спор үүссэн эсэхээс гадна тухайн спор ямар механизмаар үүссэн болон организмын амьдралын мөчлөгт ямар үүрэгтэйг харгалзан үздэг. === Вегетатив үржил === [[Файл:Strawberry matted row diagram.png|thumb|350px|Гүзээлзгэний мөлхөө ишээр шинэ ургамал үүсэх нь [[вегетатив үржил|вегетатив үржлийн]] жишээ юм.]] '''[[Вегетатив үржил]]''' ({{lang-en|vegetative reproduction}}) гэдэг нь ургамлын үр болон бэлгийн эс оролцохгүйгээр иш, үндэс, навч болон бусад вегетатив хэсгээс шинэ ургамал үүсэх бэлгийн бус үржлийн хэлбэр юм.{{cite web |title=Asexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-3-asexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} Байгалийн вегетатив үржлийн хэлбэрүүдэд: * '''үндэслэг иш''' — газрын доогуур хэвтээ ургах ишнээс шинэ ургамал үүсэх; * '''булцуу''' — шим тэжээл хуримтлуулсан бүдүүрсэн хэсгээс шинэ ургамал ургах; * '''сонгино''' — богино иш болон махлаг навчнаас тогтсон бүтцээс шинэ ургамал үүсэх; * '''мөлхөө иш''' — газрын гадаргуу дагуу ургасан ишний зангилаанаас шинэ үндэс, найлзуур бий болох; * үндэс болон навчны хэсгээс шинэ ургамал үүсэх зэрэг орно. Жишээлбэл, [[төмс]] булцуугаар, [[гүзээлзгэнэ]] мөлхөө ишээр, [[сонгино]] сонгинолог бүтцээр үржих боломжтой. Хүн ургамлын бэлгийн бус үржлийг хөдөө аж ахуй, цэцэрлэгжүүлэлтэд зориудаар ашигладаг. Үүнд мөчрөөр үржүүлэх, [[залгалт]], үндэслүүлэх, үелүүлэх болон [[эдийн өсгөвөр]]ийн аргууд орно. === Партеногенез === '''[[Партеногенез]]''' ({{lang-en|parthenogenesis}}) гэдэг нь үр тогтоогүй өндгөн эсээс шинэ организм хөгжих үржлийн хэлбэр юм. Партеногенез нь олон төрлийн сээр нуруугүй амьтан, тухайлбал [[тли]], [[дафни]], зарим зөгий, шоргоолж болон шавжид тохиолддог. Мөн зарим загас, хоёр нутагтан болон мөлхөгчдөд ажиглагдана.{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} [[Зөгий]]н олон зүйлд үр тогтсон өндгөн эсээс диплоид эм бодгаль, үр тогтоогүй өндгөн эсээс гаплоид эр бодгаль хөгжиж болно. Партеногенезийн механизм зүйл бүрд ижил биш. Зарим тохиолдолд мейоз болон хромосомын дахин зохион байгуулалт явагддаг тул үр төл эх организмынхаа генетикийн хувьд яг ижил клон байх албагүй. Партеногенез нь: * '''заавал партеногенез''' — тухайн зүйл үндсэндээ партеногенезээр үржих; * '''сонголтот партеногенез''' — организм нөхцөл байдлаас хамааран бэлгийн үржил болон партеногенезийн аль алиныг ашиглах хэлбэртэй байж болно. === Апомиксис === '''[[Апомиксис]]''' ({{lang-en|apomixis}}) гэдэг нь ургамалд ердийн үр тогтолт явагдалгүйгээр үр эсвэл үр хөврөл бий болох үйл явцыг хэлнэ. Апомиксисийн үед үүссэн үр төл эх ургамалтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг. Энэ нь зарим ургамалд бэлгийн үржлийн механизмыг ашиглалгүйгээр үрээр тархах боломж олгодог.{{cite web |title=Asexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-3-asexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Бактери ба архейн бэлгийн бус үржил == [[Бактери]] болон [[архей]] бэлгийн эс болон мейоз үүсгэдэггүй. Тэдний үндсэн үржлийн арга нь хоёртын хуваагдал юм. Бактерийн хромосом хуулбарлагдсаны дараа хоёр хуулбар эсийн эсрэг хэсгүүд рүү шилжиж, эс хуваагдан хоёр шинэ эс үүсгэнэ. Гэвч бактерийн популяц генетикийн хувьд бүрэн ижил хэвээр байдаггүй. Мутациас гадна бактери: * [[коньюгаци]] — эсүүд шууд холбогдон ДНХ дамжуулах; * [[трансформаци]] — хүрээлэн буй орчноос чөлөөт ДНХ авах; * [[трансдукци]] — вирусын тусламжтайгаар ДНХ нэг эсээс нөгөөд шилжих зэрэг механизмаар генетикийн материал солилцож болно. Эдгээр механизм нь шинэ бодгалийн тоог өөрөө нэмэгдүүлдэггүй тул үржилд бус, [[хэвтээ ген шилжилт]]эд хамаарна. == Ургамлын бэлгийн бус үржил == Ургамал бэлгийн бус үржлийн маш олон хэлбэртэй. Зарим ургамал үндэслэг иш, булцуу, сонгино, мөлхөө иш зэрэг тусгай бүтэц үүсгэдэг бол зарим нь навч, иш эсвэл үндэсний хэсгээс шинэ ургамал бий болгох чадвартай. Ургамлын [[меристем]]ийн эсүүд идэвхтэй хуваагдах чадвартай байдаг нь олон төрлийн вегетатив үржлийн үндэс болдог. Хөдөө аж ахуйд бэлгийн бус үржлийг хүссэн шинж бүхий ургамлын генотипийг хадгалан олшруулахад өргөн хэрэглэнэ. Жишээлбэл, жимсний модны тодорхой сортыг [[залгалт]]аар, төмсийг булцуугаар, усан үзмийг мөчрөөр үржүүлж болно. == Амьтдын бэлгийн бус үржил == Амьтанд бэлгийн бус үржил ургамал болон нэг эст организмтай харьцуулахад харьцангуй ховор боловч олон сээр нуруугүй амьтанд тохиолддог. Хөвөн биетэн, гидра болон зарим шүр нахиалах замаар үржиж чадна. Зарим хавтгай хорхой болон далайн од хэсэглэлт, регенерацитай холбоотой механизмаар шинэ бодгаль үүсгэж болно. Партеногенез нь шавж болон бусад үе хөлтөнд өргөн тархсан бөгөөд зарим сээр нуруутан амьтанд ч тохиолддог. Зарим амьтан нөхцөл байдлаас хамааран бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн хооронд шилжих чадвартай. == Генетикийн онцлог == Бэлгийн бус үржлийн үед хоёр өөр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэгддэггүй. Митозод тулгуурласан бэлгийн бус үржлийн үед эх организмын генотип үр төлд бараг өөрчлөлтгүй дамждаг. Ийм үр төлүүдийг клон гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генетикийн ялгаа бүрэн байхгүй гэсэн үг биш. ДНХ хуулбарлагдах бүрд мутаци үүсэх боломжтой. Ийм мутаци үржлийн эсвэл үржиж буй эсийн удмын шугамд хадгалагдвал дараагийн үеүүдэд дамжин популяцид шинэ генетикийн хувилбар үүсгэж болно. Мөн партеногенезийн зарим хэлбэрт мейоз оролцдог тул үр төлүүд эх организмтайгаа генетикийн хувьд бүрэн ижил биш байж болно. == Давуу тал == Бэлгийн бус үржил нь тодорхой орчны нөхцөлд хэд хэдэн давуу талтай. * Хос организм хайх шаардлагагүй. * Нэг бодгаль дангаараа шинэ популяци үүсгэх боломжтой. * Тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл бий болгож чадна. * Амжилттай генотипийг хурдан олшруулж болно. * Бэлгийн хос олох, хосын төлөө өрсөлдөх болон хослолтын зан үйлд бага нөөц зарцуулна. Бэлгийн бус үржил нь орчны нөхцөл харьцангуй тогтвортой бөгөөд эх организм тухайн орчинд сайн зохицсон үед үр ашигтай байж болно. :contentReference[oaicite:2]{index=2} == Сул тал == Бэлгийн бус үржлийн үед [[бэлгийн үржил]]д явагддаг мейозын рекомбинаци болон хоёр эцэг эхийн генийн шинэ хослол үүсэхгүй. Үүний улмаас популяцын бодгалиуд генетикийн хувьд ижил төстэй байх нь элбэг. Орчны нөхцөл огцом өөрчлөгдөх, шинэ өвчин эсвэл шимэгч бий болох үед ижил төстэй генотиптэй олон бодгаль нэгэн зэрэг эмзэг байж болно. Мөн бэлгийн бус удмын шугамд зарим хортой мутаци үе дамжин хуримтлагдах боломжтой. Гэхдээ бэлгийн бус үржил нь заавал сул стратеги гэсэн үг биш. Олон организм энэ аргаар маш амжилттай үрждэг бөгөөд үржлийн хэлбэрийн ашиг тус нь орчин, организмын амьдралын мөчлөг болон популяцын бүтцээс хамаарна. == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ялгаа == [[Бэлгийн үржил]]д бэлгийн эсүүд нэгдэж, мейоз болон генетикийн рекомбинацийн үр дүнд шинэ генетикийн хослолууд үүсдэг. Харин бэлгийн бус үржилд бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй бөгөөд үр төл эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд илүү төстэй байна. {| class="wikitable" |+ Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ерөнхий ялгаа ! scope="col" | Шинж ! scope="col" | Бэлгийн үржил ! scope="col" | Бэлгийн бус үржил |- ! scope="row" | Генетикийн эх үүсвэр | Ихэвчлэн хоёр эцэг эхийн генетикийн материал оролцоно. | Ихэвчлэн нэг эх организмаас генетикийн мэдээлэл дамжина. |- ! scope="row" | Бэлгийн эс | Бэлгийн эсүүд оролцоно. | Бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. |- ! scope="row" | Үр тогтолт | Бэлгийн эсүүд нэгдэж зигот үүсгэнэ. | Үр тогтолт явагдахгүй. |- ! scope="row" | Генетикийн ялгаа | Үр төлүүд ихэвчлэн генетикийн хувьд ялгаатай. | Үр төлүүд эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд маш төстэй. |- ! scope="row" | Үржлийн хурд | Олон зүйлд харьцангуй удаан бөгөөд илүү их нөөц шаардаж болно. | Тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл үүсгэх боломжтой. |- ! scope="row" | Генетикийн шинэ хослол | Мейоз, рекомбинаци болон үр тогтолтоор өргөн үүснэ. | Харьцангуй хязгаарлагдмал; шинэ ялгааны чухал эх үүсвэр нь мутаци. |} Эдгээр нь ерөнхий ялгаа бөгөөд байгальд олон завсрын болон нийлмэл механизм байдаг. Жишээлбэл, партеногенезийн үед өндгөн эс оролцдог боловч үр тогтолт явагддаггүй. Зарим организм бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн аль алиныг ашигладаг. == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийг ээлжлүүлэх == Олон организм амьдралынхаа туршид зөвхөн нэг үржлийн хэлбэр ашигладаггүй. Зарим замаг, мөөг, ургамал болон сээр нуруугүй амьтад таатай нөхцөлд бэлгийн бусаар хурдан олширч, орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд [[бэлгийн үржил]]д шилждэг. Жишээлбэл, зарим [[тли]] болон [[дафни]] таатай нөхцөлд партеногенезээр хурдан үрждэг бөгөөд улирлын өөрчлөлт зэрэг орчны дохионы нөлөөгөөр бэлгийн үржилд шилжиж болно. Ийм стратеги нь бэлгийн бус үржлийн хурдан олшрох боломжийг бэлгийн үржлийн генетикийн олон янз байдалтай хослуулна. == Хувьслын ач холбогдол == Бэлгийн бус үржил нь үржлийн хос шаардахгүй тул шинэ орчныг хурдан эзлэх болон популяцын хэмжээг хурдан нэмэгдүүлэхэд давуу талтай байж болно. Нөгөө талаас генетикийн рекомбинаци хязгаарлагдмал тул өөрчлөгдөж буй орчинд шинэ генетикийн хослол бий болох хурд бэлгийн үржилтэй популяциас ялгаатай байдаг. Бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн харьцангуй давуу тал нь [[эволюцийн биологи]]йн судалгааны чухал сэдэв юм. Олон эст организм, ялангуяа амьтдын дунд зөвхөн бэлгийн бус үржилд бүрэн тулгуурладаг удам харьцангуй ховор байдаг.{{cite web |title=Sexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-2-sexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }} == Мөн үзэх == * [[Үржил]] * [[Бэлгийн үржил]] * [[Удамшил]] * [[Генетик]] * [[Митоз]] * [[Мейоз]] * [[Клон]] * [[Хоёртын хуваагдал]] * [[Вегетатив үржил]] * [[Партеногенез]] * [[Апомиксис]] * [[Нахиалах]] * [[Спор]] * [[Регенераци]] * [[Мутаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Хэвтээ ген шилжилт]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Asexual reproduction}} * [https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods Asexual reproduction in animals — OpenStax Biology 2e] * [https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-3-asexual-reproduction Asexual reproduction in plants — OpenStax Biology 2e] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Биологи]] [[Ангилал:Генетик]] 4e87v74gnb9irq1yr5xru13wc6biycu 865687 865662 2026-08-11T15:13:57Z Koldobin 106481 Эх сурвалжийн тэмдэглэгээг <ref> хэлбэрээр засав 865687 wikitext text/x-wiki [[Файл:Asexual Reproduction.png|thumb|300px|Бэлгийн бус үржлийн үед шинэ организм нэг эх организмаас бэлгийн эсүүдийн нэгдэлгүйгээр үүсдэг. Үр төл нь эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихэвчлэн маш төстэй байна.]] '''Бэлгийн бус үржил''' ({{lang-en|asexual reproduction}}) гэдэг нь [[бэлгийн эс]]үүдийн нэгдэл буюу [[үр тогтолт]] явагдалгүйгээр шинэ организм үүсэх [[үржил|үржлийн]] хэлбэр юм. Ихэнх тохиолдолд нэг эх организм үр төл үүсгэдэг бөгөөд үр төл нь эх организмаасаа генетикийн мэдээллийнхаа үндсэн хэсгийг шууд өвлөн авдаг. Иймээс бэлгийн бус үржлээр үүссэн үр төлүүд эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг.<ref name="OpenStaxReproduction">{{cite web |title=Reproduction Methods |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/43-1-reproduction-methods |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Бэлгийн бус үржил нь [[бактери]], [[архей]] зэрэг [[прокариот]] организмын үндсэн үржлийн хэлбэр бөгөөд олон нэг эст [[эукариот]], [[мөөг]], [[ургамал]] болон зарим [[амьтан]]д мөн тохиолддог. Бэлгийн бус үржлээр үүссэн генетикийн хувьд маш төстэй бодгалиудыг '''[[клон]]''' гэж нэрлэж болно. Гэвч үр төлүүд заавал эх организмынхаа төгс хуулбар байдаггүй. [[Мутаци]], ДНХ хуулбарлах үеийн өөрчлөлт болон зарим бэлгийн бус үржлийн тусгай механизмын үр дүнд генетикийн ялгаа үүсч болно. == Үндсэн онцлог == Бэлгийн бус үржлийн нийтлэг шинжүүдэд: * ихэвчлэн нэг эх организм оролцох; * бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй байх; * үр тогтолт шаардагдахгүй байх; * үр төл эх организмтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байх; * тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл бий болгох боломжтой байх зэрэг орно.<ref name="OpenStaxReproduction"/> Эукариот организмын бэлгийн бус үржлийн олон хэлбэр [[митоз]] хуваагдалд тулгуурладаг. Харин бактери болон архейд митоз явагддаггүй бөгөөд тэд ихэвчлэн [[хоёртын хуваагдал]] зэрэг прокариот эсийн хуваагдлын механизмаар үржинэ. Прокариот организм бэлгийн эс үүсгэдэггүй боловч генетикийн материал бусад эсээс авч чадна. [[Коньюгаци]], [[трансформаци]] болон [[трансдукци]] зэрэг [[хэвтээ ген шилжилт]]ийн механизм нь өөрөө үржил биш боловч генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлдэг. == Хэлбэрүүд == Бэлгийн бус үржил организмын бүлгээс хамааран олон янзын механизмаар явагддаг. === Хоёртын хуваагдал === [[Файл:Binary Fission 2.svg|thumb|350px|[[Хоёртын хуваагдал]]. Эх эсийн генетикийн материал хуулбарлагдаж, эс хоёр охин эс болон хуваагдана.]] '''[[Хоёртын хуваагдал]]''' ({{lang-en|binary fission}}) гэдэг нь нэг эх эс хоёр шинэ эс болон хуваагдах үржлийн хэлбэр юм. Энэ нь бактери болон архейн үндсэн үржлийн механизм юм. Эхлээд эсийн [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] хуулбарлагдана. Үүний дараа эс уртсаж, ДНХ-ийн хуулбарууд эсийн өөр өөр хэсэгт шилжинэ. Эцэст нь эсийн мембран болон эсийн хана дотогш агшиж хоёр охин эс үүсгэнэ. Зарим нэг эст эукариот организм мөн үйл ажиллагааны хувьд төстэй байдлаар хоёр эс болон хуваагддаг боловч тэдний цөмийн хуваагдал [[митоз]]оор явагдана.<ref name="OpenStaxReproduction"/> === Олон хуваагдал === '''Олон хуваагдал''' ({{lang-en|multiple fission}}) гэдэг нь нэг эх эсээс нэгэн зэрэг олон шинэ эс үүсэх хуваагдлын хэлбэр юм. Эх эсийн цөм эсвэл генетикийн материал хэд хэдэн удаа хуваагдсаны дараа цитоплазм олон хэсэгт салж, олон охин эс бий болдог. Энэ хэлбэр зарим [[протист]] болон замагт тохиолддог. === Нахиалах === [[Файл:Hydra Budding.svg|thumb|left|350px|[[Гидра]]гийн нахиалах замаар үржих үе шат. Эх организмын биед нахиа үүсэж, өссөний дараа тусдаа бодгаль болж сална.]] '''Нахиалах''' ({{lang-en|budding}}) гэдэг нь эх организмын бие эсвэл эсийн гадаргуу дээр жижиг ургалт буюу '''нахиа''' үүсэж, уг нахиа өссөний дараа шинэ организм болох үржлийн хэлбэр юм. [[Гидра]], зарим [[шүр]], [[хөвөн биетэн]] болон [[мөөгөнцөр|талхны хөрөнгө]] зэрэг организм нахиалах замаар үржиж чадна. Зарим зүйлд нахиа эх организмаасаа салж бие даасан организм болдог. Харин бусад зүйлд салалгүй үлдэж, олон бодгалиас тогтсон [[колони]] үүсгэж болно.<ref name="OpenStaxReproduction"/> === Хэсэглэлт === '''Хэсэглэлт''' буюу '''фрагментаци''' ({{lang-en|fragmentation}}) нь эх организмын бие хэсгүүдэд хуваагдаж, тэдгээрийн нэг буюу хэд хэдэн хэсгээс бүрэн шинэ организм үүсэх бэлгийн бус үржлийн хэлбэр юм. Энэ аргаар зарим хавтгай хорхой, цагираг хорхой, [[далайн од]], хөвөн биетэн, мөөг болон ургамал үржиж чадна. Хэсэглэлт нь '''[[регенераци]]''' буюу гэмтсэн эсвэл алдагдсан хэсгийг нөхөн сэргээх чадвартай холбоотой боловч хоёр ойлголт ижил биш. Организм алдагдсан эрхтэн эсвэл эдээ сэргээсэн боловч шинэ бодгаль үүсээгүй бол тухайн үйл явцыг үржил гэж үзэхгүй. === Спороор үржих === Олон [[мөөг]], замаг болон бусад организм [[спор]] үүсгэн бэлгийн бусаар тархаж болно. Бэлгийн бус үржлийн спор нь өөр бэлгийн эстэй нэгдэхгүйгээр соёолж шинэ организм үүсгэх чадвартай. Гэхдээ '''бүх спор бэлгийн бус үржлийн бүтээгдэхүүн биш'''. Ургамал болон олон замагт мейозоор үүссэн гаплоид спор нь [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] амьдралын мөчлөгийн нэг хэсэг болдог. Иймээс спор үүссэн эсэхээс гадна тухайн спор ямар механизмаар үүссэн болон организмын амьдралын мөчлөгт ямар үүрэгтэйг харгалзан үздэг. === Вегетатив үржил === [[Файл:Strawberry matted row diagram.png|thumb|350px|Гүзээлзгэний мөлхөө ишээр шинэ ургамал үүсэх нь [[вегетатив үржил|вегетатив үржлийн]] жишээ юм.]] '''[[Вегетатив үржил]]''' ({{lang-en|vegetative reproduction}}) гэдэг нь ургамлын үр болон бэлгийн эс оролцохгүйгээр иш, үндэс, навч болон бусад вегетатив хэсгээс шинэ ургамал үүсэх бэлгийн бус үржлийн хэлбэр юм.<ref name="OpenStaxPlants">{{cite web |title=Asexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/32-3-asexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> Байгалийн вегетатив үржлийн хэлбэрүүдэд: * '''үндэслэг иш''' — газрын доогуур хэвтээ ургах ишнээс шинэ ургамал үүсэх; * '''булцуу''' — шим тэжээл хуримтлуулсан бүдүүрсэн хэсгээс шинэ ургамал ургах; * '''сонгино''' — богино иш болон махлаг навчнаас тогтсон бүтцээс шинэ ургамал үүсэх; * '''мөлхөө иш''' — газрын гадаргуу дагуу ургасан ишний зангилаанаас шинэ үндэс, найлзуур бий болох; * үндэс болон навчны хэсгээс шинэ ургамал үүсэх зэрэг орно. Жишээлбэл, [[төмс]] булцуугаар, [[гүзээлзгэнэ]] мөлхөө ишээр, [[сонгино]] сонгинолог бүтцээр үржих боломжтой. Хүн ургамлын бэлгийн бус үржлийг хөдөө аж ахуй, цэцэрлэгжүүлэлтэд зориудаар ашигладаг. Үүнд мөчрөөр үржүүлэх, [[залгалт]], үндэслүүлэх, үелүүлэх болон [[эдийн өсгөвөр]]ийн аргууд орно.<ref name="OpenStaxPlants"/> === Партеногенез === '''[[Партеногенез]]''' ({{lang-en|parthenogenesis}}) гэдэг нь үр тогтоогүй өндгөн эсээс шинэ организм хөгжих үржлийн хэлбэр юм. Партеногенез нь олон төрлийн сээр нуруугүй амьтан, тухайлбал [[тли]], [[дафни]], зарим зөгий, шоргоолж болон шавжид тохиолддог. Мөн зарим загас, хоёр нутагтан болон мөлхөгчдөд ажиглагдана.<ref name="OpenStaxReproduction"/> [[Зөгий]]н олон зүйлд үр тогтсон өндгөн эсээс диплоид эм бодгаль, үр тогтоогүй өндгөн эсээс гаплоид эр бодгаль хөгжиж болно. Партеногенезийн механизм зүйл бүрд ижил биш. Зарим тохиолдолд мейоз болон хромосомын дахин зохион байгуулалт явагддаг тул үр төл эх организмынхаа генетикийн хувьд яг ижил клон байх албагүй. Партеногенез нь: * '''заавал партеногенез''' — тухайн зүйл үндсэндээ партеногенезээр үржих; * '''сонголтот партеногенез''' — организм нөхцөл байдлаас хамааран бэлгийн үржил болон партеногенезийн аль алиныг ашиглах хэлбэртэй байж болно. === Апомиксис === '''[[Апомиксис]]''' ({{lang-en|apomixis}}) гэдэг нь ургамалд ердийн үр тогтолт явагдалгүйгээр үр эсвэл үр хөврөл бий болох үйл явцыг хэлнэ. Апомиксисийн үед үүссэн үр төл эх ургамалтайгаа генетикийн хувьд ихээхэн төстэй байдаг. Энэ нь зарим ургамалд бэлгийн үржлийн механизмыг ашиглалгүйгээр үрээр тархах боломж олгодог.<ref name="OpenStaxPlants"/> == Бактери ба архейн бэлгийн бус үржил == [[Бактери]] болон [[архей]] бэлгийн эс болон мейоз үүсгэдэггүй. Тэдний үндсэн үржлийн арга нь хоёртын хуваагдал юм. Бактерийн хромосом хуулбарлагдсаны дараа хоёр хуулбар эсийн эсрэг хэсгүүд рүү шилжиж, эс хуваагдан хоёр шинэ эс үүсгэнэ. Гэвч бактерийн популяц генетикийн хувьд бүрэн ижил хэвээр байдаггүй. Мутациас гадна бактери: * [[коньюгаци]] — эсүүд шууд холбогдон ДНХ дамжуулах; * [[трансформаци]] — хүрээлэн буй орчноос чөлөөт ДНХ авах; * [[трансдукци]] — вирусын тусламжтайгаар ДНХ нэг эсээс нөгөөд шилжих зэрэг механизмаар генетикийн материал солилцож болно. Эдгээр механизм нь шинэ бодгалийн тоог өөрөө нэмэгдүүлдэггүй тул үржилд бус, [[хэвтээ ген шилжилт]]эд хамаарна. == Ургамлын бэлгийн бус үржил == Ургамал бэлгийн бус үржлийн маш олон хэлбэртэй. Зарим ургамал үндэслэг иш, булцуу, сонгино, мөлхөө иш зэрэг тусгай бүтэц үүсгэдэг бол зарим нь навч, иш эсвэл үндэсний хэсгээс шинэ ургамал бий болгох чадвартай. Ургамлын [[меристем]]ийн эсүүд идэвхтэй хуваагдах чадвартай байдаг нь олон төрлийн вегетатив үржлийн үндэс болдог. Хөдөө аж ахуйд бэлгийн бус үржлийг хүссэн шинж бүхий ургамлын генотипийг хадгалан олшруулахад өргөн хэрэглэнэ. Жишээлбэл, жимсний модны тодорхой сортыг [[залгалт]]аар, төмсийг булцуугаар, усан үзмийг мөчрөөр үржүүлж болно.<ref name="OpenStaxPlants"/> == Амьтдын бэлгийн бус үржил == Амьтанд бэлгийн бус үржил ургамал болон нэг эст организмтай харьцуулахад харьцангуй ховор боловч олон сээр нуруугүй амьтанд тохиолддог. Хөвөн биетэн, гидра болон зарим шүр нахиалах замаар үржиж чадна. Зарим хавтгай хорхой болон далайн од хэсэглэлт, регенерацитай холбоотой механизмаар шинэ бодгаль үүсгэж болно. Партеногенез нь шавж болон бусад үе хөлтөнд өргөн тархсан бөгөөд зарим сээр нуруутан амьтанд ч тохиолддог. Зарим амьтан нөхцөл байдлаас хамааран бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн хооронд шилжих чадвартай.<ref name="OpenStaxReproduction"/> == Генетикийн онцлог == Бэлгийн бус үржлийн үед хоёр өөр бэлгийн эсийн генетикийн материал нэгддэггүй. Митозод тулгуурласан бэлгийн бус үржлийн үед эх организмын генотип үр төлд бараг өөрчлөлтгүй дамждаг. Ийм үр төлүүдийг клон гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генетикийн ялгаа бүрэн байхгүй гэсэн үг биш. ДНХ хуулбарлагдах бүрд мутаци үүсэх боломжтой. Ийм мутаци үржлийн эсвэл үржиж буй эсийн удмын шугамд хадгалагдвал дараагийн үеүүдэд дамжин популяцид шинэ генетикийн хувилбар үүсгэж болно. Мөн партеногенезийн зарим хэлбэрт мейоз оролцдог тул үр төлүүд эх организмтайгаа генетикийн хувьд бүрэн ижил биш байж болно. == Давуу тал == Бэлгийн бус үржил нь тодорхой орчны нөхцөлд хэд хэдэн давуу талтай. * Хос организм хайх шаардлагагүй. * Нэг бодгаль дангаараа шинэ популяци үүсгэх боломжтой. * Тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл бий болгож чадна. * Амжилттай генотипийг хурдан олшруулж болно. * Бэлгийн хос олох, хосын төлөө өрсөлдөх болон хослолтын зан үйлд бага нөөц зарцуулна. Бэлгийн бус үржил нь орчны нөхцөл харьцангуй тогтвортой бөгөөд эх организм тухайн орчинд сайн зохицсон үед үр ашигтай байж болно.<ref name="OpenStaxSexual">{{cite web |title=Sexual Reproduction |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/11-2-sexual-reproduction |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-11 |language=en }}</ref> == Сул тал == Бэлгийн бус үржлийн үед [[бэлгийн үржил]]д явагддаг мейозын рекомбинаци болон хоёр эцэг эхийн генийн шинэ хослол үүсэхгүй. Үүний улмаас популяцын бодгалиуд генетикийн хувьд ижил төстэй байх нь элбэг. Орчны нөхцөл огцом өөрчлөгдөх, шинэ өвчин эсвэл шимэгч бий болох үед ижил төстэй генотиптэй олон бодгаль нэгэн зэрэг эмзэг байж болно. Мөн бэлгийн бус удмын шугамд зарим хортой мутаци үе дамжин хуримтлагдах боломжтой. Гэхдээ бэлгийн бус үржил нь заавал сул стратеги гэсэн үг биш. Олон организм энэ аргаар маш амжилттай үрждэг бөгөөд үржлийн хэлбэрийн ашиг тус нь орчин, организмын амьдралын мөчлөг болон популяцын бүтцээс хамаарна.<ref name="OpenStaxSexual"/> == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ялгаа == [[Бэлгийн үржил]]д бэлгийн эсүүд нэгдэж, мейоз болон генетикийн рекомбинацийн үр дүнд шинэ генетикийн хослолууд үүсдэг. Харин бэлгийн бус үржилд бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй бөгөөд үр төл эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд илүү төстэй байна. {| class="wikitable" |+ Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийн ерөнхий ялгаа ! scope="col" | Шинж ! scope="col" | Бэлгийн үржил ! scope="col" | Бэлгийн бус үржил |- ! scope="row" | Генетикийн эх үүсвэр | Ихэвчлэн хоёр эцэг эхийн генетикийн материал оролцоно. | Ихэвчлэн нэг эх организмаас генетикийн мэдээлэл дамжина. |- ! scope="row" | Бэлгийн эс | Бэлгийн эсүүд оролцоно. | Бэлгийн эсүүдийн нэгдэл явагдахгүй. |- ! scope="row" | Үр тогтолт | Бэлгийн эсүүд нэгдэж зигот үүсгэнэ. | Үр тогтолт явагдахгүй. |- ! scope="row" | Генетикийн ялгаа | Үр төлүүд ихэвчлэн генетикийн хувьд ялгаатай. | Үр төлүүд эх организмтайгаа ихэвчлэн генетикийн хувьд маш төстэй. |- ! scope="row" | Үржлийн хурд | Олон зүйлд харьцангуй удаан бөгөөд илүү их нөөц шаардаж болно. | Тохиромжтой нөхцөлд богино хугацаанд олон үр төл үүсгэх боломжтой. |- ! scope="row" | Генетикийн шинэ хослол | Мейоз, рекомбинаци болон үр тогтолтоор өргөн үүснэ. | Харьцангуй хязгаарлагдмал; шинэ ялгааны чухал эх үүсвэр нь мутаци. |} Эдгээр нь ерөнхий ялгаа бөгөөд байгальд олон завсрын болон нийлмэл механизм байдаг. Жишээлбэл, партеногенезийн үед өндгөн эс оролцдог боловч үр тогтолт явагддаггүй. Зарим организм бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн аль алиныг ашигладаг. == Бэлгийн ба бэлгийн бус үржлийг ээлжлүүлэх == Олон организм амьдралынхаа туршид зөвхөн нэг үржлийн хэлбэр ашигладаггүй. Зарим замаг, мөөг, ургамал болон сээр нуруугүй амьтад таатай нөхцөлд бэлгийн бусаар хурдан олширч, орчны нөхцөл өөрчлөгдөхөд [[бэлгийн үржил]]д шилждэг. Жишээлбэл, зарим [[тли]] болон [[дафни]] таатай нөхцөлд партеногенезээр хурдан үрждэг бөгөөд улирлын өөрчлөлт зэрэг орчны дохионы нөлөөгөөр бэлгийн үржилд шилжиж болно. Ийм стратеги нь бэлгийн бус үржлийн хурдан олшрох боломжийг бэлгийн үржлийн генетикийн олон янз байдалтай хослуулна. == Хувьслын ач холбогдол == Бэлгийн бус үржил нь үржлийн хос шаардахгүй тул шинэ орчныг хурдан эзлэх болон популяцын хэмжээг хурдан нэмэгдүүлэхэд давуу талтай байж болно. Нөгөө талаас генетикийн рекомбинаци хязгаарлагдмал тул өөрчлөгдөж буй орчинд шинэ генетикийн хослол бий болох хурд бэлгийн үржилтэй популяциас ялгаатай байдаг. Бэлгийн болон бэлгийн бус үржлийн харьцангуй давуу тал нь [[эволюцийн биологи]]йн судалгааны чухал сэдэв юм. Олон эст организм, ялангуяа амьтдын дунд зөвхөн бэлгийн бус үржилд бүрэн тулгуурладаг удам харьцангуй ховор байдаг.<ref name="OpenStaxSexual"/> == Мөн үзэх == * [[Үржил]] * [[Бэлгийн үржил]] * [[Удамшил]] * [[Генетик]] * [[Митоз]] * [[Мейоз]] * [[Клон]] * [[Хоёртын хуваагдал]] * [[Вегетатив үржил]] * [[Партеногенез]] * [[Апомиксис]] * [[Нахиалах]] * [[Спор]] * [[Регенераци]] * [[Мутаци]] * [[Генетикийн олон янз байдал]] * [[Хэвтээ ген шилжилт]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Asexual reproduction}} [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Биологи]] [[Ангилал:Генетик]] f54pxaagoj67qyll28tbozkb5umfoqr 14 147867 865667 2026-08-11T14:48:28Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Добрич мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Добрич]]" 865667 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Добрич мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Добрич]] fotlkutpz69tgpg9wdfj3ytcpjwfd4r 14 147868 865668 2026-08-11T14:49:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Добрич муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Добрич]]" 865668 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Добрич муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Добрич]] 3wdndcb5oqg78xwfkd21ddaebz7blcc 14 147872 865689 2026-08-11T15:14:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Ловеч мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Ловеч муж]]" 865689 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ловеч мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Ловеч муж]] pxymusnbkp7ahuafoj3giwq6y895016 14 147873 865690 2026-08-11T15:15:33Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Ловеч муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Ловеч]]" 865690 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ловеч муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Ловеч]] b5poajumofzpvuh61kz7iuke2a0w27t 14 147878 865718 2026-08-11T15:46:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Плевен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Плевен]]" 865718 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Плевен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Плевен]] h37foc1ver1l6erxvwbk6i2xmad4mv9 14 147879 865719 2026-08-11T15:46:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Плевен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Плевен]]" 865719 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Плевен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Плевен]] 3u1pcno3h68wq11u65wu2gzszg9c8ua 0 147881 865745 2026-08-12T02:15:41Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Акюрейри (исл. Akureyri) бол Исланд улсын хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын хоёр дахь том хотын бөөгнөрөл юм. Нийслэл Рейкьявик хотоос гадна байгаа хамгийн гол соёл, боловсрол, эдийн засгийн төв тул түүнийг "Хойд Исландын нийслэл" гэж албан бусаар нэ..." 865745 wikitext text/x-wiki Акюрейри (исл. Akureyri) бол Исланд улсын хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын хоёр дахь том хотын бөөгнөрөл юм. Нийслэл Рейкьявик хотоос гадна байгаа хамгийн гол соёл, боловсрол, эдийн засгийн төв тул түүнийг "Хойд Исландын нийслэл" гэж албан бусаар нэрлэдэг. Акюрейри нь Эйяфьордюр хэмээх урт фьордын гүнд оршдог тул далайн боомт нь байгалийн хамгаалалттай, хөлддөггүй давуу талтай. Хотод Акюрейрийн их сургууль, ургамлын цэцэрлэг болон өвлийн спортын томоохон бааз байрладаг бөгөөд тус улсын загас агнуур, аялал жуулчлалын салбарт маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. 1m20c9uahpruzzpzm1qux04ieaa0wob 865754 865745 2026-08-12T02:34:48Z Zorigt 49 865754 wikitext text/x-wiki '''Акюрейри''' ({{langx|is|Akureyri}}) бол [[Исланд]] улсын хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын хоёр дахь том хотын бөөгнөрөл юм. Нийслэл [[Рейкьявик]] хотоос гадна байгаа хамгийн гол соёл, боловсрол, эдийн засгийн төв тул түүнийг "Хойд Исландын нийслэл" гэж албан бусаар нэрлэдэг. Акюрейри нь Эйяфьордюр хэмээх урт фьордын гүнд оршдог тул далайн боомт нь байгалийн хамгаалалттай, хөлддөггүй давуу талтай. Хотод Акюрейрийн их сургууль, ургамлын цэцэрлэг болон өвлийн спортын томоохон бааз байрладаг бөгөөд тус улсын загас агнуур, аялал жуулчлалын салбарт маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. [[Ангилал:Исландын суурин]] 5kpl9d2a0b7g03m9z6xkzmzc6ewu301 0 147882 865747 2026-08-12T02:23:35Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Коупавогюр (исл. Kópavogur) бол Исланд улсын хүн амын тоогоор хоёрт ордог хот бөгөөд Нийслэлийн бүс нутагт, Рейкьявик хотын яг өмнөд талд залгаа оршдог. Энэхүү хот нь 20-р зууны дунд үеэс хойш орон сууц, худалдааны салбарт маш хурдацтай хөгжсөн бөгөөд Исландын..." 865747 wikitext text/x-wiki Коупавогюр (исл. Kópavogur) бол Исланд улсын хүн амын тоогоор хоёрт ордог хот бөгөөд Нийслэлийн бүс нутагт, Рейкьявик хотын яг өмнөд талд залгаа оршдог. Энэхүү хот нь 20-р зууны дунд үеэс хойш орон сууц, худалдааны салбарт маш хурдацтай хөгжсөн бөгөөд Исландын хамгийн өндөр барилга болох Смараторг цамхаг болон тус улсын хамгийн том худалдааны төв Смаралинд энд байрладаг. Мөн соёлын хувьд Коупавогюрийн урлагийн музей болон байгалийн түүхийн музейгээрээ алдартай бөгөөд орчин үеийн дэд бүтэц сайн хөгжсөн хот юм. i6ax73wag1gla7t2loklet3zrgp706b 865755 865747 2026-08-12T02:36:31Z Zorigt 49 865755 wikitext text/x-wiki '''Коупавогюр''' ({{langx|is|Kópavogur}}) бол [[Исланд]] улсын хүн амын тоогоор хоёрт ордог хот бөгөөд Нийслэлийн бүс нутагт, [[Рейкьявик]] хотын яг өмнөд талд залгаа оршдог. Энэхүү хот нь 20-р зууны дунд үеэс хойш орон сууц, худалдааны салбарт маш хурдацтай хөгжсөн бөгөөд Исландын хамгийн өндөр барилга болох Смараторг цамхаг болон тус улсын хамгийн том худалдааны төв Смаралинд энд байрладаг. Мөн соёлын хувьд Коупавогюрийн урлагийн музей болон байгалийн түүхийн музейгээрээ алдартай бөгөөд орчин үеийн дэд бүтэц сайн хөгжсөн хот юм. [[Ангилал:Исландын суурин]] t2cdf4oztla78g9cj1fzp1aja5552an 0 147883 865749 2026-08-12T02:26:14Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Хабнарфьордюр (исл. Hafnarfjörður) бол Исландын баруун өмнөд хэсэгт орших боомт хот бөгөөд тус улсын гурав дахь том хот юм. Хот нь эртний галт уулын царцсан лав (лава)-ын чулуун дээр баригдсанаараа байгалийн өвөрмөц тогтоцтой бөгөөд исландчуудын дунд "Элф буюу..." 865749 wikitext text/x-wiki Хабнарфьордюр (исл. Hafnarfjörður) бол Исландын баруун өмнөд хэсэгт орших боомт хот бөгөөд тус улсын гурав дахь том хот юм. Хот нь эртний галт уулын царцсан лав (лава)-ын чулуун дээр баригдсанаараа байгалийн өвөрмөц тогтоцтой бөгөөд исландчуудын дунд "Элф буюу далд хүмүүсийн нийслэл" гэж хүндэтгэгддэг. Түүхэндээ загас агнуур, гадаад худалдааны чухал зангилаа байсан бол өдгөө хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэр болон хүнд үйлдвэрлэлийн төв болон өөрчлөгдсөн. Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Викингийн соёлын наадам нь дэлхийн жуулчдыг ихээр татдаг. 0365abaxhchrd87gf16sjcaxvivup57 865757 865749 2026-08-12T02:37:43Z Zorigt 49 865757 wikitext text/x-wiki '''Хабнарфьордюр''' ({{langx|is|Hafnarfjörður}}) бол [[Исланд]]ын баруун өмнөд хэсэгт орших боомт хот бөгөөд тус улсын гурав дахь том хот юм. Хот нь эртний галт уулын царцсан лав (лава)-ын чулуун дээр баригдсанаараа байгалийн өвөрмөц тогтоцтой бөгөөд исландчуудын дунд "Элф буюу далд хүмүүсийн нийслэл" гэж хүндэтгэгддэг. Түүхэндээ загас агнуур, гадаад худалдааны чухал зангилаа байсан бол өдгөө хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэр болон хүнд үйлдвэрлэлийн төв болон өөрчлөгдсөн. Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Викингийн соёлын наадам нь дэлхийн жуулчдыг ихээр татдаг. [[Ангилал:Исландын суурин]] fykt0lc1m9svb5hxl01gyn3p04ld4k3 0 147884 865750 2026-08-12T02:27:29Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кеплавик (исл. Keflavík) бол Исландын баруун өмнөд хэсэгт, Рейкьянес хойг дээр орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь Исландын олон улсын агаарын тээврийн цорын ганц гол гарц болох Кеплавик олон улсын нисэх онгоцны буудал байрладгаараа дэлхийд танигдсан бөгөөд..." 865750 wikitext text/x-wiki Кеплавик (исл. Keflavík) бол Исландын баруун өмнөд хэсэгт, Рейкьянес хойг дээр орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь Исландын олон улсын агаарын тээврийн цорын ганц гол гарц болох Кеплавик олон улсын нисэх онгоцны буудал байрладгаараа дэлхийд танигдсан бөгөөд улсынхаа аялал жуулчлалын хамгийн гол үүд хаалга болдог. Хоёрдугаар дайн болон Хүйтэн дайны үед энд Америкийн цэргийн стратегийн чухал бааз байрлаж байсан түүхтэй. Өдгөө Кеплавик нь загас боловсруулах үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбараас гадна рок поп хөгжмийн баялаг түүхээрээ Исландад алдартай. 5clbghb4nqaupohpp9fhr6rcwazapz4 865759 865750 2026-08-12T02:38:57Z Zorigt 49 865759 wikitext text/x-wiki '''Кеплавик''' ({{langx|is|Keflavík}}) бол [[Исланд]]ын баруун өмнөд хэсэгт, Рейкьянес хойг дээр орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь Исландын олон улсын агаарын тээврийн цорын ганц гол гарц болох Кеплавик олон улсын нисэх онгоцны буудал байрладгаараа дэлхийд танигдсан бөгөөд улсынхаа аялал жуулчлалын хамгийн гол үүд хаалга болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайн болон Хүйтэн дайны үед энд Америкийн цэргийн стратегийн чухал бааз байрлаж байсан түүхтэй. Өдгөө Кеплавик нь загас боловсруулах үйлдвэрлэл, үйлчилгээний салбараас гадна рок поп хөгжмийн баялаг түүхээрээ Исландад алдартай. [[Ангилал:Исландын суурин]] cfls5hthbhv1uh4hu97i7run0cna1ia 0 147885 865752 2026-08-12T02:28:33Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Сельфосс (исл. Selfoss) бол Исландын өмнөд хэсэгт, Ольфюса голын эрэг дээр орших Өмнөд бүсийн хамгийн том хотхон бөгөөд засаг захиргааны чухал төв юм. Энэхүү хот нь Исландын хөдөө аж ахуй, ялангуяа сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хамгийн том төвд тооцо..." 865752 wikitext text/x-wiki Сельфосс (исл. Selfoss) бол Исландын өмнөд хэсэгт, Ольфюса голын эрэг дээр орших Өмнөд бүсийн хамгийн том хотхон бөгөөд засаг захиргааны чухал төв юм. Энэхүү хот нь Исландын хөдөө аж ахуй, ялангуяа сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хамгийн том төвд тооцогддог бөгөөд тус улсын гол үйлдвэрүүд энд байрладаг. Сельфосс нь Исландын байгалийн алдартай үзүүлэн болох "Алтан тойрог" (Golden Circle) аялал жуулчлалын замтай маш ойрхон байрладаг тул тээвэр, логистик болон үйлчилгээний салбар нь өндөр хөгжсөн давуу талтай. g11ngaayb6i9xmq84d4dgz2cbrxqspy 865760 865752 2026-08-12T02:40:03Z Zorigt 49 865760 wikitext text/x-wiki '''Сельфосс''' ({{langx|is|Selfoss}}) бол [[Исланд]]ын өмнөд хэсэгт, Ольфюса голын эрэг дээр орших Өмнөд бүсийн хамгийн том хотхон бөгөөд засаг захиргааны чухал төв юм. Энэхүү хот нь Исландын хөдөө аж ахуй, ялангуяа сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хамгийн том төвд тооцогддог бөгөөд тус улсын гол үйлдвэрүүд энд байрладаг. Сельфосс нь Исландын байгалийн алдартай үзүүлэн болох "Алтан тойрог" (Golden Circle) аялал жуулчлалын замтай маш ойрхон байрладаг тул тээвэр, логистик болон үйлчилгээний салбар нь өндөр хөгжсөн давуу талтай. [[Ангилал:Исландын суурин]] 3zmeaha0rvnok92tmoaazjzdm2i756h 0 147886 865753 2026-08-12T02:34:05Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Вик (исл. Vík í Mýrdal) бол Исланд улсын хамгийн өмнөд хэсэгт орших жуулчдын хамгийн дуртай жижиг хотхон юм. Энэхүү суурин нь хүн ам цөөтэй хэдий ч Исландын өмнөд эргийн аялал жуулчлалын хамгийн гол зангилаа цэг болдог. Вик нь далайн эрэг дагуух Рэйнисфьяра хэ..." 865753 wikitext text/x-wiki Вик (исл. Vík í Mýrdal) бол Исланд улсын хамгийн өмнөд хэсэгт орших жуулчдын хамгийн дуртай жижиг хотхон юм. Энэхүү суурин нь хүн ам цөөтэй хэдий ч Исландын өмнөд эргийн аялал жуулчлалын хамгийн гол зангилаа цэг болдог. Вик нь далайн эрэг дагуух Рэйнисфьяра хэмээх алдартай хар элсэн наран шарлагын газар, далайгаас цухуйн харагдах Рэйнисдрангар хэмээх хадан баганууд болон Катла галт уулын ойролцоо оршдог байгалийн өвөрмөц тогтоцоороо дэлхийд алдартай. Хотод тээвэр, үйлчилгээ, зочид буудлын салбар өндөр хөгжсөн бөгөөд улаан дээвэртэй түүхэн сүм нь хотын нэрийн хуудас юм. mqrll82nias0wbqua6qh02w23k7nubo 865763 865753 2026-08-12T02:42:39Z Zorigt 49 865763 wikitext text/x-wiki '''Вик''' ({{langx|isVík í Mýrdal}}) бол [[Исланд]] улсын хамгийн өмнөд хэсэгт орших жуулчдын хамгийн дуртай жижиг тосгон юм. Энэхүү суурин нь хүн ам цөөтэй хэдий ч Исландын өмнөд эргийн аялал жуулчлалын хамгийн гол зангилаа цэг болдог. Вик нь далайн эрэг дагуух Рэйнисфьяра хэмээх алдартай хар элсэн наран шарлагын газар, далайгаас цухуйн харагдах Рэйнисдрангар хэмээх хадан баганууд болон Катла галт уулын ойролцоо оршдог байгалийн өвөрмөц тогтоцоороо дэлхийд алдартай. Хотод тээвэр, үйлчилгээ, зочид буудлын салбар өндөр хөгжсөн бөгөөд улаан дээвэртэй түүхэн сүм нь хотын нэрийн хуудас юм. [[Ангилал:Исландын суурин]] oeq477gl5pc0gjthkdkh8pdrpokzvj4 865764 865763 2026-08-12T02:42:50Z Zorigt 49 865764 wikitext text/x-wiki '''Вик''' ({{langx|is|Vík í Mýrdal}}) бол [[Исланд]] улсын хамгийн өмнөд хэсэгт орших жуулчдын хамгийн дуртай жижиг тосгон юм. Энэхүү суурин нь хүн ам цөөтэй хэдий ч Исландын өмнөд эргийн аялал жуулчлалын хамгийн гол зангилаа цэг болдог. Вик нь далайн эрэг дагуух Рэйнисфьяра хэмээх алдартай хар элсэн наран шарлагын газар, далайгаас цухуйн харагдах Рэйнисдрангар хэмээх хадан баганууд болон Катла галт уулын ойролцоо оршдог байгалийн өвөрмөц тогтоцоороо дэлхийд алдартай. Хотод тээвэр, үйлчилгээ, зочид буудлын салбар өндөр хөгжсөн бөгөөд улаан дээвэртэй түүхэн сүм нь хотын нэрийн хуудас юм. [[Ангилал:Исландын суурин]] mr4lmkw9bqa4yach2qyzsruk4en8fqw 0 147887 865756 2026-08-12T02:37:34Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Хусавик (исл. Húsavík) бол Исланд улсын хойд хэсэгт, Скьялфанди булангийн эрэг дээр орших далайн боомт хот юм. Энэхүү хотыг дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн жуулчид янз бүрийн төрлийн халим харахаар зорьдог тул "Европын халим ажиглалтын нийслэл" гэж өргөмжи..." 865756 wikitext text/x-wiki Хусавик (исл. Húsavík) бол Исланд улсын хойд хэсэгт, Скьялфанди булангийн эрэг дээр орших далайн боомт хот юм. Энэхүү хотыг дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн жуулчид янз бүрийн төрлийн халим харахаар зорьдог тул "Европын халим ажиглалтын нийслэл" гэж өргөмжилдөг. Хусавик нь Исландын хамгийн эртний суурингуудын нэг бөгөөд хотод Халимны музей, соёлын төвүүд байрладаг. Мөн сүүлийн жилүүдэд байгалийн халуун рашаан дээр суурилсан геотермаль аялал жуулчлал болон Холливудын кино урлагаар дамжуулан олон улсад нэр хүнд нь маш хурдацтай өссөн хот юм.<ref>{{Citation |title=Húsavík |date=2025-11-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%BAsav%C3%ADk&oldid=1321348002 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-12 |language=en}}</ref> izeqkdhx9ne9kz51lvt6mfg3b4u2e6y 865767 865756 2026-08-12T02:44:41Z Zorigt 49 865767 wikitext text/x-wiki '''Хусавик''' ({{langx|is|Húsavík}}) бол [[Исланд]] улсын хойд хэсэгт, Скьялфанди булангийн эрэг дээр орших далайн боомт хот юм. Энэхүү хотыг дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн жуулчид янз бүрийн төрлийн [[халим]] харахаар зорьдог тул "Европын халим ажиглалтын нийслэл" гэж өргөмжилдөг. Хусавик нь Исландын хамгийн эртний суурингуудын нэг бөгөөд хотод Халимны музей, соёлын төвүүд байрладаг. Мөн сүүлийн жилүүдэд байгалийн халуун рашаан дээр суурилсан геотермал аялал жуулчлал болон Холливудын кино урлагаар дамжуулан олон улсад нэр хүнд нь маш хурдацтай өссөн хот юм. [[Ангилал:Исландын суурин]] i2z6g1uy0idnid0sqodbq60o1m0s2bh 0 147888 865761 2026-08-12T02:40:25Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Исафьордюр (исл. Ísafjörður) бол Исланд улсын баруун хойд хэсэгт орших Вестфирдс (Баруун фьордууд) бүсийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргаа, соёлын гол төв юм. Хот нь өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Скютюлсфьордюр хэмээх нарийхан фьордын элсэн шугам дээр байр..." 865761 wikitext text/x-wiki Исафьордюр (исл. Ísafjörður) бол Исланд улсын баруун хойд хэсэгт орших Вестфирдс (Баруун фьордууд) бүсийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргаа, соёлын гол төв юм. Хот нь өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Скютюлсфьордюр хэмээх нарийхан фьордын элсэн шугам дээр байрладаг. Түүхэндээ Исландын загас агнуур, давсалсан загасны худалдааны хамгийн том төвүүдийн нэг байсан бөгөөд өдгөө ч далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах салбар нь эдийн засгийнх нь суурь болдог. Алслагдсан бүс нутагт оршдог ч хотод их сургуулийн төв, хөгжмийн сургууль байдаг бөгөөд өвөрмөц соёл урлаг, өвлийн спортын арга хэмжээнүүдээрээ алдартай. 2z3y2p42jxcitjwgns6dv3w8owlbyir 865769 865761 2026-08-12T02:45:52Z Zorigt 49 865769 wikitext text/x-wiki '''Исафьордюр''' ({{langx|is|Ísafjörður}}) бол [[Исланд]] улсын баруун хойд хэсэгт орших Вестфирдс (Баруун фьордууд) бүсийн хамгийн том хот бөгөөд засаг захиргаа, соёлын гол төв юм. Хот нь өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн Скютюлсфьордюр хэмээх нарийхан фьордын элсэн шугам дээр байрладаг. Түүхэндээ Исландын загас агнуур, давсалсан загасны худалдааны хамгийн том төвүүдийн нэг байсан бөгөөд өдгөө ч далайн бүтээгдэхүүн боловсруулах салбар нь эдийн засгийнх нь суурь болдог. Алслагдсан бүс нутагт оршдог ч хотод их сургуулийн төв, хөгжмийн сургууль байдаг бөгөөд өвөрмөц соёл урлаг, өвлийн спортын арга хэмжээнүүдээрээ алдартай. [[Ангилал:Исландын суурин]] 7zyyhbpqb8ikioaqq9dy8trs763l5x3 0 147889 865762 2026-08-12T02:41:59Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Вестманнаэйяр (исл. Vestmannaeyjar) бол Исландын өмнөд эргээс холгүй орших ижил нэртэй архипелаг (арлуудын цогцолбор) дээр байрладаг боомт хот бөгөөд цорын ганц хүн амьдардаг арал нь Хэймаэй юм. Тус хот нь Исландын загас агнуурын салбарт асар том хувь нэмэр оруу..." 865762 wikitext text/x-wiki Вестманнаэйяр (исл. Vestmannaeyjar) бол Исландын өмнөд эргээс холгүй орших ижил нэртэй архипелаг (арлуудын цогцолбор) дээр байрладаг боомт хот бөгөөд цорын ганц хүн амьдардаг арал нь Хэймаэй юм. Тус хот нь Исландын загас агнуурын салбарт асар том хувь нэмэр оруулдаг стратегийн чухал боомт юм. 1973 онд Хэймаэй аралд галт уул гэнэт оргилж, хотыг бүхэлд нь лавад дарах аюул тулгарч байсан ч иргэд далайн усаар лавыг хөргөж боомтоо аварч үлдсэн түүхтэй тул түүнийг "Помпей хотын Исланд хувилбар" гэж нэрлэх нь бий. Мөн энэхүү арлууд нь дэлхийн хамгийн том үүрлэдэг цахлай (паффин) шувуудын өлгий нутаг юм. 4k4wieu5tzo80o77po6nm5wja60gx2t 865771 865762 2026-08-12T02:50:42Z Zorigt 49 865771 wikitext text/x-wiki '''Вестманнаэйяр''' ({{langx|is|Vestmannaeyjar}}) бол [[Исланд]]ын өмнөд эргээс холгүй орших ижил нэртэй олтриг дээр байрладаг боомт хот бөгөөд цорын ганц хүн амьдардаг арал нь Хэймаэй юм. Тус хот нь Исландын загас агнуурын салбарт асар том хувь нэмэр оруулдаг стратегийн чухал боомт юм. 1973 онд Хэймаэй аралд галт уул гэнэт оргилж, хотыг бүхэлд нь лавад дарах аюул тулгарч байсан ч иргэд далайн усаар лавыг хөргөж боомтоо аварч үлдсэн түүхтэй тул түүнийг "Помпей хотын Исланд хувилбар" гэж нэрлэх нь бий. Мөн энэхүү арлууд нь дэлхийн хамгийн том үүрлэдэг цахлай (паффин) шувуудын өлгий нутаг юм. [[Ангилал:Исландын суурин]] rm4l4gryclkpeokuwp3q9tcxis46is6 0 147890 865766 2026-08-12T02:44:24Z Уянга951 106536 Хуудас үүсгэв: "Акранес (исл. Akranes) бол Исландын баруун хэсэгт, нийслэл Рейкьявик хотоос холгүй орших далайн боомт хот юм. Тус хот нь 19-р зууны эцэс үеэс загас агнуурын жижиг тосгоноос аж үйлдвэрийн чухал төв болон хөгжсөн түүхтэй. Хотод Исландын цорын ганц цементийн үйлд..." 865766 wikitext text/x-wiki Акранес (исл. Akranes) бол Исландын баруун хэсэгт, нийслэл Рейкьявик хотоос холгүй орших далайн боомт хот юм. Тус хот нь 19-р зууны эцэс үеэс загас агнуурын жижиг тосгоноос аж үйлдвэрийн чухал төв болон хөгжсөн түүхтэй. Хотод Исландын цорын ганц цементийн үйлдвэр болон хөнгөн цагаан хайлуулах томоохон үйлдвэрүүд байрладаг. 1998 онд Хвальфьордюр хэмээх далайн доогуурх туннель ашиглалтад орсноор нийслэл хоттой авто замаар шууд холбогдож, худалдаа үйлчилгээ нь улам бүр өргөжсөн. Мөн Акранес нь өөрийн хөлбөмбөгийн баялаг уламжлал, спортын амжилтуудаараа улсдаа алдартай. r59q77ekbrwu8hsz3sixhlarrm1i2ht 865768 865766 2026-08-12T02:44:53Z Уянга951 106536 865768 wikitext text/x-wiki Акранес бол Исландын баруун хэсэгт, нийслэл Рейкьявик хотоос холгүй орших далайн боомт хот юм. Тус хот нь 19-р зууны эцэс үеэс загас агнуурын жижиг тосгоноос аж үйлдвэрийн чухал төв болон хөгжсөн түүхтэй. Хотод Исландын цорын ганц цементийн үйлдвэр болон хөнгөн цагаан хайлуулах томоохон үйлдвэрүүд байрладаг. 1998 онд Хвальфьордюр хэмээх далайн доогуурх туннель ашиглалтад орсноор нийслэл хоттой авто замаар шууд холбогдож, худалдаа үйлчилгээ нь улам бүр өргөжсөн. Мөн Акранес нь өөрийн хөлбөмбөгийн баялаг уламжлал, спортын амжилтуудаараа улсдаа алдартай. c0639ffh7t6johfb3x051s2uff3b0x3 865772 865768 2026-08-12T02:52:38Z Zorigt 49 865772 wikitext text/x-wiki '''Акранес''' {{langx|is|Akranes}}) бол [[Исланд]]ын баруун хэсэгт, нийслэл [[Рейкьявик]] хотоос холгүй орших далайн боомт хот юм. Тус хот нь 19-р зууны эцэс үеэс загас агнуурын жижиг тосгоноос аж үйлдвэрийн чухал төв болон хөгжсөн түүхтэй. Хотод Исландын цорын ганц цементийн үйлдвэр болон хөнгөн цагаан хайлуулах томоохон үйлдвэрүүд байрладаг. 1998 онд Хвальфьордюр хэмээх далайн доогуурх туннель ашиглалтад орсноор нийслэл хоттой авто замаар шууд холбогдож, худалдаа үйлчилгээ нь улам бүр өргөжсөн. Мөн Акранес нь өөрийн хөлбөмбөгийн баялаг уламжлал, спортын амжилтуудаараа улсдаа алдартай. [[Ангилал:Исландын суурин]] 6gy9cs7r2yoyqczfytlxpazudxc26sz 0 147891 865775 2026-08-12T03:08:55Z Enkhsaihan2005 64429 [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] руу чиглүүлэгдлээ 865775 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] 50qyayhjkr64uw72r0yot3trcd5rk6i 14 147892 865779 2026-08-12T03:13:40Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Пловдив мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Пловдив]]" 865779 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Пловдив мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Пловдив]] naiimxx3gzvwb2t0kc4dsac4qkrb1aj 14 147893 865780 2026-08-12T03:14:16Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Пловдив муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Пловдив]]" 865780 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Пловдив муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Пловдив]] j2r23n2ma1996kl8k9wlb7ytdqn7rwx 14 147895 865789 2026-08-12T03:31:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Разград мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Разград]]" 865789 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Разград мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Разград]] jow5hwdszhngztjzzcuq4osqgyi5uxc 14 147896 865790 2026-08-12T03:32:02Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Разград муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Разград]]" 865790 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Разград муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Разград]] dix380xy6z9itk2vk82jjb0bxvhu3dh 0 147898 865796 2026-08-12T03:35:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Эртний Энэтхэг''' ( ) Орчин үеийн хүмүүс [[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэгийн хойгт]] анх 73,000-55,000 жилийн өмнө бий болсон гэж үздэг. Өмнөд Азид мэдэгдэж буй хамгийн эртний хүний ​​үлдэгдэл 30,000 жилийн өмнөөс олдсон. Суурьшил Өмнөд Азид МЭӨ 7000 оны орчимд эхэлсэн гэж..." 865796 wikitext text/x-wiki '''Эртний Энэтхэг''' ( ) Орчин үеийн хүмүүс [[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэгийн хойгт]] анх 73,000-55,000 жилийн өмнө бий болсон гэж үздэг. Өмнөд Азид мэдэгдэж буй хамгийн эртний хүний ​​үлдэгдэл 30,000 жилийн өмнөөс олдсон. Суурьшил Өмнөд Азид МЭӨ 7000 оны орчимд эхэлсэн гэж үзнэ. МЭӨ 4500 он гэхэд суурин амьдрал бий болж, аажмаар Хуучин Дэлхийн соёл иргэншлийн гурван эхэн үеийн өлгий нутгийн нэг болох Энэтхэгийн хөндийн соёл иргэншил бий болж хөгжсөн бөгөөд МЭӨ 2500-1900 оны хооронд одоогийн Пакистан болон баруун хойд Энэтхэгт цэцэглэн хөгжсөн байна. МЭӨ 2-р зууны эхэн үед үргэлжилсэн ган гачиг нь Индус хөндийн хүн амыг томоохон хотын төвүүдээс тосгод руу тархахад хүргэсэн. МЭӨ 1800-1500 оны үед Энэтхэг-Ариан овог аймгууд Төв Азиас Энэтхэгийн баруун хойд бүс нутаг болох орчин үеийн [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжаб муж]] руу хэд хэдэн удаа нүүдэллэжээ. Хойд Энэтхэгт Ведийн ард түмний Ведийн үе (МЭӨ 1500-500) нь тэдний өргөн хүрээтэй магтуу дуулал (Ведас)-ийн цуглуулгаар тэмдэглэгдсэн байв. Нийгмийн бүтэц нь варна системээр дамжин сул давхаргад хуваагдсан бөгөөд өнөөгийн өндөр хөгжилтэй Жати системд багтсан байна. Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг болон нүүдэлчин Энэтхэг-Арианчууд Панжабаас Энэтхэг-Гангын тэгш тал руу нүүж тархсан юм. МЭӨ 600 оны орчимд хоёр дахь хотжилт явагдаж, улмаар шинэ бүс нутгийн соёл бий болсон; дараа нь жижиг Жанапада (хаан)-ууд махажанапада (агуу улсууд) болж нэгтгэгдсэн. Энэ үед Паршваната, Махавира нарын удирдсан Жайнизм, Буддын шашин бий болгосон Буддизм зэрэг шинэ аскетик хөдөлгөөн, шашны үзэл баримтлалууд бий болсон байна. Сүүлийнх нь Өмнөд Азид өмнө нь оршин байсан шашны соёлуудтай нэгтгэгдэж, [[Хиндү шашин|Хиндү шашныг]] бий болгосон. Чандрагупта Маурья [[Нанда эзэнт улс|Нанда эзэнт]] [[Нанда эзэнт улс|улсыг]] түлхэн унагааж, эртний Энэтхэгийн анхны агуу эзэнт гүрэн болох Маурья эзэнт гүрнийг байгуулсан. Энэтхэгийн Маурья гүрний [[Ашока хаан|Ашока]] [[Ашока хаан|хаан]] нь Калингагийн хүчирхийллийн дайн, Буддын шашныг түүхэн ёсоор хүлээн зөвшөөрч, эзэнт гүрэн даяар хүчирхийлэлгүй байдал, энх тайвныг түгээх оролдлогуудаараа өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Энэ үе нь Шрамани шашнууд хурдацтай тархсан үе юм. Маурья эзэнт гүрэн МЭӨ 185 онд тухайн үеийн эзэн хаан Брихадратаг түүний жанжин Пушьямитра Шунга хөнөөсний дараа нуран унасан байна. Энэтхэгийн хойгийн умард болон зүүн хойд хэсэгт орших Шунга эзэнт гүрэн янз бүрийн жижиг улс төрүүдэд хуваагдах болно. Харин баруун хойд хэсэгт Грек-Бактрынхан Энэтхэг-Грекийн хаант улсуудыг байгуулж, Энэтхэг-Скиф, Энэтхэг-Парф, Кушан эзэнт гүрнүүдийн дараалсан довтолгоогоор солигдоно. МЭ 4-6-р зуунд Их Магадхагаас гаралтай Гупта эзэнт гүрэн Делигийн Төмөр багана дээр дурдсанчлан эдгээр бүс нутгийг дахин нэгтгэх болно. Хиндү шашин, оюун санааны сэргэн мандалтын үе болсон энэ үеийг Энэтхэгийн Сонгодог буюу Алтан үе гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн соёл иргэншил, засаг захиргаа, соёл, шашны талууд Азийн ихэнх хэсэгт тархаж, энэ бүс нутагт Энэтхэгчүүдийн хаант улсууд байгуулагдаж, Их Энэтхэг улсыг бий болгосон түүхтэй. Гупта эзэнт гүрэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] олон удаагийн довтолгоогоор гол нутаг дэвсгэрээ алдсаны улмаас аажмаар мөхөж байв. Хүннүгийн довтолгоог Хожим Гупта нарын дэмжлэгтэйгээр Яшодхарман зэрэг бүс нутгийн захирагчид, дараа нь Харша нар зогсоож байв. Хүннү өргөн хүрээнд довтлох, тэднийг уусгах нь синкретик Пратихара гүрнийг бий болгосон. 7-11-р зууны хоорондох хамгийн чухал үйл явдал бол Каннаужийн төлөөх Гурван талт тэмцэл бөгөөд үүний үр дүнд Пратихара ялалт байгуулагдсан юм. Өмнөд Энэтхэгт 5-р зууны дунд үеэс олон эзэнт гүрнүүд гарч ирэв. Чола гүрэн 11-р зуунд Өмнөд Энэтхэгийг эзлэн авав. Дундад зууны эхэн үед Энэтхэгийн математик, түүний дотор Хиндү тоонууд нь Арабын ертөнцөд математик, одон орон судлалын хөгжилд, түүний дотор Хиндү-Араб тооллын системийг бий болгоход нөлөөлсөн юм. c4gtxyc3t8dokqu6p7ocluj07mlq9jw 865802 865796 2026-08-12T03:53:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 865802 wikitext text/x-wiki '''Эртний Энэтхэг''' ( ) Орчин үеийн хүмүүс [[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэгийн хойгт]] анх 73,000-55,000 жилийн өмнө бий болсон гэж үздэг. Өмнөд Азид мэдэгдэж буй хамгийн эртний хүний ​​үлдэгдэл 30,000 жилийн өмнөөс олдсон. Суурьшил Өмнөд Азид МЭӨ 7000 оны орчимд эхэлсэн гэж үзнэ. МЭӨ 4500 он гэхэд суурин амьдрал бий болж, аажмаар Хуучин Дэлхийн соёл иргэншлийн гурван эхэн үеийн өлгий нутгийн нэг болох Энэтхэгийн хөндийн соёл иргэншил бий болж хөгжсөн бөгөөд МЭӨ 2500-1900 оны хооронд одоогийн Пакистан болон баруун хойд Энэтхэгт цэцэглэн хөгжсөн байна. МЭӨ 2-р зууны эхэн үед үргэлжилсэн ган гачиг нь Индус хөндийн хүн амыг томоохон хотын төвүүдээс тосгод руу тархахад хүргэсэн. МЭӨ 1800-1500 оны үед Энэтхэг-Ари овог аймгууд Төв Азиас Энэтхэгийн баруун хойд бүс нутаг болох орчин үеийн [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжаб муж]] руу хэд хэдэн удаа нүүдэллэжээ. Хойд Энэтхэгт Ведийн ард түмний Ведийн үе (МЭӨ 1500-500) нь тэдний өргөн хүрээтэй магтуу дуулал (Ведас)-ийн цуглуулгаар тэмдэглэгдсэн байв. Нийгмийн бүтэц нь варна системээр дамжин сул давхаргад хуваагдсан бөгөөд өнөөгийн өндөр хөгжилтэй Жати системд багтсан байна. Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг болон нүүдэлчин Энэтхэг-Арианчууд Панжабаас Энэтхэг-Гангын тэгш тал руу нүүж тархсан юм. МЭӨ 600 оны орчимд хоёр дахь хотжилт явагдаж, улмаар шинэ бүс нутгийн соёл бий болсон; дараа нь жижиг Жанапада (хаан)-ууд махажанапада (агуу улсууд) болж нэгтгэгдсэн. Энэ үед Паршваната, Махавира нарын удирдсан Жайнизм, Буддын шашин бий болгосон Буддизм зэрэг шинэ аскетик хөдөлгөөн, шашны үзэл баримтлалууд бий болсон байна. Сүүлийнх нь Өмнөд Азид өмнө нь оршин байсан шашны соёлуудтай нэгтгэгдэж, [[Хиндү шашин|Хиндү шашныг]] бий болгосон. Чандрагупта Маурья [[Нанда эзэнт улс|Нанда эзэнт]] [[Нанда эзэнт улс|улсыг]] түлхэн унагааж, эртний Энэтхэгийн анхны агуу эзэнт гүрэн болох [[Маурья эзэнт гүрэн|Маурья эзэнт гүрнийг]] байгуулсан. Энэтхэгийн Маурья гүрний [[Ашока хаан|Ашока]] [[Ашока хаан|хаан]] нь Калингагийн хүчирхийллийн дайн, Буддын шашныг түүхэн ёсоор хүлээн зөвшөөрч, эзэнт гүрэн даяар хүчирхийлэлгүй байдал, энх тайвныг түгээх оролдлогуудаараа өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Энэ үе нь Шрамани шашнууд хурдацтай тархсан үе юм. Маурья эзэнт гүрэн МЭӨ 185 онд тухайн үеийн эзэн хаан Брихадратаг түүний жанжин Пушьямитра Шунга хөнөөсний дараа нуран унасан байна. Энэтхэгийн хойгийн умард болон зүүн хойд хэсэгт орших Шунга эзэнт гүрэн янз бүрийн жижиг улс төрүүдэд хуваагдах болно. Харин баруун хойд хэсэгт Грек-Бактрынхан Энэтхэг-Грекийн хаант улсуудыг байгуулж, Энэтхэг-Скиф, Энэтхэг-Парф, Кушан эзэнт гүрнүүдийн дараалсан довтолгоогоор солигдоно. МЭ 4-6-р зуунд Их Магадхагаас гаралтай Гупта эзэнт гүрэн Делигийн Төмөр багана дээр дурдсанчлан эдгээр бүс нутгийг дахин нэгтгэх болно. Хиндү шашин, оюун санааны сэргэн мандалтын үе болсон энэ үеийг Энэтхэгийн Сонгодог буюу Алтан үе гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн соёл иргэншил, засаг захиргаа, соёл, шашны талууд Азийн ихэнх хэсэгт тархаж, энэ бүс нутагт Энэтхэгчүүдийн хаант улсууд байгуулагдаж, Их Энэтхэг улсыг бий болгосон түүхтэй. Гупта эзэнт гүрэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] олон удаагийн довтолгоогоор гол нутаг дэвсгэрээ алдсаны улмаас аажмаар мөхөж байв. Хүннүгийн довтолгоог Хожим Гупта нарын дэмжлэгтэйгээр Яшодхарман зэрэг бүс нутгийн захирагчид, дараа нь Харша нар зогсоож байв. Хүннү өргөн хүрээнд довтлох, тэднийг уусгах нь синкретик Пратихара гүрнийг бий болгосон. 7-11-р зууны хоорондох хамгийн чухал үйл явдал бол Каннаужийн төлөөх Гурван талт тэмцэл бөгөөд үүний үр дүнд Пратихара ялалт байгуулагдсан юм. Өмнөд Энэтхэгт 5-р зууны дунд үеэс олон эзэнт гүрнүүд гарч ирэв. Чола гүрэн 11-р зуунд Өмнөд Энэтхэгийг эзлэн авав. Дундад зууны эхэн үед Энэтхэгийн математик, түүний дотор Хиндү тоонууд нь Арабын ертөнцөд математик, одон орон судлалын хөгжилд, түүний дотор Хиндү-Араб тооллын системийг бий болгоход нөлөөлсөн юм. afnjicb7tticr1gv7pr4e2vwdbbn5ju 865824 865802 2026-08-12T06:12:45Z Asaaa18 98448 865824 wikitext text/x-wiki '''Эртний Энэтхэг''' ( ) Орчин үеийн хүмүүс [[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэгийн хойгт]] анх 73,000-55,000 жилийн өмнө бий болсон гэж үздэг. Өмнөд [[Ази]]д мэдэгдэж буй хамгийн эртний хүний ​​үлдэгдэл 30,000 жилийн өмнөөс олдсон. Суурьшил Өмнөд Азид МЭӨ 7000 оны орчимд эхэлсэн гэж үзнэ. МЭӨ 4500 он гэхэд суурин амьдрал бий болж, аажмаар Хуучин [[Дэлхий]]н соёл иргэншлийн гурван эхэн үеийн өлгий нутгийн нэг болох Энэтхэгийн хөндийн соёл иргэншил бий болж хөгжсөн бөгөөд МЭӨ 2500-1900 оны хооронд одоогийн Пакистан болон баруун хойд Энэтхэгт цэцэглэн хөгжсөн байна. МЭӨ 2-р зууны эхэн үед үргэлжилсэн ган гачиг нь Индус хөндийн хүн амыг томоохон хотын төвүүдээс тосгод руу тархахад хүргэсэн. МЭӨ 1800-1500 оны үед Энэтхэг-Ари овог аймгууд Төв Азиас Энэтхэгийн баруун хойд бүс нутаг болох орчин үеийн [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжаб муж]] руу хэд хэдэн удаа нүүдэллэжээ. Хойд Энэтхэгт Ведийн ард түмний Ведийн үе (МЭӨ 1500-500) нь тэдний өргөн хүрээтэй магтуу дуулал (Ведас)-ийн цуглуулгаар тэмдэглэгдсэн байв. Нийгмийн бүтэц нь варна системээр дамжин сул давхаргад хуваагдсан бөгөөд өнөөгийн өндөр хөгжилтэй Жати системд багтсан байна. Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг болон нүүдэлчин Энэтхэг-Арианчууд Панжабаас Энэтхэг-Гангын тэгш тал руу нүүж тархсан юм. МЭӨ 600 оны орчимд хоёр дахь хотжилт явагдаж, улмаар шинэ бүс нутгийн соёл бий болсон; дараа нь жижиг Жанапада (хаан)-ууд махажанапада (агуу улсууд) болж нэгтгэгдсэн. Энэ үед Паршваната, Махавира нарын удирдсан Жайнизм, Буддын шашин бий болгосон Буддизм зэрэг шинэ аскетик хөдөлгөөн, шашны үзэл баримтлалууд бий болсон байна. Сүүлийнх нь Өмнөд Азид өмнө нь оршин байсан шашны соёлуудтай нэгтгэгдэж, [[Хиндү шашин|Хиндү шашныг]] бий болгосон. Чандрагупта Маурья [[Нанда эзэнт улс|Нанда эзэнт]] [[Нанда эзэнт улс|улсыг]] түлхэн унагааж, эртний Энэтхэгийн анхны агуу эзэнт гүрэн болох [[Маурья эзэнт гүрэн|Маурья эзэнт гүрнийг]] байгуулсан. Энэтхэгийн Маурья гүрний [[Ашока хаан|Ашока]] [[Ашока хаан|хаан]] нь Калингагийн хүчирхийллийн дайн, Буддын шашныг түүхэн ёсоор хүлээн зөвшөөрч, эзэнт гүрэн даяар хүчирхийлэлгүй байдал, энх тайвныг түгээх оролдлогуудаараа өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Энэ үе нь Шрамани шашнууд хурдацтай тархсан үе юм. Маурья эзэнт гүрэн МЭӨ 185 онд тухайн үеийн эзэн хаан Брихадратаг түүний жанжин Пушьямитра Шунга хөнөөсний дараа нуран унасан байна. Энэтхэгийн хойгийн умард болон зүүн хойд хэсэгт орших Шунга эзэнт гүрэн янз бүрийн жижиг улс төрүүдэд хуваагдах болно. Харин баруун хойд хэсэгт Грек-Бактрынхан Энэтхэг-Грекийн хаант улсуудыг байгуулж, Энэтхэг-Скиф, Энэтхэг-Парф, Кушан эзэнт гүрнүүдийн дараалсан довтолгоогоор солигдоно. МЭ 4-6-р зуунд Их Магадхагаас гаралтай Гупта эзэнт гүрэн Делигийн Төмөр багана дээр дурдсанчлан эдгээр бүс нутгийг дахин нэгтгэх болно. Хиндү шашин, оюун санааны сэргэн мандалтын үе болсон энэ үеийг Энэтхэгийн Сонгодог буюу Алтан үе гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн соёл иргэншил, засаг захиргаа, соёл, шашны талууд Азийн ихэнх хэсэгт тархаж, энэ бүс нутагт Энэтхэгчүүдийн хаант улсууд байгуулагдаж, Их Энэтхэг улсыг бий болгосон түүхтэй. Гупта эзэнт гүрэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] олон удаагийн довтолгоогоор гол нутаг дэвсгэрээ алдсаны улмаас аажмаар мөхөж байв. Хүннүгийн довтолгоог Хожим Гупта нарын дэмжлэгтэйгээр Яшодхарман зэрэг бүс нутгийн захирагчид, дараа нь Харша нар зогсоож байв. Хүннү өргөн хүрээнд довтлох, тэднийг уусгах нь синкретик Пратихара гүрнийг бий болгосон. 7-11-р зууны хоорондох хамгийн чухал үйл явдал бол Каннаужийн төлөөх Гурван талт тэмцэл бөгөөд үүний үр дүнд Пратихара ялалт байгуулагдсан юм. Өмнөд Энэтхэгт 5-р зууны дунд үеэс олон эзэнт гүрнүүд гарч ирэв. Чола гүрэн 11-р зуунд Өмнөд Энэтхэгийг эзлэн авав. Дундад зууны эхэн үед Энэтхэгийн математик, түүний дотор Хиндү тоонууд нь Арабын ертөнцөд математик, одон орон судлалын хөгжилд, түүний дотор Хиндү-Араб тооллын системийг бий болгоход нөлөөлсөн юм. s7606efsp98gf7hhor4jxvzz26mxptj 14 147899 865799 2026-08-12T03:42:29Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Русе мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Русе]]" 865799 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Русе мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Русе]] 5h91gajivrj9nk3vjknfy07j908g3kz 14 147900 865800 2026-08-12T03:43:10Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Русе муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Русе]]" 865800 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Русе муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Русе]] 4f2bxa6lamqkal492mewonvttm0wunv 0 147901 865801 2026-08-12T03:51:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Maurya Empire, c.250 BCE network model v01.png|thumb|313x313px|МЭӨ 250 оны маурья эзэнт гүрний газрын зураг ]] '''Маурья эзэнт гүрэн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Maurya Empire'') [[Эртний Энэтхэг|Эртний Энэтхэгт]] Төмөр зэвсгийн үед (МЭӨ 322–187) оршин тогтнож байсан өргөн уудам улс бөгөөд Чандрагу..." 865801 wikitext text/x-wiki [[Файл:Maurya Empire, c.250 BCE network model v01.png|thumb|313x313px|МЭӨ 250 оны маурья эзэнт гүрний газрын зураг ]] '''Маурья эзэнт гүрэн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Maurya Empire'') [[Эртний Энэтхэг|Эртний Энэтхэгт]] Төмөр зэвсгийн үед (МЭӨ 322–187) оршин тогтнож байсан өргөн уудам улс бөгөөд Чандрагупта Маурьягийн үүсгэн байгуулсан Паталипутра (орчин үеийн Патна) нийслэл хоттой эзэн гүрэн байв. Энэхүү эзэнт гүрэн нь [[Ашока хаан|Ашока]] [[Ашока хаан|хааны]] үед 5 сая гаруй хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамарсан [[Энэтхэгийн хойг]] дээр оршин тогтнож байсан хамгийн том төр улс байв. [[Файл:Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31) (cropped).JPG|thumb|Чандрагупта Маурья]] МЭӨ 322 оны орчимд Чандрагупта Маурья Чанакья (мөн Каутилья гэгддэг)-ийн тусламжтайгаар арми босгож, [[Нанда эзэнт гүрэн|Нанда эзэнт гүрнийг]] түлхэн унагав. Чандрагупта өөрийн хүчийг төв болон баруун Энэтхэгээр дамжуулан баруун тийш хурдан тэлж, [[Македоны Александр|Македоны Александрын]] үлдээсэн сатрапуудыг захирч, МЭӨ 317 он гэхэд эзэнт гүрэн Энэтхэгийн баруун хойд хэсгийг бүрэн эзэлсэн байв. Дараа нь Чандрагупта Маурья нь I Селевк (Селевкид эзэнт гүрнийг үндэслэгч)-ийг ялж, [[Инд мөрөн|Инд мөрний]] баруун талын газар нутгийг эзлэн авчээ. == Эдийн засаг == Өмнөд Азид анх удаа улс төрийн нэгдэл, цэргийн аюулгүй байдал нь нэгдсэн эдийн засгийн тогтолцоог бий болгох, худалдаа, худалдааг өргөжүүлэх, хөдөө аж ахуйн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон. Хэдэн зуун хаант улс, олон тооны жижиг арми, хүчирхэг бүс нутгийн удирдагчид, дотоодын дайн байлдааны өмнөх нөхцөл байдал нь сахилга баттай төв засгийн газарт зам тавьж өгсөн. Тариаланчдыг бүс нутгийн хаадын татвар, ургац хураалтын дарамтаас чөлөөлсөн; үүний оронд Арташастрагийн зарчмуудын дагуу шударга, хатуу, нэгдсэн үндэсний татварын системийг нэвтрүүлсэн. Чандрагупта Маурья Энэтхэг даяар нэгдсэн мөнгөн тэмдэгтийг бий болгосон бөгөөд бүс нутгийн захирагч, захиргааны сүлжээ, түүнчлэн төрийн алба нь худалдаачид, тариаланчдын шударга ёс, аюулгүй байдлыг хангаж байв. Маурьягийн арми жижиг нутаг дэвсгэрт ноёрхлоо тогтоохыг эрмэлздэг олон тооны дээрэмчид, бүс нутгийн хувийн арми, нөлөө бүхий удирдагчдыг устгасан. Орлого хязгаарлагдмал байсан ч Маурья бүтээмжийг нэмэгдүүлэхийн тулд олон тооны нийтийн аж ахуй, усан замыг ивээн тэтгэсэн бол Энэтхэгт дотоод худалдаа шинээр олж авсан улс төрийн нэгдэл, дотоод энх тайвны ачаар мэдэгдэхүйц өргөжсөн. Энэтхэг-Грекийн найрамдлын гэрээний дагуу болон Ашока хааны үед олон улсын худалдааны сүлжээ өргөжсөн. 0l413kd8fvcmr4fkok97dnh4gr7vpi2 0 147902 865825 2026-08-12T06:39:53Z Asaaa18 98448 Хуудас үүсгэв: "Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дох..." 865825 wikitext text/x-wiki Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ чиглүүлэгч хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та чиглүүлэгчээс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. q6fbrdf8id483reggij1ia3sqjn4jub 865826 865825 2026-08-12T06:44:58Z Asaaa18 98448 865826 wikitext text/x-wiki Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ чиглүүлэгч хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|380px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та чиглүүлэгчээс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. 5fwekcwgz8rd7z0108c6xf1lfdf0tg5 865827 865826 2026-08-12T06:47:43Z Asaaa18 98448 865827 wikitext text/x-wiki Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ чиглүүлэгч хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|380px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та чиглүүлэгчээс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] [[Ангилал:Wifi]] 67bou47rme0zjcujpxm5sxp4kuegq1l 865828 865827 2026-08-12T06:49:41Z Asaaa18 98448 865828 wikitext text/x-wiki Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ чиглүүлэгч хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|480px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та чиглүүлэгчээс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед чиглүүлэгч таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт чиглүүлэгч болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн сүлжээ]] [[Ангилал:Wifi]] d2fvn7hr1th71sx7n7c5ub2v5hglc9t 865829 865828 2026-08-12T06:59:22Z Asaaa18 98448 865829 wikitext text/x-wiki Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ роутер хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|480px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та роутерaaс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн Сүлжээ]] [[Ангилал:Wi-Fi]] eptbz8vxlznbzf80le54jb65nuwj1wn 865830 865829 2026-08-12T07:25:06Z Asaaa18 98448 865830 wikitext text/x-wiki [[File:TP Link 2.jpg|thumb|TP Link AC1900 давхар долгионтой роутер]] Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ роутер хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|480px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та роутерaaс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн Сүлжээ]] [[Ангилал:Wi-Fi]] 2pap25l33e6aqu9vwuki3taxzbzkoz1 865832 865830 2026-08-12T07:26:14Z Asaaa18 98448 865832 wikitext text/x-wiki [[File:TP Link 2.jpg|thumb|TP Link AC1900 давхар долгионтой роутер]] Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Зарчим== 📡 2.4 GHz радио долгион → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио долгион → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ роутер хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|480px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та роутерaaс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн Сүлжээ]] [[Ангилал:Wi-Fi]] 9nohx47o7earq6ra1rtc7oc2vje51ek 865833 865832 2026-08-12T07:26:37Z Asaaa18 98448 865833 wikitext text/x-wiki [[File:TP Link 2.jpg|thumb|TP Link AC1900 давхар долгионтой роутер]] Орчин үеийн хоёр зурваст (dual-band) Wi-Fi роутер нь 2.4 Ггц болон 5 Ггц-ийн давхар долгионоор зэрэг ажиллан орчин цагийн улам ихэсч буй интернэтийн дотоод сүлжээний хэрэглээг хангах гол шийдэл болж байна. ==Ажиллах Зарчим== 📡 2.4 GHz радио долгион → илүү хол хүрнэ, хананы цаана дохио харьцангуй сайн нэвтэрнэ, гэхдээ хурд бага 📡 5 GHz радио долгион → хүрээ богино, хананд нэвтрэх чадвар муу, гэхдээ хурд өндөр гэсэн хоёр радио систем зэрэг ажиллах боломжтой. Жишээлбэл: *HomeWiFi — 2.4 GHz *HomeWiFi_5G — 5 GHz гэсэн хоёр Wi-Fi сүлжээ гаргаж болно. Таны зөөврийн компьютер 5 GHz-д холбогдсон байхад хуучин ухаалаг төхөөрөмж тань 2.4 GHz-д нэгэн зэрэг холбогдож болно. Харин Smart Connect / Band Steering гэж юу вэ? Зарим шинэ роутер хоёр зурваст ижил Wi-Fi нэр (SSID) ашигладаг. Жишээлбэл: HomeWiFi гэсэн ганцхан нэр харагдана. Гэхдээ цаанаа 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр радио ажиллаж байдаг. Smart Connect / Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж аль зурвасыг ашиглахыг сонгох/зөвлөх боломжтой. [[File:2 4 and 5Ghz Wifi Router specification.jpg|center|480px|]] Үндсэн шалтгаан нь 5 GHz-ийн долгионы урт богино байдагтай холбоотой. Тиймээс хана болон бусад биетээр дамжин өнгөрөх үед дохио нь ерөнхийдөө 2.4 GHz-ээс илүү ихээр сулардаг. 5 GHz нь Wi-Fi-ийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлдэг үү? Үгүй. Шууд утгаараа нэмэгдүүлдэггүй. 2.4 GHz болон 5 GHz сүлжээ ижил түвшний хамгаалалтын протокол ашиглаж болно. Жишээлбэл: WPA2-AES WPA3 Аюулгүй байдлыг голчлон Wi-Fi-ийн хамгаалалтын протокол болон нууц үг тодорхойлдог болохоос давтамж өөрөө тодорхойлдоггүй. Тиймээс: 2.4 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 5 GHz + WPA3 = аюулгүй 🔒 Өөрөөр хэлбэл 2.4 GHz өөрөө 5 GHz-ээс аюулгүй биш, мөн 5 GHz өөрөө 2.4 GHz-ээс аюулгүй биш. Хоёр зурвастай байх нь Wi-Fi-г хурдан болгодог уу? Олон төхөөрөмж зэрэг холбогдсон үед хурд болон сүлжээний ажиллагааг сайжруулж чадна. Жишээ нь: 2.4 GHz: 4 утас + Smart TV + принтер 5 GHz: Зөөврийн компьютер + тоглоомын компьютер + өөр нэг утас гэж төхөөрөмжүүдийг хоёр радио хооронд хуваарилж болно. Ингэснээр бүх төхөөрөмж нэг радио дээр өрсөлдөхгүй тул сүлжээний ачаалал багасна. Гэхдээ нэг төхөөрөмж 2.4 GHz болон 5 GHz-ийн хурдыг шууд нийлүүлээд ашигладаггүй. Жишээлбэл: 2.4 GHz = 100 Mbps 5 GHz = 500 Mbps байлаа гэхэд таны энгийн зөөврийн компьютер автоматаар: 100 + 500 = 600 Mbps болохгүй. Ердийн Wi-Fi холболт нь тухайн үедээ ихэвчлэн нэг зурвасыг ашигладаг. Харин шинэ Wi-Fi 7-ийн Multi-Link Operation (MLO) зэрэг дэвшилтэт технологи нь олон холбоосыг илүү ухаалгаар зэрэг ашиглаж чаддаг. Энэ нь энгийн хоёр зурваст Wi-Fi-тай адил зүйл биш. Харин хамрах хүрээний хувьд юу болдог вэ? Энд 2.4 GHz болон 5 GHz хоёр нь бие биенээ маш сайн нөхдөг. Жишээлбэл, та роутерaaс зөөврийн компьютертэйгээ холдож байна гэж төсөөлье. Чиглүүлэгч → 5 GHz → Зөөврийн компьютер Ойрхон байх үед: 🚀 маш хурдан Харин та холдох тусам 5 GHz-ийн дохио суларна. Дараа нь төхөөрөмж: 5 GHz дохио сулрах → 2.4 GHz рүү шилжих боломжтой. 2.4 GHz нь хананд болон хол зайд ерөнхийдөө илүү сайн тархдаг тул 5 GHz-ийн дохио сул болсон үед холболтыг хадгалахад илүү тохиромжтой. Band Steering ашиглаж байгаа үед роутер таны төхөөрөмжийг ойрхон байх үед 5 GHz ашиглахыг дэмжиж, холдох үед 2.4 GHz ашиглахыг сонгож болох юм. Гэхдээ яг аль зурвасыг сонгох шийдвэрт роутер болон холбогдож буй төхөөрөмж хоёулаа оролцож болох тул яг тодорхой зайд заавал автоматаар шилжинэ гэсэн үг биш. Хамгийн энгийнээр цээжлэхэд: 2.4 GHz = илүү хол хүрнэ 📶 5 GHz = илүү хурдан 🚀 WPA2/WPA3 = аюулгүй байдал 🔒 Dual-band = хоёр радио зэрэг ажиллаж болно, нэг радио секунд тутамд давтамжаа сольж байгаа зүйл биш. [[Ангилал:Интернэт]] [[Ангилал:Компьютерийн Сүлжээ]] [[Ангилал:Wi-Fi]] ryuhjduhsehihl73ayrsu2kdupkqqrj 0 147903 865834 2026-08-12T08:14:20Z Temuulen2026 106734 Энэ нэр томьёоны үндсэн танилцуулга 865834 wikitext text/x-wiki БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг (хятадаар: 国家国际发展合作署, англиар: China International Development Cooperation Agency, товчилсон нэр: CIDCA эсвэл ГХХА) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөлд шууд харьяалагддаг, гадаад тусламж, олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хариуцсан дэд яамны түвшний байгууллага юм. 1reglvakg5frsne76y76pou3lu552v4 0 147904 865841 2026-08-12T09:39:25Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монако-Вилль бол Монакогийн Гүнт Улсын хамгийн эртний төв дүүрэг бөгөөд нутгийнхан үүнийг "Хадан цохио" хэмээн нэрлэдэг. Энэ дүүрэг Газар дундын тэнгис рүү түрж орсон хадан цохион дээр байрладаг бөгөөд дундад зууны үеийн бэхлэлт, нарийн гудамжнуудаа хад..." 865841 wikitext text/x-wiki Монако-Вилль бол Монакогийн Гүнт Улсын хамгийн эртний төв дүүрэг бөгөөд нутгийнхан үүнийг "Хадан цохио" хэмээн нэрлэдэг. Энэ дүүрэг Газар дундын тэнгис рүү түрж орсон хадан цохион дээр байрладаг бөгөөд дундад зууны үеийн бэхлэлт, нарийн гудамжнуудаа хадгалан үлдсэн юм. Монакогийн Гүнгийн ордон, Засгийн газрын ордон, Төв сүм болон алдартай Далай судлалын музей зэрэг улсын чухал байгууллага, түүхэн барилгууд энд байрладаг. jw4iq457ouftni7l8q144ttmpj8zm3h