Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1940 865859 865494 2026-08-12T15:06:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865859 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Төрийн тэргүүн}} {{Инфобокс улс төрийн албан тушаал | post = Ерөнхийлөгч | body = Монгол Улсын | native_name ={{small|{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ‍ᠣ‍ᠨ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠷᠦᠨᠭᠬᠡᠢᠯᠡᠭᠴᠢ|lang=mn}}}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | imagesize = 200px | incumbent = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | incumbentsince = 2021 оны 6 сарын 25 | style = Эрхэмсэг ноён<br>(дипломат)<br>Эрхэм ерөнхийлөгч<br>(албан бус) | status = | nominator = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай нам | appointer = [[Монголын сонгууль|Бүх ард түмний санал хураалт]] | inaugural = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | termlength = 6 жил; 1 удаа | termlength_qualified = | deputy = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|БНМАУ-ын дэд ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(1990–1992)}}<br />[[Улсын Их Хурал#Дарга|Улсын Их Хурлын дарга]]<br />{{small|(1992 оноос хойш)}} | salary = Жилийн 82,393,920 [[Төгрөг|₮]] (2024)<ref>{{Cite act| title=REGARDING THE UPDATE OF THE SALARY RANGE AND MINIMUM RANGE OF CERTAIN CIVIL OFFICES | act-type=Government Resolution.128 | institution=Government of Mongolia | article=Appendix 2 | date=2024-03-27}}</ref><ref>{{Cite act| title=ABOUT THE APPROVAL OF THE COEFFICIENT FOR DETERMINING THE SALARY | act-type=State Great Khural Resolution.63 | institution=State Great Khural | article=Appendix. List item No.2 | date=2019-06-06}}</ref><ref>{{Cite act| title=REGARDING DETERMINATION OF SENIOR STATE OFFICIAL RANK AND EQUIVALENT CIVIL OFFICE RANK | act-type=State Great Khural Resolution.19 | institution=State Great Khural | article=Appendix | date=2019-02-01}}</ref> | formation = {{start date and age|df=yes|1990|9|3}} | website = [http://www.president.mn president.mn] | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] дахь Ерөнхийлөгчийн ордон |constituting_instrument=[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] (1992)|type=[[Төрийн тэргүүн]]<br>[[Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч]]|member_of=[[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]]|department=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар]]}} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгч''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн тэргүүн болон [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт Хүчний]] ерөнхий командлагч юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |url=https://mongoltoli.mn/history/h/737 |access-date=2026-08-09 |website=mongoltoli.mn |language=}}</ref> [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийн]] дагуу Ерөнхийлөгчийг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай улс төрийн нам, эвслээс нэр дэвшүүлж, бүх ард түмний сонгуулиар шууд сонгодог. Ерөнхийлөгч нь Монголын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл учраас улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн аливаа [[улс төрийн нам|улс төрийн намын харьяаллаас]] татгалздаг.<ref name=":1">{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/367 |access-date=2026-08-09 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> == Түүх == {{гол|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} Анх 1924 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга гэсэн албан тушаалыг Монголын төрийн тэргүүн болгож байжээ. Бага хурлыг татан буулгасны дараа [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга, хожим нь [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэдэг болсон байна. Хамгийн сүүлд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн]] гарснаар Ерөнхийлөгч гэсэн цол /албан тушаал/-ыг бий болгосон юм. Тухайн үеийн нэрээр Монгол улсыг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] буюу /БНМАУ/ гэдэг байсан бөгөөд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] нь БНМАУ-ын эхний бөгөөд эцсийн, цор ганц ерөнхийлөгч байсан юм. 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Үндсэн хуулийг шинэчлэн батласнаар /[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хууль]] одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа юм/ БНМАУ гэдэг нэрийг Монгол Улс болгон өөрчилсөн юм. П.Очирбат нь [[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993 оны анхны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар]] Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 1992 оноос хойш ерөнхийлөгчийн сонгууль найман удаа явагдаж, хамгийн сүүлд [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 онд]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. == Сонгууль == Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндсэн хууль ба Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хуулийн дагуу зохион байгуулна.<ref name=":0" /> Үндсэн хуулийн 30 дугаар зүйлийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар ганц удаа сонгоно.<ref name=":1" /> Уг шаардлагын дагуу Улсын Их Хуралд суудал бүхий нам эвсэл дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлнэ.<ref name=":1" /> === Санал хураалт === Үндсэн хуулийн 31 дүгээр зүйлд заасны дагуу Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь хоёр шаттай байх ба Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50 хувиас дээш) авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргана. Хэрэв аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал аваагүй байвал анхны санал хураалтад хамгийн их санал авсан хоёр нэр дэвшигчийг дахин санал хураалтад оруулна.<ref name=":1" /> Хоёр дахь санал хураалтаар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч сонгогчдын олонхийн санал аваагүй бол дахин ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулна.<ref name=":1" /> === Саяхны сонгууль === {{#section-h:2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|Үр дүн}} == Бүрэн эрх == Үндсэн хууль ёсоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн]] тэргүүн, [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт хүчний]] ерөнхий командлагч бөгөөд улс орноо гадаад, дотоодод төлөөлөх бүрэн эрхтэй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хууль болон бусад хуулиар бүрэн эрхийг нь баталгаажуулж өгсөн байдаг.<ref name=":0" /> == Бэлгэ тэмдэг == [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын үндсэн бэлгэ тэмдэг юм.<ref>{{Cite news |title=Бэлгэ тэмдэг - Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language= |work=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |url=https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |access-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214081409/https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |archive-date=2026-02-14 |url-status=live }}</ref> Түүнчлэн, [[Монгол Улсын Төрийн тамга|төрийн тамгыг]] ерөнхийлөгч барьдаг бөгөөд Үндсэн хуулийн, Улсын Их Хурлын болон гадаад бодлогын чухал албан ёсны баримт бичгийг баталгаажуулахад ашигладаг.<ref>{{Cite web |date=1994-05-20 |title=ТӨРИЙН БЭЛГЭ ТЭМДГИЙН ТУХАЙ |trans-title= |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=496 |access-date=2026-07-24 |website=legalinfo.mn |language=}}</ref> Мөн Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үед бүрэн эрх нь дуусч буй Ерөнхийлөгч шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгчид Төрийн тамгыг хүндэтгэлтэйгээр гардуулан өгдөг.<ref>{{cite web |url=https://president.mn/19604/|title=Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ тангараг өргөлөө|website=president.mn|date=2021-06-25|access-date=2024-05-05}}</ref><gallery> File:State_emblem_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_emblem_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] File:State_seal_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_seal_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн тамга]] </gallery> == Ерөнхийлөгч нар == {{see|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} {{#tag:timeline| ImageSize = width:1050 height:auto barincrement:13 PlotArea = top:10 bottom:80 right:100 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:31/12/{{#expr:{{#time:Y}}+1}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:4 start:1993 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1993 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Нам:" BarData = bar:Ochirbat bar:Bagabandi bar:Enkhbayar bar:Elbegdorj bar:Battulga bar:Khürelsükh PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar: Ochirbat from: 12/02/1992 till: 06/06/1993 color:mprp from: 06/06/1993 till: 20/06/1997 color:dp text:"[[Пунсалмаагийн Очирбат]]" bar: Bagabandi from: 20/06/1997 till: 24/06/2005 color:mprp text:"[[Нацагийн Багабанди]]" bar: Enkhbayar from: 24/06/2005 till: 18/06/2009 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр]]" bar: Elbegdorj from: 18/06/2009 till: 10/07/2017 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж]]" bar: Battulga from: 10/07/2017 till: 25/06/2021 color:dp text:"[[Халтмаагийн Баттулга]]" bar: Khürelsükh from: 25/06/2021 till: $today color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]" }} <gallery class="center" perrow="4"> File:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|1 дэх: '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>{{small|1 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1990–1997)}} File:President_Natsagiin_Bagabandi.jpg|2 дахь: '''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>{{small|2 & 3 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1997–2005)}} File:Nambaryn_Enkhbayar-1.jpg|3 дахь: '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|4 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2005–2009)}} File:Цахиагийн_Элбэгдорж.jpg|4 дэх: '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|5 & 6 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2009–2017)}} File:Official_presidential_portrait_of_Khaltmaagiin_Battulga.jpg|5 дахь: '''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>{{small|7 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2017–2021)}} File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|6 дахь: '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|8 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2021–одоо)}} </gallery> == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] *[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх]] == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons category}} *[http://www.president.mn/index.php Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн тамгын газрын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний цол]] 9ceddgpkfy28qq3u0bypsgmqkjb2og8 0 2066 865972 853851 2026-08-13T04:50:56Z Enkhsaihan2005 64429 865972 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив | title = Европ | image = {{Switcher|[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} | area = {{circa}} {{Convert|10,186,000|km2|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|6-д]]){{ref label|footnote_a|a}} | population = {{UN_Population|Europe}} ({{UN_Population|Year}}; 3-т){{UN_Population|ref}} | density = 72.9/км² (188/миль²) (2-т) | GDP_PPP = {{nowrap|[[Америк доллар|$]]43.53 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} | GDP_nominal = $28.22 их наяд (2025 тооц; 3-т)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> | GDP_per_capita = $38,270 (2025 тооц; 3-т){{ref label|footnote_c|c}}<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> | HDI = {{increase}} 0.845<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports |website=Human Development Reports |date=2011 |access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709095716/http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|archive-date=2012-07-09}}</ref> | religions = {{unbulleted list | [[Европ дахь христийн шашин|Христ]] (76.2%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь шашингүй байдал|Шашингүй]] (18.3%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь ислам|Ислам]] (4.9%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (0.6%)<ref name="Survey"/> }} | demonym = [[Европ дахь угсаатны бүлгүүд|Европчууд]] | countries = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#НҮБ-ын гишүүн орон|44–50]])<br />[[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт|Де-факто]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Де-факто улс|2–5]]) | dependencies = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|5–6]])<br />Дотоод ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Тусгай бүрэн эрхт нутаг|3]]) | languages = Хамгийн нийтлэг: {{hlist |[[Орос хэл|Орос]] |[[Герман хэл|Герман]] |[[Франц хэл|Франц]] |[[Англи хэл|Англи]] |[[Итали хэл|Итали]] |[[Испани хэл|Испани]] |[[Польш хэл|Польш]] |[[Украин хэл|Украин]] |[[Румын хэл|Румын]] |[[Нидерланд хэл|Нидерланд]] |[[Серби-Хорват хэл]] }} | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Russia--> | cities = Хамгийн том хотууд:<ref name="Urban">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas|publisher=Demographia|access-date=2026-04-18|archive-date=2018-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|url-status=live}}</ref>{{hlist <!-- Note: 10 largest urban areas only, ranked by the total population of the conurbation. Please do not modify the list per your own original research. The list must be sourced from a single cited aggregate source. --> <!--1-->|[[Москва]]<!--18.5 million--> <!--2-->|[[Стамбул]]<!--14.7 million-->{{ref label|footnote_b|b}} <!--3-->|[[Лондон]]<!--11.3 million--> <!--4-->|[[Парис]]<!--11.2 million--> <!--5-->|[[Мадрид]]<!--7.0 million--> <!--6-->|[[Эссен]]-[[Дюссельдорф]]<!--6.9 million--> <!--7-->|[[Санкт-Петербург]]<!--5.9 million--> <!--8-->|[[Милан]]<!--5.6 million--> <!--9-->|[[Барселона]]<!--5.5 million--> <!--10-->|[[Берлин]]<!--4.4 million--> }} | m49 = <code>150</code> – Европ<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] | footnotes = {{unbulleted list|style=font-size:90%; |a. {{note|footnote_a}} Зөвхөн тив дамнасан орнуудын Европын хэсгийг оруулсан болно.{{cref2|n|1}} |b. {{note|footnote_b}} Азийн хүн амыг багтаасан. Стамбул Ази, Европт байрладаг. |c. {{note|footnote_c}} Олон Улсын Валютын Сангийн тодорхойлсон "Европ"}} }} '''Европ''' тив нь [[дэлхий|дэлхийн]] нийт газар нутгийн 2%-г эзэлдэг, хүн амын 11% нь амьдардаг тив юм. Зүүн талаараа [[Ази|Азитай]] холбогдож, [[Еврази|Евразийг]] үүсгэнэ. Европ тив нь хойд хэсгээр [[Умард мөсөн далай]], урд талаар [[Газар дундын тэнгис]], зүүн урд хэсгээр [[Хар тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. Европ нь дэлхийд жижгээрээ 2-т орох тив юм. Талбайн хэмжээ 10,180,000 км² болно. Европ тивд орших 50 улс орон дотроос [[Орос]] улс [[хүн ам]] болон газар нутгийн хэмжээгээр хамгийн томд орох ба [[Ватикан Хот улс]] хамгийн жижиг юм. Европ нь 731сая хүн амтай ба энэ нь Ази, [[Африк]]ийн дараа 3-т байна. Дэлхийн хүн амын 11% болно. Гэсэн ч [[НҮБ]]-н тооцоогоор 2050 он гэхэд Европ тивийн хүн ам 7% болтлоо буурах магадлалтай аж. Европ, ялангуяа [[Эртний Грек]] барууны соёл иргэншил дэлгэрсэн анхны газар гэж үздэг. Европ гэдэг нэр нь Грекийн домогт гардаг ''Europa'' хэмээх үзэсгэлэнт гүнжийн нэрнээс гаралтай гэгддэг байна. Одоогийн байдлаар Европын гол соёлын төвүүдэд [[Афин]], [[Ром]], [[Парис]], [[Лондон]], [[Копенгаген]], [[Вена]], [[Прага]], [[Краков]], [[Киев]], [[Москва]], [[Истанбул]] орно. Европын соёл нь маш олон янз байдаг - Казахстанаас Орос, Украйн, Польш болон бусад славян орнууд, Балтийн орнууд (Литва, Латви, Эстони), Скандинавын орнууд, Герман, Австри, Швейцарь, Их Британи, Селтик (Их Британи дахь Ирланд, Уэльс) болон Румын, Итали, Франц, Бельги, Испани, Португал. Эдгээр улсын хүн ам нь итали, румын, чех, польш, орос, швед, герман, франц, англи, испани, португал зэрэг олон хэлээр ярьдаг. Соёл нь улс орон, газарзүйн бүс нутгаас хамаарч өөр өөр байдаг, тухайлбал Швейцарийн уулын хот, тосгон, Польш, Дани дахь далайн өөр өөр хотууд (Щецин, Гдыниа, Гданьск, Копенгаген, Альборг). ==Европын хотууд== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Rom Colosseum Sept 2021 3.jpg|[[Ром]] Зураг:Palace on the Water, Łazienki Park, Warsaw.jpg|[[Варшав]] Зураг:Mindaugo tiltas by Augustas Didzgalvis.jpg|[[Вильнюс]] Зураг:Berliner Dom seen from James Simon Park.jpg|[[Берлин]] Зураг:Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg|[[Дублин]] Зураг:Gherkin st helens.jpg|[[Лондон]] Зураг:Torre Belém April 2009-4a.jpg|[[Лиссабон]] Зураг:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|[[Парис]] </gallery></center> == Улсуудын жагсаалт == [[Файл:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Европ, [[1000]].]] * {| class="wikitable sortable" |+ !Улсын нэр ![[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нутаг дэвсгэр]] (км²) ![[Хүн ам]] ![[Нийслэл]] !Албан ёсны хэл |- |{{AUT}} |83,858 |8,823,054 |[[Вена]] | |- |{{AZE}} |86,600 |9,911,646 |[[Баку]] | |- |{{AND}} |468 |77,281 |[[Андорра-ла-Велья]] | |- |{{BLR}} |207,560 |9,504,700 |[[Минск]] | |- |{{BEL}} |30,528 |11,358,357 |[[Брюссель]] | |- |{{BGR}} |110,910 |7,101,859 |[[Софи]] | |- |{{BIH}} |51,129 |3,531,159 |[[Сараево]] | |- |{{VAT}} |0.44 |1,000 |Ватикан хот | |- |{{DEU}} |357,168 |82,800,000 |[[Берлин]] | |- |{{GRC}} |131,957 |10,768,477 |[[Афин]] | |- |{{GEO}} |69,700 |3,718,200 |[[Тбилиси]] | |- |{{DNK}} |43,094 |5,748,796 |[[Копенхаген]] | |- |{{IRL}} |70,280 |4,761,865 |[[Дублин]] | |- |{{ISL}} |103,000 |350,710 |[[Рейкьявик]] | |- |{{ESP}} |505,990 |46,698,151 |[[Мадрид]] | |- |{{ITA}} |301,338 |60,589,445 |[[Ром]] | |- |{{GBR}} |244,820 |66,040,229 |[[Лондон]] | |- |[[Кипр]] |9,251 |1,170,125 |Никоси | |- |[[Латви]] |64,589 |1,925,800 |Рига | |- |[[Литва]] |65,300 |2,800,667 |Вильнюс | |- |[[Лихтенштайн]] |160 |38,111 |Вадуц | |- |[[Люксембург]] |2,586 |602,005 |Люксембург | |- |[[Умард Македон]] |25,713 |2,103,721 |Скопье | |- |[[Мальта]] |316 |445,426 |Валлетта | |- |[[Молдав]] |33,846 |4,434,547 |Кишинёв | |- |[[Монако]] |2.020 |38,400 |Монако | |- |[[Монтенегро]] |13,812 |642,550 |Подгорика | |- |[[Нидерланд]] |41,543 |17,271,990 |Амстердам | |- |[[Норвеги]] |385,203 |5,295,619 |Осло | |- |Казахстан |2,724,900 |17,987,736 |Астана | |- |[[Орос]] |17,098,246 |144,526,636 |Москва | |- |[[Польш]] |312,685 |38,422,346 |Варшав | |- |[[Португал]] |92,212 |10,379,537 |Лиссабон | |- |[[Румын]] |238,397 |19,638,000 |Бухарест | |- |[[Сан Марино]] |61.2 |33,285 |Сан Марино | |- |[[Серби]] |88,361 |7,040,272 |Белград | |- |[[Словак]] |49,035 |5,435,343 |Братислав | |- |[[Словени]] |20,273 |2,066,880 |Люблян | |- |[[Украин]] |603,628 |42,418,235 |Киев | |- |[[Унгар]] |93,030 |9,797,561 |Будапешт | |- |[[Финланд]] |338,455 |5,509,717 |Хелсинк | |- |[[Франц]] |547,030 |67,348,000 |Парис | |- |[[Хорват]] |56,542 |4,284,889 |Загреб | |- |[[Чех]] |78,866 |10,610,947 |Праг | |- |[[Швед]] |450,295 |10,151,588 |Стокхолм | |- |[[Швейцар]] |41,285 |8,401,120 |Берн | |- |[[Эстони]] |45,226 |1,319,133 |Таллин | |} ==Европын бүсчлэл== {| | [[File:Europe countries map en 2.png|thumb|right|250px|Европын улсууд]] | [[File:Europe subregion map UN geoscheme.svg|right|thumb|250px|Европын бүсчлэл НҮБ-н тодорхойлсноор: хөх: [[Умард Европ]], ягаан: [[Зүүн Европ]], ногоон: [[Өмнөд Европ]], бүдэг ягаан: [[Баруун Европ]]<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=United Nations Statistics Department |accessdate=3 May 2011}}</ref>]] |- | [[File:Europe subregion map world factbook.svg|right|thumb|250px|World Factbook номон дахь Европын бүсчлэл]] | [[File:EU28-candidate countries map.svg|thumb|right|250px|[[Европын Холбоо]] ба ЕХ-д гишүүнээр элсэх гэж буй орнууд]] |- | [[File:EU and NATO.svg|thumb|250px|ЕХ, НАТО-н гишүүн ба гишүүн бус орнууд]] | [[File:Grossgliederung Europas-en.svg|thumb|left|Европын бүсчлэл - соёл, түүхэн тодорхойлолтын дагуу<ref>[http://141.74.33.52/stagn/JordanEuropaRegional/tabid/71/Default.aspx Jordan Europa Regional<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://www.gla.ac.uk/0t4/crcees/files/summerschool/readings/school10/reading_list/Sinnhuber.pdf</ref>]] |} == Мөн үзэх == * [[Дэлхийн улс, орнуудын нэрсийн жагсаалт]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Европ| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Тив]] 41bl30e3chwoqnqkeseufd0c5nnrhcz 0 4349 865946 865505 2026-08-12T23:46:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865946 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p 0 6386 865948 865506 2026-08-13T00:07:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865948 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6771 865966 821866 2026-08-13T04:48:10Z Enkhsaihan2005 64429 865966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martini bologna mozart 1777.jpg|thumb|right|200px|Вольфганг Амадей Моцарт]] [[Файл:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|thumb|1819 оны уран зураг]] '''Вольфганг Амадей Моцарт''' ({{lang-de|Wolfgang Amadeus Mozart}}: бүтэн нэр нь — '''Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Амаде́й Мо́царт''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart''); 1756 оны 1-р сарын 27-нд [[Австри]]йн [[Зальцбург]] хотод төрсөн-1791 оны 12-р сарын 5-нд [[Вена]] хотноо нас барсан) нь дэлхийн [[Сонгодог хөгжим|сонгодог хөгжмийн]] том төлөөлөгч бөгөөд хамгийн алдартай австрийн хөгжимчин-уран бүтээлч, суут хөгжмийн зохиолч юм. Бага наснаасаа хийл болон төгөлдөр хуур хөгжмийг гаргууд эзэмшиж улмаар 5 насандаа өөрийн уран бүтээлээ тууриван эхлэж Европын ихэс дээдсүүдийн өмнө тоглолт хийж тэдний гайхшралыг төрүүлж байсан юм. 17 насандаа Зальцбургийн хун тайжийн ордны хөгжимчин болсон хэдий ч түүнд төдийлөн санаанд нь нийцээгүй юм. Судлаачид энэ талаар хэлэхдээ "хэрэв Моцарт энэ ажлаа хийгээд Зальцбургэд үлдсэн бол түүний уран бүтээл дэлхийд танигдахгүй, тэр чигтээ түүхэнд орхигдох байсан юм" хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үнэхээр ч түүний уран бүтээл 1781 онд Вена хотод очсоноор илүү олонд танигдаж, нэр алдарт хүрч чаджээ. Харин олныг гайхшруулж чадсан нэрт хөгжмийн зохиолч маань санхүүгийн хувьд төдийлөн амжилтанд хүрээгүй юм. Тэрээр тухайн үеийнхэний гэрчилж буйгаар гайхамшигт хөгжмийн сонсгол болон ой санамжтай байсан бөгөөд чөлөөт сэтгэлгээтэй байжээ. Амьдралынхаа хугацаанд тэрээр 600 гаруй симфони, концерт, цөөхүүлд зориулсан бүтээл, дуурь болон найрал дуунууд (үйл явдалт хөгжим) бүтээжээ. [[Людвиг ван Бетховен]]ы эхэн үеийн уран бүтээлүүд Моцартын уран бүтээлээс сэдэв авсан байдаг. Түүний тухай нэрт хөгжмийн зохиолч [[:en:Joseph_Haydn|Иозеф Гайдн]] хэлэхдээ "Ийм агуу авъяас билигтэн 100 жилд төрөхгүй буйзаа" гэжээ. Түүний анхны бүтээл бол 4 настай байхдаа бичсэн Менуэт (бүжиг) байсан бол хамгийн сүүлийнх нь дуусгаж амжилгүй үлдээсэн [[Реквием (Моцарт)|Реквием]] байсан юм. Моцарт гайхамшигтай хөгжмийн зохиолч төдийгүй мөн сайн авьяаслаг төгөлдөр хуурч байв. Тэрээр 1791 оны 12-р сарын 5-нд 01:00 цагийн үед өвчний улмаас нас баржээ. == Амьдрал == === Залуу нас ба гэр бүл === [[Файл:Mozart_family_portrait_by_della_Croce_1780.jpg|thumb|left|Моцартын гэр бүл. 1778 онд нас барсан ээжийнх нь хөрөг]] Вольфганг Амадей Моцарт нь 1756 оны 1-р сарын 27-нд эцэг [[:en:Leopold_Mozart|Леопольд Моцарт]] (1719–1787), эх [[:en:Anna_Maria_Mozart|Анна Мария Моцарт]] (1720–1778) нарын гэр бүлд 7 хүүхдийн (7 хүүхдийн 5 нь нялх байхдаа нас барсан) отгон хүү болон мэндэлжээ. Түүнээс 4,5 нас эгч [[:en:Maria_Anna_Mozart|Мария Анна Моцарт]](1751–1829) буюу Наннэрл гэж дууддаг байв. Моцартыг төрсний дараах өдөр Зальцбург дэх Сант Рубертийн сүмд адислажээ. Түүний нэрний латин хувилбар нь “Иоаннес Крисостомус Вольфгангус Теофилус Моцарт”, харин Моцарт өөрийгөө “Вольфганг Амадей Моцарт” гэдэг байсан бол ойр дотныхон нь “Вольфи” (Чонохон) гэж хочлон дууддаг байжээ. Түүний эцэг Леопольд Моцарт Германы [[:en:Augsburg|Аугсбург]] хотын уугуул, хөгжмийн зохиолч, туршлагатай хөгжмийн багш байсан нь хүүгийнхээ хөгжмийн авъяасыг нээн илрүүлэх, хөгжмийн мэдлэг олох хамгийн том суурь болсон юм. Леопольд 1743 онд Зальцбургийн эрх баригч ханхүү, хамба Леополд Антон вон Фирмианы ордны хөгжимчдийн 4 дэх хийлчээр томилогдон ажилласан бөгөөд үүнээс хойш 4 жилийн дараа Анна Мариатай гэрлэжээ. Улмаар Леопольд 1763 онд оркестрын удирдаачаар томилогдон ажиллах болж, Моцартыг төрөх үеэр туурвисан түүний [[:en:Versuch_einer_gründlichen_Violinschule|"Хийл сурах гарын авлага"]] ном нь түүнийг амжилтанд хүргэсэн байна. Эцэг Леопольд, Наннэрлийг 7 настайгаас нь эхлэн төгөлдөр хуурын хичээл заасан бөгөөд энэ үед 3 настай бяцхан хүү Моцарт эгчийнхээ хичээллэхийг ажигладаг байсныг Моцартыг нас барснаас хойш 1 жилийн дараа эгч Наннэрл нь түүний хэрхэн төгөлдөр хуур сурч байсныг дурдахдаа <blockquote>"Моцарт 3 настайдаа товчлууруудыг сонсголоороо өөрт таалагдсан өнгөөр дардаг байсан... Аав түүнийг 4 настайд нь зарим менуэт, зарим төгөлдөр хуурын аянуудыг заахад алдаагүй зөв тоглож байсан ... 5 насандаа тэр аавд өөрийн зохиосон аяа тоглож үзүүлэхэд аав түүнийг нь нотолсон юм..."</blockquote>Улмаар хүү төгөлдөр хуураас гадна хийлийг ч чадварлаг эзэмшин тоглож, өөрийн хөгжмийг зохиож эхлэхэд Леопольд гайхан биширч хүүгийнхээ авъяасыг хөгжүүлэхэд түлхүү анхааран ажиллаж, улмаар хөгжим зохиохоо больж зөвхөн хүүхдүүддээ хөгжмийн болоод хэл, боловсролын суурь мэдлэг олгоход илүү шамдан ажиллажээ. Моцарт анхны симфонио 8 насандаа зохиосон бөгөөд аавынх нь тусламж оролцоотой бүтсэн байх магадлалтай. === Аялан тоглолт === [[Файл:gcd_920608_HD.jpg|thumb|Иохан Кристиан Бах]] Түүнийг 7 настай байхад 1762 онд 3 жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн урт удаан аялан тоглолтыг Европын хотуудаар хийсэн бөгөөд [[:en:Mozart_family_grand_tour|гэр бүлийн аялан тоглолт]] Мюнхенийн Баварын ордноос эхлэн, [[Вена]] болон Прагийн хааны ордон, [[Хааг]], Лондон зэрэг олон газруудаар явж тогложээ. Моцартыг Лондонд байхад хүмүүс тэрний үнэхээр гоц хүүхэд үү? Эсвэл одой хүн үү? гэж гайхдаг байсан гэдэг. Аялан тоглолтынхоо үед Моцарт хэд хэдэн хөгжмийн зохиолчидтой танилцаж тэдний уран бүтээлээс сонирхон явсны нэг нь 1764, 1765 оны хооронд Лондонд III Жорж хаанд зориулж тоглохдоо алдарт хөгжмийн зохиолч [[Иоганн Себастьян Бах|Иоханн Себастиан Бахын]] хүү [[:en:Johann_Christian_Bach|Иоханн Кристиан Бах]]<nowiki/>тай танилцсан явдал байсан юм. Моцартын уран бүтээлд Иохан Кристиан Бах маш чухал нөлөө үзүүлсэн байдаг. Морин тэрэгтэй урт замыг удаан хугацаагаар туулах, язгууртан дээдсүүдийн урилгыг хүлээх, гэрээсээ асар холдсон зэрэг нөхцөл байдлаас шалтгаалан тэд маш их ядарч 1764 оны зун Лондонд Леополд, 1765 оны намар Хаагт хоёр хүүхэд хоёулаа салхин цэцэг тусаад эдгэрсэн. Харин аав нь үүнийг бурхнаас түүнийг сайн явна гэдгийг хэлсэн дохио гэж бодож байлаа. Зальцбург дэх гэртээ эргэн ирснээс хойш 1 жилийн дараа эхнэр охин хоёроо үлдээгээд 1769 оны 12-р сараас 1771 оны 3-р сарыг хүртэл Леополд хүүгийн хамт Итали руу аялжээ. Энэ аяллаараа Леополд хүүгийнхээ байгалиас заяасан авъяасыг харуулахыг зорьсон байна. 1777 онд тэр эхтэйгээ аялалд гарсан. Манхеймд тэр Алёша Вебер гэдэг охинд дурласан юм. 16 настай, дуучин болох хүсэлтэй охин байв. Моцарт түүнийг Италид аваачиж алдартай болгохыг хүссэн боловч аав нь тэнэг юм хийхээ болихыг шаардсан захиа бичсээр болиулжээ. 1778 онд Моцарт эхтэйгээ Парист амьдарч байсан ч ээж нь тэнд нас барсан юм. === Моцарт Вена хотод === Моцарт багадаа жижиг дуурь бичиж байсан. Анх Идоменё дуурь нь Мюнхенд 1780 онд тоглогдсон юм. Дараа жил нь тэр Вена руу явжээ. Учир нь ажиллаж байсан хөгжмийн дэлгүүр нь түүнийг даргатайгаа маргалдсан тул хөөчихсөн ажээ. 1782 онд тэр Алёшагийн 3 дүүгийн нэг Констанз Вебертэй гэрлэжээ. Яагаад гэвэл Алёша хүнтэй суучихсан байсан юм. Тэд 7 хүүхэдтэй болсон ч 5 нь энджээ. Моцартын эцэг гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Констанз сайн эхнэр байсан ч Моцарт шиг мөнгийг яаж үрэхээ мэддэггүй байсан тул тэднийх ядуу байв. 1782 онд тэр олон дуурь бичсэний нэг “Сереглиог хулгайлсан нь” дуурийг эзэн хаан “Хэтэрхий олон ноттой байна” гэхэд Моцарт “Хэрэгтэй хэмжээгээр нь л бичсэн юм” гэж хариулжээ. Моцарт олон цуврал бичиж эхэлсэн ба тэр үедээ Жозеф Хайднтай танилцаж сайн найзууд болцгоосон юм. Тэд хамтдаа чавхдаст дөрвөл тоглодог байлаа. Нэг өдөр Хайдн, Леопольд Моцартд хандан: “Таны хүү миний мэдэх хамгийн агуу зохиолч. Түүнд зохиох тухай мэдэхгүй зүйл гэж алга.” гэж хэлж байжээ. Моцарт ч Хайднд чавхдаст дөрвөл бүтээлүүдээсээ бэлэглэж байсан юм. === Моцарт ба Праг === [[Файл:DSCF0748.JPG|thumb|Гарын үсэг]] Хэдэн жилийн дараа Венийн үзэгчид Моцартад тийм ч их дэмжлэг үзүүлсэнгүй тул түүний тоглолтыг таалдаг байсан [[Праг]] руу их явдаг болжээ. "Фигарогийн хурим" дуурь нь их алдартай байсан ба 1787 онд тэр "Дон Жуан" дуурийг анх тавьжээ. === Өвчин ба үхэл === [[Файл:Bertramka Mozart Museum.JPG|thumb|Моцартын гэр(Одоо Моцартын музей)]] Түүнийг үхэлд хүргэсэн өвчний тухай нэлээн олон янзын яриа байдаг ч яг аль нь үнэн болохыг хэн ч мэдэхгүй билээ. Тэр “Шидэт лимбэ” дуурь дээрээ ажиллаж байсан ба тэр нь орчин үед хамгийн алдартай бүтээлүүдийн нэг болсон юм. Бусад бүтээлүүд шиг нь италиар биш, германаар бичигдсэн байдаг ба Английн пантомиметэй төстэй болжээ. Мөн тэрээр "Гашуудлын дуулал" дээр давхар ажиллаж байсан нь нэгэн танихгүй хүний нууцаар хийж өгөхийг гуйсан хүсэлт байсан юм. 9-р сарын сүүлээр “Шидэт лимбэ” анх удаа тайзнаа тавигджээ. Харин Моцарт "Гашуудлын дуулал"-ыг дуусгахын тулд ажилласаар л байжээ. Магадгүй тэр өвчтэй байснаа ухаараад, тэгээд өөртөө зориулж "Гашуудлын дуулал"-аа бичсэн ч байж магадгүй юм. Гэвч тэр дуусгаж чадаагүй юм. Дараа нь Франц Хавьер Сысмаяр гэгч хүнээр төгсгөлийг нь хийxийг гуйсан боловч жинхэнэ ая дээр нэмсэн эсэхийг мэдэхгүй юм. Гэвч ихэнх нь Моцартын бүтээл билээ. Моцартын булшийг хангалттай мөнгө байгаагүй тул чулуугүйгээр оршуулжээ. == Моцартын бүтээлүүд == {{Listen|type=music |filename=Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg |title=Symphonie Nr. 40 g-moll, K. 550. Movement: 1. Molto allegro |description= |filename2=Wolfgang Amadeus Mozart - Don Giovanni - Overtüre.ogg |title2=Overture to ''Don Giovanni'' |description2=Both performed by the Fulda Symphonic Orchestra, Conductor: Simon Schindler}} {{Listen|type=music|filename=Mozart - Quintet for Piano and Winds - 3. Allegretto.ogg|title=K. 452 (3rd movement, Allegretto)|description=Quintet for Piano and Winds}} Моцартын хөгжим Хайдных шиг сонгодог хэв маягаараа алдартай. Түүнийг хөгжимөө зохиож эхлэхэд Бароккийн үе дуусаж байсан үе байсан юм. Хөгжмийн тухай ойлголт өөрчлөгдөж байлаа. Моцарт дөнгөж алдартай болж эхлээд байсан хөгжмийн зэмсэг болох төгөлдөр хуураар тоглох ая зохиосон анхны агуу зохиолч байсан юм. Тэр бараг бүх л төрлийн хөгжмийг бичсэн юм: симфони, дуурь, соло концертууд, сүмийн хөгжим, ялангуяа чавхдаст хөгжмийн дөрвөл ба төгөлдөр хуурын сонатууд. Моцартыг бага байхад симфони гэдэг нь богино, хөгжилтэй, зүгээр л зугаа гаргах төдий байсан бол Моцарт симфонийг хагас цаг шахам үргэлжилдэг, нарийн ажиллагаатай аялгуу болгож хөгжүүлж чадсан юм. Ялангуяа түүний сүүлийн 3 симфони гайхалтай бүтээл болсон. Моцарт заримдаа жаахан хүүхэд шиг зан гаргадаг байсан ч тэрээр хүмүүсийн зан төрхийг сайн ойлгодог байжээ. Тиймээс түүний дууриудын туслах дүрүүд нь хүртэл анхаарал татахуйц байдаг юм. Моцартын дууриуд нь түүний хамгийн гайхалтай бүтээлүүд нь юм. Lorenzo Da Ponte: Don Giovanni, Le Nozze di Figaro,Cosi fan tutte гэх гурван оперын дүрүүдийн хамтран дуулах, заримдаа гоцлох, үйл явдал бүрийг дүрүүдийн өөр өөр байр суурьнаас үзүүлдэг зэрэг нь алдартай болгосон билээ. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Wolfgang Amadeus Mozart}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Wolfgang_Amadeus_Mozart?uselang=mn '''Вольфганг Амадей Моцарт''']</span> == Эшлэл == 1. "Моцартын намтар". 12-07-2009. 2. "Вольфганг Амадей Моцарт ". 12-07-2009. 3. "The Royal Society puts historic papers on line" (Англи хэлээр). BBC мэдээ. 2009 он 11 сар 30 4. Groves Dictionary of Music and Musicians, edited by Stanley Sadie; 1980; ISBN 1-56159-174-2 {{DEFAULTSORT:Моцарт, Вольфганг Амадей}} [[Ангилал:Вольфганг Амадей Моцарт| ]] [[Ангилал:Сонгодог эрин үеийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Сүмийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Венийн хөгжимчин]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:18-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Зальцбургийн хүн]] [[Ангилал:1756 онд төрсөн]] [[Ангилал:1791 онд өнгөрсөн]] 2k7asig31s3ttgp7orl81uiu7ypvp5j 0 8221 865848 856140 2026-08-12T12:02:37Z Egzs 88168 УИХ 865848 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} Энэ хуудсанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Улс төрийн нам]]ын''' нэрсийг жагсаав. == Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл == {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" class="unsortable" |Нам эвсэл ! class="unsortable" |Товчлол ! class="unsortable" |Намын дарга ! class="unsortable" |Байр суурь ! class="unsortable" |Үзэл баримтлал ![[Улсын Их Хурал|УИХ-ын суудал]] !Аймаг, нийслэлийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} !Сум, дүүргийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} |- | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|50x50px]] | '''[[Монгол Ардын Нам]]''' | МАН | [[Ням-Осорын Учрал]] | [[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | [[Социал демократ]] | {{composition bar|68|126|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|450|796|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|3925|7235|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |- | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Democratic_Party_of_Mongolia_emblem_since_2026.svg|50x50px]] | '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]''' | АН | [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл]]<br>[[Либерализм]]<br>[[Эдийн засгийн либерализм]] | {{composition bar|42|126|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|338|796|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3185|7235|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:HUN_Party_logo.svg|50x50px]] | '''[[ХҮН нам|ХҮН Нам]]''' | ХҮН | [[Тогмидын Доржханд]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Либерализм]]<br>[[Прагматизм]] | {{composition bar|7|126|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3|796|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|5|7235|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Civil_Will_Green_Party_emblem.svg|60x60px]] | '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' | ИЗНН | [[Батын Батбаатар]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] | [[Ногоон либерализм]] | {{composition bar|4|126|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|0|796|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|4|7235|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} |- | style="background: #066B55" | | align="center" |[[File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|50x50px]] |'''[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]''' |ҮЭ | [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл|Үндэсний үзэл]] | {{composition bar|4|126|#066B55}} | {{composition bar|0|796|#066B55}} | {{composition bar|5|7235|#066B55}} |} {{Notelist}} == Дээд шүүхэд бүртгэлтэй<ref>[http://www.supremecourt.mn/home?page=party&id=69&pr=127&tp=list&h=0 Улс төрийн намын бүртгэл]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" |- ! # ! colspan="2" |Нам ! Товчлол ! Байгуулагдсан он ! Гишүүний тоо ! Тайлбар ! Намын дарга |---------- |1 | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Монгол Ардын Нам]]''' || МАН || 1921.03.01 || 161,300 || 1924-2010 онд Монгол Ардын хувьсгалт нам (МАХН) нэртэй байсан || [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] |---------- |2 | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]'''|| АН || 2000.12.06 || 150,000 || [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], МШАН, МАСМН, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] зэрэг нам нэгдэж байгуулагдсан || [[Одонгийн Цогтгэрэл |О.Цогтгэрэл]] |---------- |3 | style="background:green" | || '''[[Монголын Ногоон Нам]]''' || МНН || 1990.05.13 || 2,100 || 2012 онд ИЗНН-тай нэгдэхгүй гэсэн хэсэг нь намаа авч үлдсэн || [[Агваанлувсангийн Ундраа|А.Ундраа]] |---------- |4 | style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' || ИЗНН || 2000.03.23 || 35,000 ||2002 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]-тай нэгдэж Иргэний зориг-Бүгд найрамдах нам болсон ч 2006 онд эргэн ИЗН болсон. 2012 онд МНН-ын хэсэгтэй нэгдэж ИЗНН болсон||[[Батын Батбаатар|Б.Батбаатар]] |---------- |5 | style="background:{{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]''' || МУНН || 1993.12.05 || 1,503 || ММТНН, МХӨНН, МТТН зэрэг намууд нэгдсэнээр байгуулагдсан || Б.Батболд |---------- |6 | style="background:#086493"| || [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам|'''Монголын Либерал Ардчилсан Нам''']]|| МЛАН || 1998.03.05 || 863 || || Д.Пүрэвдаваа |---------- |7 | style="background:#fec402"| || [[Эх Орон Нам (Монгол)|'''Эх Орон Нам''']]|| ЭОН|| 1998.12.16 || 160,000 || Монголын ардчилсан шинэ социалист нам (МАШСН) нэртэй үүсч, 2000 онд Эх орон-МАШСН, 2005 онд одоогийн нэрээ авсан || Б.Эрдэнэбат |---------- |8 | style="background:#0170c1"| || [[Монголын Либерал Нам|'''Монголын Либерал Нам''']]|| МЛН || 1999.12.17 || 1300 || МИАШЛН нэртэй үүссэн || Э.Оргил |---------- |9 | style="background:#392d77"| || [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|'''Бүгд Найрамдах Нам''']]|| БНН || 1992.04.07 || 50,000 || 2002 онд ИЗНН-тай нэгдэж, 2004 онд тусгаарлаж, 2006 онд шинээр бүртгүүлсэн || [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] |---------- |10 | || '''[[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Нэгдсэн Нам]]'''|| МЭҮНН || 2003.12.16 || 1,069 || || Г.Тунгалаггэрэл |---------- |11 | style="background:#025ab4"| ||| '''[[Монголын Социал-Демократ нам|Монголын Социал Демократ Нам]]'''|| МСДН|| 2004.12.19 || 3,000 ||1990-1999 онд МСДН байсан. 2000 онд бусад намуудтай нэгдэн АН-ын нэг хэсэг болсон. 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан|| [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]] |---------- |12 | || [[Ард Түмний Нам (Монгол)|'''Ард Түмний Нам''']]|| АТН || 2005.12.11 || 11,859 || || Н.Наранцогт |---------- |13 | style="background:#0437AC"| || [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|'''Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам''']] || МҮАН || 2006.05.19 || 26,000 || Үндэсний шинэ нам (ҮШН) нэрээр байгуулдсан, 2011 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон || Б.Цогтгэрэл |---------- |14 | style="background:#feca00"| || '''[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам]]'''|| ЭЧХН|| 2006.10.09 || 1,600 || || Ш.Төмөрсүх |---------- |15 | style="background:#5c2e93"| || '''[[Иргэний Хөдөлгөөний Нам]]'''|| ИХН || 2007.08.17 || 815 || || Б.Батсайхан |---------- |16 | style="background:#0081BC"| || '''[[Хөгжлийн Хөтөлбөрийн Нам]]'''|| ХХН || 2007.10.28 || 933 || || О.Заяа |---------- |17 | || '''[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]]'''|| || 2008.02.01 || 850 || || Т.Оюунаа |---------- |18 | style="background:#19247e"| || '''[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]'''|| ХМХН || 2011.09.23 || 2,000 || || Ц.Шинэбаяр |---------- |19 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}"| || '''[[ХҮН нам]]'''|| ХҮН || 2011.12.05 || ХҮН || 2011 онд Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (ХҮН) гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Уг нэрээ 2022 онд сольж ХҮН нам болгосон|| [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] |---------- |20 | style="background:#373a91"| || '''[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]'''|| ЭОНН || 2012.03.12 || 2,150 || || Г.Ганбат |---------- |21 | style="background:#030162"| || '''[[Монгол Консерватив Нам]]'''|| МКН || 2012.06.20 || 959 || || Н.Дашдаваа |---------- |22 | style="background:#fad117"| || '''[[Тусгаар Тогтнол, Эв Нэгдлийн Нам]]'''|| ТТЭНН || 2015.04.18 || 3,131 || || Ц.Баянбилэг |---------- |23 | style="background:#32aee0"| || '''[[Ард Түмний Хүч Нам]]'''|| АТХН || 2015.04.20 || 1,388 || || [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] |---------- |24 | style="background:#fe0001"| || '''[[Монголын Хүний Төлөө Нам]]'''|| МХТН || 2017.02.17 || 1,135 || || Х.Бат-Ялалт |---------- |25 | style="background:#fec402"| || '''[[Үнэн ба зөв нам|Үнэн ба Зөв Нам]]''' || ҮБЗН || 2017.03.10 || 2,100 || || А.Отгонбаатар |---------- |26 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Эрх Чөлөөний Эвсэл Нам]]''' || ЭЧЭН || 2017.06.12 || 2,022 || 2017 онд Зон Олны Нам (ЗОН) гэсэн нэртэй байгуулагдсан. 2024 онд нэрээ Эрх Чөлөөний Эвсэл болгон өөрчилсөн || Б.Цацрал |---------- |27 | style="background:#0263b0"| || '''[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]'''|| ДМН || 2018.03.05 || 1800 || ||Г.Тэмүүжин |---------- |28 | style="background:#0000b1"| || '''[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]'''|| АТОЗН || 2018.08.26 || 1080|| ||А.Батдорж |---------- |29 | style="background:blue"| || '''[[Их Эв Нам]]'''|| ИЭН || 2018.09.29 || 1056 || ||З.Бат-Отгон |---------- |30 | style="background:#F7642E"| || '''[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]'''|| ГХХН || 2018.11.28 || 1023|| ||Б.Батсүх |---------- |31 | || '''[[Миний Монгол Нам]]'''|| ММН || 2019.4.10 || 979|| ||Ж.Бат-Ирээдүй |---------- |32 | || '''[[Монгол Шинэчлэлт Нам]]'''|| МШН || 2018.10.19 || 1023|| ||Н.Жамсран |---------- |33 | style="background:#fe6901"| || '''[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]]''' || ШН || 2019.6.6 || 913||Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам нэрээр байгуулагдсан||Ц.Гантулга |---------- |34 | style="background:#2774f8"| || '''[[Зүй Ёс Нам]]''' || ЗЁН || 2019.6.8 || 1533|| ||Б.Насанбилэг |---------- |35 | || '''[[Ардчилал Шинэчлэлийн Нам]]'''|| || 2019.12.18 || 893|| ||Э.Бямбацэрэн |---------- |36 | style="background:#0b63b7"| || '''[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]]'''|| ИОНН || 2022.06.10 || || ||[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл|Ц.Оюунгэрэл]] |---------- |37 | style="background:#0033a0"| || '''[[Сайн Ардчилсан Иргэдийн Нэгдсэн Нам]]'''|| САИНН || 2023.02.18 || || ||Б.Жагар |---------- |38 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Либертари Нам]]'''|| ЛН || 2026.03.16 || || ||Э.Оргил-Эрдэнэ |} == Хуучин байсан нам == * Ардчилсан Нам болсон: ** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-2000) ** Монголын Социал-Демократ Нам (1990-2000) ** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам (-2000) ** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992) ** Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992; 2000) * Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон): ** [[Иргэний Зориг Нам]] ** Бүгд Найрамдах Нам ** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994 онд байгуулагдаж, 2008 онд ИЗН-д нэгдсэн) * Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон: ** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам ** [[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам]] ** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам * Монгол Ардын Намд нэгдсэн: ** Монгол Ардын Нам (1991-2008) ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010-2021) ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Монголын нам| ]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт| ]] gptxxt9vzcnkpg2yd2znwwzmsrjwzkv 0 8627 865950 865513 2026-08-13T02:21:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865950 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 865974 865520 2026-08-13T05:22:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865974 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-13 05:22:00 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 9dtsfq9x71fc9d3k3ajh5adqf65f6ny 0 9462 865953 823439 2026-08-13T03:50:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865953 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Техас Муж Улс |англи нэр =State of Texas |далбаа =Flag of Texas.svg |нэр =Техас |сүлд =Seal of Texas.svg |хуучин нэр =Republic of Texas (Бүгд Найрамдах Техас Улс) |хоч =The Lone Star State (Өнчин одны муж улс) |уриа =Friendship (Найрамдал) |албан ёсны хэл =байхгүй |хэлнүүд = |газрын зураг =Map_of_USA_TX.svg |нийслэл =[[Остин]] |хамгийн том хот =[[Хьюстон]] |хамгийн том метрополитан бүс =[[Даллас-Форт Вөрт-Арлингтон]]<ref name="US Census">{{cite web |date=2007-04-04 |year=2007 |title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Area Estimates |publisher=US Census |url=http://www.census.gov/population/www/estimates/CBSA-est2006-pop-chg.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> |нутаг дэвсгэрийн байр =2 |нийт нутаг дэвсгэр =696,241<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008-2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref> |өргөн =1,244<ref name="environment">{{cite web |year=2008 |title=Environment |edition =2008-2009 |publisher=Texas Almanac |url=http://www.texasalmanac.com/environment/ |accessdate=2008-04-29}}</ref> |урт =1,270 |усны эзлэх хувь =2.5 |өргөрөг =25° 50′ N - 36° 30′ N |уртраг =93° 31′ W - 106° 39′ W |хүн ам =23,904,380 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =30.75<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |place=US Census |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202092418/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |url-status=dead }}</ref> |хүн амын байр =2 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =26 |хамгийн өндөр цэг =[[Гваделуп оргил]]<ref name="usgs">{{cite web |date=April 29, 2005 |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U.S Geological Survey |accessdate=2006-11-08 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}</ref> |хамгийн өндөр =2,667 |дундаж өндөр =520 |хамгийн нам цэг =[[Мексикийн булан]]гийн эрэг<ref name="usgs"/> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1845 оны арванхоёрдугаар сарын 29 |нэгдсэн дараалал =28 |амбан захирагч =[[Грег Абботт]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|БНН]]) |дэд захирагч =[[Дэн Пэтрик]] (БНН) |сенатчид =[[Тед Круз]] (БНН)<br />[[Жон Корнин]] (БНН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-8/[[Зуны цагийн тоолол|-7]] |цагийн бүс 1 хаана =муж улсын ихэнхи хэсэг |цагийн бүс 2 =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6 |цагийн бүс 2 хаана =Баруун Техасын үзүүр |шуудангийн товчлол =TX |уламжлалт товчлол =Tex. |ISOкод =US-TX |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.texasonline.com/ |тайлбар = }} [[Файл:National-atlas-texas.png|thumb|300px|right|Томоохон хотууд болон замуудыг харуулсан Техасын газрын зураг.]] '''Техас''' (англи. ''Texas'', <small>америк</small> <small>дуудлагаар:</small> [ˈtɛksəs], ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Төв Өмнөд хэсэгт оршдог АНУ-ын муж улс бөгөөд ''Өнчин одны муж'' гэггдэг. Нийслэл нь [[Остин]] хот. Техас мужийн нутаг дэвсгэр болон хүн амаараа АНУ-ын муж улсууд дундаа хоёрт ордог. Нийт 696,241 км² нутаг дэвсгэртэй, 23.9 сая хүн амтай. Муж улсын хамгийн том хот нь [[Хьюстон]]. [[Даллас-Форт Вөрт-Арлингтон]] нь Техасын хамгийн том метрополитан бүс бөгөөд АНУ-д дөрөвт ордог. Техас муж бол америкийн хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй, боловсрол болон газрын тос химийн аж үйлдвэр бөгөөд санхүүгийн нэгэн төв юм. == Газар зүй == Дорно зүгээс өрнө зүгт аялахад Техасын газар орны байдал Гүн Өмнөдөөс Баруун Өмнөдийн цөл болон аажуухан хувирах бөгөөд нарсан ойгоос эхлээд царсан заримдаг ой, тал нутаг, тэгснээ эцэст нь Биг Бэндийн цөл гарч ирнэ. Техасын энэхүү өргөн уудам тал нутгаас "Техаст юм бүхэн том байдаг" гэсэн хэлц үг гарч ирсэн.<ref name="biggerTexas">{{cite web |last=Gite |first=Lloyd |authorlink=http://findarticles.com/p/search?tb=art&qa=Lloyd+Gite |title=Texas: they say everything is bigger in Texas, but is this true about opportunities for African-Americans in the state's largest cities? |publisher=Black Enterprise |month=June |year=1994 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1365/is_n11_v24/ai_15429436 |format=html |accessdate=2008-04-28 |archive-date=2005-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050511175144/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1365/is_n11_v24/ai_15429436/print |url-status=dead }}</ref> Удаан хугацаанд Америкийн үхрийн аж ахуйн төв болж ирсэн түүхээрээ Техас дэлхийн ихээхэн хэсэгт ковбойн дүр төрхөөр танигддаг билээ. == Түүх == Европоос ирсэн испани болон франц колончлогчид өнөөгийн Техас мужийн нутагт ирэхээс өмнө энд америкийн янз бүрийн уугуул индиан апачи, атакапа, бидаи, кэддо, команчи, чероки, кайова, тонкава, вичита болон каранкава зэрэг овог аймгууд амьдардч байжээ. 1519 онд Испанийн далайн аялагч [[Алонсо Альварес де Пинеда]] Техасын эрэг дагуу аялж, Мексикийн булангийн эрэг дагуу шугамын зураглалыг анх гаргасан байна. Техаст (1528 оны 11-р сарын 6) анх хөл тавьсан Европ хүн бол усан онгоц нь сүйрсэн байлдан дагуулагч [[Альвар Нунез Кабеза де Вака]] байсан гэдэг. Тэрээр Техаст 6 жил амьдрахдаа, нутгийн индиан овог аймгуудтай худалдааны харилцаа тогтоосон байна. Анхны сууринг Испаничууд 1682 онд одоогийн [[Эль-Пасо|Эль-Пасогийн]] ойролцоох Ислета бүсэд байгуулжээ. Энэ хооронд одоогийн Техасын зүүн хэсгийг [[Луизиана]] мужид колонио өргөжүүлж байсан Францчууд төвхнөж байв. 1685 оны 2-р сарын 18-нд Франц [[Рене-Робер Кавалье]] Техас дахь Францын цайз болох Матагорда буланд Форт Сент-Луис хотыг байгуулжээ. 18-р зууны эцэс гэхэд орчин үеийн Техасын нутаг дэвсгэр бүхэлдээ Мексикийн хамт Испанийн [[Шинэ Испани|Шинэ Испанийн]] колонийн нэг хэсэг байв. 1821 онд Шинэ Испани Испаниас тусгаар тогтнолоо олж авч, бүрэлдэхүүнд нь байсан Техасын нутаг Мексикийн эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон түүхтэй. [[Испани]] Техасыг эзэмшсэн анхны Европын улс болсон. Дараа нь 1836 онд тусгаар тогтносон [[Бүгд Найрамдах Техас Улс]] байгуулагдах хүртэл тус газар нутаг [[Мексик|Мексикийн]] бүрэлдхүүнд байсан. 1845 онд тус улс АНУ-ын 28 дахь муж улс болон нэгдэж оржээ. Техас ийнхүү АНУ-д нэгдсэн нь 1846 онд [[Мексик-Америкийн дайн]] дэгдэхэд хүргэсэн үйл явдлын нэг байсан бөгөөд улмаар [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайн]] дэгдэхэд хүрсэн юм. 1900-аад оны үед тус муж улсад газрын тос илэрснээр эдийн засаг нь огцом өссөн ажээ. Түүнээс хойш Техасын эдийн засаг олон салбар чиглэлээр хөгжсөн. Техас өндөр технологи, био анагаах ухааны судалгаа, дээд боловсролын томоохон бааз суурь болон хөгжсөөр байгаа билээ. Техас муж улсын нийт бүтээгдхүүнээр АНУ-д хоёрт ордог. == Лавлах бичиг == {{reflist|2}} == Хэтдээ унших == * {{citation|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519-1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, TX]]|date=1992|isbn=0292776594}} * {{citation|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, CT]]|series=Yale Western Americana Series|date=1992|isbn=0300051980}} * {{citation|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, TX]]|date=1995|isbn=0890966613}} == Гадны холбоос == ;Муж улсын засгийн газар * [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas] * [https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''. * [http://texaspolitics.laits.utexas.edu Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas. ;АНУ-ын засгийн газар * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] * [https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM Texas State Facts] * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] ;Бусад * [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum] * [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online] Published by the ''Texas State Historical Association'' * [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries'' * [http://dmoz.org/Regional/North_America/United_States/Texas/ Open Directory: Texas] * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Техас| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] id6vngkw7crlmy25vufb801phg2kio4 0 10283 865886 856864 2026-08-12T18:12:12Z Enkhsaihan2005 64429 865886 wikitext text/x-wiki {{short description|Болгарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Софи | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = Russian church (37591925970).jpg | caption1 = Хотын панорама зураг | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[Гэгээн Александр Невскийн сүм, Софи|Гэгээн Александр Невскийн сүм]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[Иван Вазовын үндэсний театр]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[Ларго, Софи|Ларго]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = Хуучин [[Хааны ордон (Софи)|Хааны ордон]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[Гадаадын урлагийн үндэсний галерей|Гадаадын урлагийн галерей]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Софи хотын захиргаа|access-date=2026-05-08|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=2009-08-19}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("Өснө, гэхдээ хөгшрөхгүй") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Болгар#Европ | pushpin_map_caption = Софийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Болгар | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Софи хот муж|Софи хот]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Столична хотын захиргаа|Нийслэл]] | established_title = Үрг. суурьшсан | established_date = МЭӨ 7000 оноос<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Годси|first1=Кристен|date=2005|publisher=[[Дюкийн их сургууль|Дюкийн их сургуулийн]] хэвлэл|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = Неолитын суурьшил | established_date2 = МЭӨ 5500–6000<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=2015-12-07|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=2026-05-10|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Серди]]йн суурин | established_date3 = ойр. МЭӨ 390 | established_title4 = Ромын захиргаа | established_date4 = МЭ 46 (''[[Сердика]]''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[Крум]] байлдан дагуулсан | established_date5 = МЭ 809 (''Средец''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Спаси София]] | leader_title = [[София хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Васил Терзиев]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=http://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=2026-05-10|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Софичууд ([[Монгол хэл|mn]]) <br /> Софиянец ([[Болгар хэл|bg]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = €45.732 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_info_sec1 = 0.856<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-05-10|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Тээврийн хэрэгслийн дугаар]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''Софи''' ({{langx|bg|София}}) нь [[Болгар]]ын [[нийслэл]] хот юм. [[Витоша уул]]ын бэлд орших тус хот нь Болгарын улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв нь билээ. [[Европ]]ын эртний хотуудын нэг бөгөөд '''Сердика''' (Serdica), '''Средец''' (Sredets), '''Триадица''' (Triaditsa) хэмээн нэрлэгдэж байсан. Хотын түүх нь 7 мянган жилийн тэртээгээс улбаатай. == Газар зүй == Софи хот нь [[Балканы хойг]]ийн төвд байрладаг нь түүний хөгжил цэцэглэлтэд том хувь нэмэр үзүүлжээ. Болгарын баруун хэсэгт, [[Витоша уул]]ын бэлд, [[Софийн хөндий]]д уулсаар хүрээлэгдэн оршино. Владай, Перлов зэрэг голууд хотын дундуур урсана. === Уур амьсгал === Софи нь [[эх газрын эрс тэс уур амьсгал]]тай бөгөөд температурын зөрүү маш их байдаг. 1936 он хүртэл жилийн дундаж температур цельсийн 10.0 хэм байсан, үүнээс хойш 0.5 хэмээр өсөөд буй<ref>{{Cite web |url=http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |title=Archive copy |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614073039/http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |url-status=dead }}</ref>. Жилийн [[хур тунадас]]ны хэмжээ дунджаар 650мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Софи (NIMH−[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|BAS]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1893–одоо | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=АНУ-ын [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-11 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=Statistical Yearbook of the People's Republic of Bulgaria 1947-1948 | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days | access-date=2026-05-11 | archive-date=2025-11-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251118203242/https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity | access-date=2026-05-11 | archive-date=2025-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251124222339/https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | url-status=dead }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=2026-05-11 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Файл:StGeorgeRotundaSofia.JPG|thumb|200px|[[:en:Church of St George, Sofia|Софи дахь Гэгээн Жоржийн сүм]] нь [[Балканы хойг]]ийн хамгийн эртний [[Христосын шашин|Христосын шашны]] сүм бөгөөд 4-р зуунд баригджээ.]] Эрт цагт [[фрак]]уудын тосгон өдгөөгийн Софи хот оршиж буй газарт байсан бөгөөд '''Сердика''' буюу '''Сардика''' гэж нэрлэгддэг байв. Энэ нь фракуудын нэг овог аймаг болох Сердигээс гаралтай гэж үздэг. МЭӨ 500 оны үед Фракийн өөр нэгэн овог болох Одрысууд өөрсдийн хаант улсыг байгуулан аж төрж байсан гэдэг. МЭӨ 29 онд Сердика нь [[Эртний Ром|Ромд]] эзлэгдсэн аж. Софиг 447 онд [[Хүннү]]чүүд эвдлэн сүйтгэсэн бөгөөд Византийн хаан Юстин сэргээн босгож, Триадица хэмээн нэрийджээ. 809 онд [[Крум]] хааны үед урт удаан дайны эцэст анх удаа Болгарын хаант улсын мэдэлд орсон байна<ref>Theophanes Confessor. Chronographia, p.485</ref>. Тэд хотын нэрийг слав хэлний дуудлагад ойртуулж Средец гэдэг байлаа. 1018 онд нэг хэсэг [[Зүүн Ромын эзэнт улс]]ын мэдэлд очсон боловч удалгүй Болгарчууд хотыг буцаан авчээ. Софиг 1443 онд [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлж, [[Румель]] мужид хамааруулснаас хойш 4 зууны турш тэдний ноёрхол үргэлжилж, [[түрэг]]үүд оршин суух болжээ. [[Орос-Түрэгийн дайн]]ы үеэр Оросууд 1878 оны 1 сарын 4-нд тус хотыг эзэлж, 1879 онд шинээр [[Их Болгарын вант улс]]ыг байгуулахад нийслэл нь болсон байна. Тэр үед хотын хүн ам дөнгөж 11,649 байсан гэдэг<ref>Кираджиев, Светлин (2006). „София. 125 години столица. 1879-2004 година“. ИК „Гутенберг“. ISBN 978-954-617-011-8</ref>. 1376 онд [[Гэгээн Софийн цогчин дугана]] баригдсанаас хойш хотыг иргэд Софи гэж дуудах болсон ч дөнгөж 1878 онд албан ёсны нэр нь болсон аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тус хот [[Софийн бөмбөгдөлт|бөмбөгдөлтөд]] өртөж байв. == Зам тээвэр == [[Файл:Sofia_Metro-Map.png|thumb|300px|Софийн метроны сүлжээний зураг]] [[Софийн метро]] нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 14 өртөөтэй. == Зургийн цомог == <gallery> Image:BAS-sofia-imagesfrombulgaria.JPG|[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн]] барилга Image:Battenberg-square-NAG-sofia-alhague.jpg|[[Баттенбургийн талбай]] дахь хуучин хааны ордон. Одоогийн [[Урлагийн галерей (Болгар)|Урлагийн галерей]] |[[Болгарын Үндэсний Соёлын Ордон]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sofia}} * [https://web.archive.org/web/20110222051153/http://www.sofia.bg/ Албан ёсны вэб сайт (Англи, болгар хэлээр)] == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Софи| ]] [[Ангилал:Софи хот мужийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] 5kmwhg4wgohsx9cgkmltesy033kr5qu 0 10359 865849 824717 2026-08-12T12:10:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865849 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Какаду үндэсний хүрээлэн |infoboxwidth =250px |зураг =[[Image:Kakadu 2431.jpg|230px|Хэрд арал, НАСА-гийн зураг]] |зургийн_тайлбар =Какаду үндэсний хүрээлэн |улс ={{AUS}} |төрөл =хосолмол |шалгуур =i, vi, vii, ix, x |ID =147 |гогцоо = |бүс =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд‎]] |солбицол = |он =1981 |чуулган =5 |сунгалт =1987; 1992 |аюул = }} '''Какаду үндэсний хүрээлэн''' ({{lang-en|Kakadu National Park}}) нь [[Австрали]]йн умард мужид Дарвинаас зүүн өмнө зүгт 171 км зайд оршдог.Уг хүрээлэн нь Австралийн [[матар]]т голыг агуулдаг. Какаду хүрээлэн нь 1980400 [[га]] нутаг дэвсгэрийг эзлэн орших бөгөөд хойноос урагшаа 200 [[километр]] орчим, баруунаас зүүн тийш 100 км гаруй урт үргэлжилдэг. Энд дэлхийн хамгийн том [[Уран (химийн элемент)|уран]]ы уурхай болох Рейнжер ураниум оршдог. Какаду гэх нэр нь Австралийн уугуул оршин суугчдын “Гагудью” гэх үгийн гуйвагдсан хэлбэр юм. Какадуд [[экологи]]йн болон [[биологи]]йн төрөлжилтийг тод харж болдог. Энэхүү хүрээлэнг дараахь онцлог шинжүүдээр нь тодруулан харж болно. #Үндсэн 4 голын системтэй ##Зүүн матарт гол ##Баруун матарт гол ##Вайлдмэн гол ##Өмнөд матарт гол #Газрын гадаргын 6 үндсэн хэлбэртэй ##Голын цутгалууд ##Үерийн голдрилууд ##Нам дор газрууд ##Хадан цохионууд ##Элэгдлүүд ##Өмнөд толгод болон сав газрууд #Онгон байгалийн онцгой шинжүүд ##280 гаруй зүйлийн [[шувуу]] ##60 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]] ##59 гаруй зүйлийн цэнгэг усны [[амьтан|амьтад]] ##10000 гаруй зүйлийн [[шавьж]] ##1600 гаруй төрлийн [[ургамал]] Какадугийн үндэсний хүрээлэнгийн нутагт хамгийн багадаа 40000 жилийн өмнө [[Абориген]] хүмүүс суурьшсан л мөр олддог. Абориген хүмүүсийн 1000 гаруй жилийн соёлыг илэрхийлэх өгүүлэх хадны сүг зургуудыг эндээс харж болно. == Цахим холбоос == {{Commons|Kakadu National Park}} *[http://environment.gov.au/heritage/places/world/kakadu/index.html World heritage listing for Kakadu National Park] *[http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/index.html Kakadu National Park website] *[https://web.archive.org/web/20120218060153/http://www.monolith.com.au/topend/index.html An Easy Adventure] travel story by Roderick Eime *[http://www.monolith.com.au/kakadu/kakadu.html Kakadu or Don't] Is Kakadu Losing Its Way? *[https://web.archive.org/web/20090424224340/http://en.travelnt.com/experience/nature/seasons-of-kakadu.aspx Aboriginal Tradition] Local Bininj people interpret 6 different seasons in Kakadu *[https://web.archive.org/web/20100821002559/http://en.travelnt.com/experience/adventure/kakadu-google-map.aspx Google Map] Map of Kakadu National Park with major camp sites *[https://web.archive.org/web/20100813185543/http://en.travelnt.com/experience/nature/birds-topend.aspx Bird Watching Google Map] Map of Kakadu National Park with major bird watching spots *[http://www.singaporephotography.com/kakadu/ Kakadu - The Photographs] *[https://web.archive.org/web/20080122123904/http://www.peterfuller.com.au/trips/kakadu/kakadu.html Birds of Kakadu - photography] *[https://web.archive.org/web/20090203111557/http://www.australiaphotography.com/australia/images/kakadu/kakadu.php Kakadu - photos] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Ураны орд]] [[Ангилал:Австралийн археологи]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Какаду байгалийн цогцолборт газар| ]] ls3lrofmraoen824209ks4220novymg 10 12002 865852 846169 2026-08-12T13:53:23Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg]]-г [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious err 865852 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Афганистан | flag alias = Flag of the Taliban.svg | flag alias-1880 = Flag of Afghanistan (1880–1901).svg | flag alias-1901 = Flag of Afghanistan (1901–1919).svg | flag alias-1919 = Flag of Afghanistan (1909–1926).svg | flag alias-1926 = Flag of Afghanistan (1926–1928).svg | flag alias-1928a = Flag of Afghanistan (1928).svg | flag alias-1928 = Flag of Afghanistan (1928–1929).svg | flag alias-1929a = Flag of Afghanistan (1929).svg | flag alias-1929 = Flag of Afghanistan (1929–1931).svg | flag alias-1930 = Flag of Afghanistan (1931–1973).svg | flag alias-1973 = Flag of Afghanistan (1973–1974).svg | flag alias-1974 = Flag of Afghanistan (1974–1978).svg | flag alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978).svg | flag alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | flag alias-1980 = Flag of Afghanistan (1980–1987).svg | flag alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | flag alias-1992a = Flag of Afghanistan (1992).svg | flag alias-1992 = Flag of Afghanistan (1992–2001).svg | flag alias-1996 = Flag of Taliban (original).svg | flag alias-1997 = Flag of the Taliban.svg | flag alias-2001 = Flag of Afghanistan (2001–2002).svg | flag alias-2002 = Flag of Afghanistan (2002–2004).svg | flag alias-2004 = Flag of Afghanistan (2004–2013).svg | flag alias-2013 = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-Taliban = Flag of the Taliban.svg | link alias-military = Афганистаны зэвсэгт хүчин | link alias-army = Афганистаны арми{{!}}Исламын үндэсний арми | flag alias-army = Military Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | flag alias-air force = Flag of the Taliban (Shahada v2).svg | link alias-air force = Афганистаны нисэх хүчин | flag alias-Islamic Emirate = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (with Pashto subtext).svg | flag alias-football = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-cricket = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1880 | var2 = 1901 | var3 = 1919 | var4 = 1926 | var5 = 1928a | var6 = 1928 | var7 = 1929a | var8 = 1929 | var9 = 1930 | var10 = 1973 | var11 = 1974 | var12 = 1978 | var13 = 1978a | var14 = 1980 | var15 = 1987 | var16 = 1992a | var17 = 1992 | var18 = 1996 | var19 = 1997 | var20 = 2001 | var21 = 2002 | var22 = 2004 | var23 = 2013 | var24 = Taliban | var25 = Islamic Emirate | var26 = football | var27 = cricket | redir1 = AFG | related1 = Афганистаны Эмират | related2 = Афганистаны хаант улс | related3 = Афганистаны Эмират (1929) | related4 = Бүгд Найрамдах Афганистан Улс (1973–1978) | related5 = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улс | related6 = Бүгд Найрамдах Афганистан Улс (1987–1992) | related7 = Афганистаны Исламын улс | related8 = Афганистаны Исламын Эмират Улс (1996–2001) | related9 = Шилжилтийн Афганистаны Исламын улс | related10 = Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс | related11 = Талибан </noinclude> }} 3ykskjts53w14plpmr063zhplmo31ey 0 12832 865949 831120 2026-08-13T02:09:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865949 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #FFCC66 | name = Санчир | symbol = [[Файл:Saturn symbol (bold).svg|32px|alt=♄|Санчир гаригийн одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg|frameless|center|upright=1.5|Санчир]] | caption = [[Кассини-Хюгейнс|Кассини]] хөлгөөр авсан зураг | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Saturn Barycenter" and "Center: Sun".</ref><ref name=barycenter>Orbital elements refer to the barycenter of the Saturn system, and are the instantaneous [[osculating orbit|osculating]] values at the precise [[J2000]] epoch. Barycenter quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from to the motion of the moons.</ref> | epoch = J2000 | apoapsis = 1,513,325,783&nbsp;км<br />10.115&nbsp;958&nbsp;04 [[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 1,353,572,956&nbsp;км<br />9.048&nbsp;076&nbsp;35 а.н. | semimajor = 1,433,449,370 км<br />9.582&nbsp;017&nbsp;20 а.н. | eccentricity = 0.055&nbsp;723&nbsp;219 | period = 10,832.327 [[өдөр]]<br />29.657&nbsp;296 [[Юлианы жил (одон орон)|жил]] | synodic_period = 378.09 өдөр<ref name="fact"/> | avg_speed = 9.69&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | inclination = 2.485&nbsp;240° ([[Эклиптик]]т)<br />5.51° ([[Эклиптик|Нарны экваторт]])<br />0.93° ([[Тогтмол хавтан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 08:22:17 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 113.642&nbsp;811° | arg_peri = 336.013&nbsp;862° | mean_anomaly = 320.346&nbsp;750° | satellites = [[Санчирийн дагуулууд|харагдсан ~ 200 (тогтмол орбиттой 61)]] |maximum distance from sun = 1.5 тэрбум км |minimum distance from sun = 1.35 тэрбум км | physical_characteristics = yes | flattening = 0.097&nbsp;96 ± 0.000&nbsp;18 <!-- calculated using data from ref name=Seidelmann2007 --> | equatorial_radius = 60,268 ± 4&nbsp;км<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal|last= Seidelmann|first= P. Kenneth|coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|journal= Celestial Mech. Dyn. Astr. |volume=90|pages=155–180|year=2007|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y}}</ref><ref name=1bar>Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref><br />9.4492 дэлхий | polar_radius = 54,364 ± 10&nbsp;км<ref name=Seidelmann2007/><ref name=1bar/><br />8.5521 дэлхий | surface_area = 4.27{{e|10}} км²<ref name=1bar/><ref name="nasafact">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures]</ref><br />83.703 дэлхий | volume = 8.2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |title = Saturn Fact Sheet |publisher = NASA |last = Williams |first = Dr. David R. |accessdate = 2007-07-31 |date = September 7, 2006 |archive-date = 2010-01-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html |url-status = dead }}</ref><ref name=1bar/><br />763.59 дэлхий | mass = 5.6846{{e|26}} кг<ref name="fact"/><br />95.152 дэлхий | density = 0.687 г/см³<ref name="fact"/><ref name=1bar/><br /> ([[ус]]наас бага) | surface_grav = 8.96 [[хурдатгал|м/с²]]<ref name="fact"/><ref name=1bar/><br />0.914 [[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 35.5&nbsp;км/с<ref name="fact"/><ref name=1bar/> | sidereal_day = 0.439 – 0.449 өдөр<ref name="saturnDay">{{cite web |url = http://www.space.com/scienceastronomy/070906_saturn_day.html |title = Length of Saturn's Day Revised |publisher = Space.com |last = Than |first = Ker |accessdate = 2007-09-06 |date = September 6, 2007}}</ref><br /> (10 цаг 32 – 47 мин) | rot_velocity = 9.87&nbsp;км/с<ref name=1bar/><br />35&nbsp;500&nbsp;км/цаг | axial_tilt = 26.73°<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = 2 цаг 42 мин 21 сек<br />40.589°<ref name=Seidelmann2007/> | declination = 83.537°<ref name=Seidelmann2007/> | albedo = 0.342 ([[Бондын албедо|бонд]])<br /> 0.47 ([[Геометр албедо|геом.]])<ref name="fact"/> | magnitude = +1.2 to -0.24<ref name="magnitude">{{cite web |url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000 |accessdate = 2007-10-14 |last = Schmude |first = Richard W Junior |year = 2001 |publisher = Georgia Journal of Science |archive-date = 2007-10-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308 |url-status = dead }}</ref> | angular_size = 14.5" — 20.1"<ref name="fact"/><br />(цагирагуудыг тооцолгүй) | temperatures = yes | temp_name1 = 1 бар түвшин | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 134&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="fact"/> | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1 бар | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 84&nbsp;K<ref name="fact"/> | max_temp = | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | scale_height = 59.5 км | atmosphere_composition = <table> <tr><td> ~96%</td><td>[[Устөрөгч]] (H₂) </td></tr><tr><td> ~3%</td><td>[[Гели]] </td></tr><tr><td> ~0.4%</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0.01%</td><td>[[Аммон]] </td></tr><tr><td> ~0.01%</td><td>[[Устөрөгчийн детрит]] (HD) </td></tr><tr><td> 0.000&nbsp;7%</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Мөснүүд''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммон]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Ус]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоний гидросульфид]](NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Санчир''' нь [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] хоёр дахь том гараг ([[Бархасбадь|Бархасбадийн]] дараа), нарнаас тоолбол зургаа дахь гараг юм. Санчир болон Бархасбадь, [[Далайн ван]], [[Тэнгэрийн ван]] нарыг хийн аварга гаргууд гэдэг. Санчир гараг нь [[устөрөгч]] болон бага хэмжээний [[гели]] зэргээс тогтоно.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web |title = Voyager Saturn Science Summary |url = http://www.solarviews.com/eng/vgrsat.htm |first = Calvin |middle = J. |last = Hamilton |accessdate = 2007-07-05 |year = 1997 |publisher = Solarviews}}</ref> Бүтэц нь чулуулаг, мөснөөс тогтох цөм, металл устөрөгчөөс тогтох манти ба хийн гадаад давхраа юм. Гаднах [[атмосфер]] нь ерөнхийдөө өнгөлөг биш ч гэсэн хааяа удаан орших онцлогууд бий болдог. Санчир дээр салхины хурд 1,800 км/цагт хүрэх бөгөөд энэ нь Бархасбадийнхаас харьцангуй их юм. [[Татах хүч]] нь дэлхийн болон Бархасбадийн хүчүүдийн дундаж орчим юм. [[зураг:The_Day_the_Earth_smiled.jpg|thumb|center|upright=2|Санчир гаргийг 2013 оны 7 сарын 19-нд Кассини хөлгөөс нарны сүүдэр талаас нь авсан зураг]] ==Дагуул== Санчир нь мөс, бага хэмжээний чулууны хэлтэрхий, тоосноос тогтох [[Санчирийн цагаригууд|цагаригийн системтэй]]. Одоогоор уг гаргийг тойрон эргэлдэх 82 [[дагуул]]аас гадна зуу гарам дагууланцрууд цагариг дотор оршино. Санчирын хамгийн том дагуул [[Титан (дагуул)|Титан]] нь нарны аймгийн хоёр дахь том дагуул (Бархасбадийн [[ганимед (дагуул)|Ганимедийн]] дараа орно) бөгөөд [[Буд]] гаргаас ч том хэмжээтэй. Үүнээс гадна ихээхэн хэмжээний агаар мандалтай цорын ганц дагуул юм.<ref name="Titan ref">{{cite web |url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm |title = The Story of Saturn |accessdate = 2007-07-07 |last = Munsell |first = Kirk |date = April 6, 2005 |publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory; California Institute of Technology |archive-date = 2005-12-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20051202030828/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm |url-status = dead }}</ref> Мөн Санчирын дагуул [[Энселадус]]ын өмнөд туйлын мөсөн бүрхүүл доор шингэн ус байгааг тогтоосон. Санчир гаргийн 3 дахь том дагуул болох [[Япетус]] нь одоогоор нарны аймагт мэдэгдэж байгаа хамгийн том [[гидростатик тэнцвэрт]] бус биет юм. Лапетус нь Италийн одон оронч, математикч Живанни Доминико Кассинийн(1625-1712) нээсэн Санчир гаргиЙн 4 дагуулын ([[Япетус]], [[Тетис]], [[Реа]], [[Дионе (гараг)|Дионе]]) нэг нь. Санчирын англи нэр ''Saturn'' нь [[Ромын бурхад|Ромын хөдөө аж ахуй, ургацын бурхан]] [[Сатурн]]ы нэрээр нэрлэгдсэн. Одон орны тэмдэг нь тухайн бурхны хадуур болно ([[юникод]]: ♄). [[File:1Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|thumb|left|upright=1.5|Санчир гаргийн өмнөд туйлын туяаг хосолмол спектрийн аргаар тодруулж авсан зураг]] == Нэмэр == * [[Бямба гараг]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Saturn (planet)|Санчир}} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn Introduction to Saturn] by NASA's Solar System Exploration * [https://web.archive.org/web/20100106203847/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html Saturn Fact Sheet], by NASA * [http://saturn.jpl.nasa.gov/home/index.cfm Cassini-Huygens mission] to Saturn, by NASA * [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/saturn/ Research News] about Saturn * [http://www.solarviews.com/eng/saturn.htm General information] about Saturn * [https://web.archive.org/web/20160611212635/http://www.affs.org/html/studies_on_the_rings_of_saturn.html Studies on the Rings] of Saturn * [https://web.archive.org/web/20120114190622/http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-59-saturn/ Astronomy Cast: Saturn] == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Санчир| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] [[Ангилал:Цагиргийн системтэй одон орны объект]] {{astro-stub}} dzkwsd3cshrvgp94ot4l99qrm8ymx81 0 12964 865967 831254 2026-08-13T04:48:15Z Enkhsaihan2005 64429 865967 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1912|1910-д он|20-р зуун}} '''(MCMXII)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун арванхоёрдугаар оны усан хулгана жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 912-р он, 20-р зууны 12 дахь жил, 1910-аад он гэж тоолбол гурав дахь жил. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Доктор [[Сунь Ятсен]] Нанжин мужид ерөнхийлөгчийн тангараг өргөж, "Баатрууд дахин төрөхүйд", "Бурхантай дахин уулзахуйд" зэрэг дууг эгшиглүүлжээ. Тухайн үед Хятадын өмнөд хэсэгт Сунь Ятсенийг дэмжигчид их байсан бол хойд хэсэгт генерал [[Юань Шикай|Юань Шикайг]] дэмжигчид их байлаа. ** Швейцарь улс 1907 онд батлагдсан Иргэний эрх зүйн кодексыг албан ёсоор мөрдөж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 2 - Хаант Оросын 4,000 цэрэг Персийн Табриз хотыг эзлэв. Хэдийгээр шашны удирдагчид хувьсгал хийсэн ч бүтэлгүйтэж, хотыг орхин гарчээ. ** Германы мэдрэлийн эмч Эрнст Троммер өвчтөний хуруунууд мэдрэлийн эстэй холбогдсон байдгыг илрүүлж, улмаар судалгааны тайлангаа Хамбургын эрүүл мэндийн нийгэмлэгт танилцуулав. Үүнийг Троммерийн рефлекс гэж анагаах ухаанд мөнхөлжээ. * Нэгдүгээр сарын 4 - Манай гарагын дагуул сар дэлхийтэй хамгийн ойр буюу 356,375 км-т ойртов. Энэ нь 20-р зуунд хамгийн ойртсон тохиолдол болсон юм. * Нэгдүгээр сарын 5 - Доктор Сунь Ятсен "Бүгд найрамдах Хятад улс бүх улс үндэстнүүдтэй найрамдалт харилцаатай байх тунхаг"-ыг боловсруулжээ. Улмаар тэр өдрөө Лин Зонгсү гэх эмэгтэйтэй уулзаж шинэ бүгд найрамдах улс эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хангах талаар ярилцсан байна. ** Прагийн уулзалтаар [[Владимир Ленин]] Больщевик намыг бутаргаж, улмаар Социал Демократ хөдөлмөрийн намыг байгуулж байгаагаа зарлажээ. * Нэгдүгээр сарын 6 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Уильям Тафт]] Нью Мексико мужийг нэгдсэн улсын 47 дахь муж болгох зарлигт гарын үсэг зурав. Тэр өдрөө ерөнхийлөгч Тафт амбан захирагчийн суудалд Уильям МакДональдыг томилсон байна. * Нэгдүгээр сарын 8 - Өмнөд Африкын Блүмфонтейн хотод Африкийн үндэсний конгресс байгуулагдав. Тус байгууллагын анхны ерөнхийлөгчөөр Соломон Плаатье сонгогджээ. Мөн уг байгууллагын дэргэд Зулу хэл дээр сонин хэвлүүлэх болсон байна. ** АНУ-ын Мөнгөний бодлогын зөвлөл [[АНУ-ын Конгресс|Конгресст]] "Холбооны нөөцийн систем" бүрэлдэн бий болгох талаар баримт бичгийг өргөн барьжээ. * Нэгдүгээр сарын 10 - Францад 1911 онд явагдсан хүн амын тооллогын нэгдсэн дүн гарав. Тооллогоор тус улсын хүн ам 39,601,509-д хүрчээ. * Нэгдүгээр сарын 11 - Францын ерөнхий сайд Жозеф Кайлло албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр өгч, засгийн газраа тараав. * Нэгдүгээр сарын 12 - Их Британийн төв шуудан үндэстэн даяарх телефон шугамыг хянаж эхэлжээ. ** Германы сонгуулийн эхний шат явагдаж Социалистууд 64 суудал авчээ. Улмаар 11 хоногийн дараа болсон хоёр шатны санал хураалтаар Социалистууд 121 суудал авч олонх болсон юм. * Нэгдүгээр сарын 13 - Францын ерөнхий сайдаар Реймонд Пойнкейр тодорчээ. * Нэгдүгээр сарын 14 - Испанийн ерөнхий сайд Хосе Каналехас засгийн газраа тарааж, шинэ танхим бүрдүүлэх болсоноо зарлав. * Нэгдүгээр сарын 16 - Туркийн Төлөөлөгчдийн танхим бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ татан буугдав. Үүнээс хоёр хоногийн дараа II Абдул Хамид парламентыг дайны цагийн байдалд шилжүүлжээ. ** Хятадын ерөнхий сайд Юань Шикайн амь насанд халдахыг завдав. Золоор Юань гэмтээгүй ч, түүний 12 дагалдагч шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 18 - Экуадорын нийслэл Күйто хотод засгийн газар болон босогчдын хооронд хүчтэй тулаан болж 1,000 гаруй хүн амь насаа алдав. Уг тулаанд босогчид ялагдсан билээ. ** Британийн уурхайчдын холбоо нэгдсэн дүгнэлтэд хүрч, цалин хөлс, хамгаалалтаа нэмэгдүүлэх шаардлагыг засгийн газарт хүргүүлэв. Хэрвээ шаардлагад хариу өгөхгүй бол гуравдугаар сарын 1-нд ажил хаялт зарлана гэж мэдэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 20 - Мексикийн түүхэн дэх анхны ажил хаялт болов. Тус улсад үйл ажиллагаа явуулдаг компанийн захиралууд долоо хоногийн цалинг нэмэгдүүлэхийг шаардан 25 өдөр ажил хаялт зарласан юм. * Нэгдүгээр сарын 22 - Доктор Сунь Ятсен болон Юань Шикай нар хоёр хуваагдаад байсан үндэстнээ нэгтгэж, Бүгд найрамдах Хятад улсыг байгуулахаар тохиролцжээ. Улмаар Сунь Ятсен ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээсээ татгалзаж, Юань Шикайд эрх мэдлээ шилжүүлсэн юм. * Нэгдүгээр сарын 25 - Экуадорын төрийн эрхийг авахаар завдсан гэх үндэслэлээр генерал Педро Монтерог 16 жил шоронд хорихоор болов. ** Германы парламентын сонгуулийн нэгдсэн дүн гарав. Рейхстагын 397 суудлаас Социалистууд 100 суудал авч олонхи болсон бол Радикал болон Үндэсний Либерал намууд 44, 47 суудал авсан байна. Олонхи болсон Социалист намаас ерөнхий сайдын суудалд Теобалд фон Бетманн-Холлвегийг сонгосон юм. ** Олон зорчигчтой хамгийн удаан ниссэн дэлхийн рекордыг Германы нисгэгч Карл Грулих эвдэж, 1 цаг 35 минут болгов. * Нэгдүгээр сарын 26 - Хятадын эзэн хааны армийн 47 генерал нэгдэж [[Юань Шикай|Юань Шикайг]] эзэн хаанд өргөмжлөн, Хятад улсыг хаант засаглалтай болгох баримт бичиг өргөн барьжээ. * Нэгдүгээр сарын 30 - Чикаго хотын нэгэн сонинд АНУ-ын экс ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельт ярилцлага өгч, ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшин, "Цагаан ордон"-д эргэн ирэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Гондурас улсын ерөнхийлөгчөөр армийн генерал Мануэль Бонилла сонгогджээ. * Хоёрдугаар сарын 4 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Уильям Тафт Мексиктэй хиллэх хилийн шугамд хилчдийн тоог нэмэгдүүлэх шийд гаргав. * Хоёрдугаар сарын 8 - АНУ-ын нисгэгч Роберт Г.Фаулер Жексонвиллиэс Лос Анжелес хүрэх нислэгээ эхлүүлжээ. Тэрээр АНУ-ын баруун эргээс зүүн эрэгт хүрсэн анхны нисгэгч болсон билээ. ** Австрали улсын [[Мельбурн]] хотод дэлхийн хамгий анхны утасгүй цахилгаан мэдээний станц ашиглалтад оржээ. Засгийн газрын шийдвэрээр Австрали даяар ийм төрлийн 19 станц нэмж ашиглалтад орсон юм. * Хоёрдугаар сарын 10 - Францын армийн удирдлагууд Нигер болон Чадын хилийн зурвасыг тогтоосон байна. * Хоёрдугаар сарын 12 - Хятад улсад 268 жил оршин тогтносон [[Манж Чин гүрэн]] нуран унав. Их Хатан Донюү, эзэн хаан Пу-И нар эрх мэдлээ шилжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурснаар тус улс [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд найрамдах Хятад улс]] болсон түүхтэй. * Хоёрдугаар сарын 13 - Шинэ байгуулагдсан Хятад улсын ерөнхийлөгчийн суудлаас албан ёсоор татгалзаж байгаагаа Доктор Сунь Ятсен мэдэгджээ. * Хоёрдугаар сарын 14 - Аризона муж АНУ-ын 48 дахь муж болов. Улмаар энэ өдрийн үд дунд Жорж Хант амбан захирагч болжээ. ** Британийн палеонтологич Артур Смит Вүүдвард болон сонирхогч Чарльз Доусон нар маш эрт үед хамаарах хүний араг яс олсоноо олон нийтэд зарлав. Гэвч энэ нь удалгүй хуудал хуурмаг зүйл байсан нь тогтоогдсон билээ. * Хоёрдугаар сарын 17 - Балтимор Охайогын төмөр замын компани бүх галт тэргэнд цагаан болон хар арьстныг ялгаж суулгах өрөөг билй болгожээ. * Хоёрдугаар сарын 18 - Төвдийн шашны тэргүүн [[13-р Далай лам]] Төвдийг Хятадаас тусгаар улс гэдгийг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 22 - Францын нисгэгч Жюль Ведрин цагт 100 миллиэс дээш хурдалсан дэлхийн анхны нисгэгч болжээ. * Хоёрдугаар сарын 25 - Хятад улсад хөвгүүдийн скаутын хөдөлгөөн үүсгэн байгуулагдав. * Хоёрдугаар сарын 27 - Доминикан улсын ерөнхийлөгчийн тангарагыг Эладио Викториа албан ёсоор өргөв. Гэвч удалгүй түүний засаглалын эсрэг жагсаал хаа сайгүй дэгдсэн юм. ** Марсиал Рохасын хөдөлгөөн эрчээ авч Парагвайн ерөнхийлөгч Педро Пениаг суудлаас нь унагажээ. * Хоёрдугаар сарын 29 - Серби Болгарын өндөр аблан тушаалтнууд хамтран ажиллах нууц санамж бичигт гарын үсэг зурав. Улмаар тэд найман сарын дараа Османы эзэнт гүрний эсрэг дайнд нэгдэн тулалдсан билээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 1 - Эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийн төлөө жагсаж байсан Эммелине Пенххөрст нарын 148 хүнийг Лондон хотын цагдаагийн газар баривчлав. Жагсаалын үеэр жагсагчид орчин тойрны барилга байгууламжийн цонхыг хагалах үйлдэл гаргасан тул ийнхүү баривчилсан байна. Хатагтай Пенххөрст хоёр сар шоронд хоригдсон юм. * Гуравдугаар сарын 5 - Сиамын хаан Важиравуд засгийн эрхийг хууль бусаар авахыг санаархсан цэргийн офицеруудыг баривчлав. Баривчлагдсан офицеруудын дийлэнх нь Эзэн хааны дэргэдэх цэргийн академийг 1909 төгсөгчид эзэлж байжээ. * Гуравдугаар сарын 6 - Үндэсний жигнэмэгийн компани бидний сайн мэдэх Орео жигнэмэгийн жорыг гаргажээ. ** Итали-Туркийн дайн: Италийн арми анх удаагаа онгоц ашиглажээ. Италийн хоёр бөмбөгдөгч онгоц Жанзүр хотыг бөмбөгдсөн юм. ** Хятадын үндэсний ассемблей ерөнхийлөгч Сунь Ятсений албан тушаалаа хүлээлгэн өгөх хүсэлтийг хүлээн зөвшөөрчээ. ** Никарагуа улсын ерөнхий сайд Адольфо Диаз 100 гаруй сонины сэтгүүлч, редакторуудыг баривчлах шийд гаргав. Тэд АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Филандер Ноксын албан айлчлалыг сурвалжилж, мэдээлсэн байна. * Гуравдугаар сарын 7 - Серби, Болгарын удирдлагууд батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний ерөнхий сайд Кароли Хүен-Хедервари үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгөхөөр болжээ. * Гуравдугаар сарын 8 - Германы парламент Тэнгисийн цэргийн зэвсэглэлийг нэмэгдүүлэх хуулийн төслийг батлав. Үүний хүрээнд 60 том хэмжээний хөлөг онгоц, 40 хөлөг онгоц бүтээхээр тусгасан байна. * Гуравдугаар сарын 10 - Бүгд найрамдах Хятад улсын ерөнхийлөгч Юань Шикай ерөнхийлөгчийн тангараг өргөв. Тэрээр нийслэл хотыг Нанжинаас Бээжин рүү нүүлгэж, 1915 онд өөрийгөө шинэ эзэн хэмээн өргөмжилсөн билээ. * Гуравдугаар сарын 11 - [[Хонгконгын их сургууль]] 70 оюутантайгаар байгуулагджээ. ** Бүгд найрамдах Хятад улсын үндсэн хуулиар гүйцэтгэх засаглалд илүү эрх мэдэл оноожээ. Гэвч үүнээс хоёр жилийн дараа үндсэн хуульд өөрчлөлт орж бүх эрх мэдлийг [[Юань Шикай]] өөртөө авсан юм. * Гуравдугаар сарын 12 - АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн Саванна хотод Жульет Гордон Лоу Охидын скаутыг 18 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулав. * Гуравдугаар сарын 14 - Италийн эзэн хаан III Эммануэль болон түүний хатан Элена нарын амь насанд халдахыг завджээ. * Гуравдугаар сарын 15 - Оросын Саратов мужийн Узовка хот дахь уурхай нурж, 45 уурхайчин амиа алджээ. * Гуравдугаар сарын 17 - Хятадын шинэ ерөнхийлөгч Юань Шикайн засаглалыг эсэргүүцсэн 200 босогч, Гуанжоу хотод эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнүүлэв. * Гуравдугаар сарын 19 - Парагвайн Асунцион хотод босогчид хяналтаа тогтоожээ. * Гуравдугаар сарын 21 - Асунцион хотод хяналтаа тогтоосон босогчид хяналтаа бүрэн тогтоож, бослогыг удирдсан Эмилиан Гонзалез Наверог ерөнхийлөгчид өргөмжлөв. Амь нас нь аюулд учирсан өмнөх ерөнхийлөгч Пениа Уругвайн элчин сайдын яаман орогнол хүсч очжээ. * Гуравдугаар сарын 22 - Шинэ Зеландын парламентын сонгуульд ялалт байгуулсан Либерал хөдөлмөрийн намын гишүүд Томас МакКензиг ерөнхий сайдад дэмжив. ** Эмэгтэйчүүдийн эрхи төлөө тэмцэгчид Хятадын үндэсний ассемблейн ордонг бүслэв. * Гуравдугаар сарын 23 - Австрийн Вена хотын Шонбрунн ордонд Гермайн эзэн хаан [[II Вилхельм]], Австри-Унгарын эзэнт гүрний хаан I Франз Йосеф нар уулзжээ. * Гуравдугаар сарын 24 - Османы эзэнт гүрний хунтайж Копассис Эффенди Грекийн Самос хотод халдлагад өртөн амиа алдав. * Гуравдугаар сарын 25 - Хятад дахь АНУ, Их Британиа, Герман, Франц улсын элчин сайд нар шинээр байгуулагдсан Хятад улсад шаардлагатай мөнгөн тусламж үзүүлэхээр болжээ. * Гуравдугаар сарын 29 - Бүгд найрамдах Хятад улсын ерөнхий сайдаар Танг Шаоей сонгогдов. ** АНУ-ын Нью-Йорк хотын парламент эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуулиар зөвшөөрчээ. * Гуравдугаар сарын 31 - Экуадорын босогчид хуучин ерөнхийлөгч Леонидас Плазаг ерөнхийлөгчийн суудалд нэрлэв. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 - [[АНУ-ын Сенат|АНУ-ын Сенатын]] танхимын гишүүд 92-оос 96 болж өсөв. Энэ нь шинээр АНУ-д нэгдсэн Аризона, Нью Мексико мужийн сенатор нэмэгдсэнтэй холбоотой юм. ** Алдарт Титаник хөлөг аялалд гарахад бэлэн болов. * Дөрөвдүгээр сарын 7 - Аргентин улсад анх удаагаа парламентын сонгууль болов. * Дөрөвдүгээр сарын 9 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Уильям Тафт|Уильям Х.Тафт]] Хөдөлмөр, худалдааны яамны дэргэд АНУ-ын хүүхдийн хороог байгуулжээ. ** Английн Саутхемптон хотоос тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн том хөлөг онгоц болох Титаник хөлөг онгоц аялалд гарав. * Дөрөвдүгээр сарын 11 - Титаник хөлөг Ирландын Күийнстаун хотод зангуугаа хаяж, зорчигчид нэмжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 12 - Францын Ла Турейн хөлөг онгоц Титаник хөлгийн баг руу өмнө зүгийн 42 хэмд мөсөн уул байгааг анхааруулсан цахилгаан мэдээ явуулав. * Дөрөвдүгээр сарын 14 - Хойд Атлантын тэнгист хөвж явсан Титаник хөлөг орон нутгийн цагаар 23:40 минутад мөсөн уул мөргөв. Улмаар хамгийн ойр явсан Калифорниан хөлөг онгоц руу аврал хүссэн цахилгаан мэдээ илгээжээ. ** Бразилийн үндэсний аварга цолыг найман удаа хүртсэн алдарт хөлбөмбөгийн клуб болон Сантос үүсгэн байгуулагдав. ** Хятадын ерөнхийлөгч Юань Шикай Хятадын том таван үндэстэн хоорондоо гэр бүл болохыг хүлээн зөвшөөрч байгаагаа мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 15 - Орон нутгийн цагаар 02:20 минутад Титаник хөлөг бүрэн живэв. Хөлгийн багаас дөнгөж 710 хүн аврагдсан бол 1,522 хүн амиа алджээ. Эхний аврах завийг 00:45 цагт буулгасан бол сүүлийн завийг 02:05 цагт буулгасан гэсэн мэдээ бий. * Дөрөвдүгээр сарын 16 - Английн нисгэгч Харриет Күймби Английн сувгийг анх удаа нисч туулсан эмэгтэй нисгэгч болов. * Дөрөвдүгээр сарын 17 - Сибирийн Лена хотод эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнүүлсэн алтны уурхайчдын эсрэг Оросын арми хүч хэрэглэж 270 уурхайчин амиа алдаж, 250 уурхайчин хүнд шархаджээ. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч Уильям Х.Тафт шинээр байгуулагдсан АНУ-ын Хүүхдийн хорооны даргаар Жулиа Летропыг томилов. Ингэснээр АНУ-ын төрийн албыг удирдсан анхны эмэгтэй хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 19 - Оросын засгийн газар Ливийг улс хэмээн зөвшөөрч, Италийн дарангуйллаас гарах ёстой гэж мэдэгдэв. * Дөрөвдүгээр сарын 21 - Германы эрдэмтэн Вольтер Фридрих, Пауль Ниппинг, Макс фон Луйе нар рентген туяагаар нэгж атомын зургийг анх удаагаа буулгав. Тэд атомыг болор болон зэсийн сульфат агуулдаг болохыг олж тогтоосон билээ. Фон Луйе 1914 онд Физикийн салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн юм. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний ерөнхий сайд Лашло Лукашийн Засгийн газар бүрэлджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 - ЗХУ-ын Коммунист намын төв хэвлэл "Правда" сонины анхны дугаар уншигчдын гарт очжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 - Итали-Туркийн дайн: Италийн цэргийн хүч Стампалиа аралд хяналтаа тогтоов. * Дөрөвдүгээр сарын 26 - Оросын Больщевик хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Сергей Миронович Костриков "Киров" гэдэг нэрээр нийтлэл бичиж эхэлжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 27 - Хятадын засгийн газар Бельгийн компанитай байгуулсан 50 сая ам.долларын гэрээг цуцлав. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 3 - Титаник хөлгийн ослын газраас хэн болох нь мэдэгдэхгүй 59 цогцос илрүүлж, Халифакс хотын оршуулгийн газарт нутаглуулжээ. * Тавдугаар сарын 5 - Шведийн нийслэл [[Стокхольм]] хотод Олимпын наадмын зарим төрлийн спортын тэмцээнүүд зохиогдож эхлэв. Гэхдээ албан ёсны нээлт хоёр сарын дараа болсон билээ. * Тавдугаар сарын 6 - Титаник хөлгийн ослоор амь насаа алдсан Жон Жейкоб Асторын 150 сая ам.долларын хөрөнгө түүний хүү болох 22 настай Винсент Асторт өвлөгдөв. * Тавдугаар сарын 7 - АНУ-ын арми анх удаагаа автомат шүршигч бууг туршиж үзжээ. * Тавдугаар сарын 9 - Британи улсын тэнгисийн цэрэг дэлхийд анх удаагаа явж байгаа хөлөг онгоцноос нисэх онгоц хөөргөв. * Тавдугаар сарын 10 - Парагвайн босогчид болон засгийн газрын цэргүүдийн дунд болсон тулааны үеэр экс ерөнхийлөгч Албино Хара хүнд шархаджээ. * Тавдугаар сарын 11 - Японы засгийн газар Көртисс нисэх онгоцны компанитай гэрээ байгуулж, байлдааны онгоц бүтээх ажилдаа оров. * Тавдугаар сарын 13 - Итали-Туркийн дайн: Италийн арми Туркийн Пископи, Нисеро, Калисмо, Лено, Патмос аралд ноёрхолоо тогтоожээ. * Тавдугаар сарын 14 - Титаник хөлөг онгоц осолдсоноос нэг сарын дараа "Титаникаас аврагдсан нь" кино дэлгэцэнд гарчээ. Ингэснээр ослыг дүрсэлсэн анхны кино болоод зогсохгүй тусгай эффект ашигласан анхны кино болсон юм. Тус кино тухайн үедээ дуулиан шуугиан тарьж чаджээ. ** Хятадын засгийн газар гадны улсуудтай байгуулсан төмөр замын зургаан гэрээг хүчингүй болгов. * Тавдугаар сарын 15 - Данийн хаан ширээнд X Кристиан суужээ. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний ерөнхий сайд Карл фон Струх эрүүл мэндийн шалтгаанаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгөв. Түүний орыг дотоод хэргийн сайд Барон фон Хайнойд залгажээ. * Тавдугаар сарын 17 - АНУ-ын Социалист нам ерөнхийлөгчийн сонгуульд Южин В.Дебсийг, дэд ерөнхийлөгчид Эмиль Сайдел нарыг дэвшүүлэв. * Тавдугаар сарын 19 - Их Британийн түүхэнд нисгэгчийн үнэмлэх авсан гурван эмэгтэйн нэг Жулиа Кларк нисгэгчийн үнэмлэхээ албан ёсоор гардан авчээ. * Тавдугаар сарын 20 - Албанийн үндсэрхэг үзэлтнүүд уулзаж, Османы эзэнт гүрний эсрэг хийх бослогын төлөвлөгөөг боловсруулжээ. * Тавдугаар сарын 23 - Аравдугаар зуунаас хойш Скандинавын гурван улсын хаан анх удаагаа уулзжээ. Данийн хаан X Кристиан, Норвегийн хаан VII Хаакон, Шведийн хаан V Густаф нар Данийн хаан VIII Фредерикийн оршуулах ажиллагаанд хамт оролцжээ. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 1 - Алдарт Парамаунт компанийн үндэс суурийг Адольф Зюкор тавьжээ. * Зургаадугаар сарын 2 - Бельгийн парламентийн сонгуульд Католик нам ялалт байгуулж, Шарль де Брокевиль ерөнхий сайд болох нь тоодорхой болжээ. Гэвч сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцсэн жагсаал улс орны өнцөг булан бүрт гарсаар байлаа. * Зургаадугаар сарын 4 - АНУ-ын Массачусетс муж цалингийн доод хэмжээг зааж өгсөнөөр тус улсад ийм практик нэвтрүүлсэн анхны муж болжээ. * Зургаадугаар сарын 5 - Мексикийн ерөнхийлөгч Франциско Мадеро "Стандарт Ойл" компанитай газрын тос олборлох гэрээ байгуулав. * Зургаадугаар сарын 7 - Унгарын парламентын гишүүн Гиула Коваш ерөнхий сайд Тишагийн амь насанд халдах оролдлогр хийжээ. Удалгүй тэрээр өөрийгөө буудсан байна. * Зургаадугаар сарын 8 - Кино урлагийн томоохон компанийн нэг гэгдэх "Юниверсаль" студийг Карл Лемле байгуулжээ. * Зургаадугаар сарын 15 - Португаль улсын ерөнхий сайдаар Доктор Дуарте Лейте тодорчээ. * Зургаадугаар сарын 17 - Бүгд найрамдах Хятад улсын анхны ерөнхий сайд Танг Шаоей өөрийн хүсэлтээр албан тушаалаа өгөхөөр шийдвэр гаргав. * Зургаадугаар сарын 19 - Монтенегро улсын ерөнхий сайд Лазар Томанович өөрийн хүсэлтээр суудлаа хүлээлгэн өгчээ. Түүний орыг генерал Митар Мартинович залгасан юм. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч Уильям Х.Тафт улс орон даяар ажлын цагийг 8 болгох хуулийн төсөлд гарын үсэг зуржээ. * Зургаадугаар сарын 20 - Хаант Оросын засгийн газар ирэх таван жилд тэнгисийн цэргийн бие бүрэлдэхүүнийг сайжруулах, зэвсэглэл нэмэгдүүлэхэд 50 сая фунт стерлинг зарцуулах шийдвэр гаргав. * Зургаадугаар сарын 24 - АНУ-ын ерөнхийлөгч Уильям Х.Тафт төрийн далбаанд өөрчлөлт оруулж, цэнхэр дэвсгэр дээрх одыг 48 болгож өөрчлөв. ** АНУ-ын дээд шүүх АНУ-ын Хөдөлмөрчдийн холбооны ерөнхийлөгч Самуэль Гомперст нэг жилийн хорих ял оноожээ. ** Эмэгтэйчүүдийн сонгогдох эрхийн төлөө жагсаалын үеэр баривчлагдсан Эммелин Пенкхөрс болон Эммелин Петик-Лоуренс нарыг суллажээ. * Зургаадугаар сарын 26 - Уэльсийн үндэсний музей Кардифф хотод байгуулагдав. * Зургаадугаар сарын 27 - Италийн арми Нисэх хүчний анги нэгтгэл байгуулах шийдвэр гаргажээ. * Зургаадугаар сарын 28 - Бүгд найрамдах Хятад улсын ерөнхийлөгч Юань Шикай ерөнхий сайдын огцрох хүсэлтийг хүлээн зөвшөөрөв. * Зургаадугаар сарын 29 - Бүгд найрамдах Хятад улсын Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан Лу Ченг-Сианг ерөнхий сайд болов. ** Тунис улсад эсэргүүцлийн хөдөлгөөн зохион байгуулсан 35 араб иргэнд Францын шүүх цаазын ял оноожээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 - АНУ-ын Нью-Йорк хотод тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох Вүүлуортын барилгыг барьж эхэлжээ. Уг барилга 241.4 м өндөр, 57 давхар барилга юм. ** Их Британид "Зохиогчийн эрхийн хууль" албан ёсоор хэрэгжиж эхлэв. ** Египет улс эртний олдворуудыг төрийн өмч хэмээн зарлажээ. * Долоодугаар сарын 3 - Хонгконгын ерөнхийлөн захирагч Сир Френцис Мейд Хятадын үндсэрхэг үзэлтнүүд халдахыг завджээ. ** Османы эзэнт гүрэн Туркийн нисэх хүчний академийг байгуулах шийдвэр гаргав. * Долоодугаар сарын 4 - Олон улсын олимпын хороо 1916 оны олимпын наадмыг Германы Берлин хотод зохион байгуулахаар болжээ. ** 48 од бүхий АНУ-ын шинэ төрийн далбаа албан ёсоор мандаж эхэлжээ. * Долоодугаар сарын 5 - Олон улсын цахилгаан мэдээний бага хурал Их Британийн нийслэл Лондон хотноо эхлэв. * Долоодугаар сарын 6 - Шведийн нийслэл Стокхольм хотноо орцчин цагийн дөрөв дэх олимпын нээлтийн ажиллагаа болов. Олимпын наадмыг Шведийн хаан V Густаф нээж үг хэлжээ. ** Шинэ Зеландын ерөнхий сайд Томас МакКензигийн эсрэг түүний засгийн газрын дөрвөн гишүүн албан тушаалаасаа огцрох өргөдлийг өргөн барьжээ. * Долоодугаар сарын 7 - Алдарт илбэчин Харри Худини усан доор байрлуулсан хайрцагнаас гав гинжээ тайлж, олон нийтийг алмайруулжээ. * Долоодугаар сарын 8 - Өвөрмонголыг хуваан захирах нууц гэрээнд Орос болон Японы эзэнт гүрнүүд гарын үсэг зуржээ. Гэвч Оросын тухайд гадаад монголд анхаарлаа хандуулж байсан бөгөөд Японыг гадаад монголыг сонирхож байгаа явдалд ихэд дурамжхан хандаж байсан билээ. * Долоодугаар сарын 10 - Шинэ Зеландын 19 дэх ерөнхий сайдаар Уиллиам Масси тодорчээ. ** Германы арми Шинэ Гвиней улсад хяналтаа тогтоох зорилгоор цэргийн хүчийг илгээв. * Долоодугаар сарын 12 - Персийн тусгаар тогтнолыг дэмжигчид Оросын эсрэг бяцхан бослого өрнүүлжээ. * Долоодугаар сарын 13 - Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд анх удаагаа зүрхний ховдол засах мэс ажилбар амжилттай болов. Уг мэс ажилбарыг Францын эмч Доктор Теодор Туффье удирдан явуулжээ. Мэс засалд орсон өвчтөн 8 жилийн туршид эрүүл саруул аж төрсөн гэдэг. * Долоодугаар сарын 14 - Шведийн олимп: Олимпын наадмын марафоны төрөлд Өмнөд Африк улсын Йоханнесбург хотын цагдаагийн газрын ажитан Кен МакАртур 2 цаг 36 минутын амжилтаар түрүүлжээ. Харин олимпын наадмын түүхэнд тэмцээн уралдааны үеэр амиа алдсан харамсалтай тохиолдол болов. Марафоны төрөлд Португалийг төлөөлж оролцож байсан тамирчин Франциско Лазарогын зүрх хаагдаж амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 17 - Османы мэдэлд байсан Икариа хэмээх жижиг арал өөрсдийгөө улс хэмээн зарлан тунхаглав. ** АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим Худалдаа хөдөлмөрийн яамыг чиг үүргийнх нь дагуу хоёр хуваах шийдвэр гаргажээ. * Долоодугаар сарын 23 - Их Британийн төв шуудан телефон утсанд анх удаа автомат хариулагч суурьлуулж эхлэв. * Долоодугаар сарын 26 - АНУ-ын нисэх хүчин радио холбоонд бүрэн холбогджээ. * Долоодугаар сарын 30 - Японы эзэн хаан Мейжи орон нутгийн цагаар 00:43 цагт амьсгал хурааж, 44 жилийн засаглал нь эцэслэжээ. Улмаар Тайшо хаан ширээнд сууж, Япон улсад нэгэн шинэ үе эхэлсэн юм. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 1 - АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Альфред А.Каннингем 2 цаг 40 минут нисч АНУ-ын тэнгисийн цэргээс анх удаа нислэг үйлдсэн цэрэг болжээ. ** Японы хөдөлмөрийн холбоог Бүнжи Сүзүки байгуулжээ. * Наймдугаар сарын 2 - АНУ-ын Сенат олонхын саналаар гадны компаниудыг хамгаалахаар болов. ** Төвдийн Лхас хотод Хятадын цэргүүд бүслэв. * Наймдугаар сарын 4 - Туркийн сенатын танхим парламентыг тараахаар болжээ. * Наймдугаар сарын 5 - АНУ-ын Бүгд найрамдах намын бэлгэдэл нь заан, Ардчилсан намын бэлгэдэл нь илжиг болж ҮЗХ-ны хуралдаан дээр ашиглаж эхлэв. * Наймдугаар сарын 6 -АНУ-ын Прогрессив намаас экс ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт|Теодор Рүүзвелтийг]] дэвшүүлэхээр болжээ. * Наймдугаар сарын 7 - Австри-Унгарын эзэнт гүрний физикч Виктор Хесс ради элементийг судалж байх явцдаа космик туяаг нээн илрүүлжээ. * Наймдугаар сарын 8 - Ромын пап Перу улсын Путумайо мужийн үндэстний цөөнхөд хэрхэн хандаж байгаа талаар Перу улсын засгийн газраас асуув. * Наймдугаар сарын 9 - АНУ-ын Сенатын танхим [[Панамын суваг|Панамын сувгийн]] төсвийг батлажээ. * Наймдугаар сарын 10 - Английн зохиолч Аделин Виржиниа Стифен зохиолч Леонард Вульфтай гэрлэж, бидний мэдэх Виржиниа Вульф нэртэй болов. * Наймдугаар сарын 12 - Морокко улсын султан Мулай Хафид Францын захиргаанд орох гэрээнд гарын үсэг зуржээ. ** ЗХУ-ын нисэх хүчин байгуулагдав. ** Кино бүээгч Мак Сеннетт Кистоун студийг байгуулжээ. ** АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Оссининг шоронд анх удаагаа цахилгаан сандал ашиглаж цаазын ял гүйцэтгэв. * Наймдугаар сарын 13 - АНУ-ын засгийн газар радиогын нэвтрүүлэг явуулахын тулд тусгай зөвшөөрөл авах хууль баталжээ. * Наймдугаар сарын 15 - Японы улсын нийслэл [[Токио]] хотын Гинза дүүрэгт анх удаа таксины үйлчилгээ нэвтэрчээ. ** Парагвай улсын 26 дахь ерөнхийлөгч Эдуардо Шийрер албан ёсоор тангараг өргөв. * Наймдугаар сарын 16 - Вүчаны бослогыг дэгдээсэн гэсэн үндэслэлээр Хванг Хуй болон Чан Цен-Чү нарт цаазын ял оноожээ. ** АНУ-ын ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Теодор Рузвельт сурталчилгааны ажлаа эхлүүлэв. * Наймдугаар сарын 17 - Их Британийн засгийн газар Хятадын засгийн газарт Төвдийг хуваан захирах талаар анхны захидлаа явуулжээ. * Наймдугаар сарын 18 - Османы эзэнт гүрнээс Албани улс автономит эрхтэй болж тусгаар тогтнов. * Наймдугаар сарын 19 - Перу улсын ерөнхийлөгчөөр Гуйллермо Биллингхөрст сонгогдов. * Наймдугаар сарын 20 - Хятадын 40 дээрэмчин Хонгконгын ойролцоох Ченг Чау арлыг хяналтандаа авчээ. * Наймдугаар сарын 21 - Хятад болон Төвдийн талууд тохиролцоонд хүрч гал зогсоох гэрээ байгуулав. * Наймдугаар сарын 24 - АНУ-ын засгийн газар [[Аляска]] муж дахь байгалийн баялагыг олборлох, загасчлах, хамгаалах талаар хууль батлахаар болжээ. ** Зүүн Тиморын уугуул оршин суугчид Португалийн эсрэг бослого дэгдээжээ. * Наймдугаар сарын 25 - Хятадын Гоминдан намыг үндэслэгч [[Сунь Ятсен]] Үндэсний намыг байгуулснаар [[Чан Кайши]] [[Гоминдан]] намын дарга болов. * Наймдугаар сарын 27 - Хятадын шинэ ерөнхийлөгч Юань Шикай парламентыг шинэ бүтэц зохион байгуулалттайгаар байгуулахаар болов. Ингэснээр 596 суудалтай төлөөлөгчдийн танхим, 274 суудалтай сенатын танхим бүхий хоёр танхимтай парламенттай болжээ. * Наймдугаар сарын 29 - Америкийн бизнес эрхлэгч Кларенс Каннингем Аляска мужид нүүрс олборлох эрхийг засгийн газраас авчээ. * Наймдугаар сарын 31 - Экуадор улсын 24 дэх ерөнхийлөгч Леонидас Плаза Гутьеррез албан ёсоор тангараг өргөв. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 1 - Францын засгийн газрын эсрэг бослого өрнүүлсэн [[Марокко]] иргэдийн бослогыг хүчээр дарав. * Есдүгээр сарын 2 - АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас нэр дэвшигч [[Вудро Вилсон]] сонгуулийн сурталчилгаагаа эхлүүлжээ. ** Их Британийн худалдааны холбооны ерөнхийлөгчөөр Уилль Торн томилогдов. * Есдүгээр сарын 4 - Османы эзэнт гүрэн Албанийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрснөөр Албанийн хувьсгал өндөрлөв. * Есдүгээр сарын 6 - Ахмед аль-Хибагийн удирдлаган дор цугларсан Морокко улсын босогчид Шарль Мангинаар удирдуулсан Францын цэргийн хүчтэй тулалдаж ялагдал хүлээв. Зэвсэг туйлийн муу байсан Мороккогын тал 2,000 хүнээ алдаж, мянга гаруй хүн гэмтэж бэртсэн бол Францын талаас ердөө дөрөвхөн цэрэг амиа алджээ. * Есдүгээр сарын 9 - Австралийн одон оронч Уольтер Ф.Гейл шинэ төрлийн сүүлт од илрүүлэв. ** Грекийн Афин хотод Османы эзэнт гүрний засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болжээ. * Есдүгээр сарын 12 - Францын ерөнхий сайд Реймонд Пойнкейр Хаант Орос улстай холбоотон болох гэрээнд гарын үсэг зурав. * Есдүгээр сарын 13 - Японы эзэн хаан Мейжиг оршуулах ажиллагаа болжээ. ** Санто Домингогын засгийн газар хувьсгал эхлүүлэв. Тэдэнд АНУ тусламж үзүүлж байжээ. * Есдүгээр сарын 14 - Бельфаст хотноо болсон хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр эмх замбараагүй байдал үүсч 100 хүн гэмтэж, бэртэв. * Есдүгээр сарын 15 - Нью-Йорк хотын иргэн Жон Шранк ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч [[Теодор Рузвельт|Теодор Рузвельтийн]] амь насанд халдах төлөвлөгөөгөө боловсруулж эхэлжээ. ** Экуадор улс одоогийн хэрэглэж байгаа төрийн далбааг соёрхон баталжээ. * Есдүгээр сарын 17 - Грекийн хаант улс бүх эрэгтэйчүүдийг цэргийн албанд зарлан дуудав. ** Францын нисгэгч Жорж Леганье 18.7 фийтийн өндөрт гарсан дэлхийн анхны нисгэгч болжээ. * Есдүгээр сарын 19 - Австралийн ерөнхий сайд Эндрью Фишер Австралийн одоогийн төрийн сүлдийг соёрхон баталжээ. * Есдүгээр сарын 20 - Персийн угсаа залгамжлах хунтайж Салар-эд-Довлег Керманшах хотод гэрийн хорионд оруулав. * Есдүгээр сарын 22 - Колумбиа мужийн их сургуулийн оюутан 21 настай Эдвшин Ховард Армстронг радио дохио хүлээн авагчийг зохион бүтээжээ. ** Грек болон Болгар улс хамтран ажиллахаар болов. * Есдүгээр сарын 28 - Их Британид үндэсний татварын хууль хэрэгжиж эхэлсэнтэй холбогдуулан эмч, эмнэлгийн ажилтнууд ажил хаялт зарлав. ** Өмнөд Солонгосын [[Сөүл]] хотод Японы засаглалыг эсэргүүцсэн гэх үндэслэлээр 106 солонгос иргэнд тус бүрт нь 5-10 жилийн ял оноож, шоронд хорих шийдвэр гаргав. Эдний дунд Солонгосын засгийн газрын сайд асан Юн Чи Хо багтаж, 10 жилийн хорих ял авчээ. * Есдүгээр сарын 29 - Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны анхны рекорд амжилтыг жад шидэлтэйн төрөлд Эрик Лемминг тогтоов. * Есдүгээр сарын 30 - Колумбиа мужийн их сургууль 79 оюутантай сэтгүүл зүйн тэнхимээ нээжээ. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 - Британийн Энэтхэг нийслэл хотоо Делигээс [[Калькутта]] руу нүүлгэв. * Аравдугаар сарын 2 - Болгарийн цэргийн хүч Туркийн Жүм-и-Бала дүүрэгт хяналтаа тогтоожээ. * Аравдугаар сарын 3 - Христийн шашны тухай, шашны сэдэвтэй анхны кино болох "From the Manger to the Cross" кино Нью-Йорк хотноо нээлтээ хийв. * Аравдугаар сарын 5 - Францын ерөнхий сайд Пойнкейр Балканы орнуудад үүссэн дайны нөхцөл байдал анхаарлын төвд орсоныг хэлсэн үгэндээ онцолжээ. * Аравдугаар сарын 6 - АНУ-ын цэргүүд Никарагуа улсын Леон хотыг эзлэв. * Аравдугаар сарын 7 - Италийн ерөнхий сайд Жиованни Жиолитти Итали-Туркийн дайн эцэслэсэн талаар мэдэгдэв. * Аравдугаар сарын 8 - Балканын анхны дайн: Монтенегрогын хаант улс Османы эзэнт гүрэнд дайн зарлав. * Аравдугаар сарын 9 - Монтенегрогийн эзэн хаан Николай Османы эзэнт гүрний эсрэг дайныг "ариун дайн" хэмээн тодорхойлжээ. * Аравдугаар сарын 11 - Итали-Туркийн хооронд байгуулсан энхийн гэрээ Балканын эхний дайнтай холбоотойгоор цуцлагдав. * Аравдугаар сарын 12 - Балканы хойгийн анхдугаар дайнтай холбоотойгоор Лондон, Парис, Берлин, Вена хотуудад хувьцааны ханш огцом унажээ. * Аравдугаар сарын 13 - Болгар, Серби, Грек улс Балканын анхдугаар дайнд нэгдэн оров. * Аравдугаар сарын 14 - АНУ-ын экс ерөнхийлөгч Теодор Рузвельт рүү Жон Шранк гэгч бууджээ. Рузвельтийг түүний нүдний шилний хайрцаг аварсан юм. Түүний амь насанд халдсан Жон Шранкыг сэтгэцийн өвчтэй болохыг тогтоох Висконсин мужийн Ваупуны сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтүүлсэн билээ. ** Туркийн цэргүүд Сербийг булаан эзлэв. * Аравдугаар сарын 16 - Монтенегро улс Беране хотыг эзлэв. * Аравдугаар сарын 17 - Туркууд Болгар, Сербид дайн зарлав. * Аравдугаар сарын 18 - Османы эзэнт гүрэн болон Итали улс энхийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Турк-Италийн дайн албан ёсоор эцэс болжээ. * Аравдугаар сарын 19 - Монтенегро, Серби, Грек, Болгар улсын цэргийн нэгдсэн хүчин Османы эзэнт гүрний баруун хил дээр төвлөрөв. * Аравдугаар сарын 21 - Грекчүүд Тессали, Лемнос арлуудыг, Болгарчууд Чермений боомтыг, Сербичүүд Султаны нуруунд хяналтаа тогтоож эхэлжээ. * Аравдугаар сарын 22 - Хаант Оросын хунтайж Алексей цусны хүнд өвчтэй гэж оношлогдов. ** Сербийн гуравдугаар арми Пристина хотод хяналтаа тогтоожээ. * Аравдугаар сарын 23 - Балканын анхны дайн: Кумановогийн тулаан эхлэв. * Аравдугаар сарын 26 - Грекчүүд Селаник хотыг эзлэн авснаар 1430 оноос хойш Османы эзэнт гүрний мэдэлд байсан өөрсдийн хотыг эргүүлэн авчээ. ** Мексикийн генерал Диазад цаазын ял оноов. ** Сербийн арми Скопье хотыг эзлэн авав. ** Румынь улсын ерөнхий сайд Титу Майореску засгийн газраа шинээр эмхлэн байгуулахаар болжээ. * Аравдугаар сарын 29 - Сербийн арми Македон улсад хяналтаа тогтоож эхлэв. * Аравдугаар сарын 30 - АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Жеймс С.Шерман албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа амьсгал хураав. Тэрээр Бүгд найрамдах намаас дэд ерөнхийлөгчид дахин нэр дэвшээд байсан билээ. * Аравдугаар сарын 31 - Сербийн арми Призрен, Грекийн арми Гревена, Имброс, Тасос арлуудыг, Монтенегрогын арми Ипеъ хотуудыг тус тус эзлэв. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 - Кубын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Консерватив намаас нэр дэвшсэн Марио Гарсиа Менокал ялалт байгуулав. ** Болгарын арми Демотика хотыг эзлэв. * Арваннэгдүгээр сар 2 - Балканын эхний дайн: Сербийн хаан Петер Скопье хотыг эзлэжээ. ** Османы эзэнт гүрний экс султан II Абдул Хамидыг Салоника хотоос баривчлав. ** Никарагуа улсын Үндэсний ассемблей тус улсын ерөнхийлөгчөөр Адольфо Диазыг томилжээ. ** АНУ-ын ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Вүүдроу Вильсон машинд зорчиж байгаад толгойндоо гэмтэл авчээ. * Арваннэгдүгээр сарын 3 - Монгол улсын нийслэл [[Өргөө]] хотод Хаант Орос улсын Хятад дахь Элчин сайд [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] ирж, Гадаад хэргийн сайд [[Минжиддоржийн Ханддорж|Чин Ван М.Ханддоржтой]] уулзав. Хоёр тал Монголын тусгаар тогтнол, худалдаа, уул уурхай, хувны наймааны асуудлаар ярилцжээ. ** Османы засгийн газар Британи, Франц, Герман улсаас дайнд хамтран оролцох хариу хүсэв. ** Грекийн арми Превеса хотыг эзлэв. * Арваннэгдүгээр сарын 4 - Францын одон оронч Альфонс Боррель шинэ сүүлт од илрүүлжээ. * Арваннэгдүгээр сар 5 - АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд АН-аас нэр дэвшсэн Вүүдроу Вильсон ялалт байгуулах нь тодорхой болов. ** Аризона, Канзас, Мичиган, Орегон мужууд эмэгтэйчүүдийг сонгуульд оролцуулжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 7 - Дэлхийн хүнд жингийн аварга хар арьст тулаанч Жек Жонсоныг хүчирхийллийн хэрэгт холбогдуулан нэг жилийн хорих ялыг Чикаго хотын шүүх оноожээ. * Арваннэгдүгээр сарын 8 - Балканы эхний дайн: Агены тэнгисийн боомт хот болох Салоника хотод Грек болон Болгарын арми хяналтаа тогтоожээ. Гэвч хоёр тал хуваан эзэмших биш дангаар эзэмших сонирхолтой тул үл ойлголцол үүсч эхлэв. Чухам үүнээс Балканы хоёрдугаар дайн эхэлсэн билээ. * Арваннэгдүгээр сарын 11 - 1910 онд дипломат харилцаагаа таслаад байсан Чили болон Перу улсууд харилцаагаа эргэн сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 12 - Испанийн ерөнхий сайд Хосе Каналехас Мадрид хотод халдлагад өртөв. Түүнд анархист үзэлтэй Мануэль Пардиниас халдаж, дараа нь өөрийгөө хороожээ. * Арваннэгдүгээр сарын 13 - Монгол болон Хаант Оросын тал уулзаж гэрээ байгуулсантай холбогдуулан Хятадын гадаад хэргийн сайд Лианг Мен Тинг үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгөхөөр болов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 - Испанийн шинэ ерөнхий сайдаар гүн Альваро Фигуероа Торрес тодорчээ. * Арваннэгдүгээр сарын 15 - Туркийн их захирагч Киамил Паша, Болгарын хаан I Фердинандтай гал зогсоох хэлэлцээрээ эхлүүлэв. * Арваннэгдүгээр сарын 17 - Алдарт зохиолч Франц Кафка герман хэл дээрх алдартай бүтээл болох "Метаморфозис" өгүүллэгээ бичиж эхэлжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 19 - Балканы орнууд Османы эзэнт гүрэнтэй энхийн гэрээ байгуулсан тухай цахилгаан мэдээ түгээв. * Арваннэгдүгээр сарын 21 - Туркийн парламент энхийн гэрээг дэмжээгүйн улмаас Балканы орнууд бүх фронтод цэргээ байршуулж эхлэв. * Арваннэгдүгээр сарын 22 - Уиндсорын ордонд хоёр хуваагдаад байсан Нигери улс нэгдэх гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Ингэснээр Британичууд Нигерийг бүтнээр нь нэгтгэн захирах болсон юм. ** АНУ-ын ерөнхийлөгч асан Теодор Рузвельтийн амь насанд халдахыг завдсан Жон Шранкыг сэтгэцийн өвчтэй гэдгийг зургаан сэтгэл зүйчийн хамтарсан үзлэгээр тогтоов. * Арваннэгдүгээр сарын 24 - Шинэ Зеландын Маори омгийн шинэ хаанаар Те Рата Махута өргөмжлөгджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 28 - Албанийн хууль тогтоох байгууллага тус улсыг Османы бүрэлдэхүүнээс салан тусгаарлагдаж, тусгаар улс болох шийдвэрийг гаргажээ. Ингэснээр 400 жил Турк улсын харьяанд байсан тус улс тусгаар улс болсон юм. Шинээр байгуулагдсан Албани улсыг Исмайл Кемал Бей удирдахаар болжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 30 - Доминикан улсын ерөнхийлөгч Эладио Викториа албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр өгөв. Орных нь хүнийг сонгогдох хүртэл шашны тэргүүн Адольфо Алехандро Нүел тус улсыг түр удирдаж байжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 - Өмнөд Африк улсад алдарт тэмцэгч Мохандас К.Ганди, Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний тэргүүн Гопал Кришна Гохал нар уулзжээ. Уг уулзалтын үеэр Ганди өөрийн үндэсний хувцсаа өмсч оролцсон юм. ** Мачу Пикчуг илрүүлсэн Хирам Бингхем 100 эд өлгийн зүйлс, 700 гэрэл зургийг авсан байна. * Арванхоёрдугаар сарын 2 - Германы канцлер Теобальд фон Бетманн-Холлвег Герман улс ирээдүйд газар нутгаа хамгаалахын тулд бүх зүйлээ дайчлан зориулах хэрэгтэй гэж мэдэгджээ. ** Санто Доминго буюу одоогийн Доминикан улсын ерөнхийлөгчөөр Адольфо Алехандро Нүелийг жинхлэв. * Арванхоёрдугаар сарын 3 - Орон нутгийн цагаар 19:00 цагт Османы эзэнт гүрэн, Болгар, Серби, Монтенегро улсуудтай гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Харин уг гэрээнд Грек улс оролцоогүй юм. * Арванхоёрдугаар сарын 4 - Японы ерөнхий сайд Сайонжи Кинмочи үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр огцорчээ. * Арванхоёрдугаар сарын 5 - [[Вена]] хотод Герман, Австри-Унгарын эзэнт гүрэн, Италийн хооронд хамтын ажиллагааны гурван талт гэрээг шинэчлэн байгуулав. * Арванхоёрдугаар сарын 6 - Германы археологч Людвиг Боршардтаар удирдуулсан экспедиц Египетийн Амарна хотоос Нефертити хатаны толгойн баримлыг илрүүлжээ. Мөн түүнээс гадна Нефертитигийн мөр, хүзүүг дүрсэлсэн хөшөөний үлдэгдэлийг илрүүлжээ. Хамгийн гол нь Фараон Ахенатений бунханг илрүүлсэн юм. ** Солонгосын ерөнхийлөн захирагч байсан Масатаке Тераучи Японы ерөнхий сайд болжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 7 - Америкийн банкир Пол Уарбург Холбооны нөөцийн системний талаар Вүүдроу Вильсон болон Конгрессын танхимд тайлбарлав. * Арванхоёрдугаар сарын 9 - Грекийн хөлөг онгоц Туркийн Меджидие болон бусад таван хөлгийг 500 метрийн холоос усан доогуур бөмбөгджээ. Гэвч Туркийн хөлөг осолдоогүй юм. * Арванхоёрдугаар сарын 10 - Австри-Унгарын эзэнт гүрэн бүх эрэгтэйчүүдийг цэрэгт зарлан дуудав. * Арванхоёрдугаар сарын 12 - Швейцарийн холбооны улсын ерөнхийлөгчөөр Эдуард Мюллер сонгогдов. * Арванхоёрдугаар сарын 16 - Балканийн энхтайвны төлөөх бага хурал Их Британийн нийслэл Лондон хотын Гэгээн Жеймсийн ордонд эхэлжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 17 - Төв Африкийн бүгд найрамдах улсын султан Дарь-аль-Кутигаар удирдуулсан арми Францын армид ялагдал хүлээв. * Арванхоёрдугаар сарын 18 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим тус улсад цагаачилж ирэх хүний насыг 16-аас дээш болгож хуульчилжээ. ** Францын алдарт нисгэгч [[Ролан Гаррос]] [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] дээгүүр нисч гаталсан анхны хүн болжээ. Тэрээр Тунисаас [[Сицили]] хүртэл ниссэн юм. * Арванхоёрдугаар сарын 19 - Японы армийн ахмад Токүгава Ёшитоши, Хино Күмазо нар байлдааны нисэх онгоц жолоодсон Японы анхны офицер болов. ** АНУ-ын тал Доминикан улсын босогчдод шинэ засгийн газраа хүлээн зөвшөөрөх анхааруулга өгөв. Хэрэв хүлээж авахгүй бол АНУ цэргээ оруулна гэж тусгажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 21 - Японы хунтайж Таро Кацүра Ерөнхий сайд болжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 - АНУ-ын Нью-Йорк хотод 80 жүжигчин нэгдэж Америкийн жүжигчдийн холбоог байгуулжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 23 - Египет улсад Асвамын далан байгуулагдаж, албан ёсоор нээлтээ хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 - Японы ерөнхий сайд асан, хунтайж Аритомо Ямагатагын амь насанд халдахыг завдав. * Арванхоёрдугаар сарын 25 - Перу улсын парламент тус улсын ерөнхий сайдаар Элиас Мальпартидаг өргөмжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 26 - Мексикийн хувьсгалын удирдагч Панчо Вилла Сантиаго Тлателолкогын шоронгоос оргов. Тэрээр хил давж АНУ-ын Техас мужийн Эль Пасо хотод бүгжээ. ** Францын ерөнхий сайд Реймонд Пойнкейр ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөхөөр болов. * Арванхоёрдугаар сарын 30 - Балканын эхний дайн албан ёсоор өндөрлөж, Болгар, Грек, Монтенегро, Серби улсууд Турк улсаас цэрэгээ татахаар болжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == === Нэгээс Хоёрдугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 6 – Америкийн нэрт жүжигчин Денни Томас (1991 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 7 – ЗХУ-ын маршал Иван Якубовски (1976 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 19 – Нобелийн шагналт Оросын эдийн засагч Леонид Канторович (1986 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 21 – Нобелийн шагналт Германы биохимич Конрад Эмиль Блох (2000 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 6 – [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийн]] гэргий Эва Браун (1945 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 16 – БНМАУ-ын тайз, дэлгэцийн нэрт жүжигчин, Ардын жүжигчин Дэндэвийн Чимэд-Осор (1987 онд нас барсан) ===Гурваас Дөрөвдүгээр сар === * Гуравдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын пуужингийн инженер Борис Черток (2011 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 16 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Пет Никсон (1993 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 27 - Их Британийн ерөнхий сайд [[Жеймс Каллаган]] (2005 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 8 - Олимпын 3, Дэлхийн 10, Европын 6 удаагийн аварга Норвегийн уран гулгагч Сонья Хение (1969 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 15 - Хойд Солонгосын анхны удирдагч [[Ким Ил Сон]] /[[Ким Ир Сен]]/ (1994 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 19 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Гленн Т.Сиборг (1999 онд нас барсан) === Таваас Зургаадугаар сар === * Тавдугаар сарын 2 - Германы сэтгүүлч, "Аксел Шпрингер" компанийг үндэслэгч Аксел Шпрингер (1985 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 22 - Нобелийн шагналт Английн химич Херберт К.Браун (2004 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 28 - Нобелийн шагналт Австралийн зохиолч Патрик Уайт (1990 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 30 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Жулиус Акселрод (2004 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 8 - NBA буюу Хойд Америкийн үндэсний сагсанбөмбөгийн холбооны комиссар Уольтер Кеннеди (1977 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 23 - Тооцоолон бодох системийг үндэслэгч Алан Тюринг (1954 онд нас барсан) === Долоогоос Наймдугаар сар === * Долоодугаар сарын 4 - Ливан хэлний дүрмийг шинэчлэгч Саид Аки (2014 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 31 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч [[Милтон Фридман]] (2006 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 3 - Европын шинжлэх ухаан, судалгааны зөвлөлийн тэргүүн Фритц Хеллвиг * Наймдугаар сарын 13 - Нобелийн шагналт Италийн биологич Сальвадор Луриа (1991 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 15 - Олимпын алт, хүрэл медальт Японы хөнгөн атлетикч Тажима Наото (1990 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 29 - Олимпын аварга Японы марафонч Сон Китей (2002 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 30 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Эдуард Миллс Пюрселл (1997 онд нас барсан) === Есөөс Аравдугаар сар === * Есдүгээр сарын 22 - Транзисторыг зохион бүтээсэн Германы физикч Херберт Матаре (2011 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 7 - Перу улсын ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдсон улстөрч Фернандо Белаунде Терри (2002 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 17 - Ромын пап I Иоан Павел (1978 онд нас барсан) === Арваннэгээс Арванхоёрдугаар сар === * Арваннэгдүгээр сарын 3 - Парагвай улсын ерөнхийлөгч Альфредо Сроесснер (2006 онд нас барсан) * Арваннэгдүгээр сарын 19 - Нобелийн шагналт [[Румын]] улсын микробиологич Гиорг Эмиль Паладе (2008 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 1 - Дэлхийн худалдааны төвийн барилгын архитекторч Ямасаки Минору (1986 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 22 - АНУ-ын тэргүүн хатагтай Леди Бөрд Жонсон (2007 онд нас барсан) == Нас барсан алдартнууд == === Нэгээс Зургаадугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 28 - [[Эквадор]] улсын ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдсон улстөрч Элой Альфаро Делгадо Габриел (1842 онд төрсөн) * Хоёрдугаар сарын 25 - Люксембургийн их ван IV Гуйллайме (1852 онд төрсөн) * Дөрөвдүгээр сарын 19 - Парагвайн ес дэх ерөнхийлөгч Патрисио Эскобар (1843 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 14 - Дани улсын эзэн хаан VIII Фредерик (1843 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 30 - Нисэх онгоц зохион бүтээгч Вильбур Врайт (1867 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 12 - Нобелийн шагналт Францын эрдэмтэн Фредерик Пасси (1822 онд төрсөн) === Долоогоос Арванхоёрдугаар сар === * Долоодугаар сарын 30 - Японы эзэн хаан Мейжи (1852 онд төрсөн) * Аравдугаар сарын 6 - Нобелийн Энхтайвны шагналт Бельгийн улстөрч Август Мари Франсуа Бернар (1829 онд төрсөн) * Арваннэгдүгээр сарын 12 - Испанийн ерөнхий сайд Хосе Каналехас (алагдсан) (1854 онд төрсөн) * Арванхоёрдугаар сарын 12 - Баварийн ханхүү Луйтпольд (1821 онд төрсөн) == Нобелийн шагналтнууд == Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн хорооноос дараах хүмүүст Нобелийн шагнал олгохоор болжээ. Гэрэлт цамхаг, шаазан шатаах үйлдвэрт автомат уурын хөдөлгүүрийг зохион бүтээснийх нь төлөө Шведийн зохион бүтээгч Густаф Даленд физикийн шагналыг олгохоор болжээ. Харин синтетик материалыг урвалаар гаргаж авсан Францын химич Виктор Гринярд, Гидрогенийн судалгаанд нь үндэслэн Францын химич Поль Сабатье нарт хуваан олгосон юм. Эрхтэн шилжүүлж суулгах суудалгаанд онцгой амжилт гаргасныг нь үнэлэн Францын биологич Алекси Каррельд эрүүл мэндийн салбарын шагналыг олгожээ. Герман хэл дээрх зохиол бүтээлийг дэлхий дахинд таниуцл, уран зохиолын салбарт гавьяа байгуулсныг нь үнэлэн Германы зохиолч Герхарт Хауптманнд уран зохиолын салбарын шагналыг олгосон байна. Нобелийн хамгийн нэр хүндтэй шагнал гэгдэх энхтайвны шагналыг Карнегигийн олон улсын энхтайвны хүрээлэнг үүсгэн байгуулсных нь төлөө Элиху Рүүтэд тус шагналыг олгожээ. Ингэснээр энэ удаагийн Нобелийн шагналын гурвыг нь Францчууд хүртэж Францын шинжлэх ухааны салбар хэрхэн өсөн дэвжиж байгааг дэлхий нийтэд таниулсан юм. Нобелийн шагналтнуудыг дор танилцуулъя. * Физикийн салбарын Нобелийн шагнал - Нильс Густаф Дален * Химийн салбарын Нобелийн шагнал - Виктор Гринярд, Поль Сабатье * Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагнал - Алекси Гаррел * Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагнал - Герхарт Йоханн Роберт Хауптманн * Энхтайвны Нобелийн шагнал - Элиху Рүүт == Гадаад холбоос == {{commonscat|1912}} [[Ангилал:1912 он| ]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] a5um68f1ejmlpsru10req8zhrpmivhl 0 15016 865959 865776 2026-08-13T04:40:04Z Enkhsaihan2005 64429 865959 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хамгийн эртний бөгөөд хоёр дахь том хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Пловдив | native_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 260 | align = center | caption_align = center | image1 = Пловдив.jpg | caption1 = Агаараас харагдах хот | image2 = Roman Theatre Plovdiv.jpg | caption2 = [[Филиппополисын Ромын театр|Ромын театр]] | image3 = 20120922 Cuma Mosque Plovdiv Bulgaria 1.jpg | caption3 = [[Жумая сүм]] | image4 = Nebet hill 2, Plovdiv, Bulgaria.jpg | caption4 = [[Небет Тепе]] | image5 = Plovdiv Old Town (54104573884).jpg | caption5 = [[Хуучин хот (Пловдив)|Хуучин хот]] | image6 = Plovdiv-2020-08-UspPresvBogorodica01.jpg | caption6 = [[Успенскийн сүм, Пловдив|Успенскийн сүм]] | image7 = Eirene mansion, Plovdiv 20170721-IMG 1991 (36127999101).jpg | caption7 = [[Домус Эйрене]] }} | image_flag = Plovdiv flag.svg | flag_size = 110px | image_shield = Plovdiv-coat-of-arms.svg | shield_size = 70px | nicknames = Долоон толгодын хот<br />{{native name|bg|Градът на седемте хълма}} | motto = Эртний ба мөнх<br />{{native name|bg|Древен и вечен}} | mapsize = | map_caption = |pushpin_relief=yes | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ | pushpin_map_caption = [[Болгар]] дахь Пловдивын байршил | coordinates = {{coord|42|9|N|24|45|E|region:BG|display=inline}} | subdivision_type = [[Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Пловдив муж|Пловдив]] | subdivision_name2 = Пловдив-хот | leader_title = [[Пловдив хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Костадин Димитров ([[ГЕРБ]]) | area_total_km2 = 101.98 | elevation_m = 164 |population_density_km2= 3230 | population_as_of = 2024 оны 6 сарын 15 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/en/node/13035|title=Population and Demographic Processes in 2014 (Final data) – National statistical institute|website=www.nsi.bg|access-date=2026-08-12|archive-date=2016-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115165503/http://www.nsi.bg/en/node/13035|url-status=live}}</ref> | population_total = 329,489 | population_blank1_title = [[Хотын бүс|Хотын]] | population_blank1 = 540,609<ref name="Urban area population - Budapest">{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|title=Functional Urban Areas – Population on 1 January by age groups and sex|work=[[Евростат]]|date=2016-04-01|access-date=2026-08-12|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423092357/http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|url-status=live}}</ref> | population_blank2_title = Бөөгнөрөл | population_blank2 = 675,586<ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en|website=eurostat.ec|publisher=Eurostat|date=2017-10-08|access-date=2026-08-12|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055500/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Пловдивчанин/Пловдивчанка ([[Болгар хэл|bg]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 4000 | area_code = (+359) 032 | unemployment_rate = | website = {{URL|https://www.plovdiv.bg/|plovdiv.bg}} | footnotes = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Улсын дугаар]] | blank_info = PB | name = }} '''Пловдив''' ({{lang-bg|Пловдив}}) нь [[Болгар]]ын нийслэл [[Софи]] хотын дараа орох 2 дахь том хот бөгөөд 380,638<ref name="grao.bg">[http://www.grao.bg/tna/tab01.html Иргэний Бүртгэл, Захиргааны Үйлчилгээний сайт: Хүн ам, оршин суугчдын хүснэгт. 2009 оны 11 сарын 15-ны байдлаар (Болгар хэлээр). 2009 оны 12 сарын 31-нд авсан]</ref> оршин суугчтай. 6,000 гаруй жилийн түүхтэй тус хот нь хүн төрөлхтний хамгийн урт түүхтэй хотуудын нэг болно<ref name="Rodwell">{{cite book | last =Rodwell | first =Dennis | title =Conservation and Sustainability in Historic cities | url =https://archive.org/details/conservationsust0000rodw | publisher =Blackwell Publishing| year =2007 | isbn =1405126566 | page =[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19] }}</ref>. Эрт цагт ''Филиппоуполис'' гэгддэг байсан тус хот нь өдгөө Болгарын өмнөд хэсэг дэх [[Пловдив муж]]ийн засаг захиргааны төв бөгөөд 3 хэсгээс бүрдэнэ (Пловдив, Марица, Родопи). Болгар улсын эдийн засаг, зам тээвэр, соёл боловсролын чухал төв юм<ref name="ppdv">{{cite book |last=|first= |title=Пътеводител България |publisher=ТАНГРА ТанНакРа ИК |location=София |pages=138 |language=Болгар |isbn=954-9942-32-5 |year=2002 |author=avtori Evgeni Dinchev ... et al. }}</ref>. Пловдив хотын байгаа газарт [[Эртний Ром]]ын хот байгуулагдахаас өмнө Фракийн суурин байжээ. Дундад зууны үед стратегийн чухал байрлалтай байсан тул [[Византийн Эзэнт Гүрэн]], [[Болгарын Хаант Улс]]ын хооронд шилжиж ирэв. 14-р зуунд [[Османы Эзэнт Гүрэн|Османы]] захиргаанд оржээ. 1878 онд Пловдив нь Османы эзэнт гүрний автономит бүс болох [[Зүүн Румель|Зүүн Румелийн]] нийслэл болж, улмаар 1885 онд [[Болгарын нэгдэл|Болгар улс нэгдэхэд]] [[Болгарын Вант Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Пловдив хот нь Пловдивын тэгш өндөрлөгийн өмнөд хэсэгт, [[Марица гол]]ын хоёр эрэгт оршино. Зарим нь 250 метрээс ч дээш өндөртэй, [[сиенит]]эн чулуулаг бүхий долоон толгой дээр байгуулагдсан тул Болгарчууд "Долоон толгойн хот" гэж нэрлэх нь бий. ==Зургийн цомог== <gallery perrow=5> Зураг:RomanTheaterPlovdiv.jpg| Пловдив дахь Ромын театр Зураг:Sveta-Bogoroditsa-Church-Plovdiv.jpg| Ариун Маригийн сүм Зураг:Plovdiv-Musical-dance-art-academy.jpg| Ромын Амфитеатр ба Хөгжим, урлаг, бүжгийн академи Зураг:Plovdiv Kapana.jpg| Капана дүүрэг Зураг:Plovdiv-princess-road-imagesfrombulgaria.JPG| Пловдив хотын байдал Зураг:Monument of Khan Krum in Plovdiv.jpg| Дундад зууны Болгарын хан Крумын хөшөө Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv.jpg| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv (1).JPG| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv (2).JPG| Протестант сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv.jpg| Протестант сүм Зураг:Plovdiv-North-Ivelin.jpg| Хойд хэсгээс харсан байдал Зураг:Plovdivpanorama.jpg| Дэлгэмэл зураг Зураг:Plovdiv balkan-1-.jpg| [[Балкан уул]]ын наана орших Пловдив хот </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Plovdiv|Пловдив}} * [http://www.pbase.com/ngruev/plovdiv&page=all Пловдивын зураг (хуучин хот)] * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1948/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdiv.org/ Пловдивын вэб хуудас, виртуал аялал] * [http://www.plovdiv.bg Албан ёсны вэбсайт] * [http://www.oldplovdiv.com/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdivmap.com/Plovdiv1.htm Пловдивын газрын зураг] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Пловдив| ]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:Пловдив мужийн суурин]] iug1k1w0rqz1075diqt2e4lmcu98qy6 0 15171 865994 860238 2026-08-13T08:32:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865994 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын эдийн засгийн байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага | native_name = Organisation de coopération et de développement économiques | abbreviation = {{hlist|OECD|{{lang|fr|OCDE|italics=no}}}} | native_name_lang = fr | logo = OECD logo.svg | logo_size = | image = Château de la Muette, Paris 20 March 2019 004.jpg | caption = [[Парис]]т байрлах төв байр болох [[Ла Мюэт ордон]] | map = [[File:OECD members applicants map.svg|300px]] | map_size = | map_caption = {{legend|#1a4066|Гишүүн орнууд|border=1px #000 solid;}} {{legend|#9fd8ed|Өргөдөл гаргасан|border=1px #000 solid;}} | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | headquarters = [[Ла Мюэт ордон]]<br />[[Парис]], Франц | leader_title = [[#Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name = [[Матиас Корманн]] | membership = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 38 улс<ref name=membership/><ref name=CRI38/> |{{flaglist|Австрали}} |{{flaglist|Австри}} |{{flaglist|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |{{flaglist|Бельги}} |{{flaglist|Герман}} |{{flaglist|Грек}} |{{flaglist|Дани}} |{{flaglist|Израил}} |{{flaglist|Ирланд}} |{{flaglist|Исланд}} |{{flaglist|Испани}} |{{flaglist|Итали}} |{{flaglist|Канад}} |{{flaglist|Колумби}} |{{flaglist|Коста-Рика}} |{{flaglist|Латви}} |{{flaglist|Литва}} |{{flaglist|Люксембург}} |{{flaglist|Мексик}} |{{flaglist|Нидерланд}} |{{flaglist|Норвеги}} |{{flaglist|Нэгдсэн Хаант Улс}} |{{flaglist|Өмнөд Солонгос}} |{{flaglist|Польш}} |{{flaglist|Португал}} |{{flaglist|Словак}} |{{flaglist|Словени}} |{{flaglist|Турк}} |{{flaglist|Унгар}} |{{flaglist|Финланд}} |{{flaglist|Франц}} |{{flaglist|Чили}} |{{flaglist|Чех}} |{{flaglist|Швед}} |{{flaglist|Швейцар}} |{{flaglist|Шинэ Зеланд}} |{{flaglist|Эстони}} |{{flaglist|Япон}} }} | budget = €{{FXConvert|EUR|903.024|m|lk=on}} (2023)<ref name="fstate"/> | languages = {{hlist|Англи|Франц}} | leader_title2 = Орлогч | leader_name2 = {{ubl|Масаки Ясүши|Франтишек Ружичка|Фабриция Лапекорелла|[[Мэри Бет Гудман]]}} | established = {{Ublist|• {{start date and age|1948|4|16|df=yes|p=1}} [[#Европын Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|OEEC]]|• {{start date and age|df=yes|p=1|1961|9|30}} OECD}} | website = {{URL|www.oecd.org/|OECD.org}} | footnotes = }} '''Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD}}, {{lang-fr|Organisation de coopération et de développement économiques, OCDE}}) нь [[ардчилал|төлөөллийн ардчилал]], [[чөлөөт зах зээл]]ийн эдийн засгийн зарчмуудыг хүлээн зөвшөөрдөг 36 гишүүн орноос бүрдэх олон улсын байгууллага юм. Тус байгууллагын ихэнх гишүүд нь [[өндөр орлоготой эдийн засаг]]тай, [[хүний хөгжлийн индекс]] өндөртэй, хөгжилтэй орнууд болно. 1948 онд Францын Роберт Маржолингаар удирдуулж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[Европ]]ыг сэргээн байгуулах [[Маршаллын төлөвлөгөө]]г хэрэгжүүлэх зорилгоор '''Европын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for European Economic Co-operation, OEEC}}) нэртэйгээр байгуулагджээ. Хожим нь Европоос гадуур орнуудад гишүүнчлэл олгох болсон. [[1961]] онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн конвенцын дагуу Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага нэртэйгээр өөрчлөн байгуулагджээ. Төв нь [[Парис]] дахь ''Château de la Muette''-д байрладаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|OECD|ЭЗХАХБ}} * [http://www.oecd.org/ Organisation for Economic Co-operation and Development] * [http://www.oecdforum.org/ OECD форум] * [https://web.archive.org/web/20100114191915/http://www.oecdobserver.org/ The OECD Observer] === Видео бичлэгүүд === * [http://www.youtube.com/user/oecden OECD-н YouTube суваг] * [http://www.youtube.com/user/DevCentre YouTube дээрх OECD-н хөгжлийн төв] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{Coordinate|NS=48.8619|EW=2.2696|type=landmark|dim=250|region=FR-75}} [[Ангилал:ЭЗХАХБ| ]] [[Ангилал:Европын улс хоорондын хамтын ажиллагаа]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] 8ogot861w7d9os5o96ha00zjci3hnqo 0 15310 865970 792630 2026-08-13T04:48:38Z Enkhsaihan2005 64429 865970 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Мартина Навратилова |бүтэн нэр = |зураг =Navratilova-PragueOpen2006-05 cropped.jpg |хэмжээ =200px |зургийн тайлбар =2006 оны 5 сард Прагийн нээлттэй тэмцээний үеэр |спорт =[[Теннис]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =1956 оны 10 сарын 18 |төрсөн газар =[[Прага]], [[Чехословак]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|Их Дуулга}} {{МедальБусад|Аварга|1981, 1983, 1985|[[Австралийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Австрали]]}} {{МедальБусад|Аварга|1982, 1984|[[Францын нээлттэй тэмцээн (теннис)|Франц]]}} {{МедальБусад|Аварга|1978, 1979, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1990|[[Вимблдон (теннис)|Вимблдон]]}} {{МедальБусад|Аварга|1983, 1984, 1986, 1987|[[АНУ-ын нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ]]}} }} '''Мартина Навратилова''' ({{lang-cs|Martina Navrátilová}}, 1956 оны 10 сарын 18-нд [[Чехословак]]ийн [[Прага]]д төрсөн) нь Чех-Америкийн теннисчин юм. [[Эмэгтэйчүүдийн теннисний дэлхийн шилдэг теннисчдийн жагсаалт|Дэлхийн №1]] теннисчин асан [[Билли Жин Кинг]] 2006 онд түүний тухай "Тэр ганцаарчилсан, хос, холимог хосын төрөл дэх бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг теннисчин."<ref>{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/usopen06/news/story?id=2578105 |publisher=[[ESPN]] |title=Act II of Navratilova's career ends with a win | accessyear=2010|accessdate=1 сарын 19}}</ref> гэж хэлсэн байдаг. Навратилова [[Их Дуулга (теннис)|Их Дуулга]]д ганцаарчилсан төрлөөр 18 удаа, эмэгтэй хосын төрлөөр 31 удаа (бүх цаг үеийн дээд амжилт), холимог хосын төрлөөр 10 удаа түрүүлсэн. Тэрээр [[Вимблдон (теннис)|Вимблдон]]ы ганцаарчилсан төрлийн шигшээд 12 удаа шалгарснаас 1982-оос 1990 оны хооронд завсаргүй 9 удаа хүрсэн бөгөөд 9 удаа түрүүлсэн амжилт нь эмэгтэйчүүдийн хувьд дээд амжилт юм. Түүнээс гадна хосын төрлийг оролцуулбал 20 удаа түрүүлсэн нь Кингтэй ижил бөгөөд мөн л дээд амжилт болно. Ганцаарчилсан, хос, холимог хосын төрлөөр аль алинд нь карьерынхаа туршид бүх Их Дуулгад түрүүлсэн амжилтыг 3-хан эмэгтэй теннисчин үзүүлсний нэг нь Навратилова юм. Тэр 1968 оноос эхэлсэн [[Теннисний түүх#Нээлттэй үе|"Нээлттэй үе"-д]] ганцаарчилсан (167) болон хосын төрлөөр (177) хамгийн олон тэмцээнд түрүүлсэн тамирчин юм. Мөн 74 тоглолтод дараалан ялсан амжилт нь нээлттэй үеийн дээд амжилт болно. Түүгээр ч барахгүй нээлттэй үе дэх дараалсан ялалтын хамгийн шилдэг 6 үзүүлэлтийн гурвыг тэр эзэмшдэг. Навратилова, [[Маргарет Курт]], [[Морин Коннолли]] нар 6 удаа дараалж Их Дуулгад түрүүлсэн дээд амжилтыг хамтран эзэмшдэг юм. Түүнчлэн Навратилова 11 Их Дуулгад дараалж шигшээ тоглолтод шалгаран үлдсэн нь зөвхөн [[Штеффи Граф]]ын (13) дараа л орно. Эмэгтэй хосын төрөлд Навратилова болон [[Пам Шрайвер]] нар 109 дараалан ялснаас гадна 1984 онд Их Дуулгын 4 тэмцээнд бүгдэд нь түрүүлсэн гайхамшигтай амжилт үзүүлжээ. Тэд хамтдаа 20 Их Дуулга хүртсэн нь [[Луйз Бру Клэпп]], [[Маргарет Озборн дюПон]] нарын дээд амжилттай зэрэгцдэг билээ. Чехословакт төрсөн тэрээр 1975 онд 18 настайдаа Чехословакийн иргэншлээсээ татгалзаж<ref>[http://www.buzzle.com/articles/183038.html Navratilova Czechs in to Homeland]</ref>, АНУ-аас улс төрийн орогнол хүссэн. Тэр үед Навратиловаг Чехословакийн Спортын Холбоо хэт америкжиж байгаа учраас сургуульдаа буцан ирж, теннисийг хоёрдугаарт тавихыг шаардаж байсан аж<ref>["Martina Defects for Love Set",''St. Petersburg Independent'', September 8, 1975, page 1-C]</ref>. Навратилова 1981 онд АНУ-ын иргэний харьяалалтай болсон бөгөөд 9, 2008 оны 1 сарын 9-нд Чехийн иргэншлээ сэргээлгэжээ<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3528622.ece|title=Martina Navratilova gets passport on rebound|author=Tim Reid|date=2008-03-12|publisher=[[The Times]] ([[United Kingdom]])|access-date=2010-01-19|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604145404/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article3528622.ece|url-status=dead}}</ref>. Тэрээр энэ тухай Америкийн иргэншлээсээ татгалзах бодолгүй бөгөөд улс төрийн ямар нэгэн санаа зорилго байхгүй <ref>"Би [[Чех|эх орондоо]] хайртай. Одоо эх орон маань чөлөөт, ардчилсан орон болсон. Гэхдээ миний гэр энд, [[Америк]]т бий. Би 1975 оноос энд амьдарч байгаа, цаашид ч эндээ амьдарна."{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/martina-navratilova/my-dual-citizenship-why-_b_93364.html|title=My Dual Citizenship: Why Did the Media Get It So Wrong?|author=Martina Navratilova|date=2005-03-25|publisher=[[Huffington Post]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.martinanavratilova.com/citizen.html|title=My Dual Citizenship: Why Did the Media Get It So Wrong?|author=Martina Navratilova|publisher=Martina Navratilova}}</ref> гэж өгүүлсэн юм. == Эшлэл == {{Reflist}} == Видео == ''1978 оны Вимблдоны шигшээ тоглолт – Навратилова, Эверт нар (2003)'' 2005 оны 8 сарын 16-нд ДВД нь худалдаанд гарсан, Хугацаа: 102 минут, ASIN: B000A343R8 == Гадны холбоосууд == {{commons|Martina Navratilova|Мартина Навратилова}} * {{wta|id=5744|name=Мартина Навратилова}} * {{FedCupplayerlink|id=20000724}} * [https://web.archive.org/web/20080928004253/http://www.czech.cz/en/czech-republic/history/famous-czechs-of-the-past-century/martina-navratilova/ Мартина Навратилова] - профиль * [http://www.tennisfame.com/famer.aspx?pgID=867&hof_id=219 Олон Улсын Теннисний Алдрын танхим дахь профиль] * [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/wimbledon_history/3742061.stm BBC дахь профиль] * [http://espn.go.com/sportscentury/features/00016378.html ESPN.com дахь нийтлэл] * [https://web.archive.org/web/20120301210616/http://www.outsports.com/tennis/2005/0412martina.htm outsports.com дахь ярилцлага] {{DEFAULTSORT:Навратилова, Мартина}} [[Ангилал:Чехийн теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ижил хүйстэн спортод]] [[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]] [[Ангилал:Чехийн гавьяаны медаль шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Чехословакийн хүн]] [[Ангилал:Чехүүд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] rtkrksbqnud0lxyrzazr2uf22bpgb2b 0 17325 865976 782509 2026-08-13T05:29:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865976 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Фрэнк Лампард | image = [[File:Frank Lampard v PSG 2014.jpg|230px]] | image_size = 200px | caption = Лампард [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] ([[2014]]) | fullname = Фрэнк Жэймс Лампард<ref name="PFA 358">{{cite book| last = Hugman| first = Barry J.| title = The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005| publisher = Queen Anne Press| year = 2005| page = 358| isbn = 1-85291-665-6 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1978|6|20|df=y}}<ref name="PFA 358"/> | birth_place = [[Англи]], [[Лондон]] | height = 1.84 [[Метр|м]]<ref name="Chelsea FC Players Profile">{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~6076,00.html|title=Frank Lampard Profile|publisher=Chelsea FC|date=8 December 2009|accessdate=8 December 2009}}</ref><ref>{{cite web|url = http://origin-www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~6076,00.html|title = Premier League Player Profile|accessdate = 5 May 2014|publisher = Premier League|archive-date = 17 Арван хоёрдугаар сар 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141217010342/http://origin-www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0%2C%2C12306~6076%2C00.html|url-status = dead}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 1994–1995 | youthclubs1 = [[Вест Хэм Юнайтед]] | years1 = 1995–2001 | years2 = 1995–1996 | years3 = 2001–2014 | clubs1 = [[Вест Хэм Юнайтед]] | clubs2 = → [[Суонси Сити]]<br>(зээл) | clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps1 = 148 | caps2 = 9 | caps3 = 429 | goals1 = 24 | goals2 = 1 | goals3 = 147<!-- Note to editors: Only appearances and goals from DOMESTIC LEAGUE GAMES go in this infobox. Stats from cup competitions are not included--> | nationalyears1 = 1997–2000 | nationalyears2 = 1998 | nationalyears3 = 1999– | nationalteam1 = Англи (21-) | nationalteam2 = Англи Б | nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] | nationalcaps1 = 19 | nationalcaps2 = 1 | nationalcaps3 = 105 | nationalgoals1 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalgoals3 = 29 | club-update = 2014 оны 5 сарын 4 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 4 }} '''Фрэнк Жеймс Лампард''' ({{lang-en|Frank James Lampard, Jr.}}, ''[[1978]] оны [[6 сарын 20|зургаадугаар сарын 20-нд]] [[Лондон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Лампард аав Фрэнк Ричард Жорж Лампардын тоглодог байсан [[Лондон]]ы [[Вест Хэм Юнайтед]]аас мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн ажээ. [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] [[2001]] онд түүнийг 11 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] элсүүлсэн түүхтэй. [[2014]] оны [[5 сарын 23|тавдугаар сарын 23-нд]] Лампард Челсигээс явахаар шийдсэнээ зарлаж,<ref name=Released>{{cite news|title=Clubs submit retained and released lists|url=http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/may/premier-league-clubs-submit-retained-and-released-lists.html|accessdate=23 May 2014|newspaper=[[Premier League]]|date=23 May 2014|archive-date=4 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504185633/http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/may/premier-league-clubs-submit-retained-and-released-lists.html|url-status=dead}}</ref><ref name=ReleasedITV>{{cite news|title=Chelsea let Lampard and Cole leave club|url=http://www.itv.com/sport/football/article/2014-05-23/chelsea-let-lampard-and-cole-leave-club/|accessdate=23 May 2014|newspaper=[[ITV (TV network)|ITV]]|date=23 May 2014}}</ref> [[6 сарын 3|зургаадугаар сарын 3-нд]] баталгаажуулсан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27673942 |title=Frank Lampard: Chelsea midfielder to leave Stamford Bridge |publisher=BBC Sport |date= |accessdate=2014-06-03}}</ref> ==Шигшээ== Лампард Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд анх 1999 оны аравдугаар сард багтаж байснаас хойш өдгөө 89 тоглолтонд оролцож 22 гоол оруулжээ. 2004, [[2005]] оны Английн шилдэг тоглогчийн санал асуулгад хоёр жил дараалан өрсөлдөж байв. [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2004]] тэмцээнд дөрвөн тоглолтонд гурван гоол, [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-ий]] урьдчилсан шатны тоглолтуудад таван гоол тус тус оруулж [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] мэргэн буучаар шалгарч байлаа.[[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] урьдчилсан шатны тоглолтуудад дөрвөн гоол оруулж Английг [[Өмнөд Африк]] улсад зохиогдсон ДАШТ-д оролцох эрхийг авахад их хувь нэмэр оруулсан билээ. [[Файл:Frank Lampard 2010.JPG|130px|thumb|right|Фрэнк Лампард [[Английн Премьер лиг]]ийн тоглолтонд гоол оруулаад баярлаж буй нь]] == Хувийн амьдрал == Английн Брентвуд хотын удаан жилийн түүхтэй сургуулийг төгссөн нэгэн ажээ. 2000 онд Лампард, [[Манчестер Юнайтед]]ийн [[Рио Фердинанд]] болон [[Вестхэм Юнайтед]]ийн Кирон Дайер нарыг [[Кипр]] улсын Айя-Напа хотод амарч байх үеийнх нь бичлэгийг ''Канал 4'' телевиз баримтжуулан 2004 онд дэлгэцнээ гаргасан нь ихээхэн шуугиан тарьж байв.<ref>{{cite news | date=15 August 2004 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040815/ai_n12590242 | title=Channel 4 to show alleged Premiership sex video | publisher=CBS Interactive Inc | accessdate=23 November 2008 | author=Stephen Naysmith | archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070124051743/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20040815/ai_n12590242 | url-status=dead }}</ref> Өдгөө Лампард Английн өмнөд нутгийн Суррей хотод ганцаараа амьдардаг ба тэр Луна, Исла нарын хоёр охинтой. Охидууд нь ээж Элен Ривастайгаа амьдардаг ажээ.<ref>{{cite news| date=|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celeb_news/Celebrity_news_Elen_Rives_gives_birth_hours_after_Frank_wins_the_cup_article_120531.html| title=Rives gives birth to footballer's second daughter| publisher=nowmagazine.co.uk|accessdate=3 July 2007}}</ref> ==Амжилт== ;Вест Хэм Юнайтед * [[Интертото цом]]ын эзэн ('''1'''): 1999 * '''Нийт: 1 цом''' ;Челси * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] түрүү ('''3'''): 2004/05, 2005/06, 2009/10 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] түрүү ('''4'''): 2007, 2009, 2010, 2012 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] түрүү ('''2'''): 2005, 2007 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] түрүү ('''2'''): 2005, 2009 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2012 * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2013 * '''Нийт: 13 цом''' ;Хувийн * Оны шилдэг тоглогч - тоглогчид ('''1'''): 2005 * Оны шилдэг тоглогч - сэтгүүлчид ('''1'''): 2005 * Оны шилдэг тоглогч - хөгжөөн дэмжигчид ('''1'''): 2005 * Оны шилдэг хагас хамгаалагч - [[УЕФА]] ('''1'''): 2008 * Дэлхийн мөрөөдлийн баг - [[ФИФПРО]] ('''1'''): 2005 * Премьер лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''4'''): 2003 оны 9 сар, 2005 оны 4 сар, 2005 оны 10 сар, 2008 оны 10 сар * Премьер лигийн 10 улирлын шилдэг тоглогч ('''1'''): 2010 * Оны шилдэг тоглогч - Премьер лиг ('''2'''): 2005, 2006 * Оны шилдэг тоглогч - ([[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ]]) ('''2'''): 2004, 2005 * Европын бэлгэдлийн баг - УЕФА ('''1'''): 2004 * Оны шилдэг тоглогч - Барклайс ('''2'''): 2005, 2006 * Челсигийн шилдэг тоглогч ('''3'''): 2004, 2005, 2009 * Бэлгэдлийн баг - АХХ ('''3'''): 2004, 2005, 2006 * Бэлгэдлийн баг - ЕСМ ('''3'''): 2005, 2006, 2010 * FWA Tribute Award ('''1'''): 2010 * Алдрын танхим - Барклайс ('''1'''): 2005 * Премьер лигийн улирлыг оновчтой дамжуулалтаар тэргүүлэгч ('''2'''): 2005, 2010 * Челсигийн улирлын мэргэн бууч ('''3'''): 2005, 2006, 2008 * Премьер лигийн сарын онцлох гоол ('''1'''): 2010 оны 4 сар * Английн цомын шилдэг тоглогч ('''3'''): 2007, 2009, 2010 * Английн лигийн цомын шилдэг тоглогч ('''2'''): 2005, 2007 * Барклайс Эшиа Трофи тэмцээний шилдэг тоглогч ('''2'''): 2003, 2011 * Премьер лигт хамгийн олон гоол хагас хамгаалагч ('''1'''): 150 гоол == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * {{soccerbase|4370}} * [https://web.archive.org/web/20140103202229/http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/1978-06-20_23_14_40.html Профайл - ''Chelsea-fc.ru''] {{ref-ru}} * [http://www.chelseafc.com/first-team/player/6076/title/frank-lampard Профайл - ''Chelseafc.com''] {{ref-en}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=185385/index.html Профайл - ''Fifa.com''] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/england/All-Teams/Players/L/Frank-Lampard%20jnr Профайл - ''Thefa.com''] {{ref-en}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/frank-lampard/ Профайл - ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/footballer/107/ Профайл - ''Football-lineups.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/en/frank-lampard/profil/spieler_3163.html Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{2004 оны ЕАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Лампард, Фрэнк}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Суонси Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Дерби Каунти багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Челси багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер]] [[Ангилал:Лондоны тамирчин]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] c32agqmcle030b39kmzz7e6m1vpu1lt 0 19373 865956 865518 2026-08-13T04:32:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865956 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-08-13 04:32:56 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] pqo91rtpmupaa4ksdyf2qp607moohc3 0 19582 865975 865521 2026-08-13T05:25:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865975 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 19883 865851 795779 2026-08-12T13:12:39Z Zafer 24674 Photo changed 865851 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 |name = Дирк Кёйт |image = [[file:Dirk Kuyt Fenerbahçe 20260805 (1) (cropped).JPG|200px]] |image_size = 200 |caption = Кёйт [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахчед]] ([[2026]]) |fullname = Дирк Кёйт<ref>{{cite web|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=8 June 2013|format=[[Portable Document Format|PDF]]}}</ref> |birth_date = {{birth date and age|1980|7|22|df=y}} |birth_place = [[Нидерланд]], [[Катвейк-ан-Зе]] |height = 1.84 [[Метр|м]]<ref>{{cite web|title=Dirk Kuyt|url=http://dailymail.touch-line.com/stats/?pStr=Player&plid=9936|work=Mail Online|publisher=Associated Newspapers|accessdate=9 June 2013|archive-date=16 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://archive.is/20130616062421/http://dailymail.touch-line.com/stats/?pStr=Player&plid=9936|url-status=dead}}</ref> |currentclub = [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]] |clubnumber = 11 |position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|төвийн]] болон [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|жигүүрийн довтлогч]] |youthyears1 = 1985–1998 |youthclubs1 = [[Квик Бойз]] |years1 = 1998–2003 |clubs1 = [[Утрехт (хөлбөмбөгийн баг)|Утрехт]] |caps1 = 160 |goals1 = 51 |years2 = 2003–2006 |clubs2 = [[Фейеноорд]] |caps2 = 101 |goals2 = 71 |years3 = 2006–2012 |clubs3 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |caps3 = 208 |goals3 = 51 |years4 = 2012– |clubs4 = [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]] |caps4 = 63 |goals4 = 18 |nationalyears1 = 2004–2014 |nationalteam1 = [[Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Нидерланд]] |nationalcaps1 = 103 |nationalgoals1 = 24 |pcupdate = 2014 оны 5 сарын 9 |ntupdate = 2014 оны 7 сарын 12 }} '''Дирк Кёйт''' ({{lang-nl|Dirk Kuijt}}, ''[[1980]] оны [[7 сарын 22|долоодугаар сарын 22-нд]] [[Катвейк-ан-Зе]] дүүрэгт төрсөн'') — [[Нидерланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[турк]]ийн [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]] болон [[Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Нидерландын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Фейеноорд]]ын [[2005]]-[[2006]] оны ахлагч Кёйт [[Нидерландын хөлбөмбөгийн лиг|I]] болон II лигт [[1999]]-2006 онд 233<ref name=lfchist>{{Cite web| title=Detailed stats and profile of Liverpool's Dirk Kuyt| publisher=LFChistory.net| url=http://www.lfchistory.net/redcorner_articles_view.asp?article_id=1202| accessdate=29 August 2006| archive-date=12 Зургадугаар сар 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080612131436/http://www.lfchistory.net/redcorner_articles_view.asp?article_id=1202| url-status=dead}}</ref> тоглолтонд, тэр дундаа [[2001]] оны гуравдугаар сараас 2006 оны дөрөвдүгээр сарын хооронд дараалсан 179 тоглолтонд гарааны тоглогчоор оролцож байлаа. [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] түүнтэй [[2006]] оны [[8 сарын 18|наймдугаар сарын 18-нд]] гэрээлж, [[8 сарын 26|наймдугаар сарын 26-нд]] [[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэмтэй]] тоглоход сэлгээгээр гараалуулжээ. Улмаар [[9 сарын 20|есдүгээр сарын 20-нд]] [[Ньюкасл Юнайтед]]тай тоглоход анх гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/5351794.stm |title=Liverpool 2–0 Newcastle |publisher=[[BBC Sport]] |accessdate=21 September 2006 | date=20 September 2006 | first=Ian | last=Hughes}}</ref> Кёит [[2012]] оны [[6 сарын 3|зургаадугаар сарын 3-нд]] [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахчетай]] гурван жилээр гэрээлэв.<ref>[http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=29484 Kuyt to set for Fenerbahçe]</ref> ==Шигшээ== [[Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Нидерландын шигшээд]] [[Марко ван Бастен]]ы шийдвэрээр [[2004]] оны есдүгээр сард гараалсан Кёйт [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]] болон [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]], [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-д]] амжилттай тоглосон. ==Амжилт== ;Утрехт * [[Нидерландын хөлбөмбөгийн цом|Нидерландын цомын]] эзэн: 2002/03 ;Ливерпүүл * [[Английн Премьер лиг|Английн лигийн]] дэд байр: 2008/09 * [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] дэд байр: [[2007]] (гоолдсон) * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] эзэн: 2012 ;Фенербахче * [[Туркийн хөлбөмбөгийн лиг|Туркийн аварга]]: 2013/14 * [[Туркийн хөлбөмбөгийн цом|Туркийн цомын]] эзэн: 2012/13 ;Нидерланд * [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] хүрэл медаль * [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] мөнгөн медаль * [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны ДАШТ-ий хүрэл медаль ;Хувийн * Нидерландын лигийн мэргэн бууч: 2004/05 * Нидерландын лигийн шилдэг тоглогч: 2005/06 == Эшлэл == {{Reflist}} == Холбоос == * [http://www.dirkkuytfoundation.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-en}} * {{twitter|Dirk_18_Kuyt|Дирк Кёйт}} * [http://www.liverpoolfc.tv/team/first-team/player/18-dirk-kuyt Профайл - Ливерпүүл] {{ref-en}} * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=1162 Профайл - LFCHistory.net] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090520014612/http://www.liverpoolfc.ru/player.php?id=43 Профайл - LiverpoolFC.ru] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20080921192004/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=36524 Үзүүлэлт - Soccerbase.com] {{ref-en}} {{Фенербахче багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Кёйт, Дирк}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Нидерландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Утрехт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фейеноорд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фенербахче багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Нидерландын лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] 7o39zl0yog4p2jbq0buuoewlqtzlov5 0 20819 865997 830196 2026-08-13T09:19:25Z ~2026-44256-45 106764 /* */ 865997 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн Азийн хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Манж хэл | nativename = {{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ<br />ᡤᡳᠰᡠᠨ}} | image = Manju gisun.svg | imagescale = 0.2 | imagecaption = [[Монгол цагаан толгой|Монгол бичгээр]] бичсэн {{transliteration|mnc|Manju gisun}} («манж хэл») | states = [[Хятад]] | region = [[Манжуур]] | ethnicity = [[Манжууд]] | speakers = 20 төрөлх хэлтэн<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/18/language/mnc/ |title = Манжийн угсаатны судалгаа |date = 2016-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161217235916/https://www.ethnologue.com/18/language/mnc/ |archive-date=2016-12-17 |url-status=dead}}</ref> | speakers2 = Олон мянган хоёрдогч хэрэглэгчид<ref name="takungpao">{{cite news| url=http://news.takungpao.com/paper/q/2015/0426/2982819.html |script-title=zh:抢救满语振兴满族文化 | language=zh | date=2015-04-26 |access-date=2020-05-14 |archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108152605/http://news.takungpao.com/paper/q/2015/0426/2982819.html}}</ref><ref name="chinanews">[https://web.archive.org/web/20220409052318/https://www.chinanews.com.cn/cul/2012/03-06/3720158.shtml China News (originally Beijing Morning Post): Manchu Classes in Remin University (Simplified Chinese)]</ref><ref name="ifeng">[https://web.archive.org/web/20200402064400/http://news.ifeng.com/gundong/detail_2011_12/12/11251077_0.shtml Phoenix Television: Jinbiao's 10-year Manchu Dreams]</ref> | date = 2007<!--same date in E17--> | ref = e18 | familycolor = Алтай | fam1 = [[Манж-Тунгус хэлний язгуур|Тунгус]] | fam2 = Өмнөд | fam3 = [[Зүрчид хэлнүүд|Зүрчид]] | fam4 = Манж–[[Сибе хэл|Сибе]] | script = [[Манж цагаан толгой]] | nation = {{flag|Чин улс}} | map2 = Lang Status 20-CR.svg | mapcaption2 = {{small|[[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн мөхөх аюулд орсон хэлнүүдийн атлас]]ын ангилалын системд "Мөхөх аюулд орсон" гэж ангилсан}} | iso2 = mnc | iso3 = mnc | glotto = manc1252 | glottorefname = Manchu | notice = IPA | ancestor = [[Зүрчид хэл]] }} '''Манж хэл''' (манж. {{юникодмонголжижиг|lang=mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ<br>ᡤᡳᠰᡠᠨ}}, ''manju gisun'') бол [[Алтай хэлний язгуур]]ийн [[Манж-Тунгус хэлний бүлэг|Манж-Тунгус хэлний бүлгийн]] Манжуурын дэд бүлэгт багтах хэл юм. [[Манж]] хэлээр [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Манж үндэстэн|Манж]], Тунгус, Эвэнк үндэстнүүд ярилцана. Бичгийн бичгийн систем нь монгол бичгээс санаа авч зохиосон Манж бичгийг ашигладаг. ==Гарал ба Хэв шинж== Манж хэл нь мөхсөн [[Зүрчид]] хэлнээс улбаатай бөгөөд түүхийн он удаан жилийн турш хувьсаж өөрчлөгдсөөр одоогийн хэв шинжээ олсон байна. 13-р зуунд Зүрчид угсааны [[Алтан улс]], [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсад]] эзлэгдсэнээр бүрэн сүйрсэн боловч 17-р зуунд Зүрчид угсааны үндэстэн гарч ирсэн нь Манж үндэстэн байсан. Тэдний хэл аялгуу нь мөхсөн Зүрчид хэлний хэв шинжийг хадгалсан манж хэл байлаа. Гэхдээ Манж хэл нь яг Зүрчид хэл биш бөгөөд түүхийн маш урт хугацааны туршид өөрчлөгдөн бий болсон шинэ хэл юм. Манж хэл нь [[Монгол хэл]] болон [[Хятад хэл|Хятад хэлний]] үгсээр баяжсан, дүрмийн хувьд аль алины шинжийг хадгалсан хэл юм. Хэл шинжээчид Манж хэлийг Алтай язгуурын хэлэнд багтаан үздэг бөгөөд хэлний гарал үүсэл нь хятадын хойд хэсэгт бүрэлдсэн гэж үздэг байна. [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] үед Манж хэл нь "Чин хэл", "Улсын хэл" гэх мэт нэршилтэй байсан бөгөөд нийт 25 гийгүүлэгчтэй. Үүний 3 нь хятад хэлнээс зээлдсэн туслах авиа юм. Үндсэн 6 эгшигтэй ба урт ба богиноор дуудна гэсэн ойлголт байдаггүй. Өгүүлбэрийн бүтэц нь Өгүүлэгдэхүүн нь эхэнд, тусагдахуун нь дунд, өгүүлэхүүн нь адагт гэсэн зохион байгуулалттай. Манж хэлэнд монгол хэлний нөлөө их бий. Юань улс унасны дараа ч зарим манж хүмүүс хэсэг хугацааны туршид монгол нэр авч хэрэглэсээр байжээ. Манж хэлний мөхөл 19-р зуунаас эхэлсэн ба 19-р зууны сүүл гэхэд манжийн хааны ордонд манжаар ярих хүн ховор болсон ч монголчууд манж хэл бичгийг сайн мэддэг хэвээр байв. Тэд монгол бичгээс санаа авч босоо бичдэг манж үсгийг зохиожээ. * *25 гийгүүлэгч нь Манж-Чин улсын үед хэрэглэж байсан гийгүүлэгч болно. Одоо 19 гийгүүлэгчтэй. ==Бичиг үсэг== {{гол|Манж бичиг}} [[File:Wikipedia in Manchu.jpg|thumb|Манж бичгээр Википедиа]] [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] засаж зохиосон Манж бичгийг ашигладаг. Нийт 35 үсэгтэй. Монгол бичигтэй адил үсэг нь эхэн, дунд, адагт орохдоо хувирал авдаг. ==Хэлзүйн Дүрэм== Манж хэлний үгсийн сан нь [[Нэр үг|Жинхэнэ нэр]], Төлөөний нэр, [[Үйл үг]], Тэмдэг нэр, Дайвар үг, [[Тооны нэр]], Орон цагийн нэр, Холбоос үг, Авиа дууриах үгс, Баймж үгс, Туслах үгс зэргээс бүтнэ. Өгүүлбэрзүй нь Алтай хэлний язгуурын гол шинж болох SOV (Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн) гэсэн дараалалтай. ===Харь хэлний тусгал=== Хятад хэлний "y" эгшиг Манж хэлний үгийн бүтцэд нөлөөлж ижилссэн байдаг бөгөөд үг зээлдэх аргаар монгол хэлнээс үг зээлдсэн байхыг харж болно. Жишээ нь: *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠮᠣᡵᡳ᠍ᠨ}}/morin - [[Морь]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᡨᡝ᠋ᠮᡝᠨ}}/temen - [[Тэмээ]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳ᠌ᠨ}}/sain - Сайн *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳ᠌ᡴᠠᠨ}}/saikan - Сайхан *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᡵᠰᠠᠯᠠᠨ}}/arsalan - [[Арслан]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠪᡳ}}/bi - Би, миний г.м болно. *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᡥᠠᠨ}}/han - [[Хаан]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠪᠠᡨᡠᡵᡠ}}/baturu - [[Баатар]] ==Мөн үзэх== *[[Манж үндэстэн]] *[[Манж Чин улс]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Манж хэл| ]] [[Ангилал:Аюулд орсон хэл]] [[Ангилал:Хятадын хэл]] [[Ангилал:Тунгус хэлний бүлэг]] [[Ангилал:Манжуур]] 6z0ycokt2ea1cvlpc1k5hy6gez2lriz 0 22267 866013 865468 2026-08-13T11:46:57Z ~2026-43295-37 106569 866013 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2017 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2011 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 2009 | title4 = Аймгийн арслан | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2009, 2011, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023,2026) | updated = 2023-7-12 }} '''Цэдэвийн Содномдорж''' Монгол улсын арслан нь (ᠴᠡᠳᠥᠪ ᠊ᠤᠨ ᠰᠣᠳᠨᠠᠮᠳᠣᠷᠵᠢ) 1986 онд [[Хөвсгөл]] аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн. [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан|Улсын Үлэмж Бадрах Арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|UA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] r31bl6k10cmwxiabw72lzemxr3y9x91 866014 866013 2026-08-13T11:49:15Z ~2026-43295-37 106569 866014 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2017 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2011 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 2009 | title4 = Аймгийн арслан | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2009, 2011, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023,2026) | updated = 2023-7-12 }} '''Цэдэвийн Содномдорж''' Монгол улсын арслан нь (ᠴᠡᠳᠥᠪ ᠊ᠤᠨ ᠰᠣᠳᠨᠠᠮᠳᠣᠷᠵᠢ) 1986 онд [[Хөвсгөл]] аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн. [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан|Улсын Үлэмж Бадрах Арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] t1hx1cuz0vmkalhxsqx80trvx1uhg96 0 22359 865977 744384 2026-08-13T05:38:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865977 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб| clubname = Хазар Ланкаран Хөлбөмбөгийн Клуб | image = | fullname = Xəzər Lənkəran Futbol Klubu | nickname = ''Gəmiçilər'' (Усан онгоц баригчид)| founded = 1975 | Dissolved = 2016 | ground = [[Азербайжан]], [[Ланкаран]]<br/>[[Ланкаран хотын цэнгэлдэх хүрээлэн]]| capacity = 15,000 | owner = {{flagicon|Азербайжан}} [[Мубариз Мансимов]]| coach = {{flagicon|Румын}} [[Мирчеа Реднич]]| league = [[Азербайжаны Премьер лиг]] | pattern_la1=|pattern_b1=_greencollar|pattern_ra1=| leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=008000|socks1=FFFFFF| pattern_la2=|pattern_b2=_whitecollar|pattern_ra2=| leftarm2=008000|body2=008000|rightarm2=008000|shorts2=FFFFFF|socks2=008000|}} '''Хазар Ланкаран Хөлбөмбөгийн Клуб''' ({{lang-az|Xəzər Lənkəran Futbol Klubu}}) нь [[Азербайжан]]ы [[Ланкаран]] хотод байрладаг, [[Азербайжаны Премьер лиг]]т харьяалагдах [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд Лигтээ 1 удаа түрүүлж, [[Азербайжаны цом]]ыг гурван удаа хүртэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн хэвлэлүүд санхүүгийн чадавхи сайтай тус багийг ''"Кавказын Челси"'' гэж нэрлэх нь бий<ref>[http://www.rol.ru/news/sport/news/05/12/08_082.htm Наставник сборной Молдавии отрицает переход в "кавказский "Челси"] {{ru icon}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.moldfootball.com/eurocups/2005-2006/present_xazar.php |wayback=20090913034052 |text=Кавказский "Челси": миф или реалность? |archiv-bot=2026-08-13 05:38:53 InternetArchiveBot }} {{ru icon}}</ref>. [[Нефтчи Баку]] багийн хамтаар тус улсын хамгийн хүчтэй 2 баг гэгддэг бөгөөд үргэлж аваргын төлөө өөр хоорондоо өрсөлддөг юм. == Амжилт == '''[[Азербайжаны лиг]]''' * Аварга – [[2006-07 оны Азербайжаны Премьер лиг|2006–07]] '''[[Азербайжаны цом]]''' * Ялагч – 2006–07, 2007–08, 2010-11 '''[[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн цом|ТУХН-ын цом]]''' * Аварга – [[2008 оны Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн цом|2008]] == Үзүүлэлт == {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Улирал ! Зиндаа ! Байр ! ТТ ! Х ! Т ! Хд ! ОГ ! АГ ! О ![[Азербайжаны цом]] |- |align=center|[[2004-05 оны Азербайжаны Премьер лиг|2004–05]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|34 |align=center|24 |align=center|6 |align=center|4 |align=center|68 |align=center|15 |align=center|'''78''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2005-06 оны Азербайжаны Премьер лиг|2005–06]] |align=center|1 |align=center|'''7''' |align=center|26 |align=center|9 |align=center|9 |align=center|8 |align=center|27 |align=center|18 |align=center|'''36''' |align=center|Хагас шигшээ |- |align=center|[[2006-07 оны Азербайжаны Премьер лиг|2006–07]] |align=center|1 |align=center bgcolor=gold|'''1''' |align=center|24 |align=center|17 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|50 |align=center|16 |align=center|'''56''' |align=center bgcolor=gold|Түрүү |- |align=center|[[2007-08 оны Азербайжаны Премьер лиг|2007–08]] |align=center|1 |align=center|'''4''' |align=center|26 |align=center|14 |align=center|10 |align=center|2 |align=center|44 |align=center|16 |align=center|'''52''' |align=center bgcolor=gold|Түрүү |- |align=center|[[2008-09 оны Азербайжаны Премьер лиг|2008–09]] |align=center|1 |align=center|'''4''' |align=center|26 |align=center|15 |align=center|5 |align=center|6 |align=center|49 |align=center|21 |align=center|'''50''' |align=center|Шөвгийн найм |- |align=center|[[2009-10 оны Азербайжаны Премьер лиг|2009–10]] |align=center|1 |align=center|'''4''' |align=center|42 |align=center|18 |align=center|17 |align=center|7 |align=center|48 |align=center|25 |align=center|'''71''' |align=center bgcolor=silver|Дэд аварга |- |align=center|[[2010-11 оны Азербайжаны Премьер лиг|2010–11]] |align=center|1 |align=center bgcolor=silver|'''2''' |align=center|32 |align=center|16 |align=center|12 |align=center|4 |align=center|38 |align=center|18 |align=center|'''60''' |align=center bgcolor=gold|Түрүү |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20200301105853/http://www.lankaranfc.com/ Албан ёсны сайт] == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Азербайжаны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Хазар Ланкаран ХК| ]] [[Ангилал:1975 онд байгуулагдсан]] se4nk2nyuxhohc64x9wbwyv5dg4xjan 0 24284 865951 782643 2026-08-13T02:45:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865951 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = StanleyTucciMay09.jpg | тайлбар = Туччи [[2009]] онд. | нэр = Стэнли Туччи | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1960|11|11}} | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Нью-Йорк]], [[Пикскилл]] | эхнэр_(нөхөр) = Кэйт Туччи (1995–2009; нас барсан) | ажил_мэргэжил = Жүжигчин, зохиолч, продюсер, найруулагч | идэвхитэй_жилүүд = 1985–одоо }} '''Стэнли Туччи''' ({{lang-en|Stanley Tucci}}, ''[[1960]] оны [[11 сарын 11|арваннэгдүгээр сарын 11-нд]] төрсөн'') нь Америкийн жүжигчин, зохиолч, кино продюсер, найруулагч юм. Тэрээр хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж хүртэж байсан ба [[Оскарын шагнал]]ын Шилдэг туслах эрэгтэй дүрийн номинацид [[2009]] онд нэр дэвшиж байв. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == {{commonscat|Stanley Tucci|Стэнли Туччи}} * {{IMDb name|0001804}} * {{ibdb name|73500}} * [https://web.archive.org/web/20111105014958/http://www.brainyquote.com/quotes/authors/s/stanley_tucci.html Стэнли Туччитай холбоотой асуулт хариултууд] {{DEFAULTSORT:Туччи, Стэнли}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] tm1oz5dkf769orvkva4ov68rfl6zb5d 10 25216 865942 236400 2026-08-12T19:09:48Z Enkhsaihan2005 64429 865942 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="barbox {{#switch:{{{float|}}}|left=floatleft|right=floatright}}" style="font-size:88%;overflow-x:auto;display:table;padding:0.4em;border:{{{border_width|1}}}px solid silver;width:{{{width|auto}}};background:{{{background-color|var(--background-color-neutral-subtle,white)}}};color:inherit;margin:{{#ifeq:{{{float|}}}|center|0 auto}}"> <table style="text-align:left; border-collapse:collapse; width:100%;"> {{#if:{{{title|}}}| <caption style="font-weight:bold;color:var(--color-base,#202122);background:{{{titlebar|none}}}">{{{title}}}</caption> }} <tr style="height:4px;"> <th scope="col" {{#if:{{{left2|}}}||colspan="2"}} style="padding:0 4px; text-align:left;">{{{left1|}}}</th> {{#if:{{{left2|}}}| <th scope="col" style="padding:0 4px; text-align:right;">{{{left2}}}</th> }} <td style="width:{{{barwidth|100px}}};"></td> <th scope="col" {{#if:{{{right2|}}}||colspan="2"}} style="padding:0 4px; width:1em; text-align:right;">{{{right1|}}}</th> {{#if:{{{right2|}}}| <th scope="col" style="padding:0 4px; text-align:right;">{{{right2}}}</th> }} </tr> {{{bars|}}} {{#if:{{{caption|}}}| <tr><td colspan="5" style="padding:5px; text-align:left;">{{{caption}}}</td></tr> }} </table> </div>{{#switch: {{{float|}}} | left = | right = | #default={{main other|[[Category:Pages using bar box without float left or float right|{{#switch:{{{width|auto}}}|auto|=Ω|#default=}}{{PAGENAME}}]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 1gdl9y5rrt1uercfsl0trqkci3fut00 0 26916 866019 861731 2026-08-13T11:55:38Z ~2026-43295-37 106569 866019 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Пүрэвийн Бүрэнтөгс | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1988|4|7}} | birth_place = [[Давст сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын аварга]] | title1 = Улсын аварга | title_year1 = 2020 | title2 = Улсын арслан | title_year2 = 2012 | title3 = Аймгийн арслан | title_year3 = 2010 | title4 = Аймгийн начин | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = '''2''' ([[2012 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2012]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]]) | шөвгөрсөн = '''8''' (2012, 2015, 2016, 2019, 2020, 2022, 2024, 2025) | updated = 2025-7-12 }} ''' Пүрэвийн Бүрэнтөгс''' нь 1988 онд төрсөн [[Увс]] аймгийн [[Давст сум]]ын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын аварга]] цолтой Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 24 дахь аварга юм. Увс аймгийн Давст сумаас анх 1981 онд [[Мядагийн Мөнгөн]] арслан цол хүртсэнээс хойш 31 жилийн дараа арслан цол хүртсэн. Тэрээр 2004 онд Давст сумаас аймгийн төвийн арван жилийн II дунд сургуульд суралцан, биеийн тамирын багш Бат-Очирын удирдлаган доор анх бэлтгэл сургуулилтаа хийж эхэлжээ. 2007 онд сургуулиа төгсөөд Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнхийн үүсгэн байгуулсан "Шонхор-Олимп" дээд сургуульд элсэн оржээ. Олимп дэвжээнд 4 жилийн турш бэлтгэл хийнгээ улс, аймгийн цолтой болон цэргийн, залуу бөхчүүдийн заал танхимын барилдаануудад тогтмол амжилттай барилдаж байлаа. 2011 оноос эхлэн төрөлх нутгийнхаа [[Увс нуур дэвжээ]]ний тамирчдын нэг болжээ. Түүний өндөр 192см. ==Амжилт== *2008 онд [[Увс]] аймгийн наадамд шөвгөрч [[Аймгийн начин]] цол *2010 онд [[Баян-Өлгий]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *2012 онд Улсын наадамд улсын аварга С.Мөнхбатаар дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав, улсын начин Э.Энхбатаар зургаа, улсын гарьд М.Баяржавхлангаар долоо, улсын арслан Г.Эрхэмбаяраар найм, улсын заан Д.Рагчаагаар ес даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол тус тус хүртсэн. *2015 онд Улсын наадамд аймгийн арслан М.Еркебуланаар дөрөв, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар тав, аймгийн хурц арслан А.Алтанхуягаар зургаа, улсын начин Н.Бхтзаяагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар 8 даван үзүүрлэсэн. *2016 онд Улсын наадамд аймгийн харцага Д.Тогтохжаргалаар дөрөв, аймгийн хурц арслан Ц.Цэвэлсолномоор тав, аймгийн арслан Б.Баатарцолоор зургаа, аймгийн арслан Х.Гантулгаар долоо давж чимэг нэмсэн. *2019 онд Улсын наадамд аймгийн арслан Д.Аззаяагаар дөрөв, аймгийг арслан Д.Бадамгараар тав, улсын өсөх идэр өрнөн дэлгэрэх начин Э.Энхбатаар зургаа давж чимэг нэмсэн. *2020 онд Улсын наадамд аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан О.Мөнх-Эрдэнээр зургаа, аймгийн арслан Б.Бат-Оршихоор долоо, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар найм, улсын аварга Н.Батсууриар ес даван түрүүлж [[Улсын аварга]] цол тус тус хүртсэн. *2022 онд Улсын наадамд аймгийн начин Т.Дэчинжүрмэдээр дөрөв, улсын начин Л.Батзоригоор тав, аймгийн арслан Э.Нямаагаар зургаа, улсын начин Л.Лха-Очироор долоо, цэргийн хурц арслан М.Лхагвагэрэлээр найм давж шөвгийн дөрөвт үлдэн чимэг нэмсэн. *2024 онд Улсын наадамд цэргийн заан Ө.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Г.Хишигбатаар тав, аймгийн хурц арслан А.Амарсанаагаар зургаа, улсын начин Э.Ууганбаяраар долоо давж шөвгийн дөрөвт үлдэн чимэг нэмсэн. *2025 онд Улсын наадамд цэргийн заан Ө.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан А.Нармандахаар тав, аймгийн арслан Ш.Отгонтөгсөөр зургаа, аймгийн арслан М.Билгүтэйгээр долоо давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Пүрэвийн Бүрэнтөгс<ref>{{cite web | title=Пүрэвийн Бүрэнтөгсийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhWuKsTc9V_tD3O6g_A | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NC|7|OoB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NC|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC| ||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|AL|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Бүрэнтөгс, Пүрэвийн}} [[Ангилал:Давстын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улсын аварга]] grl6ru1jna29lc2ny6xgoknqh7v2hml 0 29381 865857 861086 2026-08-12T14:48:19Z BaldiBear 103637 865857 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Гансүхийн Нарансолонго | image = | caption = Нарансолонго, 2024 он | birth_date = {{birth date and age|1980|10|3}} | birth_place =Улаанбаатар хот | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = жүжигчин | years_active = 2001 оноос хойш | alma_mater = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | agent = Эмоци продакшн }} '''Гансүхийн Нарансолонго''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн [[жүжигчин]]. Тэрээр 2001 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуулийг]] төгсөж тус ондоо Х-Түц продакшнд жүжигчинээр ажиллаж эхэлжээ. Анх дунд сургуульд байхдаа "Найзууд" хэмээх телевизийн нэвтрүүлэг хөтөлж гараагаа эхэлсэн тэрбээр "Зүүд шиг хайр", "Харьд одсон бүсгүйн заяа", "[[Мөрөөдлийн хөлөг онгоц]]", "[[Миний хөрш чөтгөр]]" гэх мэт арав гаруй дэлгэцийн уран бүтээлд дүрээ мөнхөлжээ. 2013 оны 5-р сарын 10-нд тэрээр Х-Түц продакшнаас өрх тусгаарлан "Эмоци" гэх продакшн байгуулсан байна. ==Цол, шан== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2021 он - [[Алтан гадас одон]] ==Хувийн амьдрал== 1981 оны 10-р сарын 3-ны өдөр Гансүх хэмээх айлын том охин болж мэндэлсэн. Дунд сургуулиа 84-р сургуульд сурч төгссөн тэрээр багадаа эмч болно гэж мөрөөддөг байжээ. Жүжигчин О. Тэмүүжинтэй гэрлэсэн. 2001 оны 2-р сарын 2-нд Амина гэх охин, 2010 оны 3-р сарын 18-нд Анар-Од гэх хүүтэй болжээ. 2017 оны 6-р сарын 4-нд Анхилан гэх охинтой болжээ. ==Уран бүтээл== ===Кино=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 1997 |''Зүүд шиг хайр'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2003 |''Харьд одсон бүсгүйн заяа'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2004 |[[Мөрөөдлийн хөлөг онгоц]] ОАК | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2007 |[[Дурласны маргааш]] | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2010 |[[Миний хөрш чөтгөр]] | гол дүр (Сайханзаяа) |- ! scope="row" | 2014 |"[[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз]]" ОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2015 |[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]] | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2016 |[[Их хотын залуус]] ОАК | гол дүр (Дөлгөөн) |- ! scope="row" | 2017 |''Гурван найз: Эргэж ирсэн нь'' | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2018 |[[Асрагч аав]] | гол дүр (Сарнай) |- ! scope="row" | 2020 |"Солонго үүл" | гол дүр (Гэрлээ) |- ! scope="row" rowspan="3" | 2021 | ''No rules'' МОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- |"Нарны сүүдэр" МУСК | гол дүр (Дариа) |- |"Хүслийн жагсаалт" МУСК | гол дүр |- ! scope='row" | 2023 | [[Баян боол]] | гол дүр (Шүрээ) |- ! scope='row" | 2025 | Галбингаа | гол дүр (Буянаа) |} ===Контент ба Мюзикл=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2001 |Сэргээш 1 Мюзикл | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2003 |"Сэргээш 2" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" | 2005 |"Сэргээш 3" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" rowspan="2" | 2020 |''Фракц'' кино контент | гол дүр (Урнаа) |- |''Фракц'' 2 кино контент | гол дүр |- ! scope="row" | 2021 |''Фракц 3'' кино контент | гол дүр |- |} ===Тайзны жүжиг=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2006 |"Хориотой жүжиг" | гол дүр |- ! scope="row" | 2009 |"Аянгын бороо" | гол дүр (Сы пан) |- ! scope="row" | 2011 | ''Сайтар эргэцүүл'' | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2013 | [[:en:Night of January 16th| 1 дүгээр сарын 16-ны шөнө]] | дүрүүдэд (Нэнси Ли Фолкнер) |- ! scope="row" rowspan="2" | 2023 |''Зохиолгүй амьдрал'' | гол дүр |- |''Нэгэн зуны цэцэг'' | гол дүр (Оюут) |- |} ==Эх сурвалж== * [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] — Д.Ундрах: [http://www.24tsag.mn/content/15085.shtml Маш том театртай болох мөрөөдөлтэй жүжигчин Г.Нарансолонгын тухай 24 баримт] * [https://tac.mn/article/43074]:[https://tac.mn/article/43074 Жүжигчин Г.Нарансолонго 40 нас хүрлээ – tac.mn] * https://kinosan.mn/actor/798 {{DEFAULTSORT:Нарансолонго, Гансүхийн}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] e27la5dkn322xloc7wbovh8p5vz7dbo 0 33766 865905 865391 2026-08-12T18:30:14Z Enkhsaihan2005 64429 865905 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | image_skyline = Varna-Collage-TB.jpg | imagesize = 275 | image_caption = | image_flag = Знаме на Варна, България.svg | image_shield = Герб на Варна, България.svg | nicknames = Далайн нийслэл<br />Зуны нийслэл | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Хар тэнгис | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Болгар дахь Варна хотын байршил | coordinates = {{coord|43|13|N|27|55|E|region:BG|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Варна муж|Варна]] | subdivision_name2 = [[Варна хотын захиргаа|Варна]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭӨ 575 | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Благомир Коцев]] | area_total_km2 = 232 | elevation_m = 80 | population_as_of = 2025 | population_blank1_title = Хот | population_blank1 = 322,683<ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|accessdate=2026-05-31}}</ref> | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 417,224<ref name="nsi.bg"/> | population_demonym = Варначууд ([[Монгол хэо|mn]]) <br /> Варненци ([[Болгар хэл|bg]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 9000 | area_code = (+359) 52 | website = {{URL|www.varna.bg}} | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank3_info = B | pushpin_label = Варна | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | name = Варна | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] | leader_party = [[PP–DB]] }} '''Ва́рна''' ([[болгараар]] Варна, [[оросоор]] Ва́рна, [[англиар]] Varna, эрт үед алдаршсан [[латин хэл|латин]] нэр нь Odessus → '''''Одессос''''') — [[Болгар]] улсын [[Варна аймаг|Варна аймгийн]] төв, далайн эргийн рашаан амралт, наран шарлагын орон болсон 343,704 хүн (2011 онд) хот. == Газарзүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Варна (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C =21.2 | Feb record high C =22.6 | Mar record high C =29.5 | Apr record high C =30.7 | May record high C =35.6 | Jun record high C =36.8 | Jul record high C =40.0 | Aug record high C =40.0 | Sep record high C =37.2 | Oct record high C =32.1 | Nov record high C =27.0 | Dec record high C =24.5 | Jan high C =6.6 | Feb high C =8.1 | Mar high C =11.2 | Apr high C =15.5 | May high C =21.2 | Jun high C =26.1 | Jul high C =28.9 | Aug high C =29.4 | Sep high C =24.8 | Oct high C =19.0 | Nov high C =13.2 | Dec high C =8.2 | Jan mean C =2.7 | Feb mean C =3.6 | Mar mean C =6.5 | Apr mean C =10.7 | May mean C =16.2 | Jun mean C =21.0 | Jul mean C =23.3 | Aug mean C =23.5 | Sep mean C =19.1 | Oct mean C =14.0 | Nov mean C =9.1 | Dec mean C =4.3 | Jan low C =-0.5 | Feb low C =0.3 | Mar low C =3.1 | Apr low C =7.2 | May low C =12.3 | Jun low C =16.7 | Jul low C =18.9 | Aug low C =19.2 | Sep low C =15.2 | Oct low C =10.5 | Nov low C =5.9 | Dec low C =1.3 | Jan record low C =-17.8 | Feb record low C =-16.0 | Mar record low C =-13.5 | Apr record low C =-1.6 | May record low C =2.5 | Jun record low C =7.8 | Jul record low C =10.2 | Aug record low C =9.4 | Sep record low C =3.5 | Oct record low C =-3.0 | Nov record low C =-9.6 | Dec record low C =-12.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =45 | Feb precipitation mm =33 | Mar precipitation mm =32 | Apr precipitation mm =38 | May precipitation mm =38 | Jun precipitation mm =52 | Jul precipitation mm =48 | Aug precipitation mm =29 | Sep precipitation mm =49 | Oct precipitation mm =56 | Nov precipitation mm =49 | Dec precipitation mm =47 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =6 | Feb precipitation days =5 | Mar precipitation days =6 | Apr precipitation days =6 | May precipitation days =7 | Jun precipitation days =6 | Jul precipitation days =5 | Aug precipitation days =3 | Sep precipitation days =5 | Oct precipitation days =6 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =6 | year precipitation days = | daily = | Jan humidity =82 | Feb humidity =81 | Mar humidity =79 | Apr humidity =77 | May humidity =77 | Jun humidity =74 | Jul humidity =72 | Aug humidity =70 | Sep humidity =73 | Oct humidity =75 | Nov humidity =78 | Dec humidity =80 | year humidity = | Jan afthumidity =76 | Feb afthumidity =74 | Mar afthumidity =72 | Apr afthumidity =67 | May afthumidity =72 | Jun afthumidity =66 | Jul afthumidity =62 | Aug afthumidity =60 | Sep afthumidity =61 | Oct afthumidity =65 | Nov afthumidity =71 | Dec afthumidity =75 | year afthumidity = | Jan sun =99 | Feb sun =119 | Mar sun =154 | Apr sun =204 | May sun =259 | Jun sun =278 | Jul sun =318 | Aug sun =318 | Sep sun =236 | Oct sun =163 | Nov sun =105 | Dec sun =92 |source = NOAA NCEI(туйлын үе 1991–2020)<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Varna_15552.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bulgaria-Varna |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA}}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdinest(чийгшил 1961-1990, үдээс хойших чийгшил 1951-1980)<ref>{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_155520_kt.pdf |title=Klimatafel von Varna (Warna) / Schwarzes Meer / Bulgarien |access-date=2026-05-31 |publisher=Deutscher Wetterdinest |language=Герман |format=PDF}}</ref> }} == Зураг == <gallery> Зураг:Chaika district in Varna.JPG Зураг:Varna Plage.JPG Зураг:Bulgaria-Varna-02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Varna|Варна}} * [https://web.archive.org/web/20130918075818/http://www.varna.bg/en/index.html Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Варна| ]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Варна мужийн суурин]] r8gewyoku7vk1tipvoekn0kb6lwov7u 0 33767 865904 865379 2026-08-12T18:27:32Z Enkhsaihan2005 64429 865904 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Бургас | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nicknames = "Далай ба нууруудын хот"<br /> "Мөрөөдлийн хот" | image_skyline = Burgas-Collage D.jpg | image_caption = | image_shield = Burgas-coat-of-arms.svg | image_flag = Bandera de Burgas, Bulgaria.svg | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ#Хар тэнгис | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Бургасын байршил | pushpin_mapsize = 290px | coordinates = {{Coord|42|30|10.674|N|27|28|12.644|E|type:city(195,719)_region:BG-02|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Бургас муж|Бургас]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Бургас хотын захиргаа|Бургас]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Димитар Николов ([[ГЕРБ]]) | elevation_m = 30 | area_total_km2 = {{wikidata|property|raw|P2046}} | population_total = 210 382 {{increase}} (хотын хязгаар дотор) | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 225,945 {{increase}}<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|title=Functional Urban Areas - Population on 1 January by age groups and sex|work=[[Евростат]]|date=2016-04-01|access-date=2026-05-31|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423092357/http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|url-status=live}}</ref> | population_as_of = <small>2026-03-15</small> | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Болгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 8000–8034 | area_code = (+359) 56 | website = [http://www.burgas.bg/en/index/index/ Албан ёсны вэбсайт] | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] }} '''Бурга́с''' ([[болгараар]] Бургас, [[оросоор]] Бурга́с, [[англиар]] Burgas) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын Бургас мужийн төв, 207,925 хүнтэй (2010 он) хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Burgas Der Abfluss Burgas mit dem Stadion Tschernomorez.jpg Зураг:Burgas Dolphins4.jpg Зураг:Burgas Juni2012 Lasur.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бургас, Болгар (1991-2020, туйлын үе 1953-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 20.1 |Feb record high C = 23.2 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 42.8 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 34.0 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 42.8 | Jan high C = 6.6 | Feb high C = 8.8 | Mar high C = 12.2 | Apr high C = 16.2 | May high C = 21.7 | Jun high C = 26.5 | Jul high C = 28.8 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 24.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 13.5 | Dec high C = 8.1 | year high C = 17.9 | Jan mean C = 3.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 7.3 | Apr mean C = 11.2 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 23.9 | Sep mean C = 19.7 | Oct mean C = 14.6 | Nov mean C = 9.5 | Dec mean C = 4.6 | year mean C = 13.3 | Jan low C = -0.1 | Feb low C = 0.9 | Mar low C = 3.7 | Apr low C = 7.8 | May low C = 13.0 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 19.5 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 6.3 | Dec low C = 1.7 | year low C = 9.7 |Jan record low C = -21.6 |Feb record low C = -19.5 |Mar record low C = -15.0 |Apr record low C = -1.9 |May record low C = 2.2 |Jun record low C = 6.0 |Jul record low C = 10.2 |Aug record low C = 10.9 |Sep record low C = 4.0 |Oct record low C = -1.2 |Nov record low C = -9.6 |Dec record low C = -15.0 |year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 42 | Mar precipitation mm = 43 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 47 | Jun precipitation mm = 50 | Jul precipitation mm = 45 | Aug precipitation mm = 24 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 65 | Nov precipitation mm = 51 | Dec precipitation mm = 49 | year precipitation mm = 556 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 7 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 7 | Jun precipitation days = 6 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 7 | year precipitation days = 68 |Jan humidity = 80.2 |Feb humidity = 77.6 |Mar humidity = 75.3 |Apr humidity = 76.4 |May humidity = 76 |Jun humidity = 73.4 |Jul humidity = 70.9 |Aug humidity = 71.4 |Sep humidity = 72.2 |Oct humidity = 77.1 |Nov humidity = 79.2 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = 75.9 |Jan sun = 76 |Feb sun = 110 |Mar sun = 147 |Apr sun = 207 |May sun = 278 |Jun sun = 302 |Jul sun = 339 |Aug sun = 323 |Sep sun = 264 |Oct sun = 185 |Nov sun = 118 |Dec sun = 63 |year sun = 2412 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 5 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |year uv = 4.7 |source 1 = [[NOAA|NOAA NCEI]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Burgas_15655.csv |title=1991-2020 climate normals: Burgas |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA |format=CSV}}</ref> |source 2 = Climatebase.ru (туйлшрал, чийгшил, нар 1953-2011),<ref name= climate >{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | title = Climatological Normals for Bourgas, Bulgaria (2000-) | publisher = Climatebase | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2013-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130521134428/http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | url-status = live |date=2013 }}</ref> Meteomanz (2021 оноос хойших туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15655&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=BURGAS - Weather data by month |access-date=2026-05-31 |website=meteomanz}}</ref>}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110510170708/http://www.burgas.bg/en/index/index Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Бургас| ]] [[Ангилал:Бургас мужийн суурин]] md30z6vp6dwg29x782pw749af1t9ien 0 33768 865908 865797 2026-08-12T18:32:18Z Enkhsaihan2005 64429 865908 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Русе | native_name = | native_name_lang = bul | settlement_type = Хот | image_skyline = Collage-ruse.png | image_caption = | image_flag = Ruse flag.png | image_shield = Rousse-coat-of-arms.svg | nickname = Жижиг Вена<br />{{native name|bg|Малката Виена}} | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_map_caption = Русегийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|43|49|23|N|25|57|14|E|region:BG_type:city(150,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Русе муж|Русе]] | leader_party = [[Болгарын Социалист Нам|БСН]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Пенчо Милков | unit_pref = Metric | elevation_m = 45 | population_total = 121,168 | population_urban = 137,159 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">[https://nsi.bg/en/content/2981/population-towns-and-sex POPULATION AS OF 31.12.2024 BY TOWNS AND SEX] nsi.bg</ref> | population_as_of = <small>2024</small> | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 7000 | area_code = +359 82 | website = {{URL|www.ruse-bg.eu/setlang/en/}} | official_name = }} '''Ру́се''' ([[болгараар]] Русе, [[оросоор]] Ру́се, [[англиар]] Ruse) — [[Болгар]] улсын Русе мужийн төв, 166,056 хүн оршин суудаг [[хот]]. == Зураг == <gallery> Зураг:Dohodno Zdanie Nedko Night.jpg Зураг:Battenberg Palace in Rousse.jpg Зураг:Rousse Monument of Liberty Statue.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Rousse|Русе}} [[Ангилал:Русе| ]] [[Ангилал:Русе мужийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] fd4vu0t1s86nd6v9tj6dy1kmxfc2mgq 0 39536 865899 827318 2026-08-12T18:20:22Z Enkhsaihan2005 64429 865899 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = [[Болгар хэл|бол.]] Еньо Димов Вълчев |амьдарсан = 1936—2014 он (78 насласан) |төрсөн_газар = [[Болгар улс|Болгар]], [[Стара Загора муж|Стара Загора]], Полски-Градец |улс_орон = '''{{BUL}}''' |тамир_спорт = '''эр, [[чөлөөт бөх|чөлөөт барилдаан]]''' |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальХүрэл |[[Ромын олимп|Ром-1960]] | ‍67 кг}} {{МедальАлт |[[Токиогийн олимп|Токио-1964]] | ‍70 кг}} {{МедальМөнгө |[[Мехикогийн олимп|Мехико-1968]] | ‍70 кг}} }} '''Еню Вылчев''' (1936—2014) — чөлөөт барилдааны олимп, дэлхийн аварга Болгар улсын бөх. {{Болгар улсад хамаарах}} {{DEFAULTSORT:Вылчев, Еню}} [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн европын аварга]] [[Ангилал:Болгарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Болгарчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] 73ir6aqpbbzw00y0ldbnbotdv11i24o 0 39537 865936 827319 2026-08-12T19:00:56Z Enkhsaihan2005 64429 865936 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = |амьдарсан = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{BUL}} |тамир_спорт = эр, [[сонгомол бөх|сонгомол барилдаан]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальАлт |[[Мехикогийн олимп|Мехико-1968]] | ‍52 кг}} {{МедальАлт |[[Мюнхений олимп|Мюнхен-1972]] | 52 кг}} }} '''Петар Киров''' ([[болгараар]] Петър Киров; [[1942]] оны [[9 сарын 17]]-нд [[Болгар улс|Болгар]] улсын [[Ямбол муж|Ямбол]] мужийн Калчево сууринд төрсөн) — 52 кг жингийн сонгомол барилдааны олимпын хошой (1968, 1972) дэлхийн гурван удаагийн (1970 ,1971, 1974) аварга [[Болгар]]ын бөх.<ref>[https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?spid=E35E73E3DFA64442B364E468C95E3CA3 International Wrestling Database]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Болгар улсад хамаарах}} {{DEFAULTSORT:Киров, Петар}} [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Болгарчууд]] ryub3l4bxf039i15tpth2ssvg6yqmj8 865937 865936 2026-08-12T19:01:03Z Enkhsaihan2005 64429 865937 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = |амьдарсан = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{BUL}} |тамир_спорт = эр, [[сонгомол бөх|сонгомол барилдаан]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальАлт |[[Мехикогийн олимп|Мехико-1968]] | ‍52 кг}} {{МедальАлт |[[Мюнхений олимп|Мюнхен-1972]] | 52 кг}} }} '''Петар Киров''' ([[болгараар]] Петър Киров; [[1942]] оны [[9 сарын 17]]-нд [[Болгар]] улсын [[Ямбол муж|Ямбол]] мужийн Калчево сууринд төрсөн) — 52 кг жингийн сонгомол барилдааны олимпын хошой (1968, 1972) дэлхийн гурван удаагийн (1970 ,1971, 1974) аварга [[Болгар]]ын бөх.<ref>[https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?spid=E35E73E3DFA64442B364E468C95E3CA3 International Wrestling Database]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Болгар улсад хамаарах}} {{DEFAULTSORT:Киров, Петар}} [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Болгарчууд]] 5t26bqaqbth99r7r2e3ck7j5g4vd1ng 0 39590 865872 827316 2026-08-12T17:54:04Z Enkhsaihan2005 64429 865872 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = |амьдарсан = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{BUL}} |тамир_спорт = эм, [[чөлөөт бөх|чөлөөт барилдаан]] |medaltemplates = {{MedalCount | [[Олимпын наадам]] | - | 2 | - | [[Бөх барилдааны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]| 5 | - | 1 | [[Азийн наадам]] | 5 | - | 2 }} {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальМөнгө |{{о2008}} | 72 кг}} {{МедальМөнгө |{{о2012}} | 72 кг}} |мэдээлсэн = 2014-01-01-ий }} '''Станка Златева''' ([[болгараар]] Станка Златева Христова; [[1983]] оны [[3 сарын 1]]-д Болгар улсын [[Сливен муж|Сливен]] мужийн Крушаре сууринд төрсөн [[болгар үндэстэн|болгар]] хүн) — 72 кг жингийн эмэгтэй чөлөөт барилдааны [[Олимпын наадам|олимпын]] хошой мөнгө (2008, 2012), [[Бөх барилдааны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-ий таван алт (2006-2011 оны хооронд), хоёр хүрэл (2009) медаль хүртсэн [[Болгар улс|Болгар]]ын [[бөх]].<ref>Олон улсын бөх барилдааны дүн мэдээ: [http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&Itemid=&id_lutteur=46895AC1444040A182886A79789BE09D&filtre_pays=&lettre=&recherche_lutteur=Zlateva&lang=en Станка Златева]</ref> == Олимпын наадам == {|class = "wikitable" ! Тэмцээн !! Жин !! Байр !! Даваа, унаа |- |[[2004 оны Афины олимп]] || 72кг || 12 || |- |[[2008 оны Бээжингийн олимп]] || 72кг || {{мөнгөдугаар}} || [[Ван Жяо]]д дийлдсэн |- |[[2012 оны Лондоны олимп]] || 72кг || {{мөнгөдугаар}} || [[Наталья Воробьёва]]г бараагүй |- |} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{DEFAULTSORT:Златева, Станка}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Болгарчууд]] ertf9sxxdlcdepm1l3n4uwvuzdrgo6s 0 39622 865918 855221 2026-08-12T18:48:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хасково аймаг]] to [[Хасково муж]] 855221 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн өмнөд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Хасково]] |- | Газар нутаг: || 5.543 км² |- | Хүн ам: | 231.276 <small>''(2017)''</small><ref>[https://www.citypopulation.de/php/bulgaria-haskovo_d.php 2017 оны хүн амын тооллого]</ref> |- | Хүн амын нягтрал: || 41,7 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG422 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Haskovo in Bulgaria.svg|299px}} |} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Хасково аймаг''' (дуудах нь [ха́сков], [[болгараар]] Област Хасково) 5470 км² талбай газар, 246,238 хүнтэй (2011 он).<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 19:34:11 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Haskovo Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20060617022146/http://www.hs.government.bg/ hs.government.bg] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Хасково аймаг| ]] ki4qz3vt8cmv3c10ee2x9o8qcktk2k2 865920 865918 2026-08-12T18:51:04Z Enkhsaihan2005 64429 865920 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|50|N|25|55|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Хасково | native_name = Област Хасково | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Dolno Cherkovishte rock niches-Скални ниши при село Долно Черковище.jpg | image_alt = | image_caption = [[Долно-Черковиште|Кован Кая рок]] | image_flag = Flag of Haskovo.gif | image_seal = | image_map = Haskovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Хасковогийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хасково]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Станислав Дечев | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 5,533.29 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 207,439 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = X | website = [http://www.hs.government.bg/ hs.government.bg] | footnotes = }} [[Болгар]]ын '''Хасково муж''' (дуудах нь [ха́сков], [[болгараар]] Област Хасково) 5470 км² талбай газар, 246,238 хүнтэй (2011 он).<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 19:34:11 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Haskovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20060617022146/http://www.hs.government.bg/ hs.government.bg] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Хасково муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] q3mfiaa5ux3ugnd3nbbhscfzcdd02wd 0 39635 865862 865793 2026-08-12T17:44:18Z Enkhsaihan2005 64429 865862 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Русе муж | native_name = Област Русе | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Cherven-fortress.jpg | image_alt = | image_caption = [[Червен (цайз)|Червен цайз]] | image_flag = Flag of Ruse.gif | image_seal = | image_map = Ruse in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Русе мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Русе, Болгар|Русе]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 8 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Стефко Бурджиев | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 2,803.4 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 189,623 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = P | website = {{Official URL|ruse.egov.bg}} | footnotes = }} '''Ру́се муж''' (Област Русе) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 231,580 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот !Хүн ам<br /><small>(2017-12-31)</small> |- | [[Русе]] | style="text-align:right;" |144.125 |- | [[Бяла (Русе аймаг)|Бяла]] | style="text-align:right;" |7.610 |- | [[Ветово]] | style="text-align:right;" |4.200 |- | [[Две Могили]] | style="text-align:right;" |3.848 |- | [[Мартен (Болгар)|Мартен]] |style="text-align:right;"|3.426 |- | [[Глоджево]] | style="text-align:right;" |3.189 |- | [[Сливо Поле]] | style="text-align:right;" |2.859 |- | [[Борово]] | style="text-align:right;" |1.795 |- | [[Ценово]] | style="text-align:right;" |1.260 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Ruse Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Русе муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 66ekw2d0wiclayqvqv4cyc56tp5e2i9 0 39636 865923 599120 2026-08-12T18:51:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Шумен аймаг]] to [[Шумен муж]] 599120 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн хойд Болгар |- | Захиргааны төв: || [[Шумен]] |- | Газар нутаг: || 3.390 км² |- | Хүн ам: | 172.966 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 51 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG333 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Shumen in Bulgaria.svg|299px}} |- |colspan="2"| [[Image:Sumen Oblast map.png|299px]] |} '''Шу́мен аймаг''' (Област Шумен) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 178,814 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Shumen Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Шумен аймаг| ]] [[Ангилал:Болгарын аймаг]] 68w8u5kdtoxjbfp0ez9a6u2c1sfyb7d 865931 865923 2026-08-12T18:59:46Z Enkhsaihan2005 64429 865931 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{coord|43|15|N|27|0|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Шумен муж | native_name = Област Шумен | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Поднебесно.jpg | image_alt = | image_caption = Шумен өндөрлөг газар | image_flag = Flag of Shumen.svg | image_seal = | image_map = Shumen in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Шумен мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Шумен]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Добромир Добрев | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 3,389.7 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 149,628 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = H | website = {{url|shumenoblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Шу́мен муж''' (Област Шумен) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 178,814 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Shumen Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Шумен муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] cpsmitqjvgm2zc2twuprl4c6kuhlq99 0 39637 865865 743919 2026-08-12T17:47:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Силистра аймаг]] to [[Силистра муж]] 743919 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн хойд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Силистра]] |- | Газар нутаг: || 2.846 км² |- | Хүн ам: | 110.562 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 38,8 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG325 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Silistra in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Сили́стра аймаг''' (Област Силистра) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 117,214 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Silistra Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20130825195206/http://oblast-ss.e-gov.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Силистра аймаг| ]] kygs87qqg3whcru1tyddlmkt2mqb8f0 865867 865865 2026-08-12T17:52:41Z Enkhsaihan2005 64429 865867 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{coord|43|55|N|27|10|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Силистра муж | native_name = {{Nobold|Област Силистра}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = SilistraPanorama2.jpg | image_alt = | image_caption = [[Дунай мөрөн]] дээрх [[Силистра]] хот | image_flag = Flag of Silistra.svg | image_shield = Silistra-coat-of-arms.svg | image_map = Silistra in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Силистра]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 7 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = <ref name="Area">{{cite web|url=http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf|title=Bulgarian Provinces area and population 1999|work=National Center for Regional Developmen|pages=90-91|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf|archive-date=2011-01-13}}</ref> | area_total_km2 = 2,846.3 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="Pop">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm|title=Bulgaria divisions|work=Bulgarian National Statistical Institute|access-date=2026-08-12}}</ref><ref name="Info">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/bulgaria/admin/19__silistra/|title=Silistra Province|work=Citypopulation.de|access-date=2026-08-12}}</ref> | population_total = 97770 | population_as_of = 2021 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = CC | website = {{url|silistra.government.bg}} | footnotes = }} '''Сили́стра муж''' (Област Силистра) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 117,214 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Silistra Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20130825195206/http://oblast-ss.e-gov.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Силистра муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] gj1w7a4yy6g6b6zzexyudgjyxugxo2y 0 39638 865870 607950 2026-08-12T17:53:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Сливен аймаг]] to [[Сливен муж]] 607950 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Төв Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Сливен]] |- | Газар нутаг: || 3.544 км² |- | Хүн ам: | 188.433 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 53,2 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG342 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Sliven in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Сли́вен аймаг''' (Област Сливен) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 195,345 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sliven Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.sliven.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Сливен аймаг| ]] rf7nja9azbe2nhweyhdnkndkzuln068 865878 865870 2026-08-12T18:04:41Z Enkhsaihan2005 64429 865878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{Coord|42|41|N|26|21|E|region:BG-20_type:adm1st|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Сливен муж | native_name = Област Сливен | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Над Жеравна.jpg | image_alt = | image_caption = Сливен мужийн хөдөө | image_flag = Sliven flag.png | image_seal = | image_map = Sliven in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Сливен мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Сливен]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 4 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Чадвар Божоурски | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 3,544.1 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 170,583 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = CH | website = {{url|regionsliven.com}} | footnotes = }} '''Сли́вен муж''' (Област Сливен) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 195,345 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sliven Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.sliven.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Сливен муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 5dqrhy9255c67wpe5fhwpzxx5wp9xdg 0 39639 865881 607952 2026-08-12T18:05:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Смолян аймаг]] to [[Смолян муж]] 607952 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Өмнөд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Смолян]] |- | Газар нутаг: || 3.193 км² |- | Хүн ам: | 107.282 <small>''(2017)''</small><ref>[https://www.citypopulation.de/php/bulgaria-smoljan_d.php Смолян аймгийн суурин, коммун - хүн амын тоо, нутаг дэвсгэрийн газрын зураг]</ref> |- | Хүн амын нягтрал: || 33,6 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG424 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Smolyan in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Смо́лян аймаг''' (Област Смолян) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 118,751 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Smolyan Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.guide-bulgaria.com/SC/Smolyan Смолян аймаг] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Смолян аймаг| ]] fcfh8di43ov9w5f5uz3qliw74opocqx 865883 865881 2026-08-12T18:09:09Z Enkhsaihan2005 64429 865883 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|40|N|24|35|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Смолян муж | native_name = Област Смолян | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Язовир Доспат, април 2016 - panoramio.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Smolyan Municipality.jpg | image_seal = | image_map = Smolyan in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Смолян мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Смолян]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Недялко Славов | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 3,192.8 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 92,107 | population_as_of = 2023 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = CM | website = {{url|sm.government.bg}} | footnotes = }} '''Смо́лян муж''' (Област Смолян) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 118,751 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Smolyan Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.guide-bulgaria.com/SC/Smolyan Смолян муж] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Смолян муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] npf6tt9pxy0folqg1pmpbefyzzfm2bd 0 39640 865892 599259 2026-08-12T18:15:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Софи аймаг]] to [[Софи муж]] 599259 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Өрнөд Болгар |- | Захиргааны төв: || [[Софи]] |- | Газар нутаг: || 7.059 км² |- | Хүн ам: | 231.563 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 32,8 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG412 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Sofia (province) in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Со́фи аймаг''' (Софийска област) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 243,254 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот !Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | Самоков | style="text-align:right;" |25.218 |- | Ботевград |style="text-align:right;"|19.300 |- | Ихтиман | style="text-align:right;" |12.692 |- | Костинброд | style="text-align:right;" |11.455 |- | Етрополе | style="text-align:right;" |9.733 |- | Своге | style="text-align:right;" |7.587 |- | Сливница | style="text-align:right;" |7.102 |- | Елин Пелин | style="text-align:right;" |6.864 |- | Пирдоп | style="text-align:right;" |6.803 |- | Божурище | style="text-align:right;" |5.551 |- | Златица | style="text-align:right;" |4.625 |- | Долна баня | style="text-align:right;" |4.476 |- | Годеч | style="text-align:right;" |3.987 |- | Правец | style="text-align:right;" |3.624 |- | Костенец | style="text-align:right;" |3.415 |- | Драгоман | style="text-align:right;" |3.095 |- | Копривщица | style="text-align:right;" |2.079 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sofia Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Софи аймаг| ]] pt5zqzoem2zfcdmsk6xqnml5ux0jza2 865894 865892 2026-08-12T18:18:21Z Enkhsaihan2005 64429 865894 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Софи хот муж}} {{coord|42|40|N|23|40|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Софи муж | native_name = Софийска област | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Най-долното от Мусаленските езера - panoramio.jpg | image_alt = | image_caption = [[Мусала нуурууд]] | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_seal = | image_map = Sofia (province) in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Софи мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{BUL}} | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Софи]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 22 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Красимир Живков | area_footnotes = | area_total_km2 = 7059 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 227,610 | population_as_of = 2022 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = CO | website = {{url|sfoblast.bg}} | footnotes = }} '''Со́фи муж''' (Софийска област) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 243,254 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" !Хот !Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | Самоков | style="text-align:right;" |25.218 |- | Ботевград |style="text-align:right;"|19.300 |- | Ихтиман | style="text-align:right;" |12.692 |- | Костинброд | style="text-align:right;" |11.455 |- | Етрополе | style="text-align:right;" |9.733 |- | Своге | style="text-align:right;" |7.587 |- | Сливница | style="text-align:right;" |7.102 |- | Елин Пелин | style="text-align:right;" |6.864 |- | Пирдоп | style="text-align:right;" |6.803 |- | Божурище | style="text-align:right;" |5.551 |- | Златица | style="text-align:right;" |4.625 |- | Долна баня | style="text-align:right;" |4.476 |- | Годеч | style="text-align:right;" |3.987 |- | Правец | style="text-align:right;" |3.624 |- | Костенец | style="text-align:right;" |3.415 |- | Драгоман | style="text-align:right;" |3.095 |- | Копривщица | style="text-align:right;" |2.079 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sofia Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Софи муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] fkqbn873hc5hhqauat669j8lbee9q1x 0 39645 865897 607957 2026-08-12T18:19:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Стара Загора аймаг]] to [[Стара Загора муж]] 607956 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Төв Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Стара Загора]] |- | Газар нутаг: || 5.151 км² |- | Хүн ам: | 319.067 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 61,9 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG344 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Stara Zagora in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Ста́ра Заго́ра аймаг''' (Област Стара Загора) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 329,832 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> Энэ аймгийн хамгийн том хот нь тус аймагтай адилхан нэртэй [[Стара Загора]] хот юм. == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Stara Zagora Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [http://www.sz.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Стара Загора аймаг| ]] 61z01vq5xx4i3gwt3095neicv986auj 865910 865897 2026-08-12T18:35:13Z Enkhsaihan2005 64429 865910 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд-төв Болгарын муж}} {{coord|42|25|N|25|30|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Стара Загора муж | native_name = Област Стара Загора | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Sunset and Buzludza.jpg | image_alt = | image_caption = [[Бузлуджа хөшөө]] | image_flag = Flag of Stara Zagora (obverse).svg | image_seal = | image_map = Stara Zagora in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Стара Загора мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Стара Загора]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Гергана Микова | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 5,151.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 291,852 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = CT | website = {{URL|sz.government.bg}} | footnotes = }} '''Ста́ра Заго́ра муж''' (Област Стара Загора) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 329,832 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> Энэ аймгийн хамгийн том хот нь тус аймагтай адилхан нэртэй [[Стара Загора]] хот юм. == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Stara Zagora Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [http://www.sz.government.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Стара Загора муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] mvy09j0uxr66eyq5h6qcl88zijktuur 0 39646 865913 861558 2026-08-12T18:39:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Тырговиште аймаг]] to [[Тырговиште муж]] 861558 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Умард Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Тырговиште]] |- | Газар нутаг: || 2.716 км² |- | Хүн ам: | 112.474 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 41,4 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG334 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Targovishte in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Тырго́виште аймаг''' (Област Търговище) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 118,786 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#B0E0E6;" | Хот ! style="background:#B0E0E6;" | Хүн ам<br /><small>(2017-12-31)</small> |- | [[Тырговиште]] | style="text-align:right;" |35.446 |- | [[Попово]] | style="text-align:right;" |14.218 |- | [[Омуртаг]] | style="text-align:right;" |7.138 |- | [[Опака]] | style="text-align:right;" |2.512 |- | [[Антоново]] | style="text-align:right;" |1.432 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Targovishte Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100202024714/http://www.tg.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Тырговиште аймаг| ]] buvborcz2ayfe764b2qtv9p975l7u8k 865915 865913 2026-08-12T18:47:51Z Enkhsaihan2005 64429 865915 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Тырговиште муж | native_name = Област Търговище | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Popovo centraenl plostad.jpg | image_alt = | image_caption = [[Попово|Попово хотын захиргаа]] | image_flag = Targovishte Municipality.jpg | image_seal = | image_map = Targovishte in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Тырговиште мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Тырговиште]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 5 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 2,558.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 96,201 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = T | website = {{URL|tg.government.bg}} | footnotes = }} '''Тырго́виште муж''' (Област Търговище) — [[Болгар]]ын хорин найман мужийн нэг. 118,786 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#B0E0E6;" | Хот ! style="background:#B0E0E6;" | Хүн ам<br /><small>(2017-12-31)</small> |- | [[Тырговиште]] | style="text-align:right;" |35.446 |- | [[Попово]] | style="text-align:right;" |14.218 |- | [[Омуртаг]] | style="text-align:right;" |7.138 |- | [[Опака]] | style="text-align:right;" |2.512 |- | [[Антоново]] | style="text-align:right;" |1.432 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Targovishte Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20100202024714/http://www.tg.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Тырговиште муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] ssp9kxrzgz2xx1o29tc0vlwkdo3k3ik 0 39647 865934 599115 2026-08-12T19:00:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ямбол аймаг]] to [[Ямбол муж]] 599115 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн өмнөд Болгар |- | Захиргааны төв: || [[Ямбол]] |- | Газар нутаг: || 3.336 км² |- | Хүн ам: | 120.470 <small>''(2017)''</small> |- | Хүн амын нягтрал: || 36,1 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG343 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Yambol in Bulgaria.svg|299px}} |} '''Я́мбол аймаг''' (Област Ямбол) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман аймгийн нэг. 128,650 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" ! Хот/Суурин ! Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | [[Ямбол]] | style="text-align:right;" |68.846 |- | [[Елхово]] |style="text-align:right;"|9.413 |- | [[Стралджа]] | style="text-align:right;" |5.647 |- | [[Болярово]] | style="text-align:right;" |1.095 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Yambol Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Ямбол аймаг| ]] gh4dm3ez9jh4zlzfg7cm1zw30lgnb1p 865938 865934 2026-08-12T19:02:46Z Enkhsaihan2005 64429 865938 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Болгарын муж}} {{coord|42|25|N|26|31|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Ямбол муж | native_name = Област Ямбол | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Manastirski vazvisheniya.JPG | image_alt = | image_caption = Ямбол муж | image_flag = Flag of Yambol.gif | image_seal = | image_map = Yambol in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Ямбол мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Ямбол]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 5 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Димитар Иванов | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 3,355.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/> | population_total = 107,379 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = У | website = {{url|yambol.government.bg}} | footnotes = }} '''Я́мбол муж''' (Област Ямбол) — [[Болгар]ын] хорин найман мужийн нэг. 128,650 хүнтэй.<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2012 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ].</ref> == Хотууд == {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe8" ! Хот/Суурин ! Хүн ам<br /><small>(2017)</small> |- | [[Ямбол]] | style="text-align:right;" |68.846 |- | [[Елхово]] |style="text-align:right;"|9.413 |- | [[Стралджа]] | style="text-align:right;" |5.647 |- | [[Болярово]] | style="text-align:right;" |1.095 |} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Yambol Province‎|Мужийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Ямбол муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] cupjqtpzynyr7p4ytobag1nvt2oxvv7 0 39960 865900 607985 2026-08-12T18:23:58Z Enkhsaihan2005 64429 865900 wikitext text/x-wiki {{about|Болгарын хотын|Ижил нэртэй Болгарын мужийг|Стара Загора муж|}} {{Инфобокс суурин | name = Стара Загора | native_name = | settlement_type = Хот | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Samarsko Zname Panorama.jpg | image2 = Sveti Nikolay Chudotvorets church in Stara Zagora, Bulgaria.jpg | image3 = Регионална библиотека Захарий Княжески сграда.jpg | footer = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Stara Zagora (obverse).svg | image_shield = Stara-Zagora-coat-of-arms.svg | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_map_alt = Стара Загорын байршил | coordinates = {{coord|42|25|32|N|25|38|04|E|region:BG|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Стара Загора муж|Стара Загора]] | established_date = МЭӨ 342 | leader_party = [[ГЕРБ]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Живко Тодоров | unit_pref = Metric | elevation_m = 196 | population_total = 121,582 | population_urban = 142,746 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">[https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ] nsi.bg</ref> | population_as_of = <small>2024</small> | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 6000 | area_code = 042 | website = {{URL|www.starazagora.bg}} | official_name = }} '''Ста́ра Заго́ра''' ([[болгараар]] Стара Загора) — [[Болгар]]ын [[Стара Загора муж|Стара Загора мужийн]] төв, 137,881 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} == External links == {{Commons category|Stara Zagora|Стара Загора}} [[Ангилал:Стара Загора| ]] [[Ангилал:Стара Загора мужийн суурин]] s2dqf1sfh1el6orkjwh5n5nepic58uo 0 39961 865958 865717 2026-08-13T04:39:33Z Enkhsaihan2005 64429 865958 wikitext text/x-wiki {{about|Болгарын хотын}} {{Инфобокс суурин | official_name = | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Pleven, July 2019.jpg |photo2a = Плевен - параклис "Св. Георги Победоносец" - panoramio (2).jpg |photo2b = Плевен март 2014 - panoramio (1).jpg |photo3a = Pleven Town Hall Todor Bozhinov.jpg |photo3b = Панорама "Плевенска епопея 1877г.".JPG |photo4a = Pleven Railway Station.jpg |photo4b = Kayluka lake 2.jpg |photo5a = Storgosia TB 4.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = }} | image_caption = Плевен | image_flag = Flag of Pleven.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]]<br /><small>(Область)</small> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Плевений байршил | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Плевений байршил | pushpin_mapsize = | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | native_name = | image_shield = Pleven-coat-of-arms.svg | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Валентин Кристов ([[ГЕРБ]]) | subdivision_name1 = [[Плевен муж|Плевен]] | established_title = Анхны хүний ​​суурьшил | established_date = [[МЭӨ 5-р мянган]] | population_total = 90,209 | population_urban = 110,843 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">[https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ] nsi.bg</ref> | population_as_of = <small>2022</small> | area_total_km2 = 85 | elevation_m = 116 | postal_code = 5800 | area_code = 064 | iso_code = BG-15 | registration_plate = EH | website = [http://pleven.bg/en/ Албан ёсны вэбсайт] | coordinates = {{coord|43|24|28|N|24|37|13|E|region:BG|display=inline,title}} | name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] }} '''Пле́вен''' ([[болгараар]] Плевен) — [[Болгар]]ын [[Плевен муж|Плевен мужийн]] төв, 104,416 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Pleven‎‎‎|Плевений зургийн цомог}} * [http://www.pleven.bg/ Плевен хотын албан ёсны цахим хуудас] (болгараар) == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Плевен| ]] [[Ангилал:Плевен мужийн суурин]] lrak2rtibahhqtlcmfpgbfzrczkb07l 0 39967 865906 865666 2026-08-12T18:31:15Z Enkhsaihan2005 64429 865906 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Добрич | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dobrich Sunrise, Winter 2014.JPG | image2 = Dobicrh-chirch.jpg | image3 = Despot Dobrotica Monument.jpg | footer = }} | image_caption = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Добричийн байршил| | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Добричийн байршил | pushpin_mapsize = | leader_title = Хотын дарга | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]]| | area_total_km2 = 109.018 | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat of arms of Dobrich.svg | subdivision_name1 = [[Добрич муж|Добрич]] | population_total = 69434 | population_urban = | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по градове и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg}}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 225 | postal_code = 9300 | area_code = 058 | website = [http://www.dobrich.bg/en Official website] | coordinates = {{coord|43|34|N|27|50|E|region:BG|display=inline}} | leader_name = [[Йордан Йорданов (улс төрч)|Йордан Йорданов]]| | name = | settlement_type = Хот }} '''До́брич''' ([[болгараар]] Добрич) — [[Болгар улс|Болгарын]] [[Добрич муж|Добрич мужийн]] төв, 89,627 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich‎|Добричийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Добрич| ]] [[Ангилал:Добрич мужийн суурин]] 3y36dmuhgc2xmc0mtupclr7zjx1qh3l 865907 865906 2026-08-12T18:31:27Z Enkhsaihan2005 64429 865907 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Добрич | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Dobrich Sunrise, Winter 2014.JPG | image2 = Dobicrh-chirch.jpg | image3 = Despot Dobrotica Monument.jpg | footer = }} | image_caption = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Добричийн байршил| | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Добричийн байршил | pushpin_mapsize = | leader_title = Хотын дарга | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]]| | area_total_km2 = 109.018 | image_flag = Flag of Dobrich.svg | image_shield = Coat of arms of Dobrich.svg | subdivision_name1 = [[Добрич муж|Добрич]] | population_total = 69434 | population_urban = | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по градове и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg}}</ref> | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | elevation_m = 225 | postal_code = 9300 | area_code = 058 | website = [http://www.dobrich.bg/en Official website] | coordinates = {{coord|43|34|N|27|50|E|region:BG|display=inline}} | leader_name = [[Йордан Йорданов (улс төрч)|Йордан Йорданов]]| | name = | settlement_type = Хот }} '''До́брич''' ([[болгараар]] Добрич) — [[Болгар]]ын [[Добрич муж|Добрич мужийн]] төв, 89,627 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Dobrich‎|Добричийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Добрич| ]] [[Ангилал:Добрич мужийн суурин]] qi0vcb9oid4bvk8dzcrbooripdy3ahe 0 39971 865873 620032 2026-08-12T17:59:30Z Enkhsaihan2005 64429 865873 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Сливен | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{BUL}} | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]]<br /><small>(Область)</small> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Сливений байршил| | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Сливений байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = 1 | leader_title = Хотын дарга | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | area_total_km2 = 193.78 | population_density_km2 = auto | blank_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]| | native_name = Сливен | image_shield = BUL Сливен COA.png | image_flag = Sliven_flag.png | image_skyline = CollageSliven.JPG | image_caption = | subdivision_name1 = [[Сливен муж|Сливен]] | population_total = 83,740 | population_urban = 115,241 | population_footnotes = <ref name="cities census 2011">{{Cite web|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=36&sp2=37&SSPP2=45|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110408064046/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=36&sp2=37&SSPP2=45|url-status=dead|title=National Statistical Institute - Main Towns Census 2011|archivedate=2011-04-08|accessdate=2026-08-12}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|accessdate=2026-08-12}}</ref>| | population_as_of = <small>2021 оны тооллого</small> | elevation_m = 243 | postal_code = 8800 | area_code = 044 | blank_info = CH | website = [http://www.sliven.bg/indexen.csp?Langn=EN Албан ёсны вэбсайт] | coordinates = {{coord|42|41|N|26|20|E|region:BG|display=inline}} | leader_name = Стефан Радев | name = | settlement_type = Хот }} '''Сли́вен''' ([[болгараар]] Сливен) — [[Болгар]]ын [[Сливен муж|Сливен мужийн]] төв, 90,404 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sliven‎‎|Сливений зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Сливен мужийн суурин]] [[Ангилал:Сливен| ]] quu52ro6ssh7yr0zxmsmnkzqsjnw5bv 865909 865873 2026-08-12T18:32:48Z Enkhsaihan2005 64429 865909 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Сливен | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{BUL}} | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]]<br /><small>(Область)</small> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Сливений байршил| | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Сливений байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = 1 | leader_title = Хотын дарга | postal_code_type = [[Болгарын шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | area_total_km2 = 193.78 | population_density_km2 = auto | blank_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]| | native_name = Сливен | image_shield = BUL Сливен COA.png | image_flag = Sliven_flag.png | image_skyline = CollageSliven.JPG | image_caption = | subdivision_name1 = [[Сливен муж|Сливен]] | population_total = 83,740 | population_urban = 115,241 | population_footnotes = <ref name="cities census 2011">{{Cite web|url=http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=36&sp2=37&SSPP2=45|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110408064046/http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=36&sp2=37&SSPP2=45|url-status=dead|title=National Statistical Institute - Main Towns Census 2011|archivedate=2011-04-08|accessdate=2026-08-12}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|accessdate=2026-08-12}}</ref>| | population_as_of = <small>2021 оны тооллого</small> | elevation_m = 243 | postal_code = 8800 | area_code = 044 | blank_info = CH | website = [http://www.sliven.bg/indexen.csp?Langn=EN Албан ёсны вэбсайт] | coordinates = {{coord|42|41|N|26|20|E|region:BG|display=inline}} | leader_name = Стефан Радев | name = | settlement_type = Хот }} '''Сли́вен''' ([[болгараар]] Сливен) — [[Болгар]]ын [[Сливен муж|Сливен мужийн]] төв, 90,404 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Sliven‎‎|Сливений зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Сливен| ]] [[Ангилал:Сливен мужийн суурин]] 8ctnv3s7ahhjxcbw5w0lmuomgdyniax 0 39973 865925 860016 2026-08-12T18:52:35Z Enkhsaihan2005 64429 865925 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Шумен | native_name_lang = bg | settlement_type = Хот | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Shumen_from_above.jpg | image2 = Шумен , България OKT 1993 Shumen, Bulgaria. Wartburg auto, Oct 1993 - Flickr - sludgegulper.jpg | image3 = Grivitsa, Shumen, Bulgaria - panoramio.jpg }} | image_flag = Flag of Shumen.svg | image_seal = Emblem of Shumen.svg | seal_size = 60px | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{BUL}} | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | map_caption = Шумений байршил | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг | pushpin_map_caption = Шумений байршил | pushpin_mapsize = 270 | leader_title = Хотын дарга | area_total_km2 = 136.358 | population_density_km2 = | postal_code_type = Шуудангийн код | website = [http://www.shumen.bg/en/ www.shumen.bg/en] | subdivision_name1 = [[Шумен муж|Шумен]] | image_shield = | population_total = 72,342 | population_urban = 85,410 | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|language=bg}}</ref> | population_as_of = 2021 | elevation_m = 184 | postal_code = 9700 | area_code = 054 | blank_info = H | blank_name = [[Болгарын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]]| | coordinates = {{coord|43|17|N|26|56|E|region:BG|display=inline,title}} | leader_name = Христо Христов ([[Болгарын Социалист Нам|БСН]]) }} '''Шу́мен''' ([[болгараар]] Шумен) — [[Болгар]]ын [[Шумен муж|Шумен мужийн]] төв, 80,143 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB «НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12. 2012 Г. ПО ГРАДОВЕ И ПОЛ»].</ref> {{дуудүрс|Category:Sliven‎‎|Хотын зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Шумен| ]] [[Ангилал:Шумен мужийн суурин]] crdqcivnmdkbr1m9pq94wvv40220a1u 10 41736 865954 624806 2026-08-13T04:29:17Z Enkhsaihan2005 64429 865954 wikitext text/x-wiki {{Хамгийн том хотууд | name = Камбожийн томоохон хотууд | country = Камбож | stat_ref = 2019 оны тооллого{{#ifeq:{{{class|}}}|nav||<ref>{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Төлөвлөлтийн яам (Камбож) | Төлөвлөлтийн яам]]|work=Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн|date=2021-01-26|access-date=2026-08-13}}</ref>}} | class = {{{class|}}} | collapsed_state = {{#ifeq:{{{class|}}}|nav|{{{collapsed_state|collapsed}}}}} | div_name = Муж | city_1 = Пномпень | div_1 = – | pop_1 = 2,281,951 | city_2 = Сием Реап | div_2 = Сием Реап муж{{!}}Сием Реап | pop_2 = 245,494 | city_3 = Баттамбанг | div_3 = Баттамбанг муж{{!}}Баттамбанг |pop_3 = 119,251 | city_4 = Серейсаопхоан (хот){{!}}Сисопхон| div_4 = Бантеймеантьей муж{{!}}Бантеймеантьей |pop_4 = 99,019 | city_5 = Пойпет | div_5 = Бантеймеантьей муж{{!}}Бантеймеантьей |pop_5 = 98,934 | city_6 = Такмау | div_6 = Кандаль муж{{!}}Кандаль |pop_6 = 75,629 | city_7 = Сиануквиль (хот){{!}}Сиануквиль| div_7 = Сиануквиль муж{{!}}Преа Сианук |pop_7 = 73,036 | city_8 = Самроунг | div_8 = Оддармеантьей муж{{!}}Оддармеантьей |pop_8 = 70,944 | city_9 = Поусат | div_9 = Поусат муж{{!}}Поусат |pop_9 = 58,355 | city_10 = Кампонтхом{{!}}Стюнг Саен | div_10 = Кампонтхом муж{{!}}Кампонтхом |pop_10 = 53,118 | city_11 = Кампонспы | div_11 = Кампонспы муж{{!}}Кампонспы |pop_11 = 50,359 | city_12 = Бавет | div_12 = Свайриенг муж{{!}}Свайриенг | pop_12 = 43,783 | city_13 = Доункаеу | div_13 = Такео муж{{!}}Такео | pop_13 = 43,402 | city_14 = Свайриенг | div_14 = Свайриенг муж{{!}}Свайриенг | pop_14 = 41,424 | city_15 = Кампончнан | div_15 = Кампончнан муж{{!}}Кампончнан| pop_15 = 41,080 | city_16 = Кампончям | div_16 = Кампончям муж{{!}}Кампончям | pop_16 = 38,365 | city_17 = Пайлин | div_17 = Пайлин муж{{!}}Пайлин | pop_17 = 37,393 | city_18 = Прейвэн| div_18 = Прейвэн муж{{!}}Прейвэн | pop_18 = 36,254 | city_19 = Суон | div_19 = Тбунхмум муж{{!}}Тбунхмум | pop_19 = 35,054 | city_20 = Кампот | div_20 = Кампот муж{{!}}Кампот | pop_20 = 32,053 }}<noinclude> == Usage == Use {{para|class|info}} when placed in the middle of the article. Otherwise, use {{para|class|nav}} when placed at the foot of the article. Using {{para|class|nav}} will collapse the table. {{Template reference list}} {{check completeness of transclusions}} == See also == {{World topic|prefix=Template:Largest cities of|noredlinks=y|title=Largest cities in the world templates}} [[Ангилал:Загвар:Азийн томоохон хотууд|Cambodia]] [[Ангилал:Загвар:Камбож]]<!--to be created--> </noinclude> p3z3gbwl6jnb0jhcmfcnu79778q67by 0 41908 865955 805279 2026-08-13T04:31:49Z Enkhsaihan2005 64429 865955 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Камбожийн Хаант Улс | common_name = Камбож | native_name = {{native name|km|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|italics=off}} | image_flag = Flag of Cambodia.svg | flag_type = [[Камбожийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal arms of Cambodia.svg | symbol_type = [[Камбожийн төрийн сүлд|Хааны сүлд]] | national_motto = {{lang|km|ជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ}}<br />({{lang-mn|"Улс үндэс, шашин, хаан"}}) | national_anthem = {{lang|km|បទនគររាជ}}<br />({{lang-mn|"[[Камбожийн төрийн дуулал|Сүр Жавхлант Хаант Улс]]"}})<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Cambodia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Зүүн өмнөд Азийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | capital = [[Пномпень]] | coordinates = {{Coord|11.57|N|104.91|E|display=inline,title}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны<br />{{nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Кхмер хэл]]<ref name="constitution">{{cite web |title=Constitution of the Kingdom of Cambodia |url=https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539 |website=Office of the Council of Ministers |publisher=អង្គភាពព័ត៌មាន និងប្រតិកម្មរហ័ស |access-date=26 September 2020 |archive-date=14 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214171717/https://pressocm.gov.kh/en/archives/9539/ |url-status=live }}</ref> | languages2_type = Албан бичиг | languages2 = [[Кхмер бичиг|Кхмер]]<ref name="constitution" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 95.6% [[Кхмерчүүд]] | 2.4% [[Чам ястан|Чам]] | 1.5% [[Хятад Камбожчууд‎|Хятадууд]] | 0.2% [[Вьетнам Камбожчууд‎|Вьетнам]] | 0.3% [[Камбож дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]<ref name="CSES2019">{{Cite web |url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf |title=Cambodia Socio-Economic Survey 2019–20 |work=Ministry of Planning |publisher=National Institute of Statistics |date=December 2020 |access-date=16 May 2021 |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf |url-status=live }}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2019 | religion = {{unbulleted list | 97.1% [[Камбож дахь буддын шашин|Буддизм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref>{{cite web |title=Constitution of the Kingdom of Cambodia |url=https://www.ccc.gov.kh/detail_info_en.php?_txtID=791 |website=Constitutional Council of Cambodia |access-date=11 April 2022 |at=p. 14 Article 43 |language=en |format=PDF |date=October 2015 |quote="Buddhism is State's religion" |archive-date=16 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016033822/https://www.ccc.gov.kh/detail_info_en.php?_txtID=791 |url-status=live }}</ref> | 2.0% [[Камбож дахь ислам|Ислам]] | 0.3% [[Камбож дахь католик сүм|Христ]] | 0.5% [[Камбож дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – National Report on Final Census Results |last=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]], National Institute of Statistics |date=2020 |publisher=Ministry of Planning, National Institute of Statistics |access-date=26 January 2021 |archive-date=26 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |url-status=live }}</ref> }} | religion_year = 2019 | demonym = {{hlist|[[Камбожийн хүн ам|Камбожчууд‎]]|[[Кхмерчүүд]]|[[Камбожийн хүн ам|Кампучууд]] (түүхэн)}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[сонгуульт хаант засаг|сонгуульт]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] ([[Династи|удамшлын дарангуйлал]])<ref name=":01">{{cite news |title=What to expect from Cambodia's new 'dynastic' prime minister |url=https://www.dw.com/en/what-to-expect-from-cambodias-new-dynastic-prime-minister/a-66591627 |access-date=25 August 2023 |work=[[Deutsche Welle]] |date=8 August 2022}}</ref><ref name=":02">{{cite news |last1=Syed |first1=Armani |title=What to Know About the Army Chief Who Will Be Cambodia's Next Leader |url=https://time.com/6298046/hun-manet-cambodia-leadership/ |access-date=25 August 2023 |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 July 2023}}</ref><ref name=":03">{{cite news |last1=Hunt |first1=Luke |title=Assessing Cambodia’s New Political Leadership |url=https://thediplomat.com/2023/08/assessing-cambodias-new-political-leadership/ |access-date=25 August 2023 |work=[[The Diplomat]] |date=23 August 2023}}</ref> | leader_title1 = [[Камбожийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[Нородом Сихамони]] | leader_title2 = [[Камбожийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Хун Манет]] | leader_title4 = [[Үндэсний Хурлын даргын жагсаалт (Камбож)|Үндэсний Хурлын дарга]] | leader_name4 = [[Хуон Судари]] | leader_title3 = [[Сенатын ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Камбож)|Сенатын ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Сай Чхум]] | legislature = [[Камбожийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Камбож)|Сенат]] | lower_house = [[Үндэсний Хурал (Камбож)|Үндэсний Хурал]] | sovereignty_type = [[Камбожийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Фунань]] | established_date1 = 68–550 | established_event2 = [[Ченла]] | established_date2 = 550–802 | established_event3 = [[Кхмерийн эзэнт гүрэн]] | established_date3 = 802–1431 | established_event4 = [[Анкорын дараах үе|Дунд үе]] | established_date4 = 1431–1863 | established_event5 = [[Францын Камбожийн протекторат|Францын протекторат]] | established_date5 = 8 сарын 11, 1863 | established_event6 = [[Францын колонийн эзэнт гүрэн|Францаас]] [[Камбожийн хаант улс (1953–1970)|тусгаар тогтнов]] | established_date6 = 11 сарын 9, 1953 | area_km2 = 181,035 | area_rank = 88 | area_sq_mi = 69,898 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.5 | population_estimate = 16,713,015<ref>{{Cite CIA World Factbook |country=Cambodia|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 72 | population_density_km2 = 87 | population_density_sq_mi = 211.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{increase}}$98.228&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |date=October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=October 11, 2022 |archive-date=24 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024195215/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/ |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 97 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,081<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 144 | GDP_nominal = {{increase}}$30.708&nbsp;тэрбум<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 108 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,901<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 151 | Gini = 36.0 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=Income Gini coefficient |publisher=World Bank |website=hdr.undp.org |access-date=29 January 2020 |archive-date=10 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead}}</ref> | HDI = 0.593 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 146 | currency = {{unbulleted list |[[Камбож риел|Риел]] (៛) ([[ISO 4217|KHR]]; ''де-юре'' ба ''де-факто'')|[[Америк доллар]] ($) ([[ISO 4217|USD]]; ''де-факто'')}}<ref>{{cite web |last1=Nay Im |first1=Tal |last2=Dabadie |first2=Michel |title=Dollarization in Cambodia |url=https://www.nbc.org.kh/download_files/publication/others_eng/NoteMD117-14_article_dollarization.pdf |website=National Bank of Cambodia |access-date=11 April 2022 |language=en |date=31 March 2007 |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511203155/https://www.nbc.org.kh/download_files/publication/others_eng/NoteMD117-14_article_dollarization.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Nagumo |first1=Jada |title=Cambodia aims to wean off US dollar dependence with digital currency |url=https://asia.nikkei.com/Business/Markets/Currencies/Cambodia-aims-to-wean-off-US-dollar-dependence-with-digital-currency#:~:text=Cambodia%20runs%20a%20dual%2Dcurrency,of%20civil%20war%20and%20unrest. |access-date=11 April 2022 |publisher=Nikkei Asia |date=4 August 2021 |quote="Cambodia runs a dual-currency system, with the U.S. dollar widely circulating in its economy. The country's dollarization began in the 1980s and 90s, following years of civil war and unrest." |archive-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415063706/https://asia.nikkei.com/Business/Markets/Currencies/Cambodia-aims-to-wean-off-US-dollar-dependence-with-digital-currency#:~:text=Cambodia%20runs%20a%20dual%2Dcurrency,of%20civil%20war%20and%20unrest. |url-status=live }}</ref> | utc_offset = +07:00 | time_zone = [[Энэтхэг-Хятадын Цаг|ЭХЦ]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Камбож дахь утасны дугаар|+855]] | cctld = [[.kh]] }} '''Камбожийн Хаант Улс''' ([[кхмер хэл]]: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា; '''Преа Реачеаначак Кампучие''') нь [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн [[улс]] юм. [[Дорно өмнө Ази|Зүүн өмнөд Азид]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]т баруун талаараа [[Тайланд]], умард хэсгээрээ [[Лаос]], зүүн талаараа [[Вьетнам]] гурван улстай газраар хиллэж, өмнүүрээ [[Тайландын булан]]гаар далайгаар хүрээлүүлсэн оршдог [[бүрэн эрхт улс|Бүрэн эрхт]] тусгаар улс. 181 мянган км² газар нутагтай дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|88-р том]] орон, 2023 оны байдлаар 16.981 сая хүн амаараа дэлхийн [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|69-р том]] улс юм. Нутгийн ихэнх хэсэг ойгоор хучигдсан. Уулархаг нутагтай ч их өндөр уулгүй. Халуун орны чийглэг уур амьсгалтай. Хүн амын 90 хувь [[кхмер үндэстэн]], бусад нь [[вьет үндэстэн|вьет]], [[хятад үндэстэн|хятад]], үндэстэн байдаг. Албан ёсны хэл нь [[мон-кхмер хэлний бүлэг|мон-кхмер]] бүлгийн [[кхмер хэл]] бөгөөд үндсэндээ трехеватра [[буддын шашин]]тан. Нийслэл буюу улс төр, нийгэм-эдийн засгийн төв [[Пномпень]] хотод 1.5 сая хүн оршин сууж байгаа. Камбожийн Хаант Улс нь НҮБ-д 1955 онд элссэн бөгөөд Монгол Улстай 1960 оны 11-р сарын 30-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Манай иргэд Камбожид виз авч зорчино. Камбож орны түүх Фунань төрөөс /68-550 он/ эхэлдэг. Дундад зуунд [[Ангкор]] нийслэлтэй хүчирхэг [[Кхмерийн эзэнт улс]] оршиж байсан. [[Тай (үндэстэн)|Тай үндэстэн|Тайчуудын]] довтолгоонд доройтож, улмаар 1860 онд [[Франц]]ын түрэмгийлэлд өртөж ивээлд нь оржээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Япон]]д эзлэгдэж байсан ч эцэстээ 1953 онд тусгаар тогтносон улс болсон. 1970 онд [[Лон Нол]] жанжин Хаант засаглалыг төрийг буулган авсан боловч таван жилийн дараа дарангуйлагч [[Пол Пот]] Төрийн эрхэнд гарсан байна. Пол Потын харгислал хэрээс хэтэрч, ард түмэн нь [[Вьетнам|Вьетнамын]] тусламжтай 1979 онд төрийн эрхээс зайлуулсан ч тэдний хэсэг хүчин ойн шугуйд орж байлдаад 1989 онд л дарагдсан байна. Камбож улс 1993 онд [[Хаант засаг]]тай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төр]] бүхий '''Камбожийн Хаант Улс''' (КХУ) болон өөрчлөгдсөн. [[Хун Сен]] Ерөнхий сайдаар 30 гаруй жил Камбожийг улирдаж байна. == Нэр == Камбож гэсэн үг [[самгарди хэл|самгарди]] гаралтай. :'''Камбож улсын албан ёсны нэр:''' * 1953–1970 — {{дарцаг|Камбож}} Камбожийн Хаант Улс * 1970–1975 — {{дарцаг|Камбож|1970}} Бүгд Найрамдах Кхмер Улс * 1975–1979 — {{дарцаг|Камбож|1975}} Ардчилсан Камбож Улс * 1979–1989 — {{дарцаг|Камбож|1979}} Бүгд Найрамдах Камбож Ард Улс (БНКАУ) * 1989–1993 — {{дарцаг|Камбож|1989}} Камбож Улс * 1993 оноос — {{дарцаг|Камбож}} Камбожийн Хаант Улс (КХУ) == Төр улс == === Mандсан үе === [[Зураг:Map-of-southeast-asia 900 CE.png|thumb|left|150px|Нийтийн тооллын 900 он. Кхмерийн эзэнт гүрэн]] Камбож оронд эрт цагт [[Фунань]] (68–550), [[Ченла]] (550–706) зэрэг төр улс байв. Фунаний хувьд нэгдсэн төр улс байгаагүй олон жижиг ноёд эзэмшлээ булаалдан тэмцэлдэх ба [[хинду]] шашин дэлгэрч [[шива]], [[вишну]] бурхан шүтдэг байжээ. Шашны хамтаар Энэтхэгт үүссэн [[каст]]ын систем (анги, давхраа) энд мөн тогтсон. VI зуунаас хүн ам [[Меконг мөрөн]], [[Тонлесап]] нуур орчим төвлөрч газар тариалан үндсэн аж ахуй болжээ. Ченла нь Камбож даяарыг нэгтгэсэн улс байсан бөгөөд түүний дараа Камбож [[Жава]]гийн хараат болжээ. Ченлагийн үр хойчийн [[II Жайварман]] гэгч хүчийг олж өөрийгөө «деваража» (бурхан хаан) хэмээн цоллож улс байгуулсан нь [[Кхмерийн эзэнт улс]] (802–1431) юм. Монгол Юань улсын [[Хубилай хаан]]ы цэрэг [[Ангкор|Анкорыг]] довтлон ирж нэг сандаргаснаас өөр өөрчлөлт ороогүй байна. Кхмерийн эзэнт улсад Шри-Ланкаар дамжин [[буддын шашин|буддын]] шашны бага хөлөгний ёс, дараа нь [[хинду]], буддын их хөлгөний урсгал хүч түрэн орж ирсэн байна. Кхмерчүүд зүүн зүгт [[Чампа]], хойд зүгт [[мон]]ыг дарж умард хил нь Бирмийн [[Паган]] улсад тулж байлаа. Кхмер гүрэн XII зуунд оргилдоо хүрч байсан үед нийслэл [[Ангкор|Анкор]] ч хөгжин цэцэглэж байв. [[Анкор-ват]] (Анкорын сүм)-аас өгсүүлээд шашин шүтээнтэй холбогдсон олон олон уран барилга, хөшөө дурсгал боол болоод ажилчдын хөлс, цусаар бүтжээ. === Буурай үе === Умард талаас эхлээд [[Сукотай]], дараа нь [[Аюутая]] улсын [[тай]]чууд довтолсоор Кхмерийн нийслэл Анкорыг эзэлжээ. Түүнээс эхэлсэн 1431–1863 он бол Камбожийн түүхэн дэх газар нутгаа ихээр алдаж бууран доройтсон үе юм. Өмнө зүгт шахагдаж [[Сиам]], [[Вьетнам]]ын завсар оршиж байжээ. 1593 онд шинэ нийслэл [[Лонвек]]ээ алдан түрэгдэж хэд хэдэн удаа сольсны эцэст одоогийн [[Пномпень]]д төвлөсөн ажээ. 1600 оноос эхлэн анх харьцаж эхэлсэн [[Франц]] Вьетнамыг төдийгүй 1863 онд Камбожийг залгиж [[Францын Энэтхэг-Хятад]] колонид оруулсан нь тодорхойлвол [[ивээн эзэрхэл]] (᠋проктерат) байжээ. XVII зуунд Вьетнамын [[Нгуен]] ноёд [[Меконг мөрөн|Меконг мөрний]] адагт газар гуйн суусан нь сүүлдээ Вьетнамынх болсон юм. Харин 1907 онд Франц Сиамтай [[лао үндэстэн|лао]] нутгаар наймалцаж баруун хойд хэсгийн [[Батдамбан]], [[Сиемреаб]] нутгийг кхмерчүүдэд эргүүлэн нийлүүлсэн өгсөн байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Япон]], түүний холбоотон [[Тайланд]]ад эзлэгдсэн ч дайны дараа Францын колониос гарч, [[Нородом Сианук|Нородом Сианукийн]] тэргүүлсэн Камбож улс 1953 онд тусгаар тогтноод 1955 онд НҮБ-ийн гишүүн болжээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Mao Sihanouk.jpg|thumb|200px|1956 оны Нородом Сианук ван]] Нородом Сианукийн үед олон арван шинэтгэл хийгдсэн ба гадаад харилцаандаа төвийг сахисан байр сууринаас хандаж байв. Гэсэн ч [[Вьетнамын дайн]]ы хөлд нэрвэгдэж партизаны дайн, агаарын бөмбөгдөлтөд өртөж байлаа. Үнэндээ [[Хүйтэн дайн]]ы хүрээнд дотоодын [[улаан кхмерууд]], гадаадын [[Вьетнам|Умард Вьетнам]] зэрэг коммунист хүчин болон [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Вьетнам|Өмнөд Вьетнам]] зэрэг коммунист бус хүчний илэрхий дайн өрнөж байв. 1970 онд [[Лон Нол]] генерал төр эргүүлж коммунистуудыг зайлуулах бодлого барьсан. '''Улаан Кхмерууд ба Пол Потын дэглэм''' Камбожийн Засгийн газар АНУ-ын дэмжлэгийг авсан хэдий ч Улаан Кхмеруудэд ялагдаж, 1975 оны 4-р сарын 17-нд Пномпень хотыг орхиход хүрсэн. Нийслэлийн оршин суугчид тэднийг баяр хөөртэй халуун дотноор цэцэг барин угтаж авсан боловч чанга яригчаар бүх хүмүүс гэр орноо орхиж хотоос гарч явахыг зарлав. Энэ бол [[Пол Пот|Пол Потоор]] удирдуулсан Улаан Кхмеруудын "хөдөө аж ахуйд суурилсан социализм", "зуун хувийн коммунист нийгэм" байгуулах бодлогын эхлэл байлаа. Социалист нийгэмд хот гэдэг үзэгдэл байх ёсгүй гэж номлоод бүх иргэдийг хөдөө орон нутаг руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж эхэлсэн. Түүнээс гадна, бараа мөнгөний харилцаа, бүх төрлийн шашин шүтэх нь “хөрөнгөтний үзэгдэл” гээд хориглосон байдаг. Сэхээтнүүд эмч нар, мэргэжлийн ажилчдыг өчиггүй хороож эхэлсэн. 1979 онд Пол Потыг түлхэн зайлуулсаны дараа хэдэн зуу орчим эмч нар л амьд үлдсэн байдаг. Пол Потын эрх баригчид улсын албан ёсны нэрийг Ардчилсан Кампучи Ард Улс хэмээн өөрчилжээ. Хотын бүх оршин суугчдийг хөдөө аж ахуйн коммунд нэгтгэж 18-20 ажлын цагаар гол төлөв цагаан будаа тариалан эрхлүүлдэг байв. Улмаар иргэд ядуурал, төрөл бүрийн өвчинд нэрвэгдэж эхэлсэн юм. Бүх эм, антибиотикыг “хөрөнгөтний” гэж зарлаад хориглож зөвхөн ардын эмчилгээ буюу зөвхөн байгалийн ургамал, үндсийг хэрэглэх болсноор олон зуун мянган хүн өвчнөөр мөн амиа алдсан юм. Сургууль, хүрээлэнгүүд хаагдаж, юм уншиж, бичсэн хүн буудуулан алуулах ялтай байжээ. Хүүхдүүдийг эцэг эхээс нь тусгаарлаж хуаранд Пол Потын үзэл санааг ухуулдаг байв. Тиймээс 1979 он гэхэд Улаан Кхмерийн армийн олонхи нь 12-15 настай хүүхдүүд байсан юм. Үе үе эсэргүүцэн бослого гардаг байсан ч түүнийг хэрцгийгээр дардаг байжээ. 1978 он гэхэд Камбожийн эдийн засаг бүрэн дампуурч, улс орон эргээд Дундад зууны орон болж хувирсан байна. Үүний дараа “Улаан Кхмерууд” Вьетнамыг эзлэн авч, баялгийг нь авахыг санаархсан боловч энэ нь тэдний төгсгөлийн эхлэл байсан юм. 1978 оны 12-р сард Камбожийн Үндэсний Аврах Нэгдсэн Фронт байгуулагдсан юм. Дайн дэгдэхэд Вьетнамын армийн талд цуст дэглэмийг дэмжихгүй байсан олон Камбож хүмүүс нэгдэж эхэлсэн. Ингээд 1979 онд Пномпень хот дарангуйлагчдаас Вьетнамчуудын тусламжтайгаар чөлөөлсөн түүхтэй бөгөөд Камбожийн баруун хэсгийн ширэнгэн ойд Пол Потын үлдэгдэл цэргүүд орогнон үлдсэн байна. Пол потын дэглэмийн үед Камбожийн нийт 6 сая хүн амаас хамгийн эрүүл, залуу, хүчтэй, үзэсгэлэнтэй гэсэн нэг сая хүнийг үлдээж бусдыг устгах шийдвэр гаргаж байсан байдаг. Энэ үеэр төрөл бүрийн баримтаар 1-3 сая хүн амиа алдсан гэсэн тоо баримт байдаг. === Төрийн байгуулал === [[File:Hun Sen 1 (cropped).jpg|thumb|140px|Хун Сен сайд]] Камбожийн Хаант Улсын '''Үндсэн хуулийг 1993 оны 9-р сарын 21'''-нд баталж Үндсэн хуульт Хаант засаглалтай болж '''Нородом Сианук''' эргэн Хаан ширээнд сууж парламентыг Үндэсний Ассамблей гэж албан ёсоор нэрлэж эхэлсэн түүхтэй. Мөн парламентад олон суудал авсан хоёр нам хамтарсан Засгийн газар байгуулж 1 дүгээр Ерөнхий сайдаар Н.Сианукийн хүү '''Нородом Ранарит''', 2 дугаар Ерөнхий сайдаар '''[[Хун Сен]]''' томилогдсон байна. Үүний дараа НҮБ-ын Шилжилтийн үеийн Засгийн газрын Камбож дахь үйл ажиллгаагаа албан ёсоор зогсоож тус улсыг орхисон байна. 1997 оны 7-р сард 4 жилийн турш байнгын зөрчил тэмцэлтэйгээр Засгийн эрхийг хамтарч барьсаны дараа [[Хун Сен]] үндсэндээ '''төрийн эргэлт''' хийж, “Улаан Кхмерууд”-тай хувилдсан хэмээн Ерөнхий сайд Нородом Ранаритыг буруутган цэргийн хүчээр огцруулсан юм. Үүнээс хойш Камбожид Хун Сен хязгааргүй бүрэн эрхээ тогтоод 30 гаруй жил эрх мэдлээ тогтоогоод байна. 1998 оны 12-р сард Пол Потыг дэмжигч сүүлийн бүлэглэлүүд ширэнгээс гарч зэвсгээ хураалгаж, Засгийн газрын цэргүүдийн эсрэг байлдахаа нэг мөр бүрэн зогсоож буйгаа мэдэгдсэнээр иргэний дайн зогссон боловч улс төрийн намууд хоорондын хурц тэмцэл өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна. [[Камбожийн Үндэсний Ассамблей|Камбожийн Үндэсний Ассамблейн]] 1998, 2003, 2008, 2013 оны сонгуулиудаар Камбожийн Ардын Нам 41%,47%, 58%, 49% тус тус сонгогчдын саналыг авч нийт 123 суудлын 64, 73, 90, 68-ыг авч олонхи болж ирсэн. 1999 оны 3-р сарын 4-нд Үндсэн хуульд нилээдгүй өөрчлөлтүүд оруулсан юм. Үүний нэг гол өөрчлөлт бол анх удаа Камбожийн Вант Улсын Парламент Үндэсний Ассамблей болон Сенат гэсэн хоёр Танхимтай болсон явдал юм. '''Камбожийн Үндэсний Ассамблей''' (Rotsaphea) 123 гишүүнтэй пропорциональ ситемээр /д’Ондтын аргачилалаар/ 5 жилийн хугацаатай гишүүдээ сонгодог Камбожийн Хаант Улсын парламентын Доод Танхим. Улс төрийн намууд доод тал нь 62 суудал авч олонх болох ёстой. Камбожийн Үндэсний Асамблейн гишүүнд нэр дэвшигч нь сонгуулийн өдөр 25 нас хүрсэн, сонгууль өгөх эрхтэй Камбож иргэн байгаад зогсохгүй заавал Камбожид төрсөн байх ёстой байдаг байна. Үндэсний Ассамблейн гишүүд дараах эрх, үүрэгтэй. Үүнд: # Камбожийн хууль батлах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах, Улсын төсөв батлах, # Олон улсын Гэрээ, Хэлэлцээр соёрхон батлах, # Хууль санаачлах, # Олонхын саналаар Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх, # Засгийн газрын гишүүдийг олонхын саналаар огцруулах эрхтэй, # Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүдэд асуулт тавьж 7 хоногийн хугацаанд хариу авах эрхтэй, # Аль ч салбарын сайдыг чуулганд урьж хариуцаж буй салбарынхан талаар асуулга тавих эрхтэй, # Нийгмийн хэв журамд хяналт тавих, гишүүд зөвхөн тойргийнхоо сонгогчдыг бус нийт кхмерчуудыг төлөөлөх үүрэгтэй гэх мэт. 2006 оноос хойш Үндэсний Ассамблейн даргаар Камбожийн ардын намаас сонгогдсон Хенг Самрин (Heng Samrin) ажиллаж байна. '''Камбожийн Сенат''' ('''Protsaphea)''' 61 гишүүнтэй Парламентын дээд Танхим. Үүний 2-ыг улс төрийн намуудын санал болгосон Үндэсний Ассамблейн 2 гишүүнийг Хаан томилдог, Үндэсний Ассамблей 2 хүн томилдог бөгөөд үлдсэн 57 гишүүнийг Камбожийн 24 мужийн Хамтралын Зөвлөлийн гишүүд 6 жилийн хугацаагаар сонгодог. Сенатын анхны чуулган 1999 оны 3 дугаар сарын 25-нд болж байсан бол Сенатын анхны сонгууль 2006 оны 1 дүгээр сарын 22-нд, удаах сонгууль 2012 оны 1 дугаар сарын 29-нд болсон бөгөөд ирэх 2018 онд ээлжит сонгууль болох аж. Нийт гишүүдийн дийлэнх олны буюу 50+1 гэсэн саналаар /An absolute majority vote of all senators/ дараах асуудлыг шийдвэрлэдэг байна. Үүнд: # Сенатын дарга, орлогч, хорооны болон тусгай хорооны дарга нарыг сонгоход # Органик Хууль батлахад # Сенатын дотоод журам дүрмийг батлахад нийт гишүүдийн 3/2 гэсэн саналаар дараах асуудлуудыг шийддэг байна. Үүнд: # Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах, # Гишүүнээс түтгэлзүүлэх, халдашгүй эрхийг цуцлах, гишүүнийг сахилгын шийтгэл ноогдуулах зэрэг асуудлууд, # Гишүүдийн дөрөвний гуравын саналаар сенаторын үйл ажиллагааг зогсоож баривчлан хорих арга хэмжээ авахад ашигладаг байна. Сонгуулийн хуулийн дагуу парламентын сонгуулийг 5 жилд нэг удаа 7 дугаар сарын сүүлчийн ням гаригт явуулдаг. Хамгийн сүүлд 2013 оны 7 дугаар сарын 28-нд болсон сонгуулийн дүнгээр Үндэсний Ассамблейн 123 суудлын 68-г буюу '''48,83 %''' '''Камбожийн Ардын Нам''' (Cambodian People’s Party -CPP), сөрөг хүчин болох '''Камбож Үндэстнийг Аврах Нам''' (Cambodian National Rescue Party -CNRP) өндөр амжилт гаргаж '''55''' суудал буюу '''44,46 %''' авсан. Өнөөгийн байдлаар гол өрсөлдөгч хоёр улс төрийн нам болоод байна. 2018 оны 7 дугаар сард парламентын ээлжит сонгууль болж '''Камбожийн Ардын Нам''' бүрэн ялалт байгуулсан. == '''Камбожийн хаан''' == Камбожийн Хаан ([[Кхмер хэл|кхмер]]. ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, франц. ''Roi du Royaume du Cambodge'') Камбожийн Үндсэн хуулийн дагуу Төрийн тэргүүн юм. Тус улс үндсэн хуульт хаант засаглалтай тул хааны эрх мэдэл хязгаарлагдмал байдаг. Хаан бол хүмүүсийн хайр хүндэтгэлийг хүлээх ёстой бэлгэдлийн дүр юм. Мөн хаан нь Кхмер ард түмний амар амгалан, тогтвортой байдал, хөгжил цэцэглэлтийг төлөөлдөг. 1993 оноос хойш Камбожийн хаан сонгогдсон нь Камбожийг дэлхийн сонгогдсон цөөхөн хаант засаглалын нэг болгосон. Хааныг улс төр, шашны өндөр албан тушаалтнуудаас бүрдсэн хаан ширээний Хааны зөвлөлөөс 30-аас доошгүй настай Нородом, Сисоват удмын гишүүдээс насан туршдаа сонгодог. 1993 онд батлагдсан Камбожийн Үндсэн хуульд хааныг бэлгэдлийн чанартай болгохоор заасан байдаг. Тэрээр хаан "хаан захирдаг боловч захирдаггүй" бөгөөд мөн "үндэсний эв нэгдэл, тасралтгүй байдлын бэлэг тэмдэг" гэж мэдэгджээ. ''Хаан нь үндсэн хуулийн дагуу төрийн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг.'' * Камбожийн Ерөнхий сайд, Камбожийн Засгийн газрыг томилдог; * Хууль тогтоох хоёр байгууллага болох Үндэсний Ассемблей, Сенатын хуралдааныг нээх; * Тэрээр Камбожийн хааны Зэвсэгт хүчний дээд командлагч; * Ерөнхий сайдтай сар бүр уулзалт зохион байгуулдаг бөгөөд энэ үеэр хаан төрийн хэргийн талаар мэдээлэл авдаг; * Хааны тогтоол/зарлигт гарын үсэг зурж, улмаар хууль тогтоох байгууллагаас баталсан болон Сайд нарын танхимаас өргөн мэдүүлсэн хуулийг батлах; * Төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг хангах "дээд арбитр"-ын чиг үүргийг гүйцэтгэдэг; * Гадаадын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгийг хүлээн авах; * Шийтгэлийг хөнгөвчлөх болон өршөөлийг чангатгах эрхтэй; * Шүүхийн дээд зөвлөлийг тэргүүлдэг; * Сенат, Үндсэн хуулийн зөвлөл зэрэг төрийн байгууллагуудад ажиллах тогтсон тооны гишүүдийг томилдог; * Үндэсний дээд шагналаар шагнах; * Хаан төрийн тэргүүнийхээ хувьд Үндсэн хуульд тодорхой заагаагүй бусад чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Үүнд: Кхмер үндэстний уламжлалт шашны ёслол, уламжлал зэрэг үндэсний хэмжээний арга хэмжээг удирдах, хүмүүнлэгийн болон хүмүүнлэгийн үйлсийг дэмжих, Камбожийг гадаадад айлчилж төлөөлөх гэх мэт. === Газар зүй === [[Зураг:Cambodia Topography.png|thumb|200px|Байр зүйн газрын зураг]] Камбож орон [[Ази]] тивийн [[Зүүн Өмнөд Ази|дорнод өмнөд]] хэсэгт дунджаар х.ө. 13°, з.у. 105°-т байрладаг. Баруун талаараа [[Тайланд]] (803 км) , хойд талаараа [[Лаос]] (541 км), зүүн талаараа [[Вьетнам]] (1228 км)-тай 2572 км газраар хиллэдэг ба урд талдаа [[Тайландын булан]]д тулсан 443 км далайн эрэгтэй. Дэлхийн 194 улсын [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|88-р том]] орон бөгөөд 181,035 хавтгай дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэртэйгээс 97.5%-ийг газар, 2.5%-ийг гадаргын ус эзэлжээ. Ерөнхийдөө уулархаг орон боловч их өргөгдсөн уул цөөн. Халуун орны чийглэг уур амьсгалтай. IV — IX сар хүртэл хур бороо их орж агаарын температур +25° C — 30° C хүрч, халуун чийглэг байдаг. XII сараас сэрүүвтэр болж, агаарын чийглэг багас агаарын температур +20° C болдог. Нам доор нутагт жилд дунджаар 700—1500 мм, уулархаг бүст 2000 мм [[тунадас]] унана. Дорно өмнө Азийн хамгийн том [[Меконг мөрөн]] нийслэл Пномпениэр дайрч, нутгийн хойноос урагш урсдаг. Тонлесап голоор дамжин Меконгтой холбогддог, загасны нөөцөөрөө дэлхийд дээгүүрт ордог [[Тонлесап]] гэж нэг том нуур байна. Нутгийн 70 гаруй хувийг ой эзэлдэг. [[Нарс]], [[улаан царс|улаан]], [[ягаан царс]] зэрэг үнэт мод ургана.<ref name="нэвтэрхий"/> === Орон нутаг === Камбож улс эхлээд «кат» (муж), тэр нь дотроо «срок» (тойрог, хошуу), цааш «крок» (баг, суурин газар) гэсэн нэгжээр хуваагддаг. 2014 оны байдлаар 24 муж, 159 тойрог байна. Хот суурингийн дотроос улсын нийслэл [[Пномпень]] ганцаараа мужтай тэнцүү эрх эдэлдэг. Пномпень дотроо «кан» (дүүрэг), цаашилвал «санкат» (хороо)-д хуваагдана. Муж, нийслэлийг хамтатгаад энэ улсыг засаг захиргааны 25 нутагт хуваагддаг гэж үзнэ. Аймгууд ихэвчлэн төв хотынхоо нэрээр нэрлэгдсэн байдаг. [[Зураг:Cambodia provinces en.svg|thumb|200px|Камбож улсын мужууд]] {| |valign="top"| * [[Бантеаймеантьей]] * [[Батдамбан муж|Батдамбан]] * [[Кампонгспы]] * [[Кампонгтхом]] * [[Кампонгтям]] * [[Кампонгчнанг]] * [[Каеп]] * [[Кампот]] |width="45"| |valign="top"| * [[Кандаль]] * [[Кахконг]] * [[Кратьэх]] * [[Мондолькири]] * [[Оддармеантьей]] * [[Пайлин]] * [[Пномпень]] * [[Поусат]] |width="45"| |valign="top"| * [[Прейвэнг]] * [[Прэахвихеа]] * [[Ратанакири]] * [[Свайриенг]] * [[Сиануквиль]] * [[Сиемреаб муж|Сиемреаб]] * [[Стынгтраенг]] * [[Такео]] |width="45"| |valign="top"| |} {{Камбожийн томоохон хотууд}} == Аж байдал == === Эдийн засаг === [[Зураг:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|200px|right|Тутрагын талбай]] Камбож хөгжиж буй эдийн засагтай [[хөдөө аж ахуй]]н орон юм. Нэг хүнд ноогдох худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн дотоод нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ харьцангуй бага буюу 2011 онд 2,470 [[Америкийн доллар|ам.доллар]] байсан. Өсөлт тогтвортой, жилд дунджаар 7.7%. Газар тариаланд цагаан будааны [[тутрага]] голлоно. Мөн [[эрдэнэ шиш]], [[шар буурцаг]], [[чихрийн нишингэ]], [[чинжүү]], [[газрын самар]], [[тамхи]], [[хөвөн]]гийн ургамал, [[олс]], [[каучук]] тариалдаг. Жимснээс [[жүрж]], [[хан боргоцой]], [[гадил]] ургана. Гахай, шувуу, загасны аж ахуйтай. Хөнгөн үйлдвэр сайн хөгжсөн. Гол салбар нь хүнсний үйлдвэр. Оёдол, нэхмэлийн үйлдвэр олон. Нэхмэлийн салбараас 2012 онд 4.6 тэрбум ам.доллартай тэнцэх (80%) бараа экспортлосон. Ийм үйлдвэр голдуу Хятад, Тайваний эзэнтэй байдаг. Үүнээс гадна нефть цэвэрлэх, автомашин угсрах, резин дугуй, барилгын материал, цаас болон мод боловсруулах үйлдвэрүүдтэй.<ref name="нэвтэрхий">Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 250-р тал. Кампучи</ref> Нэхмэлийн үйлдвэрийн дараагаар валютын нөөцийг арвижуулж байгаа нь [[жуулчлал]]. 1993 онд 118 мянган хүн ирж байсан бол 2011 онд 2.1 сая жуулчин хүлээн авчээ. Пномпениэс [[Сиемреаб]] хүртэл аялдаг жимтэй. Гол нь эртний нийслэл [[Анкор]]ыг үзэх гэж ирдэг. [[Зураг:Cambodiahealth1.jpg|thumb|right|160px|Нэхмэлийн үйлдвэрт]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:32.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] (32.6%)" from:0 till:08.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Их Британи]] (8.4%)" from:0 till:07.70 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (7.7%)" from:0 till:07.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Канад]] (7.7%)" from:0 till:06.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Сингапур]] (6.6%)" from:0 till:05.80 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Вьетнам]] (5.8%)" from:0 till:32.20 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (32.2%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Камбож улс (2012)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:27.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайланд]] (27.2%)" from:0 till:20.00 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Вьетнам]] (20.0%)" from:0 till:19.50 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (19.5%)" from:0 till:7.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Сингапур]] (7.1%)" from:0 till:5.90 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (5.9%)" from:0 till:4.30 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.3%)" from:0 till:15.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (15.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Камбож улс (2012)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === Камбожийг хөндлөн гулд хэрсэн замын урт 38,257 км. Үүнээс 2004 оны үед 2,406 км нь цардмал болсон байсан. Энэ нь гол гол замууд үндсэндээ асфальтаар хучигдсан гэсэн үг. Улсын ач холбогдолтой замын 8 чиг бий. Тэдгээрэс хамгийн урт нь 509 км, богино нь 65 км байгаа. [[Зураг:Ferry across the Mekong River in Neak Leung.jpg|thumb|200px|Бараатай гатлага онгоц]] Камбожид нийтдээ 612 км үргэлжилсэн салангид хоёр төмөр зам бий. Нэг метрийн царигтай. Нэг нь нийслэлээс өмнөд эргийн [[Сиануквиль]], нөгөө нь нийслэлээс баруун хойш [[Сисопон]] хүрэх (гэвч галт тэрэг зөвхөн [[Батдамбан]] хүрдэг)-ээр тавигджээ. Гол мөрнийг уламжлал ёсоор усан замын тээвэрт ашигладаг. Меконг, Тонлесапын дагуу явна. Ялангуяа буйд тосгоныхон хоттой харьцахад үүгээр явна, бараа зөөнө. Камбожид Пномпенийн, Сиануквилийн гээд далайн хоёр гол боомт, хэд хэдэн жижиг боомт байна. Пномпень руу Меконгийн цутгал Бассакаар дамждаг. Улсын хэмжээнд 26 нисэх буудалтай ч талыг нь ашигладаггүй. Пномпений нисэх буудал, [[Сиемреаб]] хотын хажуудах Анкорын нисэх буудал хоёрт өөр улсаас шууд очиж болно. 2009 онд улсын гол гэж хэлж болох иргэний агаарын тээврийн [[Камбож Анкор Эйр]] компанийг Камбожийн засгийн газар (51 хувь), Вьетнамын иргэний агаарын тээвэр (49 хувь) компани хамтран байгуулжээ. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:140px;"| Яс үндэс !! Хүн ам !! Хувь |- | [[Кхмерчүүд|Кхмер үндэстэн]] || 13,684,985 || 90% |- | [[Вьетнамчууд|Вьет үндэстэн]] || 760,277 || 5.0% |- | [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] ||152,055 || 1% |- | Бусад ард түмэн || 608,222 || 4% |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1901 || 1,103,000 |- | 1931 || 2,806,000 |- | 1971 || 7,270,000 |- | 2011 || 14,701,717 |} Камбож улс 2016 оны мэдээгээр 16,005,035 хүн амтай. Үүнээс 90 хувь нь улсын албан ёсны хэл болсон [[кхмер хэл]]ээр хэлэлцдэг үндсэн, нэгэн төрлийн ард түмэн [[Кхмерчүүд|кхмер үндэстэн]] байна. Цөөнхөөс дурдвал 5 орчим хувь [[Вьетнамчууд|вьет]], 1 хувийг [[Хятадууд|хятад]], мөн нэг хувийг [[чам ястан|чам]] хүмүүс эзэлдэг. Хүн амын жилийн дундаж өсөлт 1.7%. Эр эм хүйсийн харьцаа 0.96 хувь, дундаж наслалт 62.7. Хүн амын 73.6% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүн амын 95% [[буддын шашин]]тан, түүнээс 3 хувь их хөлгөн, бусад нь бага хөлгийн ёсыг дагадаг. 1.6% ислам шүтлэгтэнд [[чам ястан]], [[малайчууд|малай үндэстэн]] ордог. === Хот суурин === [[Зураг:Phnom Penh aerial.jpg|thumb|200px|[[Пномпень]]]] Камбожийн хүн амын 24-29% хотод суудаг. 5000-аас олон хүнтэй 25 хот байна. Томоохон нь:<ref>{{Webarchiv|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-114 |archive-is=20130209140703 |text=Cambodia: largest cities and towns and statistics of their population |archiv-bot=2023-09-26 12:00:04 InternetArchiveBot }}.</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | * [[Пномпень]] — 2,234,566 оршин суугчтай * [[Такмау]] — 195,895 * [[Сисопон]] — 181,396 * [[Батдамбан]] — 180,853 * [[Сиемреаб]] — 174,265 * [[Кампончам]] — 118,242 || * [[Сиануквиль]] — 89,447 хүнтэй * [[Кампонспы]] — 54,505 * [[Кампот]] — 48,274 * [[Кампончнан]] — 43,130 * [[Кокон]] — 36,053 * [[Кратье]] — 35,964 |} [[Зураг:Angkor Wat.jpg|thumb|200px|XII зуунд баригдсан [[Анкор|Анкор-ват]]]] [[Зураг:Khmer folk dance.JPG|thumb|200px|Бүжиж буй зураг]] === Соёл урлаг === Камбожид уламжлалт соёл, орчин цагийн соёл аль аль нь бий. Нам газрынхан ба уулынхан гээд ерөнхий хоёр янз бий. Онцлогоос дурдвал [[крама]] гэдэг содон ороолт-алчуур, хүнтэй алга хавсран мэндлэх ([[сампеа]]) ёс, уран барилгын сор [[Ангкор Ват]] (Анкорын сүм), [[Бон-ом-тук]] (Наадам) буюу орон даяар завиар уралддаг 11-р сарын наадам, «Ворвон Сорвон хоёр» үлгэр байна. Камбожид [[Бурхан багш]]ийн мэндэлсэн оноос эхлэн тоолсон цагалбар баримталдаг. [[Аргын тоолол|Аргын тооллын]] 2014 он гэхэд [[Буддын тоолол|Буддын тооллын]] 2558 он болж байгаа юм. Үүгээр Камбожийн шинэ жил 4-р сарын 13 юм уу 14-нд тохиодог. Камбожийн алтан үеийн дуучдаас нэрлэвэл [[Син Сисамут]], [[Рос Серейсотея]] гэж байсан. Хааны ордонд Риемке ([[Рамаяна|Рамаяны]] хувилбар) зохиолын дүрд орж бүжиглэдэг байсан бол энгийн ард үдэшлэг цэнгүүнд намбалаг бүжих [[ромвон]] гэх мэт бүжиг бий. Хоолонд цагаан будаа, загас зонхилно. Загасыг янзаар бүрээр болгож сурсан. Хүүхэд залуус ихэвчлэн хөлбөмбөг, гар бөмбөг тоглодог. Уламжлалт завины уралдааныг мартаж болохгүй. Олимпоос медаль авч байгаагүй. 2010 оны үед орон даяар цацдаг 9 телевиз, 50 радиотай, интернэт хэрэглэгчийн тоо 738,641 (5 хувь) байсан. == Цахим холбоос == <table><td> * Оллоо. Цахим боловсрол. [https://web.archive.org/web/20080503193558/http://edu.olloo.mn/modules.php?name=Country&co=view&cid=11 «Кампучи» (Кампучийн Вант Улс)] * Цээноров. [http://legationstseenee.blogspot.com/2010/01/blog-post_2337.html «Монгол-Камбожийн харилцааны товч лавлах»] <small>(2010)</small> </td><td> * koyuki. [http://koyukinoblog.blogspot.com/2011/06/blog-post_03.html «Камбожийн тухай»] <small>(2011)</small> * Монгол Трэйвэл Эйженси. Улс орнуудын танилцуулга. [https://web.archive.org/web/20160305181248/http://mongoltravelagency.mn/index.php?id=1&pid=1&sec=view «Камбож»] </td></table> == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Камбож| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] 235y7o9bye45mvipf3mb7s2cbxandb1 0 61974 865860 858106 2026-08-12T15:22:08Z ~2026-44365-55 106747 865860 wikitext text/x-wiki «'''Их хотын залуус'''» — 2015 онд [[Боловсрол суваг]] телевиз болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн, Монголын инээдмийн 40 ангит инээдмийн кино юм. == Киноны тухай == Тус олон ангит кино нь залуусын хайр дурлал, алдаа, оноо, өнөөдрийн нийгэм, цаг үеийн бодит байдлыг инээдмийн хэлбэрээр илэрхийлэн гаргаснаараа онцлогтой болжээ. == Найзуудын тухай == “Их хотын залуус”-ын найзууд ч бүгд өөр өөр хугацаанд найзалсан найзууд болох Түвшин (жүжигчин Д.Түвшинтөр), Түвшиний 10 жилийн найз Хангай (жүжигчин Ц.Ганбаяр), Хангайн цэргийн найз Сэргэлэн (жүжигчин О.Тэмүүжин) гэсэн 3 эрэгтэй найзын бие биеэ үргэлж шоглодог ч, цаг тулсан зүйлд нэг нэгнээ гэдэг нөхөрлөлийг харуулсан байна. Мөн Түвшиний ажлын найз Солонго (жүжигчин Д.Оюунтуул), Солонгын хамтран амьдардаг найз Дөлгөөн (жүжигчин Г.Нарансолонго), Ариунаа (жүжигчин Б.Ариунцэцэг) нарын дүрээр эмэгтэйчүүдийн дунд ч жинхэнэ нөхөрлөл байдаг гэдгийг үзүүлжээ. == Жүжигчид == “Их хотын залуус” олон ангит киноны гол дүрүүдийг “Эмоци” продакшны жүжигчин О.Тэмүүжин, Д.Түвшинтөр, Г.Нарансолонго, Б.Ариунцэцэг, Г.Эзэнмөнх, “Шинэ үе” продакшны жүжигчин Ц.Ганбаяр, жүжигчин Г.Ундармаа, Д.Оюунтуул, жүжигчин Ө.Мөнх-Эрдэнэ, УДЭТ-ын жүжигчин Д.Ганцэцэг нар бүтээжээ. {{stub}} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] 3fj3syvi8aai3sfqehrth9u8gfidzcm 0 62004 865944 825490 2026-08-12T19:30:51Z CommonsDelinker 211 Emblem_of_Telangana.svg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Emblem of Telangana.svg|]]. 865944 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Энэтхэг дэх муж}} {{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр | name = Телангана | type = Муж | official_name = Телангана муж | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Master piece of ramappa temple.jpg | caption1 = [[Рамаппа сүм]] | image2 = Warangal fort.jpg | caption2 = [[Варангал бэхлэлт]] | image3 = 125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg | caption3 = [[Б. Р. Амбедкарын хөшөө, Хайдарабад|Б. Р. Амбедкарын хөшөө]] | image4 = Charminar Hyderabad 1.jpg | caption4 = [[Чарминар]] | image5 = NagarjunaSagarDam.JPG | caption5 = [[Нагаржуна Сагар далан]] | image6 = Forte di golconda, vedute da est 06.jpg | caption6 = [[Голконда]] }} | image_seal = | seal_size = 150 | motto = {{langx|sa|text=[[Сатьямева Жаяте]]|translation=Зөвхөн үнэн ялдаг}} | anthem = {{langx|te|text=[[Jaya Jaya He Telangana]]|translation=Теланганагийн ялалт}} | image_map = IN-TG.svg | coordinates = {{coord|17.824400|79.187900|region:IN-TS_type:adm1st|display=it}} | region = Өмнөд Энэтхэг | before_was = [[Андра Прадеш (1956–2014)|Андра Прадешийн]] нэг хэсэг | formation_date3 = formation | formation_date4 = {{start date and age|2014|06|02|p=y}}<br/> [[Теланганагийн өдөр]] | capital = Хайдарабад | largestcity = Хайдарабад | districts = [[Теланганагийн тойргийн жагсаалт|33]] | government_type = [[Энэтхэгийн муж болон нутаг дэвсгэрүүд|Мужийн засгийн газар]] | Governor = [[Жишну Дэв Варма]]<ref>{{cite news |title=Jishnu Dev Varma is new Governor of Telangana; Radhakrishnan moves to Maharashtra |url=https://telanganatoday.com/jishnu-dev-varma-is-new-governor-of-telangana-radhakrishnan-moves-to-maharashtra |work=NDTV |date=2024-07-28 |access-date=2025-07-04}}</ref> | Chief_Minister = [[Ревант Редди]] | Deputy_CM = [[Маллу Бхатти Викрамарка]] | legislature_type = Хоёр танхимт<br/>[[Теланганагийн хууль тогтоох байгууллага]] | council = [[Теланганагийн хууль тогтоох зөвлөл]] | council_seats = 40 суудал | assembly = [[Теланганагийн хууль тогтоох ассамблей]] | assembly_seats = 119 суудал | rajya_sabha_seats = 7 суудал | lok_sabha_seats = 17 суудал | judiciary = [[Теланганагийн дээд шүүх]] | area_footnotes = <ref name=stats/> | area_total_km2 = 112077 | area_rank = 11-р байр | length_km = 770 | width_km = 515 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Telangana State Wind Power Profile |url=https://www.indianwindpower.com/pdf/Telangana-State-Wind-Power-Profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031605/https://www.indianwindpower.com/pdf/Telangana-State-Wind-Power-Profile.pdf |archive-date=2023-03-26}}</ref> | elevation_m = 256 | elevation_max_m = 965 | elevation_max_point = [[Доли Гутта]]<ref>{{Cite web |title=Doli Gutta (965m) - Telangana Chhattisgarh border. Possibly highest point in Telangana |url=http://wikimapia.org/31248511/Doli-Gutta-965m-Telangana-Chhattisgarh-border-Possibly-highest-point-in-Telangana |access-date=2025-07-04 |website=wikimapia.org |language=en |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226000659/http://wikimapia.org/31248511/Doli-Gutta-965m-Telangana-Chhattisgarh-border-Possibly-highest-point-in-Telangana |url-status=live }}</ref> | elevation_min_m = 0 | population_footnotes = <ref name=stats /> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 35,003,674 | population_as_of = 2011 | population_rank = 12-р байр | population_density = 312 | population_urban = 38.88% | population_rural = 61.12% | population_demonym = Теланганачууд<br/>[[Телугучууд]] | 0fficial_Langs = [[Телугу хэл]]<ref name="language_Telangana" /> | additional_official = [[Урду хэл]]<ref name="language_Telangana">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/urdu-is-telanganas-second-official-language-4940595/|title=Urdu is Telangana's second official language|date=2017-11-16|work=[[The Indian Express]]|access-date=2025-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227094158/https://indianexpress.com/article/india/urdu-is-telanganas-second-official-language-4940595/|archive-date=2018-02-27|url-status=live}}</ref><ref name="The News Minute">{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/urdu-second-official-language-telangana-state-passes-bill-71742|title=Urdu is second official language in Telangana as state passes Bill|date=2017-11-17|work=The News Minute|access-date=2025-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603023251/https://www.thenewsminute.com/article/urdu-second-official-language-telangana-state-passes-bill-71742|archive-date=2018-06-03|url-status=live}}</ref> | official_script = [[Телугу бичиг]] | GDP_footnotes = <ref name="GSDP">{{cite report|url=https://esankhyiki.mospi.gov.in/datacatalogue/NASdata/SDP/SDP-as%20on%2001.08.2024/State_wise_SDP-01082024_GSDP_Current.xlsx|title=Мужийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (Одоогийн үнэ)|publisher=[[Энэтхэгийн засгийн газар]]|access-date=2025-07-04|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126172329/https://esankhyiki.mospi.gov.in/datacatalogue/NASdata/SDP/SDP-as%20on%2001.08.2024/State_wise_SDP-01082024_GSDP_Current.xlsx|url-status=dead}}</ref><ref name="NSDP">{{cite report|url=https://mospi.gov.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_as_on_15032024.xls|title=Нэг хүнд ногдох мужийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (Одоогийн үнэ)|publisher=[[Энэтхэгийн засгийн газар]]|access-date=2025-07-04}}</ref><ref>{{cite web |title=Anirudh TR anirudh@prsindia.org March 28, 2025 PRS Legislative Research ◼ Institute for Policy Research Studies 3rd Floor, Gandharva Mahavidyalaya ◼ 212, Deen Dayal Upadhyaya Marg ◼ New Delhi – 110002 Tel: (011) 2323 4801, 4343 4035 ◼ www.prsindia.org Telangana Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/telangana/2025/Telengana_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=PRS India |access-date=2025-07-04}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|18.000|t|lk=r}} | GDP_year = 2025–26 | GDP_rank = 8-р байр | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|390564|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = 5-д | HDI = {{Increase}} 0.660 {{color|orange|дундаж}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=2025-07-04}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 22-т | literacy = 76.9%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Жилийн тайлан, Ажиллах хүчний үечилсэн судалгаа (PLFS) (2023 оны 7 сараас 2024 оны 6 сар) |date=2024-09-23 |publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны газар, Статистик, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн яам, Энэтхэгийн Засгийн газар |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 31-т | sex_ratio = 988[[female|♀]]/1000 [[male|♂]] | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = 27-д | iso_code = IN-TS<ref>{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|title=Standard: ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions|access-date=2025-07-04|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|url-status=live}}</ref> | registration_plate = TG<ref>{{cite book |url=https://egazette.gov.in/WriteReadData/2024/252888.pdf |title=Notification - Зам тээвэр, авто замын яам |date=2024-03-12 |publisher=[[Gazette of India]] |issn=0254-6779 |oclc=1752771 |access-date=2025-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320100048/https://egazette.gov.in/WriteReadData/2024/252888.pdf |archive-date=2024-03-20 |url-status=live}}</ref> | website = telangana.gov.in | image_highway = SH IN-TG.png | SH_numbers = [[Телангана мужийн хурдны замын жагсаалт|TG SH1 - TG SH24]] }} '''Телангана''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Telangana'') — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн дорно өмнөд биед оршдог '''[[муж]]'''. 112 мянган км² газар нутаг, 35 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь [[тэлүгү хэл|тэлүгү]], [[урдү хэл|урдү]]. == Газар зүй == [[Зураг:Andhra_Pradesh_and_Telangana_Physical.jpeg|thumb|left|180px|Физик газрын зураг]] [[Энэтхэгийн хойг]]ийн дорно өмнөд хэсэгт оршдог. [[Махараштра]], [[Чаттисгар]], [[Карнатака]], [[Андра Прадеш]] мужтай хиллэдэг. [[Кришна]], [[Годавари]] гэсэн хоёр мөрний сав газрын ихэнх хэсэг Телангана мужаар дайрдаг. Газар тариаланд тохиромжтой үржил шимт газартай. Жилд 700-1500 мм хур тунадастай. Өвөлдөө 22–23 °C температур, зундаа 42 °C температур халуун дулаан байдаг. == Хүн ам зүй == Хүн амын 77% тэлүгү, 12% урдү хэлээр хэлэлцэнэ. Тус хоёр хэл мужид албан ёсоор хэрэглэгдэгддэг. 2011 оны байдлаар хүн амын 66.46% бичиг үсэгт тайлагдсан. Үүнээс эрэгтэйд 74.95%, эмэгтэйд 57.92% байгаа. Нутгийн хүн амын 85% [[хиндү]], 12.7% [[лал]], 1.3% [[христийн шашин|христ]]ийн шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === Томоохон хот (2011 оны байдлаар): * [[Хайдарабад]] – 6,809,970 хүнтэй, * [[Варангал]] – 811,844, * [[Низамабад]] – 311,152. == Түүх == Хайдарабад нутаг 1948 оныг хүртэл нутгийн хаант ёстой байсан. Олон нэрийн улс халалцан оршжээ. 1724-1948 оны хооронд [[Их Могол Улс]]ын залгамж болсон урдү хэлт [[Асаф Жахын улс]] Хайдарабадыг эзэн мэдэж байв. 1947 онд Энэтхэг улс Британийн колоничлолоос гарч тусгаар тогтноход Хайдарабадын эзэн ноён нэгдэхийг хүсээгүй болохоор 1948 онд Энэтхэг цэргийн хүчээр Хайдарабадыг нэгтгэжээ. Албан ёсны хэлийг англи болгов. 1956 оны засаг захиргааны өөрчлөн байгуулалтаар ард түмний хэл яриаг үндэслэн Хайдарабадыг [[Андра Прадеш]], [[Бомбей муж|Бомбей]] (дараа нь [[Махараштра]], [[Гужарат]] болж хуваагдсан), [[Карнатака]] гурван мужид салган хувааж өгчээ. 1969 оноос эхлэн Андра Прадеш мужид нэгдсэн Хайдарабадын хэсэг салан тусгаарлах хөдөлгөөн эхлүүлжээ. 2000-аад он гарсанаас хойш хөдөлгөөн улам идэвхжиж 2014 онд Телангана муж нутаг тасдан байгуулагдсан. ==Зураг == <gallery widths="170px" heights="130px"> Sangameshwar Temple at Alampur.JPG Hitech_city.jpg Coblar at work.JPG </gallery> == Эшлэл == {{Reflist|colwidth=30em}} {{Энэтхэг}} [[Ангилал:Телангана| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]] a4rvmw629mapd8ifgv9755ui27nsjnq 0 63507 866015 862289 2026-08-13T11:54:08Z ~2026-43295-37 106569 866015 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Оргихын Хангай | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|10|1}} | birth_place = [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | дуурьсгасан = [[Жаргалан сум]], [[Говь-Алтай аймаг]] | wrestling_title = [[Улсын аварга]] | title1 = Улсын аварга | title_year1 = 2022 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2017 | title3 = Аймгийн арслан | title_year3 = 2013 | title4 = Аймгийн заан | title_year4 = 2012 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | шөвгөрсөн = '''5''' (2017, 2019, 2022, 2023, 2024) | updated = 2023-7-13 |үзүүрлэсэн='''1''' ([[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]])}} '''Оргихын Хангай''' (1990 онд төрсөн) нь [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын аварга цолтой бөх юм. 2022 оны 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд өвдөг шороодолгүй 10 даван түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 25 дахь аварга юм. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2012 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Батсайханд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Нэмэх" чимэг хүртсэн. Мөн тухайн жилдээ Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртжээ. 2017 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Өсөх" чимэг хүртсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2017 оны АХ-ын 96 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Б.Пүрэвсайханаар дөрөв, улсын арслан Э.Оюунболдоор тав, аймгийн арслан Б.Сериктай тунан барилдаж, зургаа даван шөвгөрч "Улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан М.Бямбадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын начин Д.Цэрэнтогтоход өвдөг шороодсон. Гэвч тухайн жил улсын начин Д.Цэрэнтогтох сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул 2020 онд АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмын дараахан давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Батдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Г.Өсөхбаяраар тав, аймгийн харцага Б.Сосорбарамаар зургаа, улсын начин О.Мөнх-Эрдэнээр долоо, улсын аварга С.Мөнхбатаар найм, улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр ес, улсын харцага Б.Орхонбаяраар арав даван түрүүлж " Монгол улсын аварга " цол хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Эрдэнэтулгаар тав, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар зургаа, аймгийн арслан Г.Ганхуягаар долоо давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Дашдэмбэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан М.Эрхэмбаяраар тав, аймгийн хурц арслан Д.Төрболдоор зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Оргихын Хангай<ref>{{cite web | title=Оргихын Хангайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXcfy8dtr9XJWho671 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NC|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NC|4||0}} {{ Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NC|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|R|6|NC||UuB|0|2023 оны түрүү бөх М.Бадарчаас допинг илэрсэн тул цолыг нь хурааж унасан бөхчүүдэд цол чимгийг нөхөн олгосон.<ref>{{Cite web |date=2024-06-17 |title=Улсын аварга О.Хангай “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэж, Ц.Бямба-Отгон арслан боллоо |url=https://montsame.mn/en/read/346085|publisher=montsame |language=mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|10|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|2|OoI|0|2019 онд улсын начин Д.Цэрэнтогтох сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн.}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|1||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|AL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256||7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Хангай, Оргихын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын аварга]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] arha8ot0zymcl4umalqc1ca87k85o01 0 64141 866009 861971 2026-08-13T10:53:24Z ~2026-43295-37 106569 866009 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |бүтэн нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1992 оны 5 сарын 7 |төрсөн газар =[[Монгол Улс]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Шинэ Дели]] 2013 | 96кг }} {{МедальАлт | [[Астана]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальХүрэл | [[Инчон]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Зуны Универсиад]]}} {{МедальХүрэл | [[Казань]] 2013 | 96кг }} }} '''Доржхандын Хүдэрбулга''' (1992 оны 5 сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын заан|Улсын Заан]] цолтой бөх. ==Чөлөөт бөх== ===Олимп=== Д.Хүдэрбулга [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны зуны олимпын]] чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа [[Киргиз]]ы [[Магомед Мусаев]]т 0-9 оноогоор дийлдсэн. ===Дэлхийн АШТ=== Д.Хүдэрбулга [[2013 оны бөхийн ДАШТ|2013]], [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2015 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]] онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм. ===Бусад тэмцээн=== Тэрээр [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол [[2013 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн [[2014 оны Азийн наадам|2014 оны Азийн наадмаас]] хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн [[2013 оны зуны Универсиад]] наадмын хүрэл медальтай. ==Үндэсний бөх== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2020 |АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Дашаар дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Өсөхбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Г.Төрмөнхөөр тав, аймгийн арслан Л.Энхсаруулаар зургаа, улсын аварга О.Хангайгаар долоо давж " Монгол улсын заан " цол хүртсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Цоггэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Е.Көптилекээр тав, аймгийн хурц арслан Г.Төрмөнхөөр зургаа давж чимэг нэмсэн. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2011 |Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |- !2012 |Төв аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2014 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Ганжадаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Батсүхэд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |} ==== Үндэсэний бөхийн амжилт ==== {{Mongolian Wrestling Record/Start|Доржхандын Хүдэрбулга<ref>{{cite web | title=Доржхандын Хүдэрбулгын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki0U9FL8RhZcvhY7DFd | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NF|6|UZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|7|B2|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|6|Ts|}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|2||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A||AH|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256|AF|6|AH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256||8|AF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хүдэрбулга, Доржхандын}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Өндөрширээтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] l6brwzz1ewh9blrwxsq0eyglvosi53q 866010 866009 2026-08-13T10:54:40Z ~2026-43295-37 106569 866010 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |бүтэн нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1992 оны 5 сарын 7 |төрсөн газар =[[Монгол Улс]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Шинэ Дели]] 2013 | 96кг }} {{МедальАлт | [[Астана]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальХүрэл | [[Инчон]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Зуны Универсиад]]}} {{МедальХүрэл | [[Казань]] 2013 | 96кг }} }} '''Доржхандын Хүдэрбулга''' (1992 оны 5 сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын заан|Улсын Заан]] цолтой бөх. ==Чөлөөт бөх== ===Олимп=== Д.Хүдэрбулга [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны зуны олимпын]] чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа [[Киргиз]]ы [[Магомед Мусаев]]т 0-9 оноогоор дийлдсэн. ===Дэлхийн АШТ=== Д.Хүдэрбулга [[2013 оны бөхийн ДАШТ|2013]], [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2015 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]] онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм. ===Бусад тэмцээн=== Тэрээр [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол [[2013 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн [[2014 оны Азийн наадам|2014 оны Азийн наадмаас]] хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн [[2013 оны зуны Универсиад]] наадмын хүрэл медальтай. ==Үндэсний бөх== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2020 |АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Дашаар дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Өсөхбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Г.Төрмөнхөөр тав, аймгийн арслан Л.Энхсаруулаар зургаа, улсын аварга О.Хангайгаар долоо давж " Монгол улсын заан " цол хүртсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Цоггэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Е.Көптилекээр тав, аймгийн хурц арслан Г.Төрмөнхөөр зургаа давж чимэг нэмсэн. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2011 |Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |- !2012 |Төв аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2014 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Ганжадаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Батсүхэд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |} ==== Үндэсэний бөхийн амжилт ==== {{Mongolian Wrestling Record/Start|Доржхандын Хүдэрбулга<ref>{{cite web | title=Доржхандын Хүдэрбулгын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki0U9FL8RhZcvhY7DFd | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NF|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|7|B2|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|6|Ts|}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|2||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A||AH|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256|AF|6|AH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256||8|AF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хүдэрбулга, Доржхандын}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Өндөрширээтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 17f72k1xyr5629qfks8so96ds7uiszj 866011 866010 2026-08-13T10:55:28Z ~2026-43295-37 106569 866011 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |бүтэн нэр =Доржхандын Хүдэрбулга |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1992 оны 5 сарын 7 |төрсөн газар =[[Монгол Улс]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Шинэ Дели]] 2013 | 96кг }} {{МедальАлт | [[Астана]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальХүрэл | [[Инчон]] 2014 | 97кг }} {{МедальТэмцээн | [[Зуны Универсиад]]}} {{МедальХүрэл | [[Казань]] 2013 | 96кг }} }} '''Доржхандын Хүдэрбулга''' (1992 оны 5 сарын 7-нд [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]] суманд төрсөн) [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын заан|Улсын Заан]] цолтой бөх. ==Чөлөөт бөх== ===Олимп=== Д.Хүдэрбулга [[Рио-де-Жанейрогийн олимп|2016 оны зуны олимпын]] чөлөөт бөхийн 97 кг-ийн жингийн ангилалд өрсөлдөх эрхийн төлөө 2 дахь буюу сүүлийн сорилго барилдаанд мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпын эрхээ халаасалсан. Гэсэн ч Риогийн дэвжээнд эхний даваандаа [[Киргиз]]ы [[Магомед Мусаев]]т 0-9 оноогоор дийлдсэн. ===Дэлхийн АШТ=== Д.Хүдэрбулга [[2013 оны бөхийн ДАШТ|2013]], [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]], [[2015 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015]] онуудад Дэлхийн АШТ-д оролцохдоо 2014 онд шөвгийн наймд шалгарсан нь одоогоор түүний хамгийн өндөр амжилт юм. ===Бусад тэмцээн=== Тэрээр [[2014 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд Азийн аварга болсон (Шигшээд мөнөөх Мусаевыг ялж байв) бол [[2013 оны бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] онд Азийн АШТ-ээс хүрэл медаль хүртэж байсан. Мөн [[2014 оны Азийн наадам|2014 оны Азийн наадмаас]] хүрэл медаль шүүрчээ. Түүнчлэн [[2013 оны зуны Универсиад]] наадмын хүрэл медальтай. ==Үндэсний бөх== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2020 |АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Дашаар дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Өсөхбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Г.Төрмөнхөөр тав, аймгийн арслан Л.Энхсаруулаар зургаа, улсын аварга О.Хангайгаар долоо давж " Монгол улсын заан " цол хүртсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Цоггэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Е.Көптилекээр тав, аймгийн хурц арслан Г.Төрмөнхөөр зургаа давж чимэг нэмсэн. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2011 |Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |- !2012 |Төв аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2014 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Ганжадаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Налайх дүүргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2019 |Төв аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Д.Батсүхэд өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |} ==== Үндэсэний бөхийн амжилт ==== {{Mongolian Wrestling Record/Start|Доржхандын Хүдэрбулга<ref>{{cite web | title=Доржхандын Хүдэрбулгын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki0U9FL8RhZcvhY7DFd | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NF|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|7|B2|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|A|256|AL|6|Ts|}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A||AL|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|AL|2||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AH|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A||AH|||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|A|256|AF|6|AH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256||8|AF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хүдэрбулга, Доржхандын}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Өндөрширээтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] jcsbdvkxdd45ifvyrlyqqabsv2jv6rq 0 64578 865971 623075 2026-08-13T04:48:44Z Enkhsaihan2005 64429 865971 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Аюушийн Түмэнсайхан | native_name = | image =Ахмадын баяр дээр.jpg | caption = | birth_year = [[1939]] он | birth_place = [[Улаанбаатар]] хот | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = хөгжимчин | years_active = | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = |Шашин = }} '''Аюушийн Түмэнсайхан''' ([[1939]] оны 2 сарын 17-нд Улаанбаатарт төрсөн) нь [[Монгол Улс]]ын хамгийн анхны [[босоо ятга]] (Арфа) хөгжмийн хөгжимчин, [[Монгол Улс]]ын соёлын тэргүүний ажилтан юм. ==Дурсамж== {{quote|Миний бие Улаанбаатар хотын 1-р төрөхөд төрсөн. Дээр үеийн хүүхдүүдийн нэгэн адил аав ээжийнхээ гар дээр өссөн. Миний үед чинь үзэж харах юмаар дулихан, гудамжныхаа нэг айлын эгч дүү 2 охин /хүүхэд их цөөн байсан цаг/ - той тоглож, олдсон чихрээ хувааж, шороон дээр бужигнаж тоглоод зодуулна. Харин манай ээж их зарчимч тэр үеийн өөдрөг үзэлтэй эмэгтэйчүүдийн нэг байжээ. Би 1947 онд 8 настайдаа ээжээрээ үүрүүлж 1-р ангидаа очиж байлаа, хүүхдүүд шоолоод сүйд болсон. Ээж минь юм сайн сурахыг л байнга шахаж шаарддаг байсан. Охиноо захиралтай зөрөн байж уран сайханд явуулахгүй ээ. Гэвч би хөөрхөн дуулдаг, олон нийтийн болон пионерийн ажилд идэвхийлэн оролцдог, сэргэлэн царайлаг нэгэн болон өслөө. Ер нь сайн, онц л сурна. 1957 онд 10жилийн 5 дугаар дунд сургуулийн 10-р ангийг “Сайн” дүнтэй төгсөж тэр үеийн ЗХУ-ын Хөгжмийн дээд сургуульд сонсголоо шалгуулаад явахаар боллоо. Өчүүхэн авьяасаа түшиглэсэн хэрэг. Гэвч ээж аав дургүйцэж эмч болгоно гэдэг юм байна, би айлын ганц охин өөрийн дураар шийдсэндээ одоо хүртэл харамсдаг, ер нь ахмадаас үг сонсох нь туйлын зөв байжээ. Тэгээд дээд сургууль минь “Нот” мэдэхгүй учир дунд болон хувирч амьдрал орвонгоороо эргэсэндээ. Яахавдээ харин одоо хэдэн хүүхдийнхээ буянд дал хол давсанч хорвоог дөмөгхөн туулсандаа баярладагдаа. Бэрхшээл саадгүй амьдрал гэж юу байхав миний амьдрал харин ч гайгүйвтэр өнгөрчээ. Нилээд ухаалаг охин байснаас Москва хотын хөгжмийн дунд сургуулиа “Сайн” дүнтэй төгссөн. Миний багш тэр үеийн Грузин улсын гавьяат зүтгэлтэн байсан, миний арфа хөгжимд голдуу охид байдаг учир багш минь онцгой, их шаардлагатай, сургууль хийж ирээгүйг андахгүй, дэрээрээ цохиж биднийг хөөгөөд гаргана. Хөгжимчин хүн байж сургууль, дасгал хийхгүй бол тун болохгүй хүнд хэцүү нарийн мэргэжил. Москва хотын хавар маш гоё гэвч гадаа зугаалах гэхгүй сургуулиа хийж сууна. Би 1 жил том охиноо гаргахаар нутагтаа ирж хөөгдөх дөхөж байлаа. Багш минь элчин сайд агсан Лувсан гуайд дахиад 2 жил сургаж дээд дипломтой явуулья гэсэн боловч нутгаас зөвшөөрөл өгөлгүй ирсэн. Ирээд соёлын яамны тушаалаар 1963 оны 7-р сарын 1нээс улсын симфоны найрал хөгжимд хөгжимчнөөр орлоо. Намайг ороход найрал хөгжимчид БНХАУ-д айлчлан тоглолт хийхээр сургуулилж байлаа. Надад аз тохиож дэлхийн алдартай “Хос эрвээхэй” хийл найрал хөгжмийн концерт тоглох болж УГЖ Цэрэндолгор агсантай хоеулаа тоглосон. Яг тайзан дээр гарахын өмнө их тэвдэж, гар хөлөрч, дотор чичирч байсан ч биесээ тайвшруулж амжилттай тоглолт хийсэн юм. Энэ дурсамж мартагдашгүй, таатай санагддаг. Симфони найрал хөгжим маань байгуулагдаад удаагүй цор ганц, миний арфа хөгжим бас анхных, цор ганцаараа байсан болохоор сонин содон байсан нь хөгжмийн зохиолчдын анхаарлыг ихэд татаж хамтран бичсэн зохиолууд нилээдгүй байдаг. Жишээ нь: Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Ц.Намсрайжав агсны “Говь гурван сайхан” симфони найраглал, Д.Жигжидсүрэнгийн “Чавхдаст хөгжимтэй босоо ятгын гоцлол” г.м. Тэр үеийн киноны болон бүжгийн жүжгийн хөгжмүүд тухайлбал: Лео.Делибийн “Цэнхэр нүдэн бүсгүй”, П.И.Чайковскийн “Франческа да Римини” Н.А.Римский-Корсаковын “Шехерезада”, Ш.Гуногийн “Вальпургийн шөнө”, Р.Глиэрийн “Эсмеральда”, Б.В.Асафьевын “Парисын дөл”, С.Гончигсумлаагийн “Хошуу наадам” зэрэг бүтээлүүдэд бүгдэд нь гоцлон тоглосон. Арфа хөгжим тоглох болгондоо гоцлодогоороо ялгаатай ч хэцүү хөгжим. 47 утастай, миний үед бүдүүн өнгийг дан төмрөөр хийдэг байсан, одоо бол малын өлөнгөөр хийдэг болсон байналээ. До нот улаан, фа нот цэнхэр өнгөөр ялгагдана. Миний хөгжмийг байрнаас нь хөдөлгөх бүрд хөг нь алдагдана. Мөн байрлах газрын халуун хүйтэн, тээвэрлэх нөхцөл их чухал. Гэтэл өвлийн хүйтэнд ачааны машин дээр ачаад Кино үйлдвэр лүү зөөвөрлөнө. Хүйтэнд царцаад ормогц шууд тоглох боломжгүй. Бүх хөгийг нь сэргээх шаардлагатай. Ямар ч тоглолтын сургуулилт эхлэх цагаас 10 хурууны өндөг эвэршиж хатуурсан байхгүй бол хөгжмийнхөө хөгийг гүйцэд гаргаж чаддаггүй учраас олон хүүхэдтэй надад бэрхшээл их гардаг байсан ч, адилхан хөгжимчин хүн болохоороо хань минь их түшиг болж, хүүхдүүдийнхээ угаалга, арчилгаа, хоол ундаа тэр минь л хийж, миний гарыг хүртэл өндгөнд минь ус хүргэхгүйгээр угааж өгдөг байлаа. Олон хүүхэдтэй гэснээс хүүхэд гаргаж ажил их хийдүүллээ гээд би байнга шийтгэлтэй, дандаа дагалдан хөгжимчин болж тушаал буурна, хагас цалин авна. Гэсэн ч ажлаа цалгардуулалгүй оркестортоо ганц байдаг уран аялгуут, сэтгэл хөглөсөн сайхан хөгжмөө тоглосоор радио бичлэг, төрийн концерт, баримтат болон уран сайхны конины хөгжмүүдэд алгасалгүй дуугарсаар явсан билээ. УГЖ Цэрэндолгор агсантай хуучрын гоцлол төрийн концертод, морин хийлч Дорж, хийлч Мөнхжаргал нартай “Уран хас” бүжгийн жүжгийн трио гурвал хөгжмийн гоцлол тоглож радиод бичүүлсэн гэх мэт ярих юм, хийсэн бүтээсэн минь их бий. Би 18 жил хөгжимдөөд баруун гарын өвдөлтөөс хөгжимөө орхиж МҮОНРТ-д хөгжмийн найруулагчаар 13 жил ажиллаад өндөр насны тэтгэвэрт гарсан. Анхны хүн учраас дуустал нь явж чадаагүйдээ харамсдаг. Сайд агсан Ч.Лодойдамба гуайтай ярилцаж, бид хоёр урлагийн сургуульд арфа хөгжмийн анги нээхээр хөөцөлдсөн боловч санхүүгийн боломжгүй гээд бүтээгүй юм. Одоо симфони найрал хөгжмийн ахмадын харьяанд оруулдаггүй болохоор их гомддог. Харин урлагийн холбооны дарга, жүжигчин Тунгалаг даргад их баярлаж явдаг намайг дэмжиж соёлын тэргүүний ажилтан болгосон. Би МАН-н ахмад гишүүн-90 жилийн ойн медаль, хүндэт медальтай, МҮОНРТ-ийн тэргүүний ажилтан, ахмадын алдар медальтай, хэд хэдэн баярын бичиг жуух бий.}} ==Хөгжимдсөн уран бүтээлүүд== {| class="wikitable" |- ! Зохиолч !! Хөгжмийн нэр |- | [[Гомбодоржийн Жамъян]] || "Ардын хойр дүу Анз" симфони найрап хөгжимтэй морин хийлийн гоцлол |- | [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] || "Миний эх Орон" симфони найрал хөгжмийн 3 ангитай анхны симфони |- | [[Билэгийн Дамдинсүрэн]] || "Хэнтийн өндөр ууланд" |- | [[Билэгийн Дамдинсүрэн]] || "Хасбаатар" симфони найраглал |- | [[Жамъянгийн Чулуун]]-ы найруулга || "Ардын хоёр дуу" |- | [[Жамъянгийн Чулуун]] || "Уран хас бүжгийн жүжгийн Трио" гоцлол |- | [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] || "Хошуу наадам" Бүжгийн жүжгийн хөгжим |- | [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] || I.II.III.IV -симфони |- | [[Цэгмидийн Намсрайжав]] || "Баярын удирдтгал "Говь гурван сайхан" |- | [[Цэгмидийн Намсрайжав]] || "Хувьсгалт баатарлаг марш" |- | [[Пётр Чайковский]] || 1.4.5.6-р симфони найрал хөгжмийн Төгөлдөр хуурт зориулсан I концерт |- | [[Александр Бородин]]|| "Баатарлаг II симфони" |- [[Жорж Бизе]] || "Кармен" дуурийн удиртгап | [[Дмитрий Шостакович]] || "Баярын удиртгал" |- | [[Сергей Рахманинов]] || "Төгөлдөр хуурын II концерт" |- | [[Дмитрий Кабалевский]] || "Хийл найрал хөгжимд" концерт |- | [[Арам Хачатурян]]|| Гурван 6үжиг Лизингка, Сэлэмт бүжиг, охидын бүжиг |- | [[Шехеразада (сюита)]]|| Парисын дөл |- | [[Шехеразада (сюита)]] || Цэнхэр нүдэм бүсгүй |- | [[Шехеразада (сюита)]] || Вольпургийн шөнө |- | [[Камиль Сен-Санс]] || Төгелдер хуур босоо ятгатай. морин хийлийн "Лебед" Хунгийн бүжгийн морин хийлийн гоцлолд |- | [[Камиль Сен-Санс]] || "Эсмеральда" бүжгэн жүжгийн морин хийлийн гоцпол |- | [[Жамъянгийн Чулуун]] || "Уран хас" бүжгэн жүжгийн гоцлол |- | [[Людвиг ван Бетховен]] || 1.3.5.9-р симфони |- | [[Александра Шуберт-Яновская]] || Төгсөөгүй симфони |- | [[Жозеф Хайдн]] || 94-р симфони |- | [[Вольфганг Амадей Моцарт]] || Прагийн симфони |- | [[Вольфганг Амадей Моцарт]] || 40.41-р симфони |- | [[Вольфганг Амадей Моцарт]] || Фигарогийн хурим удиртгап |- | [[Вольфганг Амадей Моцарт]] || Хийлийн концер |- | [[Людвиг ван Бетховен]] || I.III.V.IX симфони |- | [[Людвиг ван Бетховен]] ||Төгөлдөр хуурийн концерт |- | [[Александра Шуберт-Яновская]] || IV.VIII симфони |- | [[Ференц Лист]] || Симфони прелюди |- | [[Венгер]] || II рапсоди |- | [[Пётр Чайковский]] || I.IV.V.VI симфони |- | [[Пётр Чайковский]] || 'Төгөлдөр хуурийн I кснцерт Хийлийн концерт' |- | [[Сергей Рахманинов]] || "Төгөлдөр хуурын II концерт" хийлийн гоцлоп |} ==Гавьяа шагнал== * [[Монгол Улс]]ын "Соёлын тэргүүний ажилтан" * [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]] - "Радио телевизийн тэргүүний ажилтан" * [[Монголын ахмадын холбоо]] - "Ахмадын алдар" тэмдэг * [[Монгол Ардын Нам]] - "Хүндэт тэмдэг" {{DEFAULTSORT:Түмэнсайхан, Аюушийн}} [[Ангилал:Ардын хөгжимчин]] [[Ангилал:Босоо ятгачин]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Ятгачин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1939 онд төрсөн]] j3qqjyuahdkvgun82jqf5furs8c77v9 0 66614 865973 865519 2026-08-13T04:54:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865973 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 14 74266 865889 538760 2026-08-12T18:14:58Z Enkhsaihan2005 64429 865889 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sofia|Софи}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Софи хот мужийн суурин]] 0ijob6tr2omeoikan07vdfcw3ktfg7y 14 74274 865890 538773 2026-08-12T18:15:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Софи хот аймаг]] to [[Ангилал:Софи хот муж]] without leaving a redirect 538773 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|District of Sofia|Софи хот аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] n17egqfo1birhu7m6u13n2g6rqx8nct 865891 865890 2026-08-12T18:15:33Z Enkhsaihan2005 64429 865891 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Sofia City Province|Софи хот муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 2azw6pjhmdfz5n19yvr5zck59tkfyoy 0 84378 865853 861075 2026-08-12T14:45:46Z BaldiBear 103637 865853 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' (1985 оны 7 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын тайз, дэлгэц хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "[[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз]]" кинонд Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Уран бүтээл == * "Надтай гэрлээч" * "Луйврын хот" * "Франц үнсэлт" * "Facebook од" * "Давхар цохилт" * "Гурван найз" * "Хүүгүй ломбард" * "Гурван найз: Яасан байх нь уу?" * "Хожлын нүүдэл" * "Гацуурхан" * "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" * "Оннц дүмд" * "Orcool" * "Pigland" {{DEFAULTSORT:Анхбаяр, Ганболдын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчид]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хөтлөгч]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 0q8zc29sm36oy3hixo92wrhruw1umpl 865854 865853 2026-08-12T14:46:02Z BaldiBear 103637 865854 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' (1985 оны 7 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын тайз, дэлгэц хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "[[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз]]" кинонд Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Уран бүтээл == * "Надтай гэрлээч" * "Луйврын хот" * "Франц үнсэлт" * "Facebook од" * "Давхар цохилт" * "Гурван найз" * "Хүүгүй ломбард" * "Гурван найз: Яасан байх нь уу?" * "Хожлын нүүдэл" * "Гацуурхан" * "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" * "Оннц дүмд" * "Orcool" * "Pigland" {{DEFAULTSORT:Анхбаяр, Ганболдын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хөтлөгч]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] mkcxtosh1f8y32wy945717obkyecgob 14 93309 865960 599075 2026-08-13T04:42:25Z Enkhsaihan2005 64429 865960 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Sofia|Софийн спорт}} [[Ангилал:Софи]] [[Ангилал:Болгарын спорт суурингаар|Софи]] [[Ангилал:Софи хот мужийн спорт|Софи]] d3pzhv3haq0zjh5ersd3bmapzdooivd 14 93310 865964 599076 2026-08-13T04:45:54Z Enkhsaihan2005 64429 865964 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sports in Bulgaria by city|Болгарын спорт суурингаар}} [[Ангилал:Болгарын соёл хотоор| ]] [[Ангилал:Болгарын спорт| ]] [[Ангилал:Европын спорт суурингаар|Болгар]] m164ctqu7zh3g4mekyei8b54nrkgufu 14 93311 865962 599077 2026-08-13T04:44:28Z Enkhsaihan2005 64429 865962 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sports in Bulgaria by province|Болгарын спорт мужаар}} {{container cat}} [[Ангилал:Болгарын мужийн ангилал]] [[Ангилал:Болгарын спорт| Муж]] lhro2gvbdtmq3n7ve1rnp17ne3lwbh1 865963 865962 2026-08-13T04:44:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Болгарын спорт аймгаар]] to [[Ангилал:Болгарын спорт мужаар]] without leaving a redirect 865962 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sports in Bulgaria by province|Болгарын спорт мужаар}} {{container cat}} [[Ангилал:Болгарын мужийн ангилал]] [[Ангилал:Болгарын спорт| Муж]] lhro2gvbdtmq3n7ve1rnp17ne3lwbh1 14 93320 865941 599110 2026-08-12T19:04:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Болгарын аймаг]] to [[Ангилал:Болгарын муж]] without leaving a redirect 599110 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of Bulgaria|Болгарын аймаг}} [[Ангилал:Болгарын засаг захиргааны гишүүнчлэл|аймаг]] [[Ангилал:Засаг захиргааны хамгийн дээд нэгж улс орноор]] cjahpfd0qr2xp0pibw6bvsh623pyxxg 14 93323 865939 599116 2026-08-12T19:02:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Ямбол аймаг]] to [[Ангилал:Ямбол муж]] without leaving a redirect 599116 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Yambol Province|Ямбол аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] 2k5horig2cz9mtkcab04ppjrbac9mpm 865940 865939 2026-08-12T19:03:09Z Enkhsaihan2005 64429 865940 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Yambol Province|Ямбол муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] ef2oz5dbf04mvq9tmxbz4ayh1a81wmc 14 93326 865932 599125 2026-08-12T19:00:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Шумен аймаг]] to [[Ангилал:Шумен муж]] without leaving a redirect 599125 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Shumen Province|Шумен аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] bmzpcb0ta5wcu2lpb4u0788vbdg9ee3 865933 865932 2026-08-12T19:00:22Z Enkhsaihan2005 64429 865933 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Shumen Province|Шумен муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] mnsl6nyi84bs6fw07t1xxfsbfuimem1 14 93332 865930 599142 2026-08-12T18:57:42Z Enkhsaihan2005 64429 865930 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Shumen|Шумен}} {{Catmain|Шумен}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Шумен мужийн суурин]] su9xe9dh1t6pfav52ckibcgzjbi7m5l 14 93360 865863 599253 2026-08-12T17:45:08Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Русе аймаг]] to [[Ангилал:Русе муж]] without leaving a redirect 599253 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Ruse Province|Русе аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] 1q3kqgs84fatmygjvdk2t2zxqcdndij 865864 865863 2026-08-12T17:45:24Z Enkhsaihan2005 64429 865864 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Ruse Province|Русе муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 8j0s7e3ethwdjmavrsi6awttpr8yhpl 14 93364 865895 599260 2026-08-12T18:18:31Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Софи аймаг]] to [[Ангилал:Софи муж]] without leaving a redirect 599260 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Sofia Province|Софи аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] ryaghah84zp0hodlsfu9uo4b4n4oacl 865896 865895 2026-08-12T18:18:44Z Enkhsaihan2005 64429 865896 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Sofia Province|Софи муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] ig8cpz73lwi80rsp9eg5ihzg3ujs7r6 0 95487 865957 865395 2026-08-13T04:39:06Z Enkhsaihan2005 64429 865957 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд төв Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Велико-Тырново | native_name = Велико Търново | image_skyline = Collage of views of VT G.png | image_flag = Flag of Veliko Tarnovo.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Болгар}} | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | map_caption = Велико-Тырновогийн байршил | pushpin_map = Болгар# <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Велико-Тырновогийн байршил | leader_title = Хотын дарга | population_demonym = Тырновочууд | postal_code_type = [[Болгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | image_shield = Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg | subdivision_name1 = [[Велико-Тырново муж|Велико-Тырново]] | population_total = 59,166 | population_urban = 76,834 | population_footnotes = <ref>[https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ]</ref> | population_as_of = <small>2022</small> | postal_code = 5000 | area_total_km2 = 30.379 | elevation_m = 220 | area_code = 062 | area_code_type = [[Болгар дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | coordinates = {{coord|43|04|40|N|25|37|00|E|region:BG|display=inline,title}} | leader_name = [[Даниел Панов]] | website = {{URL|veliko-tarnovo.bg/bg/}} | settlement_type = [[Суурин]] | area_urban_km2 = 885.3 | leader_party = [[ГЕРБ]] | name = }} '''Велико-Тырново''' ([[Болгар хэл]]: ''Велико Търново'') нь [[Болгар]] улсын 72.560 хүн амтай хот бөгөөд [[Болгарын түүх#Хоёрдугаар Болгарын эзэнт гүрэн|Хоёрдугаар Болгарын эзэнт гүрний]] нийслэл хот байсан юм.<ref>[http://www.velikoturnovo.info/ Велико-Тырново газарзүй velikoturnovo.info/]</ref> Велико-Тырново нь тус улсын адилхан нэртэй [[Велико-Тырново муж|мужийн төв]] бөгөөд [[Балканы нуруу|Балканы нурууны]] хойд хэсэгт [[Янтра гол|Янтра голын]] хөвөөнд оршдог. Энэ хот Болгарын өмнөд ба умард тээврийн гол зангилаа цэг болох ба аж үйлдвэрийн хот гэх нэрийг бас зүүнэ. === Уур амьсгал === Жилийн [[хур тунадас]]ны дундаж хэмжээ нь 680мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Велико-Тырново, Болгар (1961–1990, бичлэгүүд 1926–1970) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 23.3 |Mar record high C = 29.7 |Apr record high C = 32.2 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.0 |Aug record high C = 41.1 |Sep record high C = 40.6 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 29.8 |Dec record high C = 21.8 |year record high C = 41.1 |Jan high C = 2.1 |Feb high C = 5.7 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.4 |Jun high C = 27.0 |Jul high C = 29.6 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 26.0 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 12.4 |Dec high C = 5.1 |year high C = 17.8 |Jan mean C = −2.3 |Feb mean C = 0.7 |Mar mean C = 5.5 |Apr mean C = 12.1 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 20.7 |Jul mean C = 22.9 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 18.1 |Oct mean C = 12.4 |Nov mean C = 6.9 |Dec mean C = 0.9 |year mean C = 11.6 |Jan low C = -6.8 |Feb low C = -4.3 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 5.3 |May low C = 10.0 |Jun low C = 13.5 |Jul low C = 15.2 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 6.1 |Nov low C = 2.4 |Dec low C = -3.1 |year low C = 5.0 |Jan record low C = -20.8 |Feb record low C = -28.1 |Mar record low C = -16.7 |Apr record low C = -2.5 |May record low C = 2.0 |Jun record low C = 5.3 |Jul record low C = 9.8 |Aug record low C = 9.2 |Sep record low C = -0.8 |Oct record low C = -2.6 |Nov record low C = -9.8 |Dec record low C = -18.4 |year record low C = -28.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 44 |Mar precipitation mm = 43 |Apr precipitation mm = 63 |May precipitation mm = 88 |Jun precipitation mm = 86 |Jul precipitation mm = 65 |Aug precipitation mm = 56 |Sep precipitation mm = 41 |Oct precipitation mm = 45 |Nov precipitation mm = 51 |Dec precipitation mm = 50 |year precipitation mm = 680 |source 1 = Stringmeteo.com<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_climate.php#15530|title=Климатични данни " България|first=Иван|last=Николов|website=stringmeteo.com}}</ref> }} Велико-Тырново бол таван мянга гаруй жилийн түүхтэй [[Болгар]] улс хамгийн эртний суурин газруудын нэг юм.<ref>Тодоров, Иван, „Старо Търново – духът и ликът на времето“, С., 2009</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Carevec - panoramio (8).jpg|Царевецын цайз Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|Болгар Улсын тусгаар тогтнолын төлөөх чуулган болсон байр, 1879 он Изглед към Конниците и Света гора.jpg|Янтра гол Asenov,Veliko Tarnovo.jpg|Гарга толгойгоос харсан байдал Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|Хотын үнэн алдартны цогчин дуган Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|Велико-Тырново TirnovoAntiguaCapitalHacia1914--bulgariaherpeopl00monr.png|Велико-Тырново 1914 онд Memorial Veliko-Tarnovo.jpg|Хотын төв дэх дайны дурсгалын хөшөө </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Veliko Tarnovo}} == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Велико-Тырново| ]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:Велико-Тырново мужийн суурин]] dte3levftawohj0l8ugfzzdzier0raf 14 96305 865868 607948 2026-08-12T17:52:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Силистра аймаг]] to [[Ангилал:Силистра муж]] without leaving a redirect 607948 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Silistra Province|Силистра аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] nbd23f9y29zrd4q3k6sl57aa3y1rdih 865869 865868 2026-08-12T17:53:25Z Enkhsaihan2005 64429 865869 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Silistra Province|Силистра муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Добружа]] ifbx9xvpigkn5my99m69885pc48vkip 14 96306 865879 607951 2026-08-12T18:04:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Сливен аймаг]] to [[Ангилал:Сливен муж]] without leaving a redirect 607951 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Sliven Province|Сливен аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] 2g5lp8omtzlxfyanl00q7zdav0ja2u8 865880 865879 2026-08-12T18:05:14Z Enkhsaihan2005 64429 865880 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Sliven Province|Сливен муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 85vtnrp6uwi8lom67net9l97gl541fu 14 96307 865884 607953 2026-08-12T18:09:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Смолян аймаг]] to [[Ангилал:Смолян муж]] without leaving a redirect 607953 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Smolyan Province|Смолян аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] myid5x59573gcorjzyg4h17y5njplzo 865885 865884 2026-08-12T18:09:42Z Enkhsaihan2005 64429 865885 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Smolyan Province|Смолян муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] shvvyb1ks58w3vvbsidovnwzfq3uvw8 14 96309 865911 607959 2026-08-12T18:35:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Стара Загора аймаг]] to [[Ангилал:Стара Загора муж]] without leaving a redirect 607959 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Stara Zagora Province|Стара Загора аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] 5pw1h3nejjznq6hm801pmqewziu6ss7 865912 865911 2026-08-12T18:35:35Z Enkhsaihan2005 64429 865912 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Stara Zagora Province|Стара Загора муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 1z1j5lwqwfadn2oqub60qpr4z3n1fyd 14 96314 865916 607977 2026-08-12T18:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Тырговиште аймаг]] to [[Ангилал:Тырговиште муж]] without leaving a redirect 607977 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Targovishte Province|Тырговиште аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] fitqo7w56ej7kqd4szy3gr7zuozc7f4 865917 865916 2026-08-12T18:48:15Z Enkhsaihan2005 64429 865917 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Targovishte Province|Тырговиште муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 0bcwvheq7t3amw1c44hydbvpjyq11bn 14 96315 865921 607980 2026-08-12T18:51:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хасково аймаг]] to [[Ангилал:Хасково муж]] without leaving a redirect 607980 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Haskovo Province|Хасково аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] tlppqseerfm97xw2sa6p4ar3u9gq4hb 865922 865921 2026-08-12T18:51:28Z Enkhsaihan2005 64429 865922 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Haskovo Province|Хасково муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 4682m3c1u19rams101x5hu2mqvi0ldo 14 99982 865877 620033 2026-08-12T18:02:38Z Enkhsaihan2005 64429 865877 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Sliven|Сливен}} {{Catmain|Сливен}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Сливен мужийн суурин]] bd947ql3thnzze560al6m99wc5nu7i0 14 102004 865876 626068 2026-08-12T18:01:42Z Enkhsaihan2005 64429 865876 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгчин клубээр]] mx5wkp5jq4hwm0rxyosokvawabjzi8m 0 105908 865978 865522 2026-08-13T05:45:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865978 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 0 112344 865969 850110 2026-08-13T04:48:26Z Enkhsaihan2005 64429 865969 wikitext text/x-wiki {{short description|19-р зууны үеийн Германы Холбооны улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Königreich Hannover}} | conventional_long_name = Ханноверийн хаант улс | common_name = Ханноверийн хаант улс | image_flag = Flag of Hanover (1692).svg | image_flag2 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag_caption = '''Дээд:''' Далбаа (1814–1837);<br />Хааны далбаа (1837–1866)<br />'''Доод:''' Далбаа (1837–1866) | image_coat = Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg | coa_size = 90px | image_map = Kingdom of Hanover (1815).svg | image_map_caption = Ханноверийн хаант улс 1815 онд | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг]] | status = Fief | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]], [[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]тай [[хувийн холбоо]]той (1814–1837) | today = [[Герман]] | year_start = 1814 | year_end = 1866 | event_start = [[Венийн Конгресс]] | date_start = 10 сарын 12, | event1 = [[1848–49 оны Германы хувьсгалууд|Германы хувьсгалууд]] | date_event1 = 3 сарын 13, 1848 | event2 = [[Австри-Пруссийн дайн]] | date_event2 = 6 сарын 14, 1866 | event3 = [[Прагийн энх тайван (1866)|Прагийн энх тайван]] | date_event3 = 8 сарын 23, 1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс|Прусс]] нэгтгэсэн | date_end = 9 сарын 20, | p1 = Ханноверийн сонгогч | flag_p1 = Flag_of_Hanover_(1692).svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s1 = Ханновер муж | flag_s1 = Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg | national_motto = {{lang|la|Suscipere et Finire}}<br/>"Хийж гүйцэтгэж, дуусгах" | national_anthem = ''Heil dir, Hannover''<br/>"Ханновер, танд мэнд хүргэе" | capital = [[Ханновер]] | currency = [[Ханноверийн талер]]<br/>(1814–1857)<br/>[[Ханноверийн холбооны талер]]<br/>(1857–1866) | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Баруун Доод Герман хэл|Баруун Доод Герман]] | religion = [[Протестантизм]] (голдуу [[Лютеран]],<ref>{{cite book|title=Independent Immigrants: A Settlement of Hanoverian Germans in Western Missouri|first=Роберт |last=В. Фриззел|year=2007| isbn= 9780826266095| page =65| publisher=Миссуригийн Их Сургуулийн Хэвлэл|quote=Ханноверийн Евангелийн Лютеран сүм, хаант улсын албан ёсны сүм}}</ref> гэхдээ мөн [[Кальвинизм]]), [[Католик]] | title_leader = [[Ханноверийн хаан|Хаан]] | leader1 = [[III Жорж]] | year_leader1 = 1814–1820 | leader2 = [[IV Жорж]] | year_leader2 = 1820–1830 | leader3 = [[IV Уильям]] | year_leader3 = 1830–1837 | leader4 = [[Эрнст Август, Ханноверийн хаан|Эрнст Август]] | year_leader4 = 1837–1851 | leader5 = [[V Жорж, Ханноверийн хаан|V Жорж]] | year_leader5 = 1851–1866 | legislature = [[Ханноверийн хаант улсын хурал]] | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[File:Hannoversche Bank 100 Taler 1857.jpg|thumb|right|260px|1857 оны 100 талерын дэвсгэрт]] '''Ханноверийн хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Hannover}}) нь [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]]ын залгамж улс болон 1814 онд [[Венийн конгресс]]ын дараа байгуулагдсан [[көниг|хант улс]] юм. Их Британи ба Ханноверийн холбоо нь Ханноверийн Хаант Улс, [[Их Британи ба Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]аас бүрдэж байсан бөгөөд [[Вилхелм IV (Их Британи)|IV Вилхелм]] 1837 онд нас барах хүртлээ энэ холбооны хан байв. Шинэ хаан [[Эрнст Август (Ханноверийн хаан)|Эрнст Август]] 1833 оны ардчилсан үндсэн хуулийг дахин цуцалсан тэр нэгэн жил улс төрийн томоохон [[Гуравдугаар сарын өмнө|хувьсгалуудын]] нэг болох [[Гөттингений долоо]]гийн жагсаалыг эхлүүлэв. [[Германы дайн|1866 онд дайнд]] Ханновер [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн]] талд орж байлдан, ялагдав. Ингээд [[Пруссийн Хант Улс|Пруссийн]] нэгтгэх бодлогын хүрээнд Ханноверийн Хаант Улсыг [[Ханновер муж]] болгон улсдаа гишүүнчлэн авчээ. 1946 онд [[Ханновер муж]]ийг дахин байгуулагдав. Тун удалгүй хөрш зэргэлдээх жижиг улсууд болох [[Чөлөөт Улс Брауншвайг|Брауншвайг]], [[Чөлөөт Улс Олденбург|Олденбург]] ба [[Шаумбург-Липпе]]тэй нэгдэн шинэ муж улс болох [[Доод Саксон]]ыг байгуулсан бөгөөд энэхүү шинэ байгуулагдсан муж улсын нийслэлээр [[Ханновер]] хотыг, улсын сүлдийг нь мөн Ханновер Хаант Улсаас авсан байдаг. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === 1814 оны аравдугаар сарын 12-нд [[Венийн конгресс]] дээр [[Наполеон I Бонапарт|Наполеоны]] улсаас задарсан [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]] нь бие даасан Ханноверийн Хаант Улс байгуулснаа мэдэгдэв. Англи дахь Ханноверийн кабинетын сайд [[Эрнст Фрийдрих Херберт фон Мюнстер|Эрнст фон Мюнстерийн]] хэлэлцээр хийх ур чадварын ачаар Венийн конгресс дээр нутаг дэвсгэрээ зааглан авч чаджээ. Ханноверийн Хаант Улсад [[Лингений Гүнт Улс]], [[Аренберг-Меппений Херцогт Улс]], [[Бентхаймын Гүнт Улс]], [[Хилдесхаймын Вант Улс]], [[Гослар]] хот, [[Айхсфэлд|Доод Айхсфэлдийн]] хэсэг болон [[Дорнод Фрийсланд]]ын Вант Улсыг нутаг дэвсгэрийг хуваарилав. === Их Британитай хувийн холбоог байгуулсан нь === 1714 оноос хойш [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Курханновер]] ба [[Их Британийн Хаант Улс|Их Британийн]] хооронд [[хувийн холбоо]] байсан ба энэ нь 1837 оныг хүртэл үргэлжилсэн юм. [[Ханновер (язгууртан овог)|Ханноверийн ордны]] ашиг сонирхлыг засгийн газарт сайдаар ажиллах гүн Эрнст фон Мюнстер төлөөлөх бөгөөд тэрбээр Их Британи Ханноверийг [[Прусс]]ээс бие даасан байдалтай байлгах гэсэн бодлогыг ойлгон, тэрхүү бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж чадсан юм. [[Георг III (Их Британи)|III Георг]] ханы бага хүү [[Адольф Фредерик, хунтайж Кембриж|Адольф Фредерик]] нь 1816 оны аравдугаар сарын 24-нд Ханновер луу [[Штатхалтер|ерөнхий захирагчаар]] ажиллахаар ирэв. Ханноверийн Хаант Улсын зөвхөн парламентын чуулган дахь зөвлөхүүдийн саналыг тусгасан үндсэн хуулийг 1819 онд нэвтрүүлэв.<ref>[http://www.verfassungen.de/de/nds/hannover/hannover19.htm Text der Verfassung von 1819].</ref> Парламентаар тэгш эрх мэдэл бүхий хоёр танхимаас бүрдсэн зэргэмжит чуулгантай байхаар Ханноверийн Хаант Улсаас тогтоов. == Улс төр ба засаг захиргаа == === Сүлд ба бэлгэдэл === Ханноверийн Хаант Улсын төрийн сүлд нь нэг [[Сүлдний бамбай|үндсэн]] ба нэг [[зүрхэн бамбай]] бүхий [[Дунд бамбай|төвийн бамбайнаас]] бүрдэнэ. [[Дөрвөлж (сүлд судлал)|Дөрвөлжилсөн]] сүлдний (үндсэн бамбай) эхний ба дөрөвдүгээр талбарт улаан дэвсгэр дээр нэгнийхээ дээгүүр харайх, хөх өнгөтэй хэлээ гаргасан гурван [[Ирвэс (сүлд судлал)|ирвэсийг]] дүрсэлсэн бол хоёр дахь талбарт шар дэвсгэр өнгөн дээр дотор гаднагүй [[Сараана (сүлд судлал)|сараана]] цэцгээр чимэглэсэн давхар улаан хүрээн дотор мөн л хөх өнгийн хэлээ гаргасан хөх эмжээртэй [[Арслан (сүлд судлал)|арсланг]], гурав дахь талбайд нь хөх өнгийн дэвсгэр дээр мөнгөлөг утас бүхий алтан шараар [[Киннор|Давидын босоо ятгыг]] дүрсэлсэн байна. <gallery> File:Royal Standard of the United Kingdom (1816–1837).svg|Ханноверийн ноёрхогчийн туг, 1816–1837 File:Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg|Ханноверийн хааны төрийн сүлд, 1837 оноос File:Civil Ensign of Hannover (1801-1866).svg|Энгийн ардын туг<ref name="Colton">{{cite web|last=Colton|first=J. H.|title=National Flags|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:National_Flags_by_J._H._Colton.jpg|publisher=J. H. Colton|access-date=18 May 2014}}</ref><ref name="Johnson">{{cite web|last=Johnson|first=Alvin Jewett|title=Johnson's New Chart of National Emblems|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Johnson%27s_New_Chart_of_National_Emblems_2,_1868.jpg|publisher=Alvin Jewett Johnson|access-date=18 May 2014}}</ref> File:Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg|Ханноверийн төрийн далбаа </gallery> </center> == Ном зүй == * {{DNB-Portal|4094703-8}} * Mijndert Bertram: ''Das Königreich Hannover – Kleine Geschichte eines vergangenen deutschen Staates''. Hahn, Hannover 2003, ISBN 3-7752-6121-4. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kingdom of Hannover|Ханноверийн Хаант Улс}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Доод Саксоны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ханноверийн хаант улс| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:1814 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] lwks81rkuwgwhmubbu4swnrsd4ga5jr 0 112398 865968 850494 2026-08-13T04:48:20Z Enkhsaihan2005 64429 865968 wikitext text/x-wiki {{short description|Австри-Пруссийн дайны нэг хэсэг}} {{Инфобокс дайн | image = File:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg | image_size = 300 | caption = ''Көниггрецийн тулалдаан'', [[Георг Блайбтрой]] | partof = [[Австри-Пруссийн дайн]] | conflict = Көниггрецийн тулалдаан | date = 1866 оны 7 сарын 3 | place = {{ubl|[[Храдец Кралове|Көниггрец]], [[Австрийн эзэнт гүрэн]] (өнөөгийн [[Чех]])}} | coordinates = {{Coord|50.27|N|15.75|E|display=it|region:CZ_type:event_scale:50000}} | mapframe-zoom = 9 | result = Пруссийн ялалт *[[Прагийн энх тайван (1866)]] | combatant1 = {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} | combatant2 = {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}}<br/>{{flagcountry|Саксоны хаант улс}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[I Вильхельм]]{{sfn|Bodart|1908|p=548}} *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Хельмут Карл Бернхард фон Мольтке|Хельмут фон Мольтке]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Фридрих Карл, Пруссийн ханхүү|Ханхүү Фридрих Карл]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих|Фридрих Вильхельм]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Карл Эберхард Херварт фон Биттенфельд|Карл фон Биттенфельд]]<ref name=Perrett>{{harvp|Perrett|1992}}</ref> }} | commander2 = {{plainlist | *{{flagdeco|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Лудвиг фон Бенедек|Лудвиг Бенедек]]<ref name=Perrett/> *{{flagdeco|Саксоны хаант улс}} [[Альберт, Саксоны хаан|Саксоны Альберт]] }} | strength1 = 220,984{{sfn|Prussian General Staff|1872|p=187}} | strength2 = 206,000–215,000<ref>{{Cite book |last1=Вильсон |first1=Петер Х. |title= Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500|publisher=Harvard University Press |year=2023 |isbn= 978-0-674-98762-3|edition= 1st |pages=391 |language=en}}</ref> * 184,000 Австричууд<ref name="Tucker">[[Spencer C. Tucker]], ''Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict'', pp. 351–353</ref> * 22,000 Саксончууд<ref name="Tucker" /> | casualties1 = 9,172 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон<ref>{{section link|Battle of Königgrätz|Aftermath|nopage=yes}}</ref> | casualties2 = '''Австри:'''<br>31,000<ref name=AGS/>–43,000<ref>Gordon A. Craig: ''Königgrätz. 1866 – eine Schlacht macht Weltgeschichte''. Zsolnay, Wien 1997, {{ISBN|3-552-04824-3}}, х. 262–263</ref> алагдсан, шархадсан, алга болсон, эсвэл олзлогдсон{{efn|Gordon A. Craig writes, the Austrians lost 1,313 officers, 41,499 men and 6,010 cavalry, including 5,658 killed, 7,574 wounded, 7,410 missing and 22,170 prisoners.}}<br>'''Саксон:'''<br>1,501 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон{{efn|Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэрэг алдсан бөгөөд үүнд 135 хүн алагдаж, 940 хүн шархадсан, 426 хүн сураггүй алга болсон. Өөр нэг мэдэгдэлд 140 хүн алагдаж, 960 хүн шархадсан, 400 хүн сураггүй алга болсон гэжээ.{{sfn|Bodart|1908|p=548}}}} | campaignbox = {{Линкбокс Германчуудын дайн|state=collapsed}} }} '''Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан''' ({{lang-de|Schlacht bei Königgrätz}}) нь 1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Бохеми]]йн хот [[Храдец Кралове|Көниггрецийн]] ойролцоо болсон тулалдаан бөгөөд энэ тулалдаанаар [[Германы дайн]]ыг эцэслэн шийдвэрлэсэн юм. [[Пруссийн арми]] нь [[Австрийн Хаант Улсын арми|Австри]] ба [[Саксоны арми]]йг энэхүү тулалдаанд ялав. Багцаагаар арван километрийн өргөн, таван километрийн гүн талбайд 400.000 гаран цэрэг тулалдсан нь хохирол ихтэй тулалдаануудын нэг байлаа. Тулалдааны төв нь [[Вшестари|Шестарын]] дэргэдэх Масловед ба Хлумын ойролцоох стратегийн чухал Свиб толгой байв. Прусс ялснаар Германыг толгойлох хүчин болсон ба канцлер [[Отто фон Бисмарк]] [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдлийг]] хэрэгжүүлэв. Энэхүү тулалдааныг 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн|Германы Эзэнт Гүрнийг байгуулагдах]] замыг зассан тулалдаан хэмээн үздэг. Нэлээд олон хэлэнд энэ тулалдааныг тулаан болсон Садова тосгоны нэрээр нэрлэх ба ялангуяа францад ингэж нэрлэдийг учир нь тулалдааны дараа франц улс нь улс төрийн ялагдал хүлээсэн бөгөөд үүнээс шалтгаалан «Садовагийн төлөөх өшөө авалт»! ({{lang-fr|«Revanche pour Sadowa!»}}) хэмээх уриа хүртэл гарчээ. == Дайны өмнөх түүх == [[Эвслийн дайнууд|Напелеоны дайнуудын]] дараа европын гүрнүүд [[Венийн конгресс]] дээр улсуудын хоорондын хилийн асуудлыг ерөнхийд нь цэгцлэн шийдэв. [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] нутаг дэвсгэр дээр Пруссийн хэсэг ба Австриас бүрдсэн нэгдсэн төрийн системгүй [[Германы Холбоо]] гэх улсуудын холбоо бий болов. Прусс болон Австрийн хооронд Германы Холбоог удирдан жолоодох эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн нь Прусс-Австрийн дайны шалтгаан болсон бөгөөд 1850 оны намар хоёр хүчний хооронд бараг л дайн гарах шахсан ба оросын шахалтаар Прусс [[Эрфуртын Холбоо]] гэх нэртэй [[үндэстний улс]] байгуулах гэсэн оролдлогоо орхихоос өөр аргагүй болсон байдаг. [[Герман-Данийн дайн]]ы дараа эрх мэдэлдээ авч, Австри ба Прусс хамтран захирч байсан [[Шлесвигийн Херцогт Улс|Шлесвиг]] ба [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайн]] нь аль талынх нь эзэмшил нутаг болох нь тэдний зөрчилдөх шалтаг болжээ. Гэхдээ 1865 оны [[Гастайны конвенц|Гастайны гэрээгээр]] Австри зөвхөн Хольштайны захиргааны асуудлыг мэдэх болсноор бас нэг удаа дайнаас зайлсхийж чадав. Гэтэл Прусс энэхүү тогтоолыг зөрчин Хольштайныг эзлэн авмагц, Австри үүнийг эсэргүүцэн цэрэг хөдөлгөхөө мэдэгдэв. Мэдэгдэл хийсний дараа Прусс нь Германы Холбооноос гарсан ба 1866 оны зургаадугаар сарын 19-нд Австрид дайн зарлав. Австрийн талд төв германы хант улсууд болох [[Баварийн хаант улс|Бавари]], [[Ханноверийн хаант улс|Ханновер]], [[Саксоны хаант улс|Саксон]], [[Вюртембергийн Хант Улс|Вюртемберг]], [[Бадены Их Херцогт Улс|Баден]] болон бусад нэлээд хэдэн жижиг улсууд оров. Пруссийн талд ихэнх [[Тюрингийн улсууд|Тюрингийн жижиг улсууд]], умард германы хэд хэдэн улсууд мөн түүнчлэн ялсан тохиолдолд Австриас [[Венето]]г авах нөхцөлтэйгөөр [[Италийн хаант улс|Итали]] бас орж нэгдэв. == Тулалдааны явц == Долоодугаар сарын 3-ны өглөө 4 цагийн үеэр Фрийдрих Карлын удирдсан пруссийн 1-р арми [[Бистрице гол (Цидлина)|Бистрице гол]] руу хөдлөв. Зүүн жигүүрээр 7-р дивиз Цереквиц рүү, гол хэсгээр Аугуст фон Хорнын 8-р дивиз манлай болон Клениц рүү, түүний баруун жигүүрээр 3 ба 4-р дивиз [[Дохалице]] ба [[Мокровоуси]] руу давшив. Үүний араас хоёрдугаар эгнээ болох 5 ба 6-р дивиз Садовагийн чиглэлд давшин орлоо. Пруссийн манлай Свиб толгой дээр австрийн 10-р корпустай их бууны тулаанд оржээ. Пруссийнхэн Бистрице голыг гатлахыг завдах үеэр австрийн корпусын хоёр командлагч нэр хүнд олохын тулд дайсны баруун жигүүрийг довтлох шийдвэр гаргажээ. Өмнөөс нь ирэх пруссийн 2-р армийг хүлээлгүй австрийн Тун, Фестетикс хоёр командлагч давшилтын эгнээг задлан цэргээ авч баруун зүг одов. Гэтэл яг энэ эгнээгээр шийдвэрлэх цохилтоо хийхээр тооцсон байсан пруссийн 2-р армид австри хамгаалалтын шугамаа орхин нээснээр прусст боломж олгожээ. Пруссийн цэрэг бүрэн ирж амжаагүй байсан тул тооны хувьд цөөдөн, шахагдан байлаа. Свиб толгойн ойд Тун, Фестетикс хоёр пруссийн 7-р дивиз, түүний дотор ялангуяа Магдебургийн 27-р явган цэргийн нэгтгэлтэй ширүүн тулалдаан өрнүүлэв. Энэ үеэр австрийн гүн Фестетикс гранатад өртөн баруун хөлөө алдсан тул Антон Моллинари цэргээ удирдан цааш байлдав. Австрийн тал хэдийгээр ихээхэн хохирол амссан ч, 7-р дивизийг хүнд байдалд орууллаа. Үдийн алдад австрийн генералуудад ялах мэт сэтгэгдэл төрөн бүгд баярлаж, харин пруссийн төв штаб дээр ялагдал хүлээх нь гарцаагүй боллоо хэмээн сандралдаж байв. Харин энэ үеэр пруссийн ханы нэгдүгээр бригад (пруссийн ханы бие хамгаалагч бригад) болон элбийн арми хүч нэмэн ирж, австрийн гол хүчийг цохисон байна. Пруссийн талын энэ тулалдаанд гарсан нийт хохирол нь 359 офицер, 8794 цэрэг, 909 морь, үүнээс 1929 цэрэг алагдсан, 6948 цэрэг шархадсан, 279 цэрэг ор сураггүй алга болсон байна. Австрийн талаас 1313 офицер, 41499 явган ба 6010 морьт цэргийн хохиролтой ба үүний 5658 нь амь үрэгдсэн, 7574 шархадсан, 7410 нь ор сураггүй алга болж, 22170 цэрэг олзлогджээ. Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэргээ алдсанаас 135 нь амь үрэгдэж, 940 цэрэг шархдан, 426 цэрэг сураггүй алга болжээ.<ref>Craig: Königgrätz, Zsolnay Verlag, Wien 1997, S. 262 und 263.</ref> == Ном зүй == * Carl Bleibtreu: ''Schlacht von Königgrätz am 3. Juli 1866'', 1903, Reprint 2006 Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-938997-65-9. * Roland Krug von Nidda: ''1866 – Königgrätz. Zwei Auffassungen von Deutschland''. Amalthea-Verlag Wien-München-Zürich 1966. * Heinz Helmert, Hans-Jürgen Usczeck: ''Preußischdeutsche Kriege von 1864 bis 1871. Militärischer Verlauf''. 6. überarbeitete Auflage. Militärverlag der deutschen demokratischen Republik, Berlin 1988, ISBN 3-327-00222-3. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Battle of Königgrätz|Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан}} * Peter Aumüller: [http://www.obh.at/truppendienst/ausgaben/artikel.php?id=223 ''Feldzeugmeister Benedek und die Schlacht bei Königgrätz. Anatomie einer Niederlage''.] * [http://www.preussenweb.de/kriege5.htm Zahlen und Karten.] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Coordinate |NS=50/17/50/N |EW=15/44/25/E |type=landmark |region=CZ}} [[Ангилал:Германы дайны тулалдаан]] [[Ангилал:1866 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Чехийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Эзэнт гүрний байгууллын үе]] [[Ангилал:Храдец Кралове]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Бохемийн түүх]] btwsyoqbj51up7whwiijn5jc0xnc8j1 0 132841 866008 862041 2026-08-13T10:49:24Z ~2026-43295-37 106569 866008 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Энхтүвшиний Батмагнай <br/>{{MongolUnicode| ᠡᠩᠬᠡᠲᠥᠪᠰᠢᠨ ᠤ᠋<br/> ᠪᠠᠳᠤᠮᠠᠩᠨᠠᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|1|12}} | birth_place = [[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2025 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2020 | title4 = [[Аймгийн начин]] | title_year4 = 2019 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Цэргийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн}} {{Медаль|Алт|2023 Ереван|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2024 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2017|headercolor=Gold}} '''Энхтүвшиний Батмагнай''' (2001 оны 1-р сарын 12-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн [[үндэсний бөх]] болон [[чөлөөт бөх]]<nowiki/>ийн спортоор хичээллэж эхлэсэн. [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] оны [[Хүннү гүрэн]] байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо * '''1 даваанд''' [[Багануур]] дүүргийн харьяат А.Н [[Дэлгэрийн Түмэнжаргал]] * '''2 даваанд''' [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]]ын харьяат А.Х.А [[Дамбын Тангад]] * '''3 даваанд''' [[Увс]] аймгийн [[Малчин сум]]ын харьяат А.Н.Н [[Тоочингийн Батсүрэн]] * '''4 даваанд''' [[Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум]]ын харьяат У.Г [[Мягмарын Бадарч]] * '''5 даваанд''' [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин]] сумын харьяат А.Х.А [[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч [[Улсын начин]] цол хүртсэн. Тэрээр 21 насандаа [[Улсын начин]] цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон. Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд * 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг * 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг * 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг * 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг * 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг * 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг * 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг * 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг * 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Нямдоржийн Өсөхбаярыг]] орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Энхтүвшингийн Батмагнай<ref>{{cite web | title=Энхтүвшингийн Батмагнайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Lpa5T3yxCoxj2ROQUkQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NF|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|AE|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AE|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|128|AF|6|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Чөлөөт бөхийн амжилт== Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн. == Эх сурвалж == {{reflist}} *[https://uww.org/athletes/enkhtuvshin-batmagnai ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling] {{DEFAULTSORT:Батмагнай, Энхтүвшиний}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Жинстийн хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] bfgeful0f8he7cbb7jsmwkr224oq9wh 0 135235 865947 847548 2026-08-12T23:52:55Z Zorigt 49 865947 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|thumb|281x281px|Вернер Хайзенберг]] '''Вернер Карл Хайзенберг''' ({{langx|de|Werner Karl Heisenberg}}, — ˈhaɪzənbɛɐ̯k; 1901 оны 12-р сарын 5-нд [[Герман|Германы]] эзэнт улсын Баварийн хант улсын [[Вюрцбург]] хотод төрж, 1976 оны 2-р сарын 1-нд ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотод нас барсан) — Германы [[Онолын физик|онолын физикч]], квантын механикийг үүсгэн байгуулагчдын нэг. 1932 оны [[Нобелийн шагнал|Нобелийн физикийн шагналтан]]. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үед Германы цөмийн төслийн тэргүүлэх эрдэмтэн-онолч байсан. Хайзенберг бол квант онолын хэд хэдэн суурь үр дүнд хүрсэн хүн юм: тэрээр матрицын механикийн үндэс суурийг тавьж, тодорхойгүй байдлын хамаарлыг томьёолж, квант механикийн формализмыг ферромагнетизм, [[Зееманы эффект|Зееманы эффектын]] гажиг гэх мэт асуудлууд юм. Хайзенберг цөмийн хүчний анхны квант механик онолуудын нэгийг нээсэн. Тэрээр сансар огторгуйн цацраг туяаны физик, турбулентын онол, [[Байгалийн шинжлэх ухаан|байгалийн шинжлэх ухааны]] философийн асуудалд зэрэг олон тооны бүтээлүүдтэй эрдэмтэн. {{DEFAULTSORT:Хайзенберг, Вернер}} [[Ангилал:Германы физикч]] [[Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Вюрцбургийн хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1901 онд төрсөн]] [[Ангилал:1976 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн]] 42wxyaoh23j37ynofh34re8f561vnxk 0 136287 865965 790807 2026-08-13T04:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 865965 wikitext text/x-wiki [[Файл:Японский сад в Ботаническом саду во время цветения сакуры.jpg|thumb|318x318px|Москва хотын Япон ургамлын цэцэрлэг]] '''Ботаникийн цэцэрлэг''' гэдэг нь тухайн орны нутаг дэвсгэрт ургадаггүй, дэлхийн өнцөг булан, цаг уурын өөр бүс нутгийн амьд ургамлын цуглуулгыг боловсрол, судалгааны зорилгоор тариалдаг тусгай зориулалтын газар юм. Орчин үеийн ботаникийн цэцэрлэг нь хотын тусгай хамгаалалттай байгалийн ногоон байгууламж бөгөөд түүний нөөцөд тулгуурлан менежментийн байгууллага нь ландшафтын цэцэрлэгүүдийг бий болгож, амьд ургамлын цуглуулга, эсвэл хадгалагдан үлдсэн ургамлын дээж зэрэгтэй байдаг. Эдгээр нь [[шинжлэх ухааны судалгаа]], боловсрол, олон нийтэд үзүүлэх, [[Биологи|биологийн]] олон янз байдлыг хамгаалах, тогтвортой хөгжил, аялал жуулчлал, амралт зугаалга, хүний ​​сайн сайхан амьдарлыг сайжруулахын тулд ургамалд суурилсан үйлчилгээ, зах зээлд нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх зорилгоор бодит эсвэл боломжит үнэ цэнтэй байдаг. Ерөнхийдөө ботаникийн цэцэрлэгт туслах нэгжүүд эсвэл байгууллагууд байдаг - хүлэмж, хатаамал ургамлын цугуулга, ботаникийн талаарх номын сан, үржүүлгийн газар, аялал жуулчлалын болон боловсролын хэлтэс, зооботаникийн цэцэрлэг буюу амьтны хүрээлэн зэрэг юм. Мод голчлон судалдаг бол ботаникийн модтой цэцэрлэг гэдэг. Зарим ботаникийн цэцэрлэгүүд нь шинжлэх ухааны маш явцуу шинж чанартай бөгөөд олон нийтэд хаалттай байдаг. == Түүх == [[Арабчууд|Арабын]] орнуудад ботаникийн цэцэрлэгүүд эрт дээр үеэс оршин тогтнож ирсэн бөгөөд ийм цэцэрлэгийг агведал гэж нэрлэдэг байв. Орчин үеийн анхны ботаникийн цэцэрлэгийг 14-р зууны эхээр [[Салерно]] дахь Анагаах ухааны сургуульд Маттей Силватикус байгуулжээ. Баруун Европт ботаникийн цэцэрлэгүүд сүм хийдийн дэргэдэх цэцэрлэгээс эхэлсэн байна. 1333 онд [[Венец|Венецэд]] анагаах ухааны чиглэлийн буюу эмийн ургамалын ботаникийн цэцэрлэг байгуулжээ. Тэр цагаас хойш Италийн баян хотууд ботаникийн цэцэрлэг байгуулахаар хоорондоо өрсөлдөж эхэлсэн байна. [[Франц|Францад]] анхны ботаникийн цэцэрлэгийг 1593 онд Монпелье хотод байгуулжээ. 1624 онд [[Парис|Парист]] эмч Ги де Бро 1598 онд байгуулагдсан ордны цэцэрлэгийг эмийн ургамлын хааны ботаникийн цэцэрлэг болгон өөрчилжээ. [[Нидерланд|Нидерландад]] эрдэм шинжилгээний ботаникийн цэцэрлэгийг 1577 онд Лейден хотод, дараа нь [[Амстердам|Амстердамд]] (1646 оноос хойш Европ дахь хамгийн баялаг цэцэрлэгт хүрээлэн) байгуулжээ. [[Англи|Англид]] 17-р зуунд хатан хаан Элизабет Кью дахь цэцэрлэгийг байгуулсан; хожим Челсид цэцэрлэгүүд байгуулагдаж, 1621 онд Оксфорд дахь их сургуулийн ботаникийн цэцэрлэг байгуулагдав. Английн ботаникийн цэцэрлэгүүд дэлхийн хамгийн баян цэцэрлэгт тооцогддог байна. [[Герман|Германд]] 1490 онд [[Кёльн]] их сургуулийн дэргэд ботаникийн цэцэрлэг (дэлхийн анхны их сургуулийн ботаникийн цэцэрлэг), 1580 онд [[Лайпциг]], 1587 онд Бреслау /өнөөгийн [[Вроцлав]]/, 1597 онд Хайдельбергт байгуулжээ. 19-р зууны төгсгөл гэхэд Германы их сургууль бүр ботаникийн цэцэрлэгтэй болсон юм. == Дэлхийн томоохон баялаг Ботаникийн цэцэрлэгүүд == * [[Алматы]] Ботаникийн цэцэрлэг * Алтайн Ботаникийн цэцэрлэг * [[Батуми]] Ботаникийн цэцэрлэг * [[Любляна]] Ботаникийн цэцэрлэг * [[Бухарест|Бухарестын]] Ботаникийн цэцэрлэг * Москвагийн Ботаникийн үндсэн цэцэрлэг * Беларусийн Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн Төв Ботаникийн цэцэрлэг * [[Сухуми]] Ботаникийн цэцэрлэг * Кью хааны ботаникийн цэцэрлэг (Англи) * [[Онтарио]] дахь Хатан хааны ботаникийн цэцэрлэг (Канад) * [[Эдинбург|Эдинбургийн]] хааны ботаникийн цэцэрлэг (Шотланд) * [[Мельбурн]] дахь Хатан хааны ботаникийн цэцэрлэг (Австрали) * [[Сидней]] дахь Хатан хааны ботаникийн цэцэрлэг (Австрали) * [[Испани|Испанийн]] Порт дахь Хатан хааны ботаникийн цэцэрлэг (Тринидад) * Кирстенбос үндэсний ботаникийн цэцэрлэг (Өмнөд Африк) * Украины Үндэсний Ботаникийн цэцэрлэг. * [[Праг|Прагийн]] Ботаникийн цэцэрлэг * Эден төсөл, Корнуолл, Их Британи * [[Краков]] дахь Коперник гудамжинд байрлах [[Ягеллоны Их Сургууль|Ягеллоны их сургуулийн]] Ботаникийн цэцэрлэг * Кайренай дахь [[Вильнюсын Их сургууль|Вильнюс их сургуулийн]] Ботаникийн цэцэрлэг * [[Палермо|Палермогийн]] Ботаникийн цэцэрлэг * [[Чикаго]] Ботаникийн цэцэрлэг 73uonvcakwsddlg9jl8kz45hcj8l27a 0 143718 865952 838988 2026-08-13T02:55:52Z Munkhsukh2026 106400 865952 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын олон нийтийн үйлчилгээ үзүүлэгч}} {{Инфобокс өргөн нэвтрүүлгийн сүлжээ | network_name = Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз | network_logo = [[File:Mongolian National Broadcaster logo.png|thumb|Official logo of Mongolian National Broadcaster (MNB)]] | logo_caption = | image = | caption = | country = Монгол | headquarters = [[Улаанбаатар]] | network_type = Радио, телевиз болон онлайн нэвтрүүлэг | picture format = | available = Үндэсний<br/>Олон улсын | launch_date = {{start date and age|1931|06|df=yes}} | former_names = Монголын үндэсний телевиз (1967-2005) | founder = | slogan = | motto = | market_share = | license_area = | broadcast_area = [[Монгол]] | erp = | owner = Монголын олон нийт | parent = | key_people = | closure_date = | past_names = | digital = | analog = | servicename1 = | service1 = | servicename2 = | service2 = | servicename3 = | service3 = | servicename4 = | service4 = | former_callsigns = | affiliates = | groups = | affiliation = | affiliations = | former_affiliations = | language = [[Монгол хэл]] | website = {{URL|http://www.mnb.mn}} | footnotes = }} '''Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз''' ('''МҮОНРТ''') нь [[Монгол]]ын албан ёсны, төрийн санхүүжилттэй өргөн нэвтрүүлгийн компани юм.<ref>{{Cite web|url=https://mongolia.mom-rsf.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-mongolian-national-broadcaster/|title = Групп: Монголын Олон Нийтийн Радио Телевиз}}</ref> ==Тухай== Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз (МҮОНРТ) нь Монголын хамгийн ууган өргөн нэвтрүүлгийн байгууллага бөгөөд улсын цорын ганц олон нийтийн нэвтрүүлэгч юм. МҮОНРТ-ийн зорилго нь зөвхөн олон нийтийн эрх ашгийн төлөө үйлчилдэг, бие даасан, төвийг сахисан, тэргүүлэгч өргөн нэвтрүүлгийн байгууллага байх явдал юм. Түүнчлэн, МҮОНРТ нь гадаадын үзэгчдэд зориулсан гадаад үйлчилгээний нэвтрүүлгээрээ дамжуулан Монгол Улсыг дэлхийд сурталчлахад хүчин чармайлт гаргадаг. Өнөөдөр Монгол Улсын нийт хүн амын 90 гаруй хувь нь буюу 1.8 сая гаруй өрхөд МҮОНРТ үйлчилгээ үзүүлж байна. 2005 онд батлагдсан Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулийн дагуу МҮОНРТ нь улс орон даяар өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээ эрхлэх үүрэгтэй ашгийн бус хуулийн этгээд юм. ОНРТ-ийн удирдах дээд байгууллага нь 15 гишүүнтэй Үндэсний зөвлөл юм. Байгууллагын ерөнхий удирдлагыг Үндэсний зөвлөлөөс томилсон Ерөнхий захирал удирддаг. ==Түүх== <div style="float:right">'''Интервалын дохио:'''<ref>World radio handbook for listeners 1959, S. 115</ref><br /><score vorbis="1">{\set Staff.midiInstrument = #"celesta" g'4 e'' e''8. d''16 c''4 d''8. e''16 c''4 g'2}</score></div> [[File:Mongolian National Broadcaster building.jpg|thumb|Улаанбаатар дахь төв байр, ард нь Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио, Телевизийн антен]] [[Улаанбаатар]]т 1931 оны 5, 6 сард өргөн цацалт эхэлсэн бөгөөд Худалдаа, аж үйлдвэрийн сайд Гомбын Содном зохион байгуулжээ.<ref>{{Citation|last=Сандерс|first=Алан Ж. К.|year=2003|title=Монголын түүхийн толь бичиг|edition=2-р|publisher=Scarecrow Press|page=237|isbn=978-0-8108-6601-0|url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC&q=mongolradio&pg=PA237}}</ref> 1960-д оны эхээр Улаанбаатарын орон нутгийн радио нэвтрүүлгийг нэвтрүүлж, үндэсний хоёр дахь радио суваг байгуулагдсан.<ref>[http://www.britannica.com/place/Mongolia/Media-and-publishing Британника нэвтэрхий толь]</ref> 1965 онд [[Өлгий]] хотод, 1978 онд [[Алтай (хот)|Алтай]], [[Даланзадгад]], [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] хотод [[урт долгион]]ы дөрвөн дамжуулагч нээгдсэн. 1981 онд [[Мөрөн]]гийн дамжуулагч [[дунд долгион]]оор нэвтрүүлэг цацаж эхэлсэн. Олон улсын [[богино долгион]]ы үйлчилгээ 1964 онд эхэлсэн бөгөөд 1997 онд "Монголын дуу хоолой" нэртэй болсон. Өлгий радио станц нь мөн [[казах хэл]] дээр орон нутгийн нэвтрүүлэг цацдаг. 2011 онд Р3 радиог залуучуудад зориулсан хөтөлбөр болгон эхлүүлсэн. {| class="wikitable" |- ! Байршил !! Солбицол !! Захиргааны нэгж !! Байгуулагдсан он !! Давтамж |- | Хонхор || {{coord|47|48|00|N|107|11|00|E|region:MN-1_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Chonchor}} || [[Улаанбаатар]] || 1960 || 164 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />7260 кГц (2-р хөтөлбөр) |- | [[Өлгий]] || {{coord|48|57|25|N|89|58|13|E|region:MN-071_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Ölgii}} || [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || 1965 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Алтай (хот)|Алтай]] || {{coord|46|19|25|N|96|15|20|E|region:MN-065_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Altai}} || [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || 1978 || 227 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />4830 кГц (2-р хөтөлбөр) |- | [[Даланзадгад]] || {{coord|43|31|55|N|104|24|42|E|region:MN-053_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Dalandsadgad}} || [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] || 1978 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] || {{coord|48|00|17|N|114|27|18|E|region:MN-061_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Tschoibalsan}} || [[Дорнод аймаг|Дорнод]] || 1978 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Мөрөн]] || {{coord|49|36|47|N|100|10|07|E|region:MN-041_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Mörön}} || [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]|| 1981 || 882 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />4895 кГц (2-р хөтөлбөр)<ref>Kai Ludwig: {{cite web|url=https://www.radioeins.de/programm/sendungen/medienmagazin/radio_news/beitraege/2017/mongolei.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704003130/https://www.radioeins.de/programm/sendungen/medienmagazin/radio_news/beitraege/2017/mongolei.html |archive-date=2018-07-04 |title=Mongolische Inlandskurzwellen wieder eingeschaltet |website=Radioeins |language=de}}</ref> |} [[File:Mongolian TV and radio schedule 1990.png|thumb|Тухайн үед ашиглагдаж байсан телевиз, радиогийн төхөөрөмжүүдийн логог харуулсан 1990 оны 8 сарын 10-12-ны телевиз, радиогийн нэвтрүүлгийн хуваарь.]] Телевизийн нэвтрүүлэг 1967 оны 9 сард эхэлсэн бөгөөд 2011 оны 7 сард хоёр дахь суваг нээгдсэн. Дамжуулагчийг РТС (Радио Телевизийн Үндэсний Сүлжээ) компани хариуцдаг. ==Үйлчилгээ== ===Телевиз=== МҮОНРТ-ийн телевизийн үйлчилгээ (Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз) дөрвөн сувгаас бүрддэг. *[http://www.mnb.mn/live/tv1 МҮОНТ-1] *[https://www.facebook.com/mnbmongoliinmedee Монголын мэдээ] *[http://www.mnb.mn/live/sport МҮОНРТ-ийн Спорт суваг] *[https://www.facebook.com/mnbworld MNB World] (Англи хэлний суваг) ===Радио=== МҮОНРТ-ийн радио үйлчилгээ (Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио) нь дотоодын хоёр сүлжээ, олон улсын нэг үйлчилгээнээс бүрддэг. *[http://www.mnb.mn/live/radio1 МҮОНР-1] ({{Lang|mn|Монголын үндэсний олон нийтийн радио}}), орон даяар урт долгион, Улаанбаатарт FM 106 *[http://www.mnb.mn/live/radio3 Р3 FM], орон даяар, Улаанбаатарт FM 100.9 *[[Монголын дуу хоолой]], олон улсын богино долгионы радио үйлчилгээ долоон хэлээр (Монгол, Англи, Орос, Япон, Хятад, Солонгос, болон Герман) === Вэбсайт === * [http://www.mnb.mn/ MNB вэбсайт] * [http://www.vom.mn/en Монголын дуу хоолой] ==Харилцаа== МҮОНРТ байгуулагдсан цагаасаа хойш олон улсын харилцаагаа хөгжүүлэх, олон улсын өргөн нэвтрүүлгүүдтэй хамтран ажиллах чиглэлээр ажиллаж ирсэн. 1997 оны 1 сард [[Ази-Номхон далайн өргөн нэвтрүүлгийн холбоо]]ны бүрэн эрхт гишүүн болсон. Дотооддоо үйлдвэрлэсэн материалыг цацахаас гадна [[1-р суваг (Орос)|Оросын Олон Нийтийн Телевиз]], [[NHK]], [[CNN]], [[ZDF]], [[Deutsche Welle]] зэрэг сувгуудтай нэвтрүүлэг солилцдог. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{commons category}} * {{Official website|http://www.mnb.mn}} *[https://www.facebook.com/MNBnationalTV Албан ёсны фэйсбүүк хуудас] {{Authority control}} [[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Олон нийтээс санхүүждэг өргөн нэвтрүүлэгч]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] dwcx0nibz2humagzrtt3o286hq2p9xa 0 144554 865992 844548 2026-08-13T07:45:23Z ~2026-44598-38 106763 /* */ 2026 он 8 сарын 12 865992 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier of China Zhu Rongji (2001).jpg|thumb|Жу Жунзи]] '''Жу Жунзи''' буюу '''Жу Рунжи''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 朱鎔基, хялбар. 朱镕基, [[пиньинь]] ''Zhū Róngjì''; 1928 оны 10-р сарын 23-нд төрсөн - [[2026 он]] [[8 сарын 12]]) — Хятадын төрийн болон намын зүтгэлтэн, 1992-2002 онуудад [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, 1998—2003 онуудад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн]] Ерөнхий сайд, 1991 оноос Ерөнхий сайдын орлогч, 1993 оноос Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч. 1993—1995 онуудад [[Хятадын Ардын банк|БНХАУ-ын Ардын банкны]] (төв банк) захирал байсан. 1988-1991 онд [[Шанхай]] хотын дарга бөгөөд хотын ХКН-ын хорооны дарга байсан. 1987—1992 онд ХКН-ын Төв хорооны орлогч гишүүн. ХКН-д 1949 онд элссэн. == Намтар == Жу Жунзи нь Хунань мужийн Чанша мужид чинээлэг газрын эзний гэр бүлд төрсөн. Гэр бүлийн уламжлал ёсоор нутгийн Жу овог [[Мин улс|Мин улсын]] анхны захирагчаас гаралтай гэж үздэг байна. Жу Жунзи 1949 оны 10-р сард БНХАУ байгуулагдахад Хятадын Коммунист намд элссэн. Тэрээр нэр хүндтэй [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа их сургуульд]] цахилгааны инженерийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа Зүүн хойд Хятадын Аж Үйлдвэрийн Яамны Төлөвлөлтийн газрын Үйлдвэрлэлийн төлөвлөлтийн албаны орлогч захирлаар нэг жил ажилласан. 1952-1958 онд тэрээр БНХАУ-ын Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Ерөнхий Захиргааны Түлш, эрчим хүчний менежментийн бүлгийн дарга, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны даргын Тамгын газрын дэд захирал, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Механикжуулалтын газрын Ерөнхий Захиргааны дэд захирал зэрэг албан тушаал хашиж байжээ. 1958 онд [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] "Их үсрэлт" бодлогыг шүүмжилснийхээ төлөө Жу Жунзи "баруун үзэлт хазайлт"-аас болж албан тушаалаас халагдаж, Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын оройн сургуульд багш болжээ. 1962 онд түүнийг цагаатгаж, Улсын төлөвлөгөөний Үндэсний эдийн засгийн хамтарсан захиргаанд инженерээр 1969 он хүртэл ажилласан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр Жу Жунзи дахин нэг хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, 1970 онд Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын "5-р сарын 7" сургуульд илгээгдэж, 1975 он хүртэл "биеийн хүчний хөдөлмөрөөр дахин боловсрол эзэмшсэн". 1975-1979 онд тэрээр БНХАУ-ын Газрын тосны яамны Дамжуулах хоолойн захиргааны Цахилгаан холбооны тоног төхөөрөмжийн компанийн оффисын орлогч дарга, дэд ерөнхий инженер, мөн Чинхуа Их Сургуулийн Аж үйлдвэрийн эдийн засгийн хүрээлэнгийн оффисын даргаар ажиллаж байжээ. 1978 онд шинэчлэлээ эхлүүлсэн [[Дэн Сяопин]] өөрийн үзэл бодлыг хуваалцдаг эдийн засгийн зөвлөхүүдийг хайх үеэр Жу руу анхаарлаа хандуулав. Түүний гүн гүнзгий сэтгэлгээ, зоримог эдийн засгийн санаануудын төлөө Дэн Сяопин түүнийг улс төрийн хувьд цагаатгасан байна. 1983-1987 онд тэрээр Улсын Эдийн Засгийн Хорооны орлогч дарга, Улсын Эдийн Засгийн Хорооны намын удирдах бүлгийн гишүүн, дэд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1987 онд тэрээр [[Шанхай]] хотын [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хорооны дэд нарийн бичгийн дарга болжээ. 1987 оны 10-р сард тэрээр ХКН-ын 13-р их хурлаар Төв Хорооны орлогч гишүүнээр сонгогджээ. 1988 онд тэрээр Шанхай хотын дарга, 1989 онд хотын намын байгууллагын дарга байсан [[Жян Зэминь|Жян Зэминийг]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосны дараа тэрээр албан тушаалаа авч, хотын даргын албан тушаалаа хадгалж үлджээ. 1991 оны 4-р сард 7 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 4-р чуулганы шийдвэрээр түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайдаар томилсон. 1992 оны 6-р сард түүнийг Төрийн Зөвлөлийн Эдийн засаг, худалдааны газрын захирал, Намын удирдлагын бүлгийн нарийн бичгийн даргаар томилсон. 1992 оны 10-р сард болсон ХКН-ын 14-р их хурлаар түүнийг ХКН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгосон. Үүний зэрэгцээ, ХКН-ын 14-р их хурлын анхдугаар бүгд хурлаар тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн болсон. 1993-1995 онд тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайд, Хятадын Ардын банкны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1993 онд Ерөнхий сайд [[Ли Пэн|Ли Пэний]] эрүүл мэнд муудсаны дараа Жу Жунзи эдийн засгийн удирдлагын салбар дахь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг гартаа авсан юм. Түүний нэр нь эдийн засгийн макро эдийн засгийн зохицуулалтын бодлогын хамгийн тод амжилтуудтай холбоотой бөгөөд инфляцийг бага байлгаж, эдийн засгийн өсөлтийн өндөр түвшинг хадгалаж чадсан юм. 1997 оны 9-р сард Хятадын Коммунист Намын 15-р их хурлаар Жу Жунзи ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүнээр дахин сонгогджээ. 1998 оны 3-р сард болсон Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын жил тутмын чуулганаар түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайдаар баталсан. "Түүнийг [[Зян Зэминь|Зянь Зэминь]]тай санал зөрөлдөөн гарсан тухай олон цуурхал гарсан" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Түүнээс хойш Жугийн залгамжлагч, Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао|Вэнь Жябаог]] түүний "баруун гар" гэж нэрлэх болсон. 5puxx2x5zvojo0yuijz5kwe9fpqoer2 865993 865992 2026-08-13T07:46:09Z ~2026-44598-38 106763 /* */ 2026 865993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier of China Zhu Rongji (2001).jpg|thumb|Жу Жунзи (1928-2026)]] '''Жу Жунзи''' буюу '''Жу Рунжи''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 朱鎔基, хялбар. 朱镕基, [[пиньинь]] ''Zhū Róngjì''; 1928 оны 10-р сарын 23-нд төрсөн - [[2026 он]] [[8 сарын 12]]) — Хятадын төрийн болон намын зүтгэлтэн, 1992-2002 онуудад [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, 1998—2003 онуудад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн]] Ерөнхий сайд, 1991 оноос Ерөнхий сайдын орлогч, 1993 оноос Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч. 1993—1995 онуудад [[Хятадын Ардын банк|БНХАУ-ын Ардын банкны]] (төв банк) захирал байсан. 1988-1991 онд [[Шанхай]] хотын дарга бөгөөд хотын ХКН-ын хорооны дарга байсан. 1987—1992 онд ХКН-ын Төв хорооны орлогч гишүүн. ХКН-д 1949 онд элссэн. == Намтар == Жу Жунзи нь Хунань мужийн Чанша мужид чинээлэг газрын эзний гэр бүлд төрсөн. Гэр бүлийн уламжлал ёсоор нутгийн Жу овог [[Мин улс|Мин улсын]] анхны захирагчаас гаралтай гэж үздэг байна. Жу Жунзи 1949 оны 10-р сард БНХАУ байгуулагдахад Хятадын Коммунист намд элссэн. Тэрээр нэр хүндтэй [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа их сургуульд]] цахилгааны инженерийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа Зүүн хойд Хятадын Аж Үйлдвэрийн Яамны Төлөвлөлтийн газрын Үйлдвэрлэлийн төлөвлөлтийн албаны орлогч захирлаар нэг жил ажилласан. 1952-1958 онд тэрээр БНХАУ-ын Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Ерөнхий Захиргааны Түлш, эрчим хүчний менежментийн бүлгийн дарга, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны даргын Тамгын газрын дэд захирал, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Механикжуулалтын газрын Ерөнхий Захиргааны дэд захирал зэрэг албан тушаал хашиж байжээ. 1958 онд [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] "Их үсрэлт" бодлогыг шүүмжилснийхээ төлөө Жу Жунзи "баруун үзэлт хазайлт"-аас болж албан тушаалаас халагдаж, Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын оройн сургуульд багш болжээ. 1962 онд түүнийг цагаатгаж, Улсын төлөвлөгөөний Үндэсний эдийн засгийн хамтарсан захиргаанд инженерээр 1969 он хүртэл ажилласан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр Жу Жунзи дахин нэг хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, 1970 онд Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын "5-р сарын 7" сургуульд илгээгдэж, 1975 он хүртэл "биеийн хүчний хөдөлмөрөөр дахин боловсрол эзэмшсэн". 1975-1979 онд тэрээр БНХАУ-ын Газрын тосны яамны Дамжуулах хоолойн захиргааны Цахилгаан холбооны тоног төхөөрөмжийн компанийн оффисын орлогч дарга, дэд ерөнхий инженер, мөн Чинхуа Их Сургуулийн Аж үйлдвэрийн эдийн засгийн хүрээлэнгийн оффисын даргаар ажиллаж байжээ. 1978 онд шинэчлэлээ эхлүүлсэн [[Дэн Сяопин]] өөрийн үзэл бодлыг хуваалцдаг эдийн засгийн зөвлөхүүдийг хайх үеэр Жу руу анхаарлаа хандуулав. Түүний гүн гүнзгий сэтгэлгээ, зоримог эдийн засгийн санаануудын төлөө Дэн Сяопин түүнийг улс төрийн хувьд цагаатгасан байна. 1983-1987 онд тэрээр Улсын Эдийн Засгийн Хорооны орлогч дарга, Улсын Эдийн Засгийн Хорооны намын удирдах бүлгийн гишүүн, дэд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1987 онд тэрээр [[Шанхай]] хотын [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хорооны дэд нарийн бичгийн дарга болжээ. 1987 оны 10-р сард тэрээр ХКН-ын 13-р их хурлаар Төв Хорооны орлогч гишүүнээр сонгогджээ. 1988 онд тэрээр Шанхай хотын дарга, 1989 онд хотын намын байгууллагын дарга байсан [[Жян Зэминь|Жян Зэминийг]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосны дараа тэрээр албан тушаалаа авч, хотын даргын албан тушаалаа хадгалж үлджээ. 1991 оны 4-р сард 7 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 4-р чуулганы шийдвэрээр түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайдаар томилсон. 1992 оны 6-р сард түүнийг Төрийн Зөвлөлийн Эдийн засаг, худалдааны газрын захирал, Намын удирдлагын бүлгийн нарийн бичгийн даргаар томилсон. 1992 оны 10-р сард болсон ХКН-ын 14-р их хурлаар түүнийг ХКН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгосон. Үүний зэрэгцээ, ХКН-ын 14-р их хурлын анхдугаар бүгд хурлаар тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн болсон. 1993-1995 онд тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайд, Хятадын Ардын банкны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1993 онд Ерөнхий сайд [[Ли Пэн|Ли Пэний]] эрүүл мэнд муудсаны дараа Жу Жунзи эдийн засгийн удирдлагын салбар дахь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг гартаа авсан юм. Түүний нэр нь эдийн засгийн макро эдийн засгийн зохицуулалтын бодлогын хамгийн тод амжилтуудтай холбоотой бөгөөд инфляцийг бага байлгаж, эдийн засгийн өсөлтийн өндөр түвшинг хадгалаж чадсан юм. 1997 оны 9-р сард Хятадын Коммунист Намын 15-р их хурлаар Жу Жунзи ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүнээр дахин сонгогджээ. 1998 оны 3-р сард болсон Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын жил тутмын чуулганаар түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайдаар баталсан. "Түүнийг [[Зян Зэминь|Зянь Зэминь]]тай санал зөрөлдөөн гарсан тухай олон цуурхал гарсан" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Түүнээс хойш Жугийн залгамжлагч, Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао|Вэнь Жябаог]] түүний "баруун гар" гэж нэрлэх болсон. fdgpwc29vheu824inw9e0yv4zrxn1ft 0 147903 865995 865834 2026-08-13T08:51:56Z Temuulen2026 106734 865995 wikitext text/x-wiki БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг (хятадаар: 国家国际发展合作署, англиар: China International Development Cooperation Agency, товчилсон нэр: CIDCA эсвэл ГХХА) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөлд шууд харьяалагддаг, гадаад тусламж, олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хариуцсан дэд яамны түвшний байгууллага юм. Байгуулалт 2018 оны 3-р сард БНХАУ-ын 13 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 1 дүгээр чуулганаар баталсан Төрийн зөвлөлийн бүтцийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийн дагуу байгуулагдсан. Энэ байгууллага нь өмнө нь Худалдааны яамны Гадаад тусламжийн хэлтэс, Гадаад хэргийн яамны холбогдох чиг үүргийг нэгтгэн байгуулагдсан бөгөөд 2018 оны 4-р сард албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. Үндсэн чиг үүрэг Агентлагийн гол үүрэгт дараах зүйлс багтана: Гадаад тусламжийн стратеги, төлөвлөгөө, бодлогыг боловсруулах Гадаад тусламжийн томоохон асуудлыг зохицуулах, санал гаргах Гадаад тусламжийн хэлбэрийг шинэчлэх Гадаад тусламжийн төлөвлөгөө, төсөл боловсруулах Тусламжийн төслийг тодорхойлох, хэрэгжилтийг хянах, үнэлэх Тусламжийн бодит хэрэгжилтийг холбогдох яам, агентлагууд өөрсдийн эрх хэмжээний дагуу гүйцэтгэдэг. Зохион байгуулалт Агентлагт дараах үндсэн нэгжүүд байдаг: Ерөнхий газар Бодлого, төлөвлөлтийн газар Бүс нутгийн 1 дүгээр газар Бүс нутгийн 2 дугаар газар Хяналт, үнэлгээний газар Олон улсын хамтын ажиллагааны газар Намын хороо (Хүний нөөцийн газар) Төв байр нь Бээжин хотын Дунчэн дүүрэгт оршдог. Албан ёсны цахим хуудас: www.cidca.gov.cn Үйл ажиллагааны чиглэл Агентлаг нь БНХАУ-ын гадаад тусламжийн бодлогыг нэгдсэн удирдлагатай болгох, «Бүс ба Зам» санаачилга болон Дэлхийн хөгжлийн санаачилгыг дэмжих зорилготой ажилладаг. Мөн Өмнөд–Өмнөдийн хамтын ажиллагаа, хөгжиж буй орнуудад үзүүлэх тусламжийг зохицуулахад оролцдог. Монгол Улстай холбоотойгоор агентлаг нь ой, гал түймрийн эсрэг чадавхийг бэхжүүлэх, цөлжилттэй тэмцэх, нарны эрчим хүч, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох зэрэг төслүүдийг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP) болон бусад байгууллагуудтай хамтран хэрэгжүүлж байгаа. ntg94z9s3owou18390odp9wpyty6yf4 865996 865995 2026-08-13T09:03:17Z Temuulen2026 106734 865996 wikitext text/x-wiki [[Файл:БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг.png|thumb]] БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг (хятадаар: 国家国际发展合作署, англиар: China International Development Cooperation Agency, товчилсон нэр: CIDCA эсвэл ГХХА) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөлд шууд харьяалагддаг, гадаад тусламж, олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хариуцсан дэд яамны түвшний байгууллага юм. Байгуулалт 2018 оны 3-р сард БНХАУ-ын 13 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 1 дүгээр чуулганаар баталсан Төрийн зөвлөлийн бүтцийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийн дагуу байгуулагдсан. Энэ байгууллага нь өмнө нь Худалдааны яамны Гадаад тусламжийн хэлтэс, Гадаад хэргийн яамны холбогдох чиг үүргийг нэгтгэн байгуулагдсан бөгөөд 2018 оны 4-р сард албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. Үндсэн чиг үүрэг Агентлагийн гол үүрэгт дараах зүйлс багтана: Гадаад тусламжийн стратеги, төлөвлөгөө, бодлогыг боловсруулах Гадаад тусламжийн томоохон асуудлыг зохицуулах, санал гаргах Гадаад тусламжийн хэлбэрийг шинэчлэх Гадаад тусламжийн төлөвлөгөө, төсөл боловсруулах Тусламжийн төслийг тодорхойлох, хэрэгжилтийг хянах, үнэлэх Тусламжийн бодит хэрэгжилтийг холбогдох яам, агентлагууд өөрсдийн эрх хэмжээний дагуу гүйцэтгэдэг. Зохион байгуулалт Агентлагт дараах үндсэн нэгжүүд байдаг: Ерөнхий газар Бодлого, төлөвлөлтийн газар Бүс нутгийн 1 дүгээр газар Бүс нутгийн 2 дугаар газар Хяналт, үнэлгээний газар Олон улсын хамтын ажиллагааны газар Намын хороо (Хүний нөөцийн газар) Төв байр нь Бээжин хотын Дунчэн дүүрэгт оршдог. Албан ёсны цахим хуудас: www.cidca.gov.cn Үйл ажиллагааны чиглэл Агентлаг нь БНХАУ-ын гадаад тусламжийн бодлогыг нэгдсэн удирдлагатай болгох, «Бүс ба Зам» санаачилга болон Дэлхийн хөгжлийн санаачилгыг дэмжих зорилготой ажилладаг. Мөн Өмнөд–Өмнөдийн хамтын ажиллагаа, хөгжиж буй орнуудад үзүүлэх тусламжийг зохицуулахад оролцдог. Монгол Улстай холбоотойгоор агентлаг нь ой, гал түймрийн эсрэг чадавхийг бэхжүүлэх, цөлжилттэй тэмцэх, нарны эрчим хүч, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох зэрэг төслүүдийг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP) болон бусад байгууллагуудтай хамтран хэрэгжүүлж байгаа. q8ver8cyozt4yilzj30632evi5rwqf0 0 147904 865945 865841 2026-08-12T23:45:31Z Zorigt 49 865945 wikitext text/x-wiki '''Монако-Вилль''' ({{langx|fr|Monaco-Ville}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] хамгийн эртний төв дүүрэг бөгөөд нутгийнхан үүнийг "Хадан цохио" хэмээн нэрлэдэг. Энэ дүүрэг [[Газар дундын тэнгис]] рүү түрж орсон хадан цохион дээр байрладаг бөгөөд дундад зууны үеийн бэхлэлт, нарийн гудамжнуудаа хадгалан үлдсэн юм. Монакогийн Гүнгийн ордон, Засгийн газрын ордон, Төв сүм болон алдартай Далай судлалын музей зэрэг улсын чухал байгууллага, түүхэн барилгууд энд байрладаг. [[Ангилал:Монако]] 0vlwawbhwpnvs5grcdtm8m50iog8m5t 0 147905 865855 2026-08-12T14:46:56Z BaldiBear 103637 Хуудас үүсгэв: "Д Түвшинтөр бол "Эмоци" продакшны жүжигчин бас захирал юм." 865855 wikitext text/x-wiki Д Түвшинтөр бол "Эмоци" продакшны жүжигчин бас захирал юм. 75zz7a4licmlie3kbnqkmoh9qg1gpps 0 147906 865856 2026-08-12T14:47:40Z BaldiBear 103637 Хуудас үүсгэв: "О Тэмүүжин бол "Эмоци" продакшны жүжигчин юм. Жүжигчин Г Нарансолонготой гэрлээд хосууд болсон юм." 865856 wikitext text/x-wiki О Тэмүүжин бол "Эмоци" продакшны жүжигчин юм. Жүжигчин Г Нарансолонготой гэрлээд хосууд болсон юм. 1vtza7tts8gbb9ubi6fhmlbca9awd9y 865858 865856 2026-08-12T14:50:18Z Quinlan83 70998 Requesting deletion 865858 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}О Тэмүүжин бол "Эмоци" продакшны жүжигчин юм. Жүжигчин Г Нарансолонготой гэрлээд хосууд болсон юм. b7g61ixc46go7nnkrgzuhjdfda9ityc 0 147907 865861 2026-08-12T15:39:36Z KnightMove 20686 [[Вернер Хайзенберг]] руу чиглүүлэгдлээ 865861 wikitext text/x-wiki #redirect [[Вернер Хайзенберг]] nl21oo2htajb05g7y3mnvgwui7j3r09 14 147910 865874 2026-08-12T18:00:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Сливен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Сливен]]" 865874 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Сливен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Сливен]] j9r40ebbk1x6hihb76v38ob5iqo84yg 14 147911 865875 2026-08-12T18:01:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Сливен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Сливен]]" 865875 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Сливен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Сливен]] 891qbluf4h2juqfvselh0bjdfajfm9m 14 147913 865887 2026-08-12T18:13:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Софи хот]] [[Ангилал:Софи хот мужийн газар зүй]]" 865887 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Софи хот]] [[Ангилал:Софи хот мужийн газар зүй]] lyhci56muj7yzbjhwgarzg1oepeqxyf 14 147914 865888 2026-08-12T18:13:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Софи хот]] [[Ангилал:Софи хот муж]]" 865888 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Софи хот]] [[Ангилал:Софи хот муж]] kitoqu5g0sh6o2nl7vyzs53r0xf17bg 14 147917 865901 2026-08-12T18:24:49Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Stara Zagora|Стара Загора}} {{Catmain|Стара Загора}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Стара Загора мужийн суурин]]" 865901 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Stara Zagora|Стара Загора}} {{Catmain|Стара Загора}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Стара Загора мужийн суурин]] r751mgsr7fuvrvut41nqu2zcsfzoil2 14 147918 865902 2026-08-12T18:25:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Стара Загора мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Стара Загора]]" 865902 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Стара Загора мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Стара Загора]] okhaemddy1qbuid8ibvsiddem7fqvb2 14 147919 865903 2026-08-12T18:26:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Стара Загора муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Стара Загора муж]]" 865903 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Стара Загора муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Стара Загора муж]] 2grlkudpk7u8przm24crqydd5b1vubv 14 147923 865926 2026-08-12T18:53:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Шумен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Шумен]]" 865926 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шумен мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Шумен]] dd1i2mz2oe36nlx4973q85hhh0m8a8v 14 147924 865927 2026-08-12T18:55:23Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Шумен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Шумен муж]]" 865927 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Шумен муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Шумен муж]] cky2gql7k8gjk3b1wuncjc91dhnpdru 14 147925 865928 2026-08-12T18:55:54Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{container category}} [[Ангилал:Болгарын суурин| Муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар| Суурин]]" 865928 wikitext text/x-wiki {{container category}} [[Ангилал:Болгарын суурин| Муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар| Суурин]] 02y94qizqq853o5sycd633ljrjowy3c 14 147926 865929 2026-08-12T18:56:57Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{container cat}} [[Ангилал:Болгарын мужийн ангилал]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй| ]]" 865929 wikitext text/x-wiki {{container cat}} [[Ангилал:Болгарын мужийн ангилал]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй| ]] dyc1q6q5mxkdrolme52q9g7reilxrul 0 147928 865943 2026-08-12T19:13:37Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Софи муж}} {{Инфобокс суурин | name = Софи хот муж | native_name = Област София-град | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Russian church..." 865943 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Софи муж}} {{Инфобокс суурин | name = Софи хот муж | native_name = Област София-град | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Russian church (37591925970).jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_seal = | image_map = Sofia-Capital in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Софи хот мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Софи]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,344 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|title=ПРЕДВАРИТЕЛНА ОЦЕНКА ЗА БРОЯ НА НАСЕЛЕНИЕТО НА БЪЛГАРИЯ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_predvaritelna_ocenka.pdf|website=www.nsi.bg|date=2022-01-06|access-date=2026-08-12}}</ref> | population_total = 1,480,830 | population_as_of = 2021 оны 9 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |demographics2_title1 = Нийт |demographics2_info1 = €33.259 тэрбум (2021) |demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics2_info2 = €22,460 (2021) | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = C, CA, CB | website = {{URL|sfoblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Софи хот муж''' ({{langx|bg|Област София-град}}) нь баруун [[Болгар]]ын [[муж]] (''[[область]]''). Засаг захиргааны төв нь улсын нийслэл [[Софи]] хот. [[Софи муж]], [[Перник муж]]тай хиллэдэг. Зөвхөн нэг [[Болгарын хотын захиргаанууд|хотын захиргаанаас]] бүрддэг – [[София нийслэл хотын захиргаа]]. ==Хүн ам зүй== {{bar box | title=Угсаатны бүлгүүд (2011) | titlebar=#ddd | left1=Угсаатны бүлэг | right1=хувь | float=right | bars= {{bar percent|[[Болгарчууд]]|#00966E|96.4}} {{bar percent|[[Цыганууд]]|brown|1.6}} {{bar percent|бусад болон тодорхойгүй|purple|2.0}} }}{{historical populations|1946|525710|1956|724603|1965|905287|1975|1076741|1985|1198615|1992|1190126|2001|1173988|2011|1291591|2021|1274290|align=right|cols=1|source=<ref>{{cite web|title=Division of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY DISTRICTS, MUNICIPALITIES AND SEX AS OF 1.03.2001|url=https://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Болгар)|Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY STATISTICAL REGIONS, DISTRICS, MUNICIPALITIES, SETTLEMENTS, SEX AND AGE (2021 Census)|url=https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/query.jsf?x_2=1962|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Болгар)|Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн]]}}</ref>}}Хүн ам (2011 оны тооллого): 1,291,591 Угсаатны бүлэг (2011):<ref>[http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190 Преброяване 2011 – окончателни резултати]</ref> Өөрсдийгөө тодорхойлсон: 1,178,131 * Болгарчууд: 1,136,433 (96.4%) * Цыган: 18,284 (1.6%) * бусад болон тодорхойгүй: 23,614 (2%) * 113,460 хүн асуултад хариулаагүй. == Эдийн засаг == 2024 онд Софи хотын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] €28.9 тэрбум бөгөөд нэг хүнд ногдох дундаж хэмжээ нь €33,500 евро байсан.<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons category|Sofia City Province|Софи хот муж}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Софи хот муж| ]] {{Bulgaria-geo-stub}} aq7kh9kghibjwtz0vxp87636qtjnhvm 14 147929 865961 2026-08-13T04:43:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Sports in Sofia City Province|Софи хот мужийн спорт}} [[Ангилал:Софи хот муж]] [[Ангилал:Болгарын спорт мужаар|Софи хот муж]]" 865961 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sports in Sofia City Province|Софи хот мужийн спорт}} [[Ангилал:Софи хот муж]] [[Ангилал:Болгарын спорт мужаар|Софи хот муж]] m2xl3c9wtvxaxnnuo8rfp4dfixusxk3 0 147931 865980 2026-08-13T07:07:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монте-Карло бол Монакогийн Гүнт Улсын хамгийн алдартай дүүрэг бөгөөд дэлхийд алдаршсан тансаг зэрэглэлийн амралтын бүс юм. Тус дүүргийг 1866 онд байгуулж, тухайн үеийн Монакогийн Гүн III Шарлийн нэрээр нэрлэжээ. Монте-Карло нь дэлхийн жишигт нийцсэн Монте-..." 865980 wikitext text/x-wiki Монте-Карло бол Монакогийн Гүнт Улсын хамгийн алдартай дүүрэг бөгөөд дэлхийд алдаршсан тансаг зэрэглэлийн амралтын бүс юм. Тус дүүргийг 1866 онд байгуулж, тухайн үеийн Монакогийн Гүн III Шарлийн нэрээр нэрлэжээ. Монте-Карло нь дэлхийн жишигт нийцсэн Монте-Карло казино, чамин тансаг Дуурийн театр, өндөр зэрэглэлийн таван одтой зочид буудлууд болон брэндийн дэлгүүрүүдээрээ дэлхий дахинд алдартай. Энэхүү дүүрэг нь олон улсын чинээлэг эрхмүүд болон алдартнуудын цугларах цэг төдийгүй соёл, спортын чухал төв юм. Жил бүр зохион байгуулагддаг Формула-1-ийн Монакогийн гран-при тэмцээний авто замын зарим хэсэг Монте-Карлогийн хөл хөдөлгөөн ихтэй гудамж талбайгаар дайран өнгөрдөг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирэх авто спортын сонирхогчдын анхаарлыг татдаг байна. 5qs15sn455rerpdxfisj5ilvv39zqdx 0 147932 865981 2026-08-13T07:16:39Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ла-Кондамин бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн тансаг зэрэглэлийн дарвуулт болон аяллын хөлөг онгоцнууд зангуугаа буулгадаг Эркюлийн усан боомто..." 865981 wikitext text/x-wiki Ла-Кондамин бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн тансаг зэрэглэлийн дарвуулт болон аяллын хөлөг онгоцнууд зангуугаа буулгадаг Эркюлийн усан боомтоор (Эркюль порт) алдартай бөгөөд Монакогийн далайн хаалга, худалдаа үйлчилгээний гол төв юм. Ла-Кондамин нь хөл хөдөлгөөн ихтэй уламжлалт задгай зах, худалдааны гудамжнуудаас гадна Монакогийн олон чухал бизнесийн байгууллагуудыг өөртөө багтаадаг. Жил бүр зохион байгуулагддаг Формула-1-ийн Монакогийн гран-при тэмцээний гараа, барианы шугам болон засварын цэг (Пэддок) энэ дүүрэгт байрладаг тул жил бүрийн авто уралдааны үеэр дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг байна. il63ufnisadyid9w7hembj9vu7ftqbo 0 147933 865982 2026-08-13T07:19:50Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Фонвьей бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт оршдог. Монакогийн бусад эртний түүхт дүүргүүдээс ялгаатай нь Фонвьей нь ХХ зууны сүүл үед далайг шахан хөрс дүүргэх инженерчлэлийн аргаар бүрэн байгуу..." 865982 wikitext text/x-wiki Фонвьей бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт оршдог. Монакогийн бусад эртний түүхт дүүргүүдээс ялгаатай нь Фонвьей нь ХХ зууны сүүл үед далайг шахан хөрс дүүргэх инженерчлэлийн аргаар бүрэн байгуулагдсан орчин үеийн бүс нутаг юм. Энд Монакогийн хөнгөн үйлдвэрлэл болон өндөр технологийн салбарууд голлон төвлөрдөг бөгөөд үүнээс гадна орчин үеийн орон сууцны хороолол, хөлөг онгоцны зогсоол, томоохон худалдааны төв, цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд байрладаг. Монакогийн алдартай үндсэн цэнгэлдэх хүрээлэн болох "II Луи" спорт цогцолбор энд орших бөгөөд энэ нь "Монако" хөлбөмбөгийн клубийн талбай болохоос гадна олон улсын хөнгөн атлетикийн тэмцээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн Фонвьей дүүрэгт Монакогийн нисдэг тэрэгний буудал байрлах бөгөөд тус улсын агаарын тээврийн чухал холбоос болдог байна。 swb96mz39484331n4x3jeedbdjwamez 0 147934 865983 2026-08-13T07:22:27Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монегетти бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь эгц эгц уулын бэлд байрладаг тул эндээс Монакогийн Эркюлийн усан боомт болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт төрхийг бүхэлд..." 865983 wikitext text/x-wiki Монегетти бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь эгц эгц уулын бэлд байрладаг тул эндээс Монакогийн Эркюлийн усан боомт болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт төрхийг бүхэлд нь тольдон харах боломжтой. Монегетти нь голчлон амгалан тайван, орчин үеийн орон сууцны хороолол бөгөөд үүний зэрэгцээ олон нийтийн үйлчилгээний байгууллагууд байрладаг. Монако болон Францыг холбодог тээврийн чухал зангилаа болох Монако-Монте-Карло төмөр замын өртөөний тодорхой хэсэг нь энэ дүүргийн газар доор байрладаг байна. Түүнчлэн тус дүүрэг нь газар зүйн өвөрмөц байршлаасаа шалтгаалан уул өөд өгссөн шаталсан хэлбэрийн гудамж, өвөрмөц барилга байгууламжуудаараа алдартай юм. izvje1u4z6fps63xw87wswripoyacih 0 147935 865984 2026-08-13T07:24:16Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ла-Русс бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон дээд зэрэглэлийн орон сууцны бүс бөгөөд сүндэрлэсэн орчин үеийн тэнгэр баганадсан барилгууд, тансаг з..." 865984 wikitext text/x-wiki Ла-Русс бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон дээд зэрэглэлийн орон сууцны бүс бөгөөд сүндэрлэсэн орчин үеийн тэнгэр баганадсан барилгууд, тансаг зэрэглэлийн хаус хорооллоороо алдартай. Үүний дотор Монакогийн хамгийн өндөр барилга бөгөөд дэлхийн хамгийн үнэтэй орон сууцнуудын нэгд тооцогддог "Одеон тауэр" (Odeon Tower) цогцолбор энэ дүүрэгт байрладаг. Ла-Русс нь Ларвотто далайн эрэгтэй ойр оршдог бөгөөд амгалан тайван орчинтой тул олон улсын чинээлэг эрхмүүд болон гадаадын оршин суугчдын таашаалыг ихээхэөр татдаг. Энд хотын ногоон байгууламж маш сайн хөгжсөнөөс гадна өндөр чанартай сургууль, олон нийтийн ахуйн үйлчилгээний байгууламжууд бүрэн бүрдсэн байдаг байна. rru0mrga4vxkjw7da19zgvl6wtqibak 0 147936 865985 2026-08-13T07:28:04Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Ларвотто бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн далайн эрэг дагуу оршдог. Энэхүү дүүрэг нь Ларвотто далайн эрэг хэмээх үзэсгэлэнт газраараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь Монакогийн олон нийтэд нээлттэй цорын ганц..." 865985 wikitext text/x-wiki Ларвотто бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн далайн эрэг дагуу оршдог. Энэхүү дүүрэг нь Ларвотто далайн эрэг хэмээх үзэсгэлэнт газраараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь Монакогийн олон нийтэд нээлттэй цорын ганц элсэн эрэг бөгөөд нутгийн оршин суугчид болон олон улсын жуулчдын амралт зугаалгын гол бүс юм. Ларвотто нь далайн эргийн хөл хөдөлгөөн ихтэй гудамжтай бөгөөд түүний дагуу тансаг зэрэглэлийн зочид буудал, дээд зэрэглэлийн ресторан, шөнийн клуб болон Гримальди конгресс төв байрладаг. Далайн гайхалтай үзэмж, газар зүйн ашигтай байрлалынхаа ачаар Ларвотто нь дэлхийн хамгийн үнэтэй газар нутаг, орон сууцны түрээстэй бүсүүдийн нэгд тооцогддог байна. fpj3kd5x0t7k3fnzuav26up8v1tq04q 0 147937 865986 2026-08-13T07:32:16Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Сен-Мишель бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон хөл хөдөлгөөн ихтэй, орчин үеийн орон сууц, худалдааны бүс бөгөөд алдартай Монте-Карло дүүрэгтэй хил залган оршдог тул гү..." 865986 wikitext text/x-wiki Сен-Мишель бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон хөл хөдөлгөөн ихтэй, орчин үеийн орон сууц, худалдааны бүс бөгөөд алдартай Монте-Карло дүүрэгтэй хил залган оршдог тул гүнт улсын эдийн засаг, соёлын хөгжилтэй салшгүй холбоотой юм. Сен-Мишель нь уулын бэл дагуу байрладаг бөгөөд энд орчин үеийн чанартай орон сууцны барилгууд, төрөл бүрийн дэлгүүр худалдааны төвүүд болон нутгийн оршин суугчдад зориулсан боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд төвлөрдөг. Энд амьдрахад нэн таатай, аюулгүй орчин бүрдсэнээс гадна өндөрлөг хэсгээс Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт төрхийг тольдон харах боломжтой бөгөөд энэ нь Монако хотын өнгө төрхийг илтгэх чухал хэсгүүдийн нэг юм. fvz3xf8ma6aipgerp3nb8cizirghwvt 0 147938 865987 2026-08-13T07:34:59Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "* Ла-Коль бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хил дээр, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон орон сууц, худалдаа үйлчилгээ болон аж үйлдвэрийн хэсэгчилсэн байгууламжуудыг нэгтгэсэн холимог бүс ю..." 865987 wikitext text/x-wiki * Ла-Коль бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хил дээр, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон орон сууц, худалдаа үйлчилгээ болон аж үйлдвэрийн хэсэгчилсэн байгууламжуудыг нэгтгэсэн холимог бүс юм. Энд гүнт улсын эрүүл мэндийн чухал байгууллага болох Гүнгийн хатан Грейсийн нэрэмжит нэгдсэн эмнэлэг (Грейс гүнгийн хатны эмнэлгийн төв) байрладаг тул Ла-Коль нь улсын эрүүл мэндийн тогтолцоонд маш чухал байр суурь эзэлдэг. Үүнээс гадна тус дүүрэгт орчин үеийн оффисын барилгууд, гар урлалын газрууд болон оршин суугчдын ахуйн үйлчилгээний төвүүд төвлөрдөг байна. Хэдийгээр энэ бүс нь өдөр тутмын ажил хөдөлмөр, орон сууцны зориулалттай боловч өндөрлөг хэсгээс нь Газар дундын тэнгисийн үзэмжийг харах боломжтой. ---- jp7zv2jln7ja4e4qxxcrzcycf1qfed1 865988 865987 2026-08-13T07:35:53Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[（Ла-Коль）]] to [[Ла-Коль]] without leaving a redirect 865987 wikitext text/x-wiki * Ла-Коль бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хил дээр, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон орон сууц, худалдаа үйлчилгээ болон аж үйлдвэрийн хэсэгчилсэн байгууламжуудыг нэгтгэсэн холимог бүс юм. Энд гүнт улсын эрүүл мэндийн чухал байгууллага болох Гүнгийн хатан Грейсийн нэрэмжит нэгдсэн эмнэлэг (Грейс гүнгийн хатны эмнэлгийн төв) байрладаг тул Ла-Коль нь улсын эрүүл мэндийн тогтолцоонд маш чухал байр суурь эзэлдэг. Үүнээс гадна тус дүүрэгт орчин үеийн оффисын барилгууд, гар урлалын газрууд болон оршин суугчдын ахуйн үйлчилгээний төвүүд төвлөрдөг байна. Хэдийгээр энэ бүс нь өдөр тутмын ажил хөдөлмөр, орон сууцны зориулалттай боловч өндөрлөг хэсгээс нь Газар дундын тэнгисийн үзэмжийг харах боломжтой. ---- jp7zv2jln7ja4e4qxxcrzcycf1qfed1 0 147939 865989 2026-08-13T07:38:47Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Ле-Портье бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт Монте-Карло болон Ларвотто дүүрэгтэй хил залган оршдог. Энэхүү дүүрэг нь XXI зууны дэвшилтэт инженерчлэлийн аргаар далайг шахан хөрс дүүргэх замаар бүрэн..." 865989 wikitext text/x-wiki Ле-Портье бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт Монте-Карло болон Ларвотто дүүрэгтэй хил залган оршдог. Энэхүү дүүрэг нь XXI зууны дэвшилтэт инженерчлэлийн аргаар далайг шахан хөрс дүүргэх замаар бүрэн байгуулагдсан шинэ бүс нутаг бөгөөд үүнийг мөн "Анс порт шинэ хот" хэмээн нэрлэдэг. Монакогийн өндөр технологи, эко өргөтгөлийн төслийн гол төв болох Ле-Портье нь дээд зэрэглэлийн тансаг орон сууц, орчин үеийн худалдааны гудамж, далайн эргийн зугаалгын талбай болон арал хэлбэрийн эко усан боомтыг өөртөө нэгтгэсэн байдаг. Тус дүүргийн төлөвлөлтөд тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалахад онцгой анхаарч, ногоон барилгын стандартыг иж бүрэн нэвтрүүлсэн байна. Төсөл бүрэн дууссаны дараа энэ нь Монако төдийгүй дэлхийн хамгийн орчин үеийн, хамгийн өндөр өртөгтэй эко-тансаг зэрэглэлийн хорооллуудын нэг болох юм. p1q2e0m3ohzy7ko0beevm86d1g5djar 0 147940 865990 2026-08-13T07:43:16Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Ле-Ревуар бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүргийн газар зүйн гол онцлог нь Альпийн нурууны үргэлжлэл дагуу байрладаг бөгөөд газар нутаг нь маш эгц, өндөрлөг уулын бэлд оршдогт ор..." 865990 wikitext text/x-wiki Ле-Ревуар бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүргийн газар зүйн гол онцлог нь Альпийн нурууны үргэлжлэл дагуу байрладаг бөгөөд газар нутаг нь маш эгц, өндөрлөг уулын бэлд оршдогт оршино. Монако улсын хамгийн өндөр цэг (далайн түвшнээс дээш 161 метр орчим) тус дүүргийн нутаг дэвсгэрт байх явган хүний жим дээр байрладаг. Ле-Ревуар нь далайн эргээс хол, өндөрлөг газарт байрладаг тул маш амгалан тайван орон сууцны бүс юм. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс авчирсан кактус зэрэг ховор шүүслэг ургамлууд ургадаг алдартай Монакогийн Экзотик цэцэрлэгт хүрээлэн энэ дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрладаг бөгөөд дотроо эртний хүн судлалын түүхэн агуйг агуулдаг байна. Тус дүүргийн өндөрлөг хэсгээс Монакогийн Гүнт Улс болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт панорам төрхийг бүхэлд нь тольдон харах боломжтой. 677o8yc563ddgy9cngkxfppbvncxgrn 0 147941 865991 2026-08-13T07:45:02Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Ле-Ревуар бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүргийн газар зүйн гол онцлог нь Альпийн нурууны үргэлжлэл дагуу байрладаг бөгөөд газар нутаг нь маш эгц, өндөрлөг уулын бэлд оршдогт ор..." 865991 wikitext text/x-wiki Ле-Ревуар бол Монакогийн Гүнт Улсын албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүргийн газар зүйн гол онцлог нь Альпийн нурууны үргэлжлэл дагуу байрладаг бөгөөд газар нутаг нь маш эгц, өндөрлөг уулын бэлд оршдогт оршино. Монако улсын хамгийн өндөр цэг (далайн түвшнээс дээш 161 метр орчим) тус дүүргийн нутаг дэвсгэрт байх явган хүний жим дээр байрладаг. Ле-Ревуар нь далайн эргээс хол, өндөрлөг газарт байрладаг тул маш амгалан тайван орон сууцны бүс юм. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс авчирсан кактус зэрэг ховор шүүслэг ургамлууд ургадаг алдартай Монакогийн Экзотик цэцэрлэгт хүрээлэн энэ дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрладаг бөгөөд дотроо эртний хүн судлалын түүхэн агуйг агуулдаг байна. Тус дүүргийн өндөрлөг хэсгээс Монакогийн Гүнт Улс болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт панорам төрхийг бүхэлд нь тольдон харах боломжтой. 677o8yc563ddgy9cngkxfppbvncxgrn 0 147942 865998 2026-08-13T09:32:05Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "Улсын шилдэг өөрийн зардлаар суралцагч оюутны тэтгэлэг, олон нийтийн нэрлэлтээр «Шилдэг өөрийн зардлаар суралцагчийн шагнал»�гэн нэрлэдэг. Энэ нь БНХАУ�ын Боловсролын яамнаас зөвшөөрч, Гадаадад суралцах сангийн удирдах хороо зохион байгуулдаг улсын..." 865998 wikitext text/x-wiki Улсын шилдэг өөрийн зардлаар суралцагч оюутны тэтгэлэг, олон нийтийн нэрлэлтээр «Шилдэг өөрийн зардлаар суралцагчийн шагнал»�гэн нэрлэдэг. Энэ нь БНХАУ�ын Боловсролын яамнаас зөвшөөрч, Гадаадад суралцах сангийн удирдах хороо зохион байгуулдаг улсын хэмжээний тусгай шагналын хөтөлбөр юмХөтөлбөрийн үндсэн зорилго нь гадаадад сайн ёс суртахуун, сайн сурлагатай өөрийн зардлаар суралцагч оюутнуудыг шагнах, гадаадад боловсрол эзэмшсэн мэргэжилтнүүдийг эх орондоо ажиллах, улсад үйлчлэхийг урамшуулах юм. Шалгаруулалт нь ил тод, шударга, тэгш зарчмын дагуу явагддаг. Хөгжлийн түүх Энэ тэтгэлэг нь дэлхийн бүх оронд суралцаж буй Хятад�ын өөрийн зардлаар суралцагч докторын оюутнуудад нээлттэй байдаг бөгөөд гадаадад хувийн зардлаар суралцагчдад зориулсан улсын нэр хүндтэй мөнгөн шагнал юм. Өргөдөл гаргагчдыг А, В хоёр ангилалд хуваадаг бөгөөд нэг жилд зөвхөн нэг ангилалд өргөдөл өгөх боломжтой, давхар шагнал авч болохгүй. 1.А ангилал (одоо суралцаж буй доктор оюутан)：Гадаадад хоёр дахь жил болон түүнээс дээш хугацаанд өөрийн зардлаар докторын зэрэгт суралцагч, өргөдөл өгөх үед нас нь 40�өөс хэтрэхгүй. Ердийн шагнал 6000 ам.доллар, онцгой шилдэг шагнал 10000 ам.доллар 2.В ангилал (эх орондоо буцаж ажиллахаар бэлтгэгдсэн хүн)：Шинээр төгссөн гадаад доктор, гадаад пост�доктор судлаач; шагналын хэмжээ нь бүгд 10000 ам.доллар байна Өргөдөл гаргах үндсэн шаардлага 1.БНХАУ�ын иргэн, хүчинтэй Хятад паспорт эзэмших, гадаад орны байнгын оршин суух эрхгүй байх 2.Сайн ёс суртахуунтай, орон нутгийн хуулийг дагаж мөрддөг, эрдэм шинжилгээний үр дүн сайн, хөгжих чадавхитай байх 3.Өмнө нь энэ тэтгэлэг авч байгаагүй, улсын зардлаар гадаадад суралцах тусламжийг авч байгаа биш байх 4.А ангилал: гадаадад хоёр дахь жилээс дээш докторт суралцах; В ангилал: доктор эсвэл пост�доктор судалгаагаа дуусгаж, эх орондоо буцаж ажиллахаар төлөвлөх Өргөдөл гаргах бүрэн үйл явц 1.Жил бүрийн 11�12�р сар: өргөдөл гаргагч онлайн системд нэвтэрч материал илгээнэ 2.Хятад�ын гадаад элчин сайдын яам, консулын газрын боловсролын хэлтэс материалын анхан шатны шалгалт, нэр дэвшигчийг олон нийтэд зарлана 3.Гадаадад суралцах сангийн удирдах хорооны эрдэмтдийн баг эцсийн шалгалт хийж, Боловсролын яамд батлуулахаар илгээнэ 4.Жил бүрийн 7�р сарын сүүлээр тухайн жилийн шагналтнуудын нэрсийг олон нийтэд зарлана Хөтөлбөрийн ач холбогдол Энэ шагнал нь Хятад улс гадаадад хувийн зардлаар суралцагч оюутнуудад анхаарал хандуулдаг чухал бодлого юм. Энэ нь гадаад�докторуудын эрдэм шинжилгээний амжилтыг хүлээн зөвшөөрч, олон тооны өндөр түвшний мэргэжилтнүүдийг эх орондоо буцаж хөгжилд хувь нэмэр оруулахад татдаг. Хөтөлбөр нь дэлхийн олон зуун оронд суралцаж буй Хятад доктор оюутнуудад хамрагдах бөгөөд гадаад�хятад докторуудын дунд нэр хүнд өндөртэй улсын шагнал юм. li933pbjwp98fsxrgohftjzdbak0ncr 865999 865998 2026-08-13T09:33:48Z Hiyuune 81581 Requesting deletion 865999 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__Улсын шилдэг өөрийн зардлаар суралцагч оюутны тэтгэлэг, олон нийтийн нэрлэлтээр «Шилдэг өөрийн зардлаар суралцагчийн шагнал»�гэн нэрлэдэг. Энэ нь БНХАУ�ын Боловсролын яамнаас зөвшөөрч, Гадаадад суралцах сангийн удирдах хороо зохион байгуулдаг улсын хэмжээний тусгай шагналын хөтөлбөр юмХөтөлбөрийн үндсэн зорилго нь гадаадад сайн ёс суртахуун, сайн сурлагатай өөрийн зардлаар суралцагч оюутнуудыг шагнах, гадаадад боловсрол эзэмшсэн мэргэжилтнүүдийг эх орондоо ажиллах, улсад үйлчлэхийг урамшуулах юм. Шалгаруулалт нь ил тод, шударга, тэгш зарчмын дагуу явагддаг. Хөгжлийн түүх Энэ тэтгэлэг нь дэлхийн бүх оронд суралцаж буй Хятад�ын өөрийн зардлаар суралцагч докторын оюутнуудад нээлттэй байдаг бөгөөд гадаадад хувийн зардлаар суралцагчдад зориулсан улсын нэр хүндтэй мөнгөн шагнал юм. Өргөдөл гаргагчдыг А, В хоёр ангилалд хуваадаг бөгөөд нэг жилд зөвхөн нэг ангилалд өргөдөл өгөх боломжтой, давхар шагнал авч болохгүй. 1.А ангилал (одоо суралцаж буй доктор оюутан)：Гадаадад хоёр дахь жил болон түүнээс дээш хугацаанд өөрийн зардлаар докторын зэрэгт суралцагч, өргөдөл өгөх үед нас нь 40�өөс хэтрэхгүй. Ердийн шагнал 6000 ам.доллар, онцгой шилдэг шагнал 10000 ам.доллар 2.В ангилал (эх орондоо буцаж ажиллахаар бэлтгэгдсэн хүн)：Шинээр төгссөн гадаад доктор, гадаад пост�доктор судлаач; шагналын хэмжээ нь бүгд 10000 ам.доллар байна Өргөдөл гаргах үндсэн шаардлага 1.БНХАУ�ын иргэн, хүчинтэй Хятад паспорт эзэмших, гадаад орны байнгын оршин суух эрхгүй байх 2.Сайн ёс суртахуунтай, орон нутгийн хуулийг дагаж мөрддөг, эрдэм шинжилгээний үр дүн сайн, хөгжих чадавхитай байх 3.Өмнө нь энэ тэтгэлэг авч байгаагүй, улсын зардлаар гадаадад суралцах тусламжийг авч байгаа биш байх 4.А ангилал: гадаадад хоёр дахь жилээс дээш докторт суралцах; В ангилал: доктор эсвэл пост�доктор судалгаагаа дуусгаж, эх орондоо буцаж ажиллахаар төлөвлөх Өргөдөл гаргах бүрэн үйл явц 1.Жил бүрийн 11�12�р сар: өргөдөл гаргагч онлайн системд нэвтэрч материал илгээнэ 2.Хятад�ын гадаад элчин сайдын яам, консулын газрын боловсролын хэлтэс материалын анхан шатны шалгалт, нэр дэвшигчийг олон нийтэд зарлана 3.Гадаадад суралцах сангийн удирдах хорооны эрдэмтдийн баг эцсийн шалгалт хийж, Боловсролын яамд батлуулахаар илгээнэ 4.Жил бүрийн 7�р сарын сүүлээр тухайн жилийн шагналтнуудын нэрсийг олон нийтэд зарлана Хөтөлбөрийн ач холбогдол Энэ шагнал нь Хятад улс гадаадад хувийн зардлаар суралцагч оюутнуудад анхаарал хандуулдаг чухал бодлого юм. Энэ нь гадаад�докторуудын эрдэм шинжилгээний амжилтыг хүлээн зөвшөөрч, олон тооны өндөр түвшний мэргэжилтнүүдийг эх орондоо буцаж хөгжилд хувь нэмэр оруулахад татдаг. Хөтөлбөр нь дэлхийн олон зуун оронд суралцаж буй Хятад доктор оюутнуудад хамрагдах бөгөөд гадаад�хятад докторуудын дунд нэр хүнд өндөртэй улсын шагнал юм. hkjxwsrdm93lh80zuya8aqmi892ku0n 866000 865999 2026-08-13T09:46:11Z Temuulen2026 106734 Хуудсыг '{{delete|Spam}} __NOINDEX__'-р сольж байна. 866000 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__ cb7eozl75cnm7jqvtxuaxkrhk9n4c1g 866001 866000 2026-08-13T09:46:41Z NDG 98809 Reverted edits by [[Special:Contribs/Temuulen2026|Temuulen2026]] ([[User talk:Temuulen2026|talk]]) to last version by Hiyuune: unexplained content removal 865999 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__Улсын шилдэг өөрийн зардлаар суралцагч оюутны тэтгэлэг, олон нийтийн нэрлэлтээр «Шилдэг өөрийн зардлаар суралцагчийн шагнал»�гэн нэрлэдэг. Энэ нь БНХАУ�ын Боловсролын яамнаас зөвшөөрч, Гадаадад суралцах сангийн удирдах хороо зохион байгуулдаг улсын хэмжээний тусгай шагналын хөтөлбөр юмХөтөлбөрийн үндсэн зорилго нь гадаадад сайн ёс суртахуун, сайн сурлагатай өөрийн зардлаар суралцагч оюутнуудыг шагнах, гадаадад боловсрол эзэмшсэн мэргэжилтнүүдийг эх орондоо ажиллах, улсад үйлчлэхийг урамшуулах юм. Шалгаруулалт нь ил тод, шударга, тэгш зарчмын дагуу явагддаг. Хөгжлийн түүх Энэ тэтгэлэг нь дэлхийн бүх оронд суралцаж буй Хятад�ын өөрийн зардлаар суралцагч докторын оюутнуудад нээлттэй байдаг бөгөөд гадаадад хувийн зардлаар суралцагчдад зориулсан улсын нэр хүндтэй мөнгөн шагнал юм. Өргөдөл гаргагчдыг А, В хоёр ангилалд хуваадаг бөгөөд нэг жилд зөвхөн нэг ангилалд өргөдөл өгөх боломжтой, давхар шагнал авч болохгүй. 1.А ангилал (одоо суралцаж буй доктор оюутан)：Гадаадад хоёр дахь жил болон түүнээс дээш хугацаанд өөрийн зардлаар докторын зэрэгт суралцагч, өргөдөл өгөх үед нас нь 40�өөс хэтрэхгүй. Ердийн шагнал 6000 ам.доллар, онцгой шилдэг шагнал 10000 ам.доллар 2.В ангилал (эх орондоо буцаж ажиллахаар бэлтгэгдсэн хүн)：Шинээр төгссөн гадаад доктор, гадаад пост�доктор судлаач; шагналын хэмжээ нь бүгд 10000 ам.доллар байна Өргөдөл гаргах үндсэн шаардлага 1.БНХАУ�ын иргэн, хүчинтэй Хятад паспорт эзэмших, гадаад орны байнгын оршин суух эрхгүй байх 2.Сайн ёс суртахуунтай, орон нутгийн хуулийг дагаж мөрддөг, эрдэм шинжилгээний үр дүн сайн, хөгжих чадавхитай байх 3.Өмнө нь энэ тэтгэлэг авч байгаагүй, улсын зардлаар гадаадад суралцах тусламжийг авч байгаа биш байх 4.А ангилал: гадаадад хоёр дахь жилээс дээш докторт суралцах; В ангилал: доктор эсвэл пост�доктор судалгаагаа дуусгаж, эх орондоо буцаж ажиллахаар төлөвлөх Өргөдөл гаргах бүрэн үйл явц 1.Жил бүрийн 11�12�р сар: өргөдөл гаргагч онлайн системд нэвтэрч материал илгээнэ 2.Хятад�ын гадаад элчин сайдын яам, консулын газрын боловсролын хэлтэс материалын анхан шатны шалгалт, нэр дэвшигчийг олон нийтэд зарлана 3.Гадаадад суралцах сангийн удирдах хорооны эрдэмтдийн баг эцсийн шалгалт хийж, Боловсролын яамд батлуулахаар илгээнэ 4.Жил бүрийн 7�р сарын сүүлээр тухайн жилийн шагналтнуудын нэрсийг олон нийтэд зарлана Хөтөлбөрийн ач холбогдол Энэ шагнал нь Хятад улс гадаадад хувийн зардлаар суралцагч оюутнуудад анхаарал хандуулдаг чухал бодлого юм. Энэ нь гадаад�докторуудын эрдэм шинжилгээний амжилтыг хүлээн зөвшөөрч, олон тооны өндөр түвшний мэргэжилтнүүдийг эх орондоо буцаж хөгжилд хувь нэмэр оруулахад татдаг. Хөтөлбөр нь дэлхийн олон зуун оронд суралцаж буй Хятад доктор оюутнуудад хамрагдах бөгөөд гадаад�хятад докторуудын дунд нэр хүнд өндөртэй улсын шагнал юм. hkjxwsrdm93lh80zuya8aqmi892ku0n 866002 866001 2026-08-13T09:47:24Z Temuulen2026 106734 Хуудсыг '{{delete|Spam}} __NOINDEX__'-р сольж байна. 866002 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__ cb7eozl75cnm7jqvtxuaxkrhk9n4c1g 0 147943 866003 2026-08-13T09:59:25Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "Дэлхийн Өмнөд Дэлхийн Өмнөд (Англи: Global-South) нь орчин үеийн олон улс төрийн шинжлэх ухаан, хөгжлийн эдийн засгийн нэр томъёо юм. Энэ нь колоничлолын дээрэмдэлтэд өртсөн, одоогоор шинэ зах зээлийн болон хөгжиж буй орнуудын цогцыг илэрхийлдэг бөгөөд хөгжин..." 866003 wikitext text/x-wiki Дэлхийн Өмнөд Дэлхийн Өмнөд (Англи: Global-South) нь орчин үеийн олон улс төрийн шинжлэх ухаан, хөгжлийн эдийн засгийн нэр томъёо юм. Энэ нь колоничлолын дээрэмдэлтэд өртсөн, одоогоор шинэ зах зээлийн болон хөгжиж буй орнуудын цогцыг илэрхийлдэг бөгөөд хөгжингүй орнуудыг төлөөлдөг Дэлхийн Хойд-тэй хослуулан хэрэглэгддэг. Энэ нэр томъёо нь зөвхөн дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хэсэгт орших орнуудаар хязгаарлагдахгүй. Дэлхийн хойд хэсгийн өмнөд хэсэгт байрлах олон улс ч Дэлхийн Өмнөд-д багтдаг бөгөөд гол ялгах шалгуур нь орны эдийн засгийн түвшин, колоничлолын түүх, үйлдвэржилтийн явц, олон улсын эрх мэдэл юм. Нэр гарал үүсэл 1.1969 онд Америкийн зүүн-жингийн идэвхтэн Оглсби “Дэлхийн Өмнөд” нэрийг анх гаргаж, баян орнуудын ядуу бүс нутгийг захирах байдлыг шүүмжилсэн. 2.1980 онд Брандтын тайланд алдарт Брандтын шугамыг зурж, баян хойд хөгжингүй орнууд, ядуу өмнөд хөгжиж буй орнуудыг тусгаарласнаар уг ойлголт дэлхий даяар өргөн тархсан. 3.Өмнөх ойлголтуудад Гуравдагч ертөнц, Холбоогүй хөдөлгөөний орнууд, Өмнөд орнууд багтдаг. Хүйтэн дайн дууссаны дараа “Гуравдагч ертөнц” гэдэг нэр шинжлэх ухааны хүрээнд аажмаар хуучирч, “Дэлхийн Өмнөд” нь гол нэр томъёо болсон. Хамрах нутаг дэвсгэр НҮБ-ийн Худалдаа-Хөгжлийн Зөвлөл (UNCTAD)-ын стандартын дагуу хуваавал: ·Бүх Африк тивийн орнууд ·Латин Америк ба Карибын тэнгисийн арлын орнууд ·Азийн ихэнх улс (Япон, Өмнөд Солонгос, Израиль-аас бусад өндөр орлоготой эдийн засаг) ·Далайн чанадын арлын орнууд (Австрали, Шинэ Зеландаас бусад) Гол шинж чанар 1.Орчин үеийн урт хугацаанд Европ-Америкийн гүрнүүдийн колоничлолын захиргаанд байж, нутгийн баялгийг гадагш нь дээрэмдүүлсэн; 2.Нийт хүн амын дундаж орлого бага, ядуу хүн амын тоо асар их, дэд бүтцийн дутагдал их байдаг; 3.Эдийн засгийн бүтэц нь түүхий эд экспорт, хямд хөдөлмөрийн боловсруулалтад тулгуурлаж, дэлхийн үйлдвэрлэлийн гинжин хэлхээний доод шатанд байрладаг; 4.Олон улсын эдийн засгийн дэглэмийг шинэчлэхийг шаардаж, хөгжлийн бүрэн эрх, шударга дэлхийн худалдааны дүрмийг эрэлхийлдэг; 5.Дотор нь Алтан-шороон орнууд, Зүүн-Өмнөд Азийн Улс орнуудын Холбоо, Африкийн Холбоо, Латин Америкийн хамтын нийгэмлэг зэрэг олон бүс нутгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд байдаг. Хөгжлийн түүх 1.Дэлхийн 2-дугаар дайн дуусч, колоничлолын систем задарч, Ази-Африк-Латин Америкийн олон колони улс тусгаар тогтносон; 2.1955 оны Бандунгын хурал хөгжиж буй орнуудын хамтран ажиллах эхлэлийг тавьсан; 3.Хүйтэн дайны үед Холбоогүй хөдөлгөөний тусламжтайгаар хоёр том хүчний хяналтаас ангижрахыг эрмэлзсэн; 4.21-р зуунаас хойш Дэлхийн Өмнөд-ийн орнууд бүлэгээр хүчирхэгжиж, Алтан-шороон бүлэг, Дээд Хамтын байгууллага өргөжиж, дэлхийн тогтолцоог өөрчлөх гол хүч болсон. Одоогийн олон улсын байр суурь Одоо Дэлхийн Өмнөд-ийн орнуудын хүн ам дэлхийн нийт хүн амын 80 гаруй хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн хүн ам, баялаг, шинэ зах зээлийн гол хэсэг юм. Уур амьсгалын асуудал, хүнсний аюулгүй байдал, өрийн шинэчлэл, газарзүйн зөрчилд зэрэгт улам хүчтэй олон улсын эрхтэй болж, дэлхийн дэглэмийг ганцхан хүчний захиргаанаас ангижруулах үйл явцыг хөдөлгөж байна. mq2wavil2xg1cy7m8gdfetujf457ojr 866016 866003 2026-08-13T11:54:50Z Asaaa18 98448 Хуудсыг '{{delete|Хуурамч мэдээлэл}}'-р сольж байна. 866016 wikitext text/x-wiki {{delete|Хуурамч мэдээлэл}} ki3keafvatjvpytia55qocyrnc3x0xi 0 147944 866004 2026-08-13T10:16:50Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам) Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам нь албан ёсны нэр «Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам» юм. Энэ нь 1956 онд Эрээн-Замын-Үүд төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бара..." 866004 wikitext text/x-wiki Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам) Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам нь албан ёсны нэр «Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам» юм. Энэ нь 1956 онд Эрээн-Замын-Үүд төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа Хятад, Монгол хоёр улсын хамтран барьсан хоёр дахь хил дамнасан төмөр замын суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбосон чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. 1. Төслийн ерөнхий мэдээлэл Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын Өвөр Монголын Баяннуур хотын Урад Дундад хошууны Ганчимод хилийн боомт юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Хятад-Монголын Өмнөговь нүүрсний бүс нутгийг Хятад-Монголын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьдаг. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэдэг. 2. Барилгын түүх 1.Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөлдөлтөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2.2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр: Ганчимод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 3.2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр: Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 4.2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр: Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулдаг. 3. Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө 1.Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Хятад-Монголд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Ганчимод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлдэг. 2.Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгой том нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлдэг. 3.Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлдэг. 4.Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулдаг. q5wd0w8y9d06h6rugg0le1u18lqlgcx 866005 866004 2026-08-13T10:24:27Z Temuulen2026 106734 866005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам.png|thumb]] Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам) Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам нь албан ёсны нэр «Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам» юм. Энэ нь 1956 онд Эрээн-Замын-Үүд төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа Хятад, Монгол хоёр улсын хамтран барьсан хоёр дахь хил дамнасан төмөр замын суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбосон чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. 1. Төслийн ерөнхий мэдээлэл Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын Өвөр Монголын Баяннуур хотын Урад Дундад хошууны Ганчимод хилийн боомт юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Хятад-Монголын Өмнөговь нүүрсний бүс нутгийг Хятад-Монголын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьдаг. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэдэг. 2. Барилгын түүх 1.Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөлдөлтөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2.2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр: Ганчимод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 3.2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр: Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 4.2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр: Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулдаг. 3. Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө 1.Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Хятад-Монголд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Ганчимод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлдэг. 2.Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгой том нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлдэг. 3.Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлдэг. 4.Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулдаг. su8ruhaz0br8ksu2pnkp8pk08lfp28p 866018 866005 2026-08-13T11:55:37Z Asaaa18 98448 Хуудсыг '{{delete|Хуурамч мэдээлэл}}'-р сольж байна. 866018 wikitext text/x-wiki {{delete|Хуурамч мэдээлэл}} ki3keafvatjvpytia55qocyrnc3x0xi 0 147945 866006 2026-08-13T10:31:43Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв нь Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Соёл-Аялал Жуулчлалын Яамнаас Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байгуулсан төрийн бус ашгийн төлөө бус гадаад дахь албан ёсны соёлын байгууллаг..." 866006 wikitext text/x-wiki Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв нь Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Соёл-Аялал Жуулчлалын Яамнаас Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байгуулсан төрийн бус ашгийн төлөө бус гадаад дахь албан ёсны соёлын байгууллага юм. Тус төв нь 2010 оны 6-р сард албан ёсоор нээгдсэн бөгөөд Хятад улс хуурай газраар хил залгаа орнуудад байгуулсан анхны гадаад соёлын төв, Ази тивийн гурав дахь Хятадын гадаад соёлын төв болно. 1. Хөгжлийн түүх 2010 оны 5-р сард Хятад-Монгол хоёр улсын удирдагчид харилцан соёлын төв байгуулах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2010 оны 6-р сарын 2-ны өдөр тухайн үеийн Төрийн Зөвлөлийн ерөнхий сайд Вэнь Цзябао төвийг нээх ёслолд оролцсон. Байрлал нь Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт орших Шангри-Ла цамхагийн 701-706 тоот өрөө юм. Тус байгууллага нь Хятад улсын гадаад дахь соёлын байгууллагын удирдлагын системд харьяалагддаг бөгөөд Монгол Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Элчин Сайдын Яамны соёлын зөвлөх нь тус төвийн даргын үүргийг гүйцэтгэдэг. 2025 оны байдлаар тус төв нээгдсэнээс хойш 15 жил өнгөрч, нийт 800-аад удаа соёлын лекц, уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, урлагийн тоглолт, уран зохиолын ном нээлт, хятад хэлний сургалт, олон нийтийн уншлагын үйл ажиллагаа зохион байгуулж, Хятад-Монгол ард иргэдийн харилцан ойлголцлын гол гүүр болсон байна. 2. Гол үйл ажиллагаа 1.Хятад Улсын нөхцөл байдал ба соёлыг сурталчлах: уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, цайны соёлын арга хэмжээ, хятад хөгжмийн зэмсгийн тоглолт, орчин үеийн уран зохиолын номын нээлт зэргийг зохион байгуулж, Монголын ард иргэдэд Хятадын уламжлалт соёл, орчин үеийн хөгжлийн амжилтыг танилцуулдаг. 2.Хэлний сургалт ба уншлагын үйлчилгээ: олон нийтийн номын сан ажиллуулж, хятад хэлний зурагт ном, унших материал бэлдэж, хос хэлний хүүхдийн уншлагын булан ажиллуулдаг, хятад хэлний хичээл, Күнзийн сургаалын лекцийг тогтмол явуулдаг. 3.Хоёр талын соёл-аялалын хамтын ажиллагаа: Монгол Улсын их сургууль, урлагийн хамтлаг, соёл-аялалын албан байгууллагуудтай хамтран уран бүтээлчдийн солилцоо, хамтарсан тоглолт, уламжлалт урлагийн солилцоог зохион байгуулдаг. 4.Олон нийтийн хамтын ажиллагаа: онлайн болон офлайн хөгжмийн наадам, сэдэвт семинар зохион байгуулдаг. Ковид-19 цар тахлын үед цахим соёлын арга хэмжээний шинэ хэлбэрийг ашигласан. Тус төвийн ажилтан Монгол Улсын төрийн дээд зэргийн «Хойд Од» одонгоор шагнагдсан нь Монголын тал хоёр талын соёлын ажлыг албан ёсоор үнэлсний нотолгоо юм. 3. Хамтын ажиллагааны ач холбогдол Тус төв нь «Сайн чанар, олон нийтэд хүртээмжтэй, найрсаг байдал, хамтын ажиллагаа» гэсэн гадаад соёлын төвийн зарчмыг баримталдаг. Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг дэмжиж, «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам» хөгжлийн стратегийг холбодог. Энэ нь хоёр улсын уран бүтээлч, боловсролын салбар, залуучуудын бүлгүүдийн харилцааны гүүр бөгөөд Монголын иргэд Хятад Улсыг танилцах гол албан ёсны цонх юм. fzwxo147ykn5t46ezao29y3kwuveiwv 866021 866006 2026-08-13T11:56:30Z Asaaa18 98448 Хуудсыг '{{delete|Хуурамч мэдээлэл}}'-р сольж байна. 866021 wikitext text/x-wiki {{delete|Хуурамч мэдээлэл}} ki3keafvatjvpytia55qocyrnc3x0xi 0 147946 866007 2026-08-13T10:41:07Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон.png|thumb]] Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлах том хэмжээний олон зориулалттай доторх спортын барилга юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газар үүнийг үнэ т..." 866007 wikitext text/x-wiki [[Файл:Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон.png|thumb]] Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлах том хэмжээний олон зориулалттай доторх спортын барилга юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газар үүнийг үнэ төлбөргүй тусламжаар барьж өгсөн бөгөөд энэ нь Хятад-Монголын иргэний амьдралын дэд-бүтцийн тусламжийн чухал төсөл, мөн Улаанбаатар хотын таних тэмдэг барилгын нэг юм. 1. Үндсэн үзүүлэлт Спортын ордон 4 га газар эзэлдэг, нийт барилгын талбай 15304 квадрат метр, барилгын өндөр 35.85 метр, 5040 суудалтай байнгын үзэгчийн байр бий. Тус ордонд сагсан бөмбөг, волейбол, бадминтон, бөх, жүдо, гар бөмбөг, доторх хөл бөмбөг зэрэг олон төрлийн доторх спортын тэмцээн зохион байгуулахаас гадна том хэмжээний урлагийн тоглолт, үзэсгэлэн, албан ёсны цугларалт зэрэг олон нийтийн арга хэмжээг явуулдаг. Төслийн нийт барилгын зардал 106.5 сая Хятад юань болно. Барилгын зураг төслийг ЗХГ-ийн барилгын зураг төсөл зөвлөх компани хийж, Шанхай Барилгын Групп бүх барилгын ажлыг гүйцэтгэсэн. 2. Барилга ба засварын түүх 1.Барилга эхлэх үе шат: 2008 оны 5-р сард барилгын ажил албан ёсоор эхэлсэн. Тэр жилийн 6-р сарын 20-ны өдөр Хятад талын тухайн үеийн төрийн удирдагч барилгын талбайд ирж, спортын ордон нээх ёслолд оролцсон. 2.Дуусгах ба шилжүүлэх: 2010 оны 12-р сард барилга дуусч, Монгол Улсын эрх баригчдад албан ёсоор шилжүүлсэн. 2011 оны 6-р сард ордон олон нийтэд нээгдэн ажиллаж эхэлсэн. 3.Дараачийн засвар үйлчилгээ: 2024 оны 11-р сард Хятад талын тусламжийн хөрөнгөөр спортын ордоныг бүрэн шинэчилж засварласан, дэд тоног төхөөрөмжийг сайжруулж, барилгын ашиглалтын хугацааг уртасгасан. 3. Ордоны үйл ажиллагаа 1.Спортын тэмцээн: Монгол Улсын дотоодын доторх спортын лиг, улсын хэмжээний бөх, жүдогийн тэмцээн, олон улсын залуучуудын спортын уралдааныг зохион байгуулдаг. 2.Олон нийтийн соёл-спорт: Орон нутгийн ард иргэдэд биеийн тамир хийх талбайг нээж өгдөг, хөгжмийн наадам, соёлын үзэсгэлэн, олон нийтийн лекц зэргийг явуулдаг. 3.Хоёр талын хамтын ажиллагаа: Хятад-Монголын спортын солилцоо, тамирчдын хамтарсан бэлтгэл, соёл-спортын форумын чухал талбай болдог бөгөөд хоёр улсын хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааны арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. 4. Төслийн ач холбогдол Энэхүү спортын ордон нь Хятад Улсаас Монгол Улсад хийсэн чухал иргэдэд тустай барилгын тусламжийн төсөл юм. Энэ нь Монгол Улсын доторх спортын дэд-бүтцийн дутагдлыг арилгаж, Улаанбаатарын иргэдийн чөлөөт цагийн зугаа цэнгэлийн нөхцөлийг сайжруулдаг. Олон жилийн турш Хятад-Монголын хөршийн найрсаг, харилцан туслах хамтын ажиллагааны түүхийг гэрчилдэг бөгөөд хоёр улсын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг бэхжүүлэх, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах иргэний суурь, мөн «Нэг бүс-Нэг зам»-ын хүмүүнлэгийн дэд-бүтцийн хамтын ажиллагааны үлгэр жишээ төсөл юм. rwrnmox8hp7vr3c33ddv69psdvpa7q2 866020 866007 2026-08-13T11:56:00Z Asaaa18 98448 Хуудсыг '{{delete|Хуурамч мэдээлэл}}'-р сольж байна. 866020 wikitext text/x-wiki {{delete|Хуурамч мэдээлэл}} ki3keafvatjvpytia55qocyrnc3x0xi 0 147947 866012 2026-08-13T10:58:53Z Temuulen2026 106734 Хуудас үүсгэв: "Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах тухай хамтарсан ойлголт нь Бүгд Найрамдах Хятад Улс ба Монгол Улсын төрийн дээд удирдагчдын олон удаагийн уулзалт, гадаад харилцааны сайд нарын зөвлөлдсөний үндсэн дээр бий болсон хоёр талын чух..." 866012 wikitext text/x-wiki Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах тухай хамтарсан ойлголт нь Бүгд Найрамдах Хятад Улс ба Монгол Улсын төрийн дээд удирдагчдын олон удаагийн уулзалт, гадаад харилцааны сайд нарын зөвлөлдсөний үндсэн дээр бий болсон хоёр талын чухал улс төрийн тохиролцоо юм. Үндсэн зорилго нь эвтэй зэрэгцэн амьдрах, бие биедээ туслах, харилцан ашигтай хамтран ажиллах хоёр улсын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг бий болгох бөгөөд энэ нь шинэ эриний Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн дээд түвшний хөгжлийн чиглэл юм. 1. Тохиролцооны үүсэл ба хөгжлийн түүх Хятад, Монгол хоёр улс газар нутаг залгаа бөгөөд хөршийн найрсаг харилцааг олон жилийн турш сахиж ирсэн. 2022 оны 11-р сард хоёр улс «Шинэ эринд Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг урагшлуулах тухай хамтарсан мэдэгдэл»-ийг гаргасан. Уг баримт бичигт анх удаа хоёр улс орчин үеийн хөгжлийг хамтран урагшлуулж, хоёр улсын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах чиглэлд хамтран зүтгэнэ гэж албан ёсоор бичсэн нь энэхүү хамтарсан ойлголт албан ёсоор батлагдсаныг харуулдаг. Үүнээс хойш жил бүр төрийн тэргүүн, засгийн газрын дарга, гадаад харилцааны сайд нарын уулзалтуудад хоёр тал уг тохиролцоог дахин дахин баталдаг. Тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг харилцан хүндэтгэх, бие биенийхээ гол ашиг сонирхлыг хүндэтгэх зарчмыг баримталдаг. Монголын тал нэг-Хятад зарчмыг тууштай сахидаг. Хоёр тал «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга болон Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын хөгжлийн төлөвлөгөөг холбож, олон салбарт практик хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлж, хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажлыг алхам алхмаар хэрэгжүүлдэг. 2. Үндсэн зарчмууд 1.Стратегийн харилцан итгэлцлийн зарчим: Төрийн дээд түвшний байнгын харилцаа холбоог хадгалж, хоёр талын чухал ашиг сонирхлыг зохих ёсоор хүндэтгэн, хоёр улсын улс төрийн харилцан итгэлцлийн суурийг бэхжүүлэх. 2.Харилцан ашигтай практик хамтын ажиллагаа: Хил дамнасан дэд бүтэц, төмөр замын боомт, эрчим хүч, ашигт малтмал, хөдөө аж ахуй, ногоон эдийн засаг, дижитал эдийн засаг, хил орчмын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийн төслүүдийг хэрэгжүүлэх. 3.Ард иргэдийн харилцаа холбоо: Боловсрол, эрүүл мэнд, урлаг, залуучууд, хэвлэл мэдээлэл, эрдэм шинжилгээний солилцоог гүнзгийрүүлж, хоёр улсын ард иргэдийн сэтгэл зүрхний холбоог бэхжүүлэх. 4.Аюулгүй байдал ба бүс нутгийн хамтын ажиллагаа: Цар тахал, гамшиг, хил дамнасан эрсдэл, дэлхийн тулгамдсан асуудлуудын эсрэг хамтран зүтгэж, Зүүн-Хойд Азийн бүс нутгийн энх тайван, тогтвортой байдлыг хамгаалах. 5.Дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх: Хоёр улс өөрсдийн сонгосон хөгжлийн замыг харилцан хүндэтгэнэ. Монголын тал Тайвань, Шинжаан, Төвд, Хонг-Конгтой холбоотой Хятад Улсын дотоод асуудалд Хятад талын байр суурийг дэмждэг. 3. Хамтарсан ажиллагааны гол салбарууд 1.Эдийн засаг ба харилцаа холбоо: Хятад-Монголын хил дамнасан төмөр зам, боомтын сайжруулалт, Эрэн хот-Замын-Үүд хил орчмын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийн барилгын ажлыг хурдасгаж, хоёр талын худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлэх. 2.Иргэний сайн үйлсийн тусламж: Хятад тал Монголд урт хугацааны эмнэлгийн баг илгээх, орон сууцны хорооллыг шинэчлэх, усан цахилгаан станц, спортын төв зэрэг иргэний амьдралтай холбоотой төслүүдийг хэрэгжүүлэх. 3.Соёл-ард иргэдийн солилцоо: Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв, хятад хэлний сургалт, урлагийн тоглолт, гадаад оюутны солилцоо, ард иргэдийн найрсаг харилцааг хөгжүүлэх. 4.Үндэсний хөгжлийн бодлогыг холбох: Дэлхийн хөгжлийн санаачилга, дэлхийн аюулгүй байдлын санаачилга, дэлхийн соёлын санаачилгыг Монгол Улсын «Хэтийн 2050», «Шинэ сэргэлтийн бодлого»-той уялдуулах. 5.Олон улсын харилцааны хамтын ажиллагаа: Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага зэрэг олон талт платформ дээр байр сууриа зөвлөлдөж, бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хамтран хамгаалах. 4. Цаг үеийн ач холбогдол Энэхүү хамтарсан ойлголт нь хөрш орнуудын хоорондын шинэ төрлийн улс хоорондын харилцааны үлгэр жишээ юм. Энэ нь Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлд хувь заяаны гүн гүнзгий холбоог нэмж өгдөг. Хоёр улсын газар зүйн харилцан нөхөх давуу талыг дагаж, хил орчмын цэцэглэлт, ард иргэдийн амьдралыг сайжруулж, Зүүн-Хойд Азийн энх тайван, тогтвортой байдлын хоёр талын суурийг бэхжүүлдэг. frlkk9k4llkq0cxrxrrvffou215463q 866017 866012 2026-08-13T11:55:13Z Asaaa18 98448 Хуудсыг '{{delete|Хуурамч мэдээлэл}}'-р сольж байна. 866017 wikitext text/x-wiki {{delete|Хуурамч мэдээлэл}} ki3keafvatjvpytia55qocyrnc3x0xi