Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5308 866129 735158 2026-08-14T08:16:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Виктор Гюго]] to [[Виктор Хюго]] over redirect 735158 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Виктор Хюго}} [[Файл:Victor Hugo.jpg|thumb|right]] '''Виктор-Мари Хюго''' ({{lang-fr|Victor Hugo}}, [[1802]] оны [[2 сарын 26]] — [[1885]] оны [[5 сарын 22]]) бол [[Франц|Францын]] нэрт [[яруу найрагч]], цаг үеийнхээ эгзэгтэй асуудлыг тусгасан [[жүжгийн зохиол|жүжгийн]] ба [[хүүрнэл зохиол|хүүрнэл зохиолуудаараа]] Францын уран зохиолыг шинэ дээд шатанд гаргасан алдартай зохиолч байв. == Намтар == Тэрбээр [[Наполеоны]] армийн генерал, бүгд найрамдах үзэлтэй хүний хүү байсан авч түүнийг дөнгөж арван настайд нь эцэг эх хоёр нь салж, Гюго эхийнхээ гар дээр өсжээ. Бурбоны удмынхныг сохроор шүдтэг католик шашинт эх нь хүүгээ хаант засгийг талархах үзлээр хүмүүжүүлсэн байна. Тэрээр хутагт Людовикийн лицей сургуульд сурч байх үеэсээ шүлэг оролдож, [[классицизм|классицизмын]] дэгээр бичсэн магтаал шүлгээрээ уран зохиолын уралдаанд тэргүүлж байжээ. Гюго ''[[Магтаал ба бусад шүлгүүд]]'' ([[1822]]) анхны эмхэтгэл номоо хэвлүүлж, Францын хөрөнгөтний хувьсгалыг эсэргүүцэн [[1793]] онд босож тэмцсэн тайж нар, сүм хийдийнхэн, мөн Бурбоны удмын хаадын үеийг магтан сайшаасан нь язгууртан дээдсийн дунд түүний нэрийг алдаршуулж, [[XVIII Людовик]] хаан Хюгод мөнгөн шагнал олгож байв. Хаант засгийг талархах энэ санаа түүний ''[[Исланд Ган]]'' ([[1823]]), ''[[Толгойлогч Жаргаль]]'' ([[1826]]) зэрэг анхны романуудад ч шингэж орсон юм. Францад Бурбоны удмынхны засаг ноёрхлыг эсэргүүцсэн тэмцэл хөдөлгөөн өрнөж байсан [[1820]]-оод оны сүүлч үеэс Гюго өөрийн хуучин үзлээсээ хөндийрч эхэлсэн нь [[1827]] онд бичсэн ''[[Кромвел]]'' жүжгийнхээ гол баатраар Английн хөрөнгөтний хувьсгалын удирдагчийг гаргаснаас нь ч харагддаг. Гэвч Францын уран зохиолын цаашдын хөгжлийн хувьд, мөн Гюгогийн уран бүтээлийн тухайд ч уг жүжгээсээ илүү, энэ жүжгийн ''Өмнөтгөл үг'' нь чухал юм. Өмнөтгөл үгэндээ классицизмын гоо зүйн үеэ өнгөрөөж улиг болсон хатуу чанад дүрэм журмыг халахыг уриалан, :"''Элдвийн онол, туурвил зүй, дэг журмыг алхаар хэмх цохьё. Урлагийн нүүрэн талыг халхлаад байгаа хуучирсан шаваасыг нь хусч хаяя''" гэж бичсэн байдаг. Тэрбээр классицизмын гоо зүйн "гурван нэгдлийн" онол, уран зохиолыг олон төрөл зүйл болгон зааглаж тусгаарласан журам дүрмийг буруушаан :"''Ямар ч дүрэм, ямар ч хэв загвар байхгүй, тодруулж хэлбэл, урлагийн бүхий л төрөлд ноёрхлоо тогтоох түмэн бодосын түгээмэл хуулиас өөр ямар ч дүрэм байхгүй''" гэж бичжээ. Гюго романтизмын энэ зарчмаа "яруу найргийн хамгийн дээд, төгс төгөлдөр төрөл" хэмээн үздэг байсан жүжгэн төрөл зохиол дээр хэрэгжүүлэхийг чухалчилж байв. Энэ нь түүний ''[[Эрнани]]'' ([[1829]]), ''[[Марион де Лорм]]'' ([[1831]]), ''[[Хаан зугаацаж байна]]'' ([[1832]]), ''[[Рюи Блаз]]'' ([[1838]]) зэрэг жүжгээс харагдана. Зохиолч, ''Эрнани'' жүжгээ хэвлүүлэхдээ өмнөтгөл үгэнд нь: "Уран зохиолын эрх чөлөө бол улс төрийн эрх чөлөөний төрсөн охин нь мөн" гэж бичжээ. [[1830]]-аад оны үед Гюго ''[[Намрын навч]]'' ([[1831]]), ''[[Харуй бүрий үеийн дуунууд]]'' ([[1835]]) зэрэг шүлгийн түүврээс гадна ''[[Парисын эх дагинын сүм]]'' ([[1831]]) хэмээх олонд алдаршсан анхны романаа бичсэн юм. Гэвч 1830-аад оны эцэс, [[1840]]-өөд оны эхээр Францад хувьсгалт хөдөлгөөн татарч байсан үеэр Хюго улс төрийн амьдралаас хөндийрч, ''[[Гэрэл, сүүдэр]]'' ([[1840]]) яруу найргийн эмхэтгэл хэвлүүлж, өмнөтгөл үгэнд нь "... яруу найрагч хүн улс төрийн тэмцлийн гадна байх учиртай..." гэж мэдэгдсэн байна. [[1840]]-өөд оны хоёрдугаар хагасаас [[Европ]] дахинд хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж, Францад [[1848]] оны хувьсгал гарсан нь Хюгог дахиад улс төрийн тэмцэлд татан оруулсан байна. [[1851]] онд Луи Бонапарт төрийн эргэлт хийж, Хоёрдугаар эзэнт улс тогтооход Гюго бүгд найрамдах улсын талд баттай зогсон, хэвлэлээр болон Үндэсний хурлын индэр дээрээс төрийн эрхийг булаан авагчдыг хайр найргүй шүүмжилж байв. Тэрбээр [[1852]] онд аргагүйдэж, гадаадад дүрвэн гарахад хүрсэн аж. Хилийн чинад гарсан хойноо [[III Наполеон|III Наполеоны]] адал балмад явдлыг шүүн буруушаасан ''[[Нэгэн гэмт хэргийн түүх]]'' (1852) ном, ''[[Өчүүхэн Наполеон]]'' ([[1852]]) улс төрийн шоглол зохиол, ''[[Өс хонзон]]'' ([[1853]]) зэрэг улс төрийн хилэнт шүлгийн эмхэтгэлээ бичжээ. Хүний нутагт хөөгдөж туугдсан арван есөн жил бол Хюгогийн уран бүтээлийн оргил үе байв. Тэрбээр энэ хугацаанд ''[[Шоовдор хүмүүс]]'' ([[1862]]), ''[[Зоригт далайчид]]'' ([[1866]]), ''[[Инээмтгий хүн]]'' ([[1869]]) зэрэг нийгмийн сэдэвтэй шилдэг сайн романууд, яруу найргийн хорин таван жилийн нь тайлан болсон ''[[Бясалгал (шүлгийн түүвэр)|Бясалгал]]'' ([[1856]]) хэмээх хоёр боть шүлгийн түүврээ нийтлүүлсэн юм. III Наполеоны эзэн тулс балран унасны дараа Гюго Францад буцаж ирэхэд нь пруссын цэргүүд Парисын хаяанд ирээд байжээ. Гюго [[1870]]-[[1871]] оны өвөл пруссын цэргүүдэд бүслэгдсэн [[Парис]] хотноо өвөлжихдөө улс үндэстэн, нийслэл хотоо хамгаалан тэмцэхийг уриалсан ухуулах хуудас, уриалга бичиж тараан, жаран есөн настай өвгөн зохиолч өөрийгөө хүртэл цэрэгт бүртгүүлж байжээ. Гюго [[1874]] онд [[Якобинчууд|Якобинчуудийн]] тэмцлийг дүрслэн үзүүлсэн Ерэн гуравдугаар он романаа бичсэн юм. Тэрбээр насан бүр өндөр болсон хойноо ''[[Өвөө болох эрдэм]]'' ([[1877]]) шүлгийн түүвэр, ''[[Үе үеийнхний домог]]'' хэмээх гурван хэсэг бүхий (эхнийх нь [[1859]], дундах нь [[1877]], сүүлчийн хэсэг нь [[1883]] онд хэвлэгдсэн) хууч яриа, домгийн цуврал бүтээлээ бичсэн байна. Виктор Гюгогийн яруу найраг, хүүрнэл ба жүжгийн зохиол нь Европ дахины уран зохиол, урлагт үлэмж нөлөө үзүүлсэн байна. == Орчуулга == Монгол хэлнээ ''[[Шоовдор хүмүүс]], [[Инээмтгий хүн]], Зоригт далайчид, [[Парисын дарь эхийн сүм]], Толгойлогч Жаргаль'' зохиолууд нь орчуулагдсан бөгөөд ''[[Парисын эх дагинын сүм (роман)|Парисын эх дагинын сүм]]'' романаас сэдэвлэн зохиосон ''[[Эсмеральда (бүжгэн жүжиг)|Эсмеральда]]'' бүжгэн жүжгийг [[Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театрт]] тоглодог. Анх ''Парисын эх дагинын сүм''-ийг орчуулахад нэрийг нь "Парисын дарь эхийн сүм" гэж өгсөн нь их гүүш [[Бямбын Ринчен]] гуайгаас ихэд шүүмжлэл хүртэж байсан билээ. {{DEFAULTSORT:Хюго, Виктор}} [[Ангилал:Францын яруу найрагч]] [[Ангилал:Францын жүжгийн зохиолч]] rrk96vryjfo7lncuj53q81xja6vwwjl 1 5314 866131 20143 2026-08-14T08:16:29Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Хэлэлцүүлэг:Виктор Гюго]] to [[Хэлэлцүүлэг:Виктор Хюго]] over redirect 20143 wikitext text/x-wiki Парисын эх дагинын сүм биш Парисийн дарь эхийн сүм гэдэг нэрээрээ ном нь монгол хэл дээр хэвлэгдсэн. :Тэрийг мэднэ л дээ. Тэгж нэрлэгдээд шүүмжлэгдсэнийг нь ч доод хэсэгт бичсэн байгаа. --[[User:Dolugen|Dolugen]] 04:07, 30 Долоодугаар сар 2007 (UTC) 7ha1mitfmqflej2cz31jbs2ii10o1uc 0 5317 866027 697207 2026-08-13T15:50:48Z IvanScrooge98 35074 /* */ img 866027 wikitext text/x-wiki {{Thumbnail begin}} {{Thumbnail Нобелийн шагналтан|1988|Уран зохиол|Арабын онцлогийг тусгасан зохиолуудаараа хүн төрөлхтний соёлд хувь нэмэр оруулсан тул}} {{Thumbnail end}} [[File:Naguib Mahfouz HR.jpg|thumb]] '''Нагиб Махфуз''' (Naguib Mahfouz、{{lang-ar|نجيب محفوظ (ẓ)}}; ([[1911]] оны [[12 сарын 11]] – [[2006]] оны [[8 сарын 30]]) нь голчлон [[араб хэл]]ээр уран бүтээлээ туурвидаг [[Египет]]ийн үргэлжилсэн үгийн [[зохиолч]] юм. [[Араб|Арабын улсуудаас]] анхлан [[Нобелийн шагнал]]ыг хүртсэн. "[[Бейн ал-Касрейн]]", "[[Гэбэлавийн хүүхдүүд]]", "[[Нүүдлийн шувууд ба намар]]" зэрэг зохиолууд нь түүнийг нэрд гаргажээ. == Намтар == [[Кайр|Кайр хотын]] нэгэн худалдаачны гэрт төржээ. Түүнийг эх барьсан [[Нагиб Паша Махфуз]] профессорын нэрээр нэрлэгджээ. [[Кайрын Их Сургууль|Кайрын их сургуулийг]] төгсөн, 70 жил орчим Боловсрол, Соёлын яаманд төрийн албанд зүтгэхийн хажуугаар зохиол бичиж байв. Нийт 34 роман, 350 гаран богино өгүүллэг бичжээ. Мөн олон зохиол нь кино болж [[Ислам]]ын ертөнцөд дэлгэцнээ гарсан байна. [[1959]] онд бичсэн "[[Гэбэлавийн хүүхдүүд]]" зохиолыг нь "Шашныг басамжлан доромжилсон" гэсэн шалтгаанаар [[Египет]]эд худалдаалахыг хориглож байв. "[[Бейн ал-Касрейн]]" зэрэг төрсөн нутаг Кайр хотоо зохиолынхоо талбар болгон бичих нь цөөнгүй. Ёс заншил, уламжлал болон модернизацын хооронд даажигнуулах хотын жирийн иргэдийг гол баатраа болгон бичиж байсан нь "Египетийн [[Оноре дө Бальзак|Бальзак]]" гэгдэх болгожээ. [[Шашин|Шашны]] хүлцэнгүй, зохист байдлын талаар тайлбарлаж бичиж байв. Түүнчлэн ардчилал зэргээр төр засагтаа захиалга санал хүсэлтээ илгээж, Исламын үндсэрхэг үзэлд шүүмжлэлтэйгээр хандаж байвв [[1988]] онд "Нийт хүн төрөлхтөнд зохимжтой Арабын онцлогийг тусгасан бичгийн урлаг юм" хэмээж [[Египет]]ээс анх удаа, [[араб хэл]]ээр бичдэг зохиолчдоос анхлан [[Нобелийн шагнал]] хүртжээ. Мафхузын бүтээлүүд нь Исламын ертөнцийн эсрэг хэмээн ихэнх [[Араб]]ын улсуудад худалдаалахыг хориглосон байсан нь, Нобелийн шагнал авсны дараа эдгээр хоригийг цуцласан байна. [[1989]] онд [[Иран]]ы удирдагч [[Хомейни]] нь "[[Чөтгөрийн шүлэг|Чөтгөрийн (Сатаны) шүлэг]]" романыг бичсэн [[Салман Рушди]]г цаазаар авах ялаар яллахад, Исламын ертөнцөд үүнийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байхыг уриалж байв. [[1994]] онд Кайр хотод гэрийнхээ дэргэд [[Исламын хэт үндсэрхэг үзэлтнүүд]]ийн нэг болох "[[Ислам бүлэглэл]]"-ийн гишүүнд хүзүүндээ хутгалуулсан бөгөөд (Дараа нь уг бүлэглэл нь алдаа байсан хэмээн уучлал эрсэн) тэр үед авсан баруун гарынх нь бэртэл хүнд байжээ. Үүнээс хойш дандаа бие хамгаалагчаар хамгаалуулах болжээ. [[1999]] онд [[Сири]]йн соёлын зүтгэлтнүүдийн хамтарсан хурлаар "[[20-р зуун]]ы шилдэг Араб зохиолч" болж байв. Тэрээр Кайр хотын эмнэлэгт [[2006]] оны [[8 сарын 30]]-нд нас эцэслэжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Naguib Mahfouz|Нагиб Махфуз}} {{DEFAULTSORT:Махфуз, Нагиб}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Египетийн зохиолч]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Египетийн утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Араб хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Эссе]] [[Ангилал:Кино зохиолч]] [[Ангилал:Египетийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Египетчүүд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]] k8ictprr8p3s2ewwfca77rdngh0hqky 0 7163 866045 849984 2026-08-14T01:31:08Z Zorigt 49 866045 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otto Fürst von Bismarck.JPG|thumb|right|200px|Отто фон Бисмарк]] '''Отто фон Бисмарк''' буюу бүтнээр '''Отто Эдуард Леопольд, фюрст фон Бисмарк-Шёнхаузен, херцог цу Лауэнбург''' (герман. ''Otto Eduard Leopold Fürst von Bismarck-Schönhausen, Herzog zu Lauenburg''; 1815 оны 4-р сарын 1 - 1898 оны 7-р сарын 30) - [[Герман]]ы олон вант улсууд байсан 19-р зуунд амьдарч байсан улс төрийн нэрт зүтгэлтэн, Германы анхны канцлер. Тэрээр [[Германы Хаант Улс|Германы нэгдсэн хаант улс]] буюу Кайзерын Германыг үндэслэгч бөгөөд түүнийг зохион байгуулсан гол төрийн зүтгэлтэн Германы хааны зөвлөх, нэгдсэн германы хаант улсын анхны канцлер, германы нэгдлийн төлөө [[Австри]] болон [[Франц]]тай хийсэн дайныг ялалтаар дуусгасан гол гавьяатан хүн. == Намтар == Отто фон Бисмарк 1815 оны 4-р сарын 1-нд Бранденбург мужийн (өнөөгийн Саксони-Анхальт нутаг) багахан газартай язгууртны гэрт төржээ. Түүнийг Шёнхаузен тосгоны сүмд 5-р сарын 15-нд загалмайлсан байна. Түүнийг эцэг нь байнга зодож, шоглодог байсан тул бага нас нь аз жаргалтай байгаагүй ажээ. Эцэг 35 настай Фердинанд фон Бисмарк, эх 17 настай Вильхельмина Менкен нарын гэрлэлт мөн аз жаргалтай байгаагүй нь үүнд нөлөөлсөн байх магадлалтай. Олон жилийн дараа Бисмарк бага насандаа "эцэг эхийнхээ гэрт айлд байгаа мэт байсан" гэж дурсан бичжээ. 1822-1827 онд Отто хүү биеийн тамир голлон ордог Пламаны бага сургуульд сурч байхдаа эцэг эхдээ уг сургууль таалагдахгүй байгаа тухай захидал бичиж байжээ. 12 нас хүрээд тэрээр Фридрихштассе дахь Фридрих Вильхельмийн гимназид сураад 15 нас хүрмэгц «Grauen Kloster» гимназид шилжин оржээ. Отто хүү онц сурлагатан биш дундаж сурагч байжээ. Гэсэн ч тэрээр франц, герман хэлийг сайн судалж, гадаадын уран зохиол унших сонирхолтой байжээ. Түүний гол сонирхол нь өнгөрсөн жилүүдийн улс төрийн салбар, янз бүрийн улс орнуудын цэргийн болон бусад өрсөлдөөний түүх байжээ. Тэр үед тэр залуу эхийгээ бодвол шашин шүтлэгээс хол байсан байна. Гимнази төгсөөд эх нь залуу Оттог [[Ханноверын хаант улс|Ханновер]] муж дахь Гёттинген хотын Георг-Августын нэрэмжит Их сургуульд оруулжээ. Залуу Бисмарк эрх зүй судлаад цаашдаа дипломат албанд орох төлөвлөгөөтэй байжээ. Гэвч Бисмарк Гёттингенд олон найз нөхөдтэй болж сурах сонирхолгүй зөвхөн найз нартайгаа зугаалж цэнгэх сонирхолтой байжээ. Сургуулиа дүүргээд Бисмарк дөнгөж Пруссийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болсон Ахен хотод ажиллахаар болжээ. Энэ амралт сувиллын хотод Францын нөлөө хэвээр байсан бөгөөд Бисмарк энэхүү хилийн нутаг дэвсгэрийг Прусс давамгайлсан гаалийн холбоонд элсүүлэхтэй холбоотой асуудалд голчлон анхаарч байжээ. Гэхдээ энэ ажил нь хэцүү байгаагүй тул Бисмарк заваараа уншиж, амьдралаас таашаал авах цаг их байсан гэдэг. Бисмарк 1838 оны хавар цэргийн албанд орж харуулын батальонд алба хаах болжээ. Гэсэн хэдий ч удалгүй эх нь өвдөж нас баржээ. Эхийнх нь үхэл Бисмаркийг Померан дахь үл хөдлөх хөрөнгөө буюу эдлэн газраа удирдах шаардлагатай болгосон байна. == Цахим холбоос == {{Commons|Otto von Bismarck}} {{Wikiquote|Otto von Bismarck}} {{Wikisource|Otto von Bismarck}} * {{DNB-Portal|11851136X}} * {{DDB|Person|11851136X}} {{Германы канцлер}} {{DEFAULTSORT:Бисмарк, Отто фон}} [[Ангилал:Отто фон Бисмарк| ]] [[Ангилал:Бисмарк]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын канцлер]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлер]] [[Ангилал:Пруссийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Хойд Германы Холбооны Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Ноёдын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Консерватив Намын гишүүн]] [[Ангилал:19-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Пруссийн элчин сайд]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрэн дэх элчин сайд]] [[Ангилал:Франц дахь элчин сайд]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (рыцарь царсны навчтай)]] [[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Папын Христийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Шонхор одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Вилхелм одон шагналтан]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Франц-Пруссийн дайны хүн]] [[Ангилал:Пруссийн хаант улсын хурандаа генерал]] [[Ангилал:Халз тулалдааны хүн]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Пруссийнхэн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1815 онд төрсөн]] [[Ангилал:1898 онд өнгөрсөн]] s9eijcpd122o9elpmm3rgsqqjofhs98 0 8725 866028 839376 2026-08-13T20:23:17Z ~2026-44429-27 106777 /* */ 866028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хан-Уул дүүрэг | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠭᠤᠯᠠ}}{{MongolUnicode|ᠲᠡᠭᠦᠷᠭᠡ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = Flag of Khan-Uul district (Ulaanbaatar).svg | flag_size = 150 px | image_seal = | seal_size = | image_shield = Emblem of Khan-Uul district (Ulaanbaatar).svg | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Нийслэл]] | subdivision_name1 = {{flag|Улаанбаатар}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Б.Цэрэн | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Ажилчны район | established_date = 1965 он | established_title1 = Хан-Уул дүүрэг | established_date1 = 1992 он | parts_type = Хороо | parts = 24 | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 484.7 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 238,511 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{url|http://www.khanuul.mn}} | footnotes = }} '''Хан-Уул Дүүрэг''' -Монгол улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын 9 [[Улаанбаатар хотын дүүргүүд|дүүргийн]] нэг юм. 25 [[хороо]]нд хуваагддаг<ref>{{Cite web |title=Монгол Улс – Улаанбаатар: "Хүн ам зүй, шилжилт хөдөлгөөн ба хэрэгцээ шаардлага" Түргэвчилсэн судалгаа 3 (2022 оны 9 дүгээр сараас 2023 оны 2 дугаар сар) – Хан-Уул дүүрэг {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/mongol-uls-ulaanbaatar-khun-am-zuy-shilzhilt-khodolgoon-ba-kheregcee-shaardlaga-17?close=true |access-date=2025-08-15 |website=dtm.iom.int}}</ref>. 1936 оноос Аж үйлдвэрийн 7-р хороо, 1948 оноос 10 дугаар хороо, 1955 оноос Ажилчны хороо, БНМАУ-ын Ардын их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1965 оны 4-р сарын 14-ний өдрийн 79 дүгээр зарлигаар Ажилчны район нэртэй байгуулагджээ. 1992 оноос Хан-Уул дүүрэг хэмээн нэрлэх болсон. Хүн ам нь 2008 оны байдлаар 94,670 бөгөөд 484.7 км² газар нутагтай.<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 20:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 20:38:48 InternetArchiveBot }}</ref> Монгол улсын хэмжээний томоохон үйлдвэр, цахилгаан станцууд энэ дүүрэгт оршидог. ==Танилцуулга== ===Товч танилцуулга=== Богд  Хан-Уул нь  далайн  төвшнөөс  2000  гаруй  метр  өргөгдсөн  бөгөөд  ноён  оргил болох Түшээ  гүн  нь  далайн  төвшнөөс  дээш  2268  метр, Цэцээ  Гүн  нь  2256  метр өндөрт  өргөгдсөн байна.  Богд  Хан  уулын  эзлэх   талбай  нь  40.8  мянган  га  бөгөөд  33  амнаас  нь  32  булаг ундраг  байдаг,  хөвч  ой  нь 9  төрлийн  мод, 78  төрлийн  ан араатан,  420 гаруй  зүйлийн цэцэгт  болон  бутлаг  ургамал  45 зүйлийн  хөхтөн , 5 зүйлийн   хоёр нутагтан  116 зүйлийн жигүүртэнтэй  өндөр  уул,  гол  горхи, ан амьтан, жимс, ургамал , рашаан   усны  нөөц   агуулсан байгалийн үзэсгэлэгт  газар билээ.  Богд Хан -Уулыг  тойрсон  эртний домогт  уул  овоо  толгод байдаг.  Үүнд  Зайсан  толгой,  Ар Зайсан,  Өвөр  Зайсан,  Бөхийн  овоо,  Умаа  хум  толгой, Сонсголон  толгой, Манзуширийн  хийд , Айцын  даваа,  Буянт-Ухаа,  Яармагийн  дэнж  зэрэг газрууд  бол тодорхой  цаг  үеийн  үйл  явдлын  бодит  гэрч  болсон  түүхэн  дурсгалт  газрууд юм.  Тус дүүрэг  48500  га  нутаг  дэвсгэртэй  бөгөөд  үүний  21.1  хувь  буюу 10226 га нь ой мод, гол  горхи,  рашаан  ус  бүхий дархлагдсан  ногоон  бүс, 67.6 хувь буюу 32763 га  нь  хөдөө аж ахуйн  эдэлбэр  газар, 11.3  хувь  буюу  5499 га нь хот суурин,  зам  харилцааны сүлжээ, нийтийн  эзэмшлийн  газарт  харъяалагддаг. ====Дүүргийн засаг захиргаа==== Хан-Уул  дүүрэг  нь  засаг  захиргааны  бүтцийн  хувьд  төрийн  удирдлагыг  өөрөө удирдах  ёсны  удирдлагатай  хослуулан  барих  хуулиар  олгогдсон  бүрэн  эрх  бүхий дүүргийн  Засаг  даргатай  юм. Мөн  анхан  шатны  нэгж  болсон  16 хороотой,  дүүргийн төр захиргааны  30 гаруй  хэлтэс, албатай бөгөөд иргэдээс  сонгогдсон  35 төлөөлөгч бүхий  Иргэдийн  төлөөлөгчдийн  хурал  гэсэн  засаг  захиргаа, нутаг дэвсгэрийн  нэгж болон ажиллаж байна. * Дүүргийн ИТХ-ын дарга Г.Батсайхан * Дүүргийн Засаг дарга Б.Цэрэн * Засаг даргын орлогч А.Амартүвшин * Засаг даргын орлогч * Тамгын газрын дарга С.Энхбаяр Дүүргийн  хэмжээнд  39189   өрхтэй, 141252  хүн  амтай, 8000 гаруй  аж  ахуйн  нэгж, үйлдвэр, компани, нөхөрлөл, хоршоотой. Одоогийн  байдлаар  42686  толгой  мал, 274887 тахиа, шувуу  зэрэг   эрчимжсэн мал  аж ахуй,  газар тариалан, аялал жуулчлал, дэд  бүтэц,  зам тээвэр  хөгжсөн, Төрийн өмчийн 17 сургууль, 25 цэцэрлэг, 21 дээд болон их сургууль, коллежтэй, эрүүл  мэнд,  урлаг,  соёл,  спорт  хөгжсөн  дүүрэг  юм. Цаашид  хөнгөн  үйлдвэрлэл, худалдаа  үйлчилгээ , гадаад  харилцааны  салбар  эрчимтэй  хөгжих  нутаг  дэвсгэр  юм. ====Эдийн засгийн хөгжил==== Хан-Уул  дүүргийнхэн  нийслэлийн  хэмжээний  аж  үйлдвэрийн  нийт  үйлдвэрлэлтийн  21 хувь , нийт  борлуулалтын  20,7  хувийг  цаашлаад Монгол  Улсын  аж  үйлдвэрийн  нийт үйлдвэрлэлтийн  7.5 хувь,   нийт борлуулалтын  9,2 хувийг   үйлдвэрлэн  борлуулж  байна. Дүүргийн  хэмжээгээр  аж  үйлдвэрийн  жилийн дундаж  үйлдвэрлэлт  272.8 тэрбум төгрөг, борлуулалт 286.7  тэрбум  төгрөгт  тус  тус хүрсэн байна.  Аж  үйлдвэрийн  нийт бүтээгдхүүний 38.8 хувийг ноос ноолуур, нэхмэл бүтээгдхүүн, 40.6 хувийг хүнсний бүтээгдхүүн, 14.6 хувийг цахилгаан эрчим хүч, 0.3 хувийг гутал хувцас, 0.8 хувийг барилгын материалын үйлдвэрлэл, 4.9 хувийг бусад үйлдвэрлэл эзэлдэг. Тус дүүрэгт үйл ажиллагаа явуулж байгаа томоохон компаниудаас дурьдвал  “МИАТ” ХК, “АПУ” ХК, “ГОВЬ”ХК, “АТАР ӨРГӨӨ” ХК, “ТАВАН БОГД” ХК, “МОН-ФРЕШ” ХХК, “ЭРЭЛ” ХХК, “УЛААНБААТАР БАРИЛГА” ХК, КАШМЕРЕ ХОЛДИНГ, ВИТАФИТ ИНВЕСТ, ”УЛААНБААТАР ХИВС”ХК-ууд юм. : Дүүргийн түүх дурсгалын билэгдэл Хан-Уул дүүрэгт түүх дурсгалын олон газрууд, түүхэн барилга, хөшөө, бүтээлүүд байдаг. Тухайлбал Богд Хааны зуны ордон мүзей, Монгол зөвлөлтийн дайчдын дурсгалд зориулан бүтээсэн Зайсан толгой дахь цогцолбор,  Бурхан багшийн сэрэг хөшөө, Чингис хааны сэрэг дүр бүхий Ум уул, соёмбот толгой зэрэг 14  газрууд байдаг. ====Гадаад харилцаа хамтын ажиллагаа==== Дүүргийн гадаад харилцаа 2000 оноос эрчимтэй хөгжиж БНСУ-ын Сөүл хотын Гуанжин дүүрэг, Дэгү хотын Со дүүрэг, Генгсан аймгийн Хаман сум, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ын Хөх хот, Эрээн хот, ОХУ Буриад улсын Улаан-Үд хотын Төмөр замын район зэрэг 10 гаруй хот, дүүргүүдтэй хамтын ажиллагаа тогтоон төрийн захиргаа, боловсрол эрүүл мэнд, спорт, бизнесийн чиглэлээр үр ашигтай ажиллаж байна.Тус дүүргийн нутаг дэвсгэрт АНУ,Англи, ОХУ, Герман,Өмнөд Солонгос, Хятад улсын хөрөнгө оруулалттай 400 гаруй үйлдвэр, аж ахуй нэгжүүд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд Дэлхийн зөн, Жайка, Адра, Койка, Гүүдхандс, Тайваны гэр бүлийг дэмжих сан, Их Британий хүүхдийг ивээх сан зэрэг 10 гаруй олон улсын байгууллагууд хүмүүнлэгийн болон боловсрол эрүүл мэндийн чиглэлээр хөрөнгө оруулалт хийж халамж үйлчилгээний тусламж дэмжлэгийг үзүүлж байна. ==== Боловсрол, соёл шинжлэх ухаан ==== Төрийн өмчийн 25 цэцэрлэг , Төрийн бус өмчийн 63 цэцэрлэгт  нийтдээ 11705 гаруй хүүхдүүд суралцан 350 гаруй  багш  сурган хүмүүжүүлж байна. Ерөнхий Боловсролын Төрийн өмчийн 17 сургууль , Төрийн бус өмчийн 10 сургууль нийтдээ  22333 сурагч бага дунд суурь бүрэн дунд боловсролыг эзэмшихийн сацуу нийт суралцагчдын 75 хувь нь гүнзгийрүүлсэн, сонгон дугуйланд хичээллэж байгаа бөгөөд 1500-аад багш ажиллаж байна. Дүүрэгт орших улсын, хувийн нийт 21 их дээд сургууль коллежид 19.800 оюутан суралцаж, 955 багш ажиллаж байна. ====Урлаг спорт==== Тус дүүргийн нутаг дэвсгэрт спортын ордон, аж ахуй нэгж байгууллага их дээд сургууль, коллэж ЕБС-ийн 18 спорт заал, хөл бөмбөгийн талбай 2, хөнгөн атлетикийн талбай 2, чийрэгжүүлэлтйг талбай 19 байдаг. Спортын самбо, жү-до, чөлөөт бөх, хөнгөн атлетик, дугуй хүндийн өргөлт, айзамт гимнастик, сагсан бөмбөг, волейбол зэрэг төрлүүд амжилттай хөгжиж байгаа бөгөөд тив, дэлхий улсын хэмжээнд дүүргийнхээ нэрийг алдаршуулсан алдартнуудаараа бид бахархдаг.Тус дүүрэгт дүүргийн соёлын ордон 1, нийтийн номын сан 1 их дээд сургууль, коллеж ЕБС-ын номын сан 37, түүх соёлын дурсгалт газар 14 оршдог. Мөн орчин үеийн стандартад нийцсэн 6000 хүний суудалтай спортын цогцолбортой. Түүнчлэн Монгол үндэстний баяр наадам жил бүр манай дүүрэг байрладаг Үндэсний төв цэнгэлдэх хүрээлэнд болдог билээ. ====Нийгмийн хамгаалал, эрүүл мэнд==== Тус дүүрэг нь нарийн мэргэжлийн болон суурь, анхан шатны тусламж үйлчилгээг чанартай шуурхай, хүртээмжтэй хүргэх ажлыг амжилттай зохион байгуулж ирсээр байгаа билээ.  Хан-Уул дүүрэгт  ЭМН-1, Нэгдсэн эмнэлэг 1,  өрхийн эмнэлэг 12, хувийн хэвшлийн эмнэлэг 18, ЭМН-ийн харьяа амбулатори 1, тосгоны хүн эмнэлэг 1, Сэргээн Засах Клиник Эмнэлэг, Оргил рашаан сувилал зэрэг эрүүл мэндийн 70 гаруй байгууллага иргэдэд нарийн  мэргэжлийн болон суурь тусламж үйлчилгээг хүргэж байна. Аялал, жуулчлал байгалийн үзэсгэлэнт газрууд Дүүргийн нутаг дэвсгэрт аялал жуулчлалын чиглэлээр 20 гаруй аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээрээс дурьдвал Нүхт,Чингисийн хүрээ, Дүнжингарав, Нармонтур, Буянт-Ухаа, Сонгины амралт, Их тэнгэр, Ханбогд цогцолбор зэрэг аялал жуулчлалын баазууд нь үзэсгэлэнт байгальтай дархан цаазат Хан Богд уулын амнуудад байрладаг. Жуулчны баазууд нь жилдээ 60-80 мянга гаруй жуулчид хүлээн авах хүчин чадалтай бөгөөд ОХУ,Герман, АНУ,Канад, Солонгос, Япон, Сингапур, Малайз зэрэг 30 гаруй орны жуулчид манай орны байгаль соёл зан заншилтай танилцдаг юм. ===Түүхэн замнал=== Халхын Түшээт хан Гомбодоржийн хөвгүүн Занабазарыг 1639 оны шарагчин туулай жил Монголын шарын шашны “Өндөр гэгээн” хэмээн өргөмжилж түүнд зориулан одоогийн Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутаг ”Ширээт цагаан нуур” хэмээх газарт Шар бөсийн орд барьж суулгаснаар Их Хүрээ буюу одоогийн нийслэл Улаанбаатар хотын үндэс суурь тавигдсан түүхтэй билээ. Хүрээ нь ийнхүү 1639-1672 онд Ширээ цагаан нуурт суурьшиж байгаад 1672-1686 онд Архангай аймгийн Өгий нуур сумын нутаг ”Улаан худаг” –т суурьшиж байх үед Галдан Бошигтын түрэмгийлэлд өртөж тэндээсээ нүүж одоогийн Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг “Хийдийн сарьдаг “ гэдэг газарт суурьшсан байна. Хүн очихын аргагүй битүү шугуйтай энэ газарт 2 жил орчим болжээ. Үүний дараа Өвөр-Монголын Нутаг Долнуурт арваад жил суурьшиж байсан судалгаа бий юм. ===Бэлгэдэл=== [[File:B0b8c09f3d33ec4e.jpg|thumb|left|Билэгдэл]] Богд хан уулын онгон шүтээн Хангарьд буюу Дүнжингарав юм. Монголчууд гэгээн мэргэн гэсэн утгатай Богд гэдэг үгийг нэн эрхэмлэн хүндэтгэсэн зүйлдээ өгдөг учир энэ уулыг Богдхан гэх болжээ. Дээр үед мөн уулыг Богд Дүнжингарав гэж нэрлэдэг байжээ. Улаанбаатар хот дөрвөн их уулын хооронд байдгаас зөвхөн Богд Уул л Богдхан цолтой хайрхан юм . '''''Соёмбо''''': Монголын ард түмэн өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван үед гал мэт мандан бадарч, наран мэт хурц шулуун, хуяг мэт бат бэх байж, загас мэт сонор соргог, өнөр өтгөн явж, арга билгээ хослон, төмөр хэрэм лугаа төр улсаа батлан хамгаалъя гэсэн утгатай. '''''Чандмань, цац суварга''''': Дорно дахины билэгдэл нь бүх юмс мод ус шороо гурваас тогтсон гэсэн гүн ухаан байгаль орчныг хамгаалах гэсэн билэгдэлтэй холбоотой. '''''Очир''''': Тэнгэрийн цахилгаан ялагдашгүй, эрчим хүч төдийгүй, бат цайз, оюун ухаан хүч чадлын өрнөлийг билэгдэнэ. Цээжиндэх араа: Ажил хөдөлмөр, “Ажилчны дүүрэг” гэсэн утга санааг илэрхийлнэ. '''''Тууз''''': Эдийн дээж ариун цагаан хадаг гэж үзэж хавсарга болгон хэрэглэсэн. '''''Өнгөний билэгдэл''''': Хөх тэнгэрийн өнгө мөнх орших, үүрд, үнэнч шударга уудам сэтгэл найрсаг сайхныг, шар алтны өнгө хайр сэтгэл сүрлэг бадрангуй эрэлхэг зориг сүр хүчийг, Улаан баяр баясгалан цог жавхлан мандан бадрахыг, цагаан цэвэр ариун үнэнч шударгыг, ногоон үхэшгүй мөнх амар амгалан, үржин өсөн дэлгэрэхийг билэгдэнэ. ==Хороодын байршил== {| class="wikitable" ! Хороо ! Хан уул дүүргийн хороодын байршил ! Танилцуулга |- |1-р хороо |19-р хороолол 120 мянгат, Богдын музейнээс урагш |Хан-уул дүүргийн 1 дүгээр хороо нь 33.8 га газар нутагтай бөгөөд нийт нутгийг байшин барилга, зам талбай эзэлдэг, Баруун талаараа Хан-уул дүүргийн 2 дугаар хороотой, зүүн талаараа Хан-уул дүүргийн 15 дугаар хороотой, хойд талаараа Сүхбаатар дүүргийн 1 дүгээр хороотой, урд талаараа Хан-уул дүүргийн 11 дүгээр хороотой тус тус хиллэлдэг. Нийт 2411 өрхийн 10922 хүн амтай. Хороо нь 120 мянгат хороололын 8 дугаар байрны 15 тоотод үйл ажиллагаагаа явуулдаг болно. |- |2-р хороо |19-р хороолол Жаргалан үйлчилгээний төв |Хан-Уул дүүргийн 2-р хороо нь 28.9 га газар нутагтай бөгөөд нийт нутгийг байшин барилга, зам талбай эзэлдэг. Зүүн талаараа Хан-Уул дүүргийн 1-р хороотой, урд талаараа Хан-Уул дүүргийн 15-р хороотой, баруун талаараа Хан-Уул дүүргийн 3-р хороотой хиллэдэг. Байшин хороолол түлхүү эзэлсэн, цөөн тооны гэр хороололтой, үйлдвэр аж ахуй нэгж байгууллага төвлөрсөн хороо юм. Нийт 2865 өрхийн 12238 хүн амтай |- |3-р хороо |19-р хороолол цагаан хаалга |Хан-Уул дүүргийн 3-р хороо нь 426.5 га газар нутагтай бөгөөд нийт нутгийг байшин барилга, зам талбай эзэлдэг. Хойд талаараа Баянгол дүүргийн 3-р хороо, зүүн болон урд талаараа Хан-Уул дүүргийн 2-р хороотой, баруун талаараа Хан-Уул дүүргийн 4-р хороотой хиллэдэг. Байшин хороолол түлхүү эзэлсэн, цөөн тооны гэр хороололтой, үйлдвэр аж ахуй нэгж байгууллага төвлөрсөн хороо юм. Нийт 3236 өрхийн 12162 хүн амтай. |- |4-р хороо |Яармаг, 34-р сургуулийн хажууд | 1936 онд анх аж үйлдвэрийн комбинатын дэргэд 7-р хороо 20 гаруй хоринтойгоор байгуулагдсан байна. Манай хороо нь одоогийн ХУД-ийн нэгдсэн эмнэлэг, Хүнсний техник мэргэжлийн сургуулийн орчимд 2,3 дугаар хорин гэж хашаагүй ил задгай олон өрх айл суурьшиж байжээ. Нийт 4443 өрхийн 14898 хүн амтай. |- |5-р хороо |Яармаг, яармагийн 2-р буудлын ард талд |Хан-Уул дүүргийн 5-р хороо нь 151.3 га газар нутагтай. Урд, зүүн, баруун талаараа ХУД 4-р хороо, 6-р хороо, 8-р хороотой хиллэдэг. Нийт 1337 өрхийн 5175 хүн амтай. |- |6-р хороо |Яармаг, амбулатор 1-ийн хажууд |Хан-Уул дүүргийн 6-р хороо нь яармагийн 3-р буудлын гүүрний жалганаас эцсийн буудлын хооронд, урд талаараа Богд Хан уулын Нүхтийн ам, Туул голын урд хэсгийг хамарч баруун талаараа 7-р хороо, зүүн талаараа 5-р хороотой хиллэн нийт 87 га газар нутаг дэвсгэртэй. Нийт 1735 өрхийн 6497 хүн амтай. |- |7-р хороо |Яармаг, 60-р сургуулийн хойд талд |Хан Уул дүүргийн 7-р хороо нь анх 1966 онд үүсэн байгуулагдсан яармагийн хуучин, шинэ автобусны буудлыг хамарч зүүн талаараа 6-р хороотой, урд талаараа Нисэхийн төв зам, баруун талаараа 8-р хороо, хойд талаараа Туул голын хойт далангаар тус тус хиллэж 101.9 га нутгийг хамардаг, хөрс нягтралтай, үржил шим дунд зэрэг, газрын төлөв байдалд өөрчлөлт ороогүй гадаргатай. |- |8-р хороо |Яармаг, 60-р сургуулийн баруун хойд талд | Хан-Уул дүүргийн 8-р хороо нь ажилчны районы 13-р хороо "одоогийн 7-р хороо"-оос 1974 онд ажилчны районы 20-р хороо болон суурьшиж байгаад 1992 онд Хан-Уул дүүргийн 8-р хороо болон зохион байгуулагдсан. Тус хороо нь урд талаараа "Богд-Хан" уул, баруун талаараа 16-р хороо, зүүн талаараа 7-р хороо хойд талаараа туул голын ай сав газар нийт 4520.8 га газар нутгийг эзлэн оршдог. |- |9-р хороо |Нисэх, 107-р анги |Тус хороо нь 1957 онд нисэх буудлын харъяа хороо болж анх үүссэн бөгөөд 1967 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Орон сууц гудамжны хорин эртэй нутгийн анхан шатны нэгж болон байгуулагдаж улмаар Буянт-Ухаа дэнж дээр ажилчны районы 12-р хороо болон өргөжсөн тус дүүргийн ууган хороодын нэг юм. |- |10-р хороо |Нисэх, 7-р байр |Хан-Уул дүүргийн 10-р хороо нь анх 1957 онд Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор байгуулагдан, 1987 он хүртэл Хорин нэртэйгээр ажиллаж байгаад, хүн амын төвлөрөл ихэссэнтэй холбогдуулан,1987 оноос Ажилчны районы 15-р хороо болон өөрчлөгдсөн. |- |11-р хороо |Зайсан |Хан-Уул дүүргийн 11 дүгээр хороо нь хойд талаараа Төв цэнгэлдэх хүрээлэн, Зүүн талаараа Их тэнгэрийн ам, Урд талаараа Богдхан уул Бугын сангийн аж ахуй, Баруун талаараа Яармагийн гүүр хүртэлх нутгаар бусад хороодоосоо зааглагддаг. |- |12-р хороо |Биокомбинат |Хан-Уул дүүргийн 12 дугаар хороо нь тус дүүргийн 10,13,14 дүгээр хороо болон СХД-ийн 20 дугаар хороотой хиллэдэг бөгөөд Сонгино хайрхан уулын бэл Хатан туулын хөвөөнд оршдог. |- |13-р хороо |Туул тосгон | Хан-Уул дүүргийн 13-р хороо Туул Тосгон нь Монгол Улсын Засгийн газрын 1995 оны 2-р сарын 14-ны өдрийн 23 тоот тогтоолоор байгуулагдсан.Нийт 5672 га нутаг дэвсгэртэй, зүүн талаараа 12-р хороо, хойд талаараа СХД, баруун болон урд талаараа Төв аймгийн Алтанбулаг сумтай тус тус хиллэдэг. |- |14-р хороо |Өлзийт хороолол |Хан-Уул дүүргийн 14 дүгээр хороо нь Айцын давааны өвөрт Бурхант уулын урд дэнж дээр, Түргэний голын сав нутагт оршдог. Тус хороо Улаанбаатар хотоос 28 км-ийн зайтай, 15113 га нутаг дэвсгэртэй. 1768 өрхийн 5747 хүн амтай. |- |15-р хороо |Стадион, Нархан ,Жаргалан |Хан-Уул дүүргийн 15 дугаар хороо нь ХУД урдуураа 18-р хороо, баруун талаараа ХУД 1-р хороотой хиллэдэг. Нийт 3784 өрхийн 13354 хүн амтай. |- |16-р хороо |Нисэх 2-р байр |Хан-Уул дүүргийн 16-р хороо нь урд, баруун талаараа ХУД-ийн 10-р хороотой, хойд талаараа ХУД-ийн 9-р хороотой, зүүн талаараа ХУД-ийн 8-р хороотой хиллэдэг.Тус хороо нь 200 га талбай бүхий нутаг дэвсгэртэй, 3801 өрхийн 14104 хүн амтай. |- |17-р хороо |Удирдлагын академийн хажууд 48-р байр 1 давхар |Хан-Уул дүүргийн 17-р хороо нь урд талаараа ХУД 11-р хороо, баруун талаараа ХУД 19-р хороо, хойд талаараа ХУД 18-р хороотой хиллэдэг. Нийт 2845 өрхийн 10277 хүн амтай. |- |18-р хороо |Оргил рашаан сувилалын хойно өөрийн байр |Хан-Уул дүүргийн 18-р хороо нь урд талаараа ХУД 11-р хороо, хойд талаараа ХУД 15-р хороотой хиллэдэг. Нийт 1707 өрхийн 6124 хүн амтай. |- |19-р хороо |115-р сургуулийн баруун талд |Хан-Уул дүүргийн 19-р хороо нь урд талаараа ХУД 11-р хороо, хойд талаараа ХУД 1,2-р хороо, баруун талаараа ХУД 10-р хороо, ХУД 17,18-р хороотой хиллэдэг. Нийт 2978 өрхийн 10908 хүн амтай. |- |20-р хороо |Ивээл хотхоны хажууд өөрийн байр |Хан-Уул дүүргийн 20-р хороо нь урд талаараа ХУД 11-р хороо, баруун талаараа 3-р хороо, зүүн талаараа ХУД 19-р хороотой хиллэдэг. Нийт 2725 өрхийн 9798 хүн амтай. |- |21-р хороо |Буянт-ухаа 2 хотхон 1017 байр 1 давхар |Хан-Уул дүүргийн 21-р хороо нь урд талаараа ХУД 14-р хороо, баруун талаараа ХУД 10,12-р хороотой, зүүн талаараа 8-р хороо, хойд талаараа 16-р хороотой хиллэдэг. Нийт 1725 өрхийн 6047 хүн амтай. |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Улаанбаатарын дүүрэг}} [[Ангилал:Улаанбаатарын дүүрэг]] [[Ангилал:Хан-Уул дүүрэг| ]] 73wyripai1ntp47y8vc06lizj1fi40p 0 9091 866123 865375 2026-08-14T06:40:57Z Enkhsaihan2005 64429 866123 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь улс}} {{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Унгар | common_name = Унгар | native_name = {{native name|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_type = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{native name|hu|"[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}</ref><br />({{Lang-mn|"Төрийн дуулал"}})<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}} | capital = [[Будапешт]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Унгар хэл]]<ref name="Flaw" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98.3% [[Унгарчууд‎]] | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]] | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]] | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]] | 1% тунхаглаагүй<ref group="note">Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2022 тооллого | religion_year = 2011 тооллого | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}} | demonym = [[Унгарчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бака Андраш]] | leader_title2 = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мадьяр Петер]] | leader_title3 = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = [[Форстхоффер Агнеш]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Унгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Унгарын гүнт улс]] | established_date1 = 895<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event2 = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]] | established_date2 = 12 сарын 25, 1000 он<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event3 = [[1222 оны Алтан бух]] | established_date3 = 4 сарын 24, 1222 он | established_event4 = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}} | established_date4 = 8 сарын 29, 1526 он | established_event5 = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}} | established_date5 = 9 сарын 2, 1686 он | established_event6 = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1848 он | established_event7 = [[Австри-Унгар]] | established_date7 = 3 сарын 30, 1867 он | established_event8 = [[Трианоны гэрээ]] | established_date8 = 6 сарын 4, 1920 он | established_event9 = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 10 сарын 23, 1989 он | established_event10 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]] | established_date10 = 3 сарын 12, 1999 он | established_event11 = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]] | established_date11 = 5 сарын 1, 2004 он | area_km2 = 93,030<ref name=area>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 108 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.7<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = 9,678,000<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}</ref>|| | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 92 | population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78 | GDP_PPP = {{increase}} $427 тэрбум<ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,907<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $188 тэрбум<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 58 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 57 | Gini = 28.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.846 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 46 | currency = [[Унгарын форинт|Форинт]] | currency_code = HUF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = жжжж.сс.өө. | drives_on = баруун | calling_code = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]] | patron_saint = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]] | cctld = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}} | footnote_a = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй. == Түүх == 235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. [[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг<ref>[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007</ref> болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]<ref>{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}</ref> дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино. Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан<ref>[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |url-status=dead }}</ref>. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог<ref>http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf</ref><ref>[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд<!-- Bot generated title -->]</ref>. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг. == Хүн ам == 2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна. Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг. Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. == Төрийн тогтолцоо == Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'') юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм. 2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Орон нутаг == {| class="wikitable" |- style="background-color:#ffd700;text-align:left" ! Газар (орон) <br> [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]] ! Муж (бүс) <br> [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]] ! Аймаг (хошуу) <br> [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]] ! Хүн ам <br> (2012) |- | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв газар) | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв муж) | [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041 |- | [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048 |- | rowspan=9 | [[Дунантуль]] <br> (Дунайн цаад газар) | rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын төв муж) | [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581 |- | [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200 |- | [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565 |- | rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өрнөд муж) | [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827 |- | [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458 |- | [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өмнөд муж) | [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907 |- | [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850 |- | [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116 |- | rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]<br> (Умард газар ба<br> Нам доор газар) | rowspan=3 | [[Умар Унгар]] <br> (Унгарын умард муж) | [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261 |- | [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336 |- | [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933 |- | rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] <br> (Умард нам доор газар) | [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037 |- | [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128 |- | [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] <br> (Өмнөд нам доор газар) | [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312 |- | [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740 |- | [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366 |- style="background: #f0f0f0;" | 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731 |} == Эдийн засаг == Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна. Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм. Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг). Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм. Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг. 2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай. === Аж үйлдвэр === * Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL. * Автомашин үйлдвэрлэл: ** Suzuki (Эстергом хотод); ** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»; ** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот); ** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод; ** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод. * Химийн аж үйлдвэр: ** BorsodChem (Боршодхем); ** TVK. * Эм зүйн аж үйлдвэр: ** Gedeon Richter; ** Egis. Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд: * экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%; * импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%. == Боловсролын тогтолцоо == Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан. == Тэмдэглэл == {{reflist|group="note"}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [http://www.hungarianhistory.com History of Hungary – The Corvinus Library] * [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition * [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database] * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}} * [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Унгар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] evacdol09x58xsuzg4l9h5xt5dyuay0 0 9347 866087 856144 2026-08-14T02:03:22Z Zorigt 49 866087 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Нью-Брансвик | гадаад_нэр = {{Lang-en|New Brunswick}}<br />{{Lang-fr|Nouveau-Brunswick}} | хоч = | далбаа = Flag of New Brunswick.svg | сүлд = Stemma del New Brunswick.jpg | газрын_зураг = New Brunswick, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Spem reduxit''<br /><small>("Итгэл сэргээгдэв")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]] (Канадын үндсэн хуулиараа хоёр хэлтэй цорын ганц муж) | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Хөх ягаан алаг нүдэн цэцэг | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Гүгэлт жодоо | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Хар магнайт хөх бух | нийслэл = [[Фредериктон, Нью-Брансвик|Фредериктон]] | том_хот = [[Сент-Жон, Нью-Брансвик|Сент-Жон]] | том_метро = Метро Монктон | ерөнхий_сайд = [[Шон Грэхэм]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Нью-Брансвикийн Либерал Холбоо|Либерал]] | захирагч = [[Эрмэнэгилде Шиассон]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = NB | шуудангийн_код = E | нутаг_байр = 11 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 72,908 | хуурай_газар = 71,450 | ус = 1,458 | усны_эзлэх_хувь = 2.0 | хүн_ам_байр = 8 | хүн_ам = 751,527 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 10.50 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = $25.221 тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 8 | нэг_хүнд_ДНБ = C$33,664 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 12 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 1 | элссэн_огноо = 1867 оны долдугаар сарын 1 | цагийн_бүс = -4 | танхимын_суудал = 10 | сенатын_суудал = 10 | ISOкод = CA-NB | вэбсайт = www.gnb.ca }} [[Файл:New Brunswick Legislative Building- Fredericton- New Brunswick-20170718.jpg|280px|thumb|Нью-Брансвик - Legislative Building]] '''Нью-Брансвик''' ([[Франц хэл|францаар]]: ''Nouveau-Brunswick'') нь Канадын далайн эргийн гурван мужийн нэг бөгөөд үндсэн хуулинд заасан хоёр хэлтэй ([[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]]) цорын ганц муж болно.<ref>[[Section Sixteen of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].</ref> Мужийн нийслэл [[Фредериктон]] хот болно. Канадын статистикийн алба мужийн хүн амыг 2008 оны байдлаар 751,527 гэж тооцоолсон ба хүн амын олонхи нь англи хэлтэй боловч франц хэлтэй цөөнхийн томоохон бүлэг (32%) байдаг нь гол төлөв [[Акади]] гаралтай юм. Мужийн нэр нь хойд [[Герман]]ы [[Брауншвайг]] хотын нэрний англи болон франц орчуулгаас гаралтай. Брауншвайг нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын Ван Ханноверын III Жоржийн өвөг дээдсийн нутаг юм. == Тайлбар == {{reflist}} == Лавлах материал == <div class="references-small"> * L. W. Bailey and D. R. Jack, ''Woods and Minerals of New Brunswick'', (Fredericton, 1876) * William H Benedict. ''New Brunswick in history'' (2001) * S. D. Clark; ''Movements of Political Protest in Canada, 1640-1840'' University of Toronto Press. 1959. * Tim Frink. ''New Brunswick: A short history'' (1997) * W. Reavley Gair and Reavley W. Gair. ''A Literary and Linguistic History of New Brunswick'' (1986) * James Hannay, ''History of New Brunswick'', (St. John, 1909) * William Kingsford, ''History of Canada'', (London, 1887-98) * Greg Marquis; "Commemorating the Loyalists in the Loyalist City: Saint John, New Brunswick, 1883-1934" ''Urban History Review'', Vol. 33, 2004 * M. H. Perley, ''On the Early History of New Brunswick'', (St. John, 1891) * A. R. C. Selwyn and G. M. Dawson, ''Descriptive Sketch of the Physical Geography and Geology of the Dominion of Canada'', (Montreal, 1884) * Robert Summerby-Murray; "Interpreting Deindustrialised Landscapes of Atlantic Canada: Memory and Industrial Heritage in Sackville, New Brunswick" ''The Canadian Geographer,'' Vol. 46, 2002 * William Menzies Whitelaw; ''The Maritimes and Canada before Confederation'' Oxford University Press, 1934 * A. B. Willmott, ''The Mineral Wealth of Canada'', (London, 1898) </div> == Цахим холбоос == {{Commonscat|New Brunswick|Нью-Брансвик}} * [https://web.archive.org/web/20120406055318/http://www.gnb.ca/ Official site of the Government of New Brunswick] * [http://www.culture.ca/explore-explorez-e.jsp?category=521&page=1 Maritime provinces history & culture -- links]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090315042818/http://gnb.ca/cnb/nb/Symbols-e.asp Symbols of New Brunswick] * [http://www.nbm-mnb.ca New Brunswick Museum] * [https://web.archive.org/web/20090509075243/http://bridges.nblighthouses.com/ New Brunswick Covered Bridges] * [https://web.archive.org/web/20201025013114/http://www.nblighthouses.com/ New Brunswick Lighthouses] * [https://web.archive.org/web/20150511165503/http://globalgenealogy.com/links/canada-nb.htm Historical and Genealogical Resources of New Brunswick] historical census, birth marriage and death records, immigration, settlement, biography, cemeteries, burial records, land records, First Nations and more * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian history & genealogy storehouse. * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-2364/politics_economy/nb_elections/ From Louis to Lord: New Brunswick Elections, 1960-2003] * [https://web.archive.org/web/20130530044128/http://fencenbhighways.com/ Fence New Brunswick's Highways] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Нью-Брансвик| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] pupndjbikkqqwz4migzo7en06l7f5m9 0 16302 866089 856053 2026-08-14T02:03:52Z Zorigt 49 866089 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 11''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 131 дахь ([[өндөр жил]] бол 132 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 234 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 330 - Византийн эзэнт гүрэн "Нова Рома" болгон нэрээ өөрчлөв. Гэвч олон нийтэд Константинополь нэрээрээ алдаршсан юм. * 868 - Хятадад "[[Очир эрдэнийн судар]]" хэвлэгдэв. Энэ нь дэлхийн хамгийн анхны хэвлэмэл ном байсан билээ. * 912 - Византийн эзэнт гүрний хаан ширээнд Александер суужээ. * 1310 - Францын хаан IV Филип хаан "Баатруудын темплар"-ын 54 гишүүнийг тэрс үзэл гаргасан хэргээр галдан шатаажээ. * 1502 - Суут аялагч Кристофер Колумб Америк руу хийх сүүлийн аялалдаа гарчээ. Тэрбээр энэ удаад Кадиз хотод хүрсэн юм. * 1647 - Шинэ Амстердам буюу одоогийн [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] захирагчаар Петер Стайвесант сонгогджээ. * 1672 - Франц-Голландын дайн: Францын [[XIV Луи]] хааны зарлигаар Голландад халдан довтлов. * 1745 - Англи-Голланд-Ханноверын хамтарсан цэргийн анги Францын армийг буулган авчээ. * 1792 - Америкийн судлаач, худалдаачин Роберт Грей Колумб гол руу хийх эхний аялалдаа гарав. * 1812 - Британийн ард нийтийн танхимын лобби өрөөнд Их Британийн Ерөнхий сайд Спенсер Персеваль халдлагад өртөн амиа алдав. Түүнд тэрс үзэлтэн Жон Беллингхэм халдсан билээ. * 1813 - Австралийн үзэсгэлэнт хайрхан Хөх нурууг Уиллиам Лоусон, Григори Блекслэнд, Уиллиам Вентуорт нар илрүүлжээ. * 1846 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жеймс К.Полк Мексикт дайн зарлах эсэхийг Конгрессоос асуужээ. Үүнээс хойш ердөө хоёр хоногийн дараа Мексик-Америкийн дайн эхэлсэн юм. * 1857 - Энэтхэгийн босогчид Британийн эсрэг бослого дэгдээжээ. * 1858 - [[Миннесота]] муж нэгдсэн улсын 32 дахь муж болов. * 1867 - Люксембург тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1891 - Хаант Оросын угсаа залгамжлах хунтайж Николай Александрович сэлэмтэй халдлагад өртөн толгойндоо хүнд гэмтжээ. Тэрээр Грек болон Данийн ханхүү Гиоргийг хамгаалахдаа ийнхүү шархадсан байна. * [[1910]] - [[АНУ-ын Конгресс]] Монтана мужид Глейсерийн үндэсний дархан цаазат газрыг байгуулах шийдвэр гаргажээ. * 1918 - Умард Кавзазын уулын Бүгд найрамдах улс албан ёсоор байгуулагдав. * 1927 - АНУ-ын Кино урлагийн академи байгуулагджээ. * 1942 - Америкийн богино өгүүллэгийн мастер Уиллиам Фолкнерийн "Мосес буцсан нь" туужийн цоморлиг худалдаанд гарчээ. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Америкийн цэргүүд Атту арлыг эзлэх тулааныг эхлүүлэв. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Густафийн гол замын ойролцоо холбоотны арми сөргөлдөгч талуудын эсрэг гол довтолгооноо эхлүүлжээ. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Окинава]] арал руу довтолхоор явсан АНУ-ын онгоц тээвэрлэх "Банкер Хилл" хөлөг далайн шуурганд өртөн сүйрчээ. Хөлгийн багийн 346 хүн бүгд амиа алджээ. * 1949 - [[Сиам|Сиамийн]] эзэнт гүрэн Тайланд болгон нэрээ өөрчилжээ. Энэ нь тус улсын түүхэнд нэрээ өөрчилсөн хоёр дахь тохиолдол болсон юм. Өмнө нь 1939 онд Тайланд гэж нэрээ өөрчилсөн ч олонд төдийлөн түгэхгүй байсаар 1949 онтой золгожээ. * 1960 - Израилийн тагнуулын албаны 4 ажилтан Нацистын Германы өндөр тушаалын офицер Адольф Эйхманныг баривчилжээ. Тэрээр Рикардо Клемент нэртэй нууцаар амьдарч байсан аж. * 1972 - АНУ-ын [[Невада]] мужид орших туршилтын талбайд цөмийн туршилт үйлдэв. * 1973 - [[Пентагон|Пентагонтой]] холбоотой мэдээллийг олон нийтэд цацсан Даниел Эллсбергийг Нью-Йорк Таймс сонинд уучлал хүссэн нийтлэл хэвлүүлэхийг Засгийн газраас шаардав. * 1985 - Английн хөлбөмбөгийн Бредфорд Сити клубийн цэнгэлдэхэд гал гарч 56 хүн амиа алдан, 200 гаруй хүн гэмтэж бэртжээ. * 1987 - [[Нацист Герман|Нацист Германы]] офицер Клаус Барбид холбогдох дайны хэргийг [[Лион]] хотноо шүүж эхлэв. * 1995 - Цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх гэрээнд дэлхийн 170 гаруй улс нэгдэн гарын үсэг зуржээ. * 1996 - Дэлхийн дээвэр гэгдэх Эверэстийн оргилд авирч явсан уулчид замдаа осолдож есөн уулчин амиа алдав. * 1997 - Алдарт [[IBM]] компанийн хөгжүүлсэн "Гүн цэнхэр" компьютер дэлхийн шатрын аварга [[Гарри Каспаров|Гарри Каспаровтой]] сонгодог өргөөр тулж улмаар Г.Каспаровыг буулган авсан юм. Ингэснээр дэлхийн аваргыг хожсон анхны компьютер болон түүхэнд үлджээ. * 1998 - Энэтхэгийн Засгийн газар Похран хотод цөмийн зэвсгийн туршилтыг газар доор үйлдэв. * 2000 - Чеченийн хоёрдугаар дайн: Ингушеттийн бүгд найрамдах улсад Чеченийн босогчид Оросын цэргийн хүч рүү дайрав. * 2011 - Испанид 5.1 магнитудын хүчтэй газар хөдөлжээ. * 2013 - Туркийн Рэйханли хотод бөмбөг дэлбэрч 52 хүн амиа алдав. * 2014 - Конгийн төв цэнгэлдэхэд хөлбөмбөг үзэж байсан үзэгчид хэтэрхий их байсны улмаас шахцалдаан үүсч 46 хүн амиа алджээ. * 2016 - Иракийн нийслэл [[Багдад]] хотод "Исламын улс" бүлэглэл бөмбөг дэлбэлж 120 гаруй хүн амиа алдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1694 - Лихтенштейний гүнж Мариа Тересиа (1772 онд нас барсан) * 1752 - Германы алдарт антропологич, физикч Йоханн Фридрих Блюменбах (1840 онд нас барсан) * 1852 - АНУ-ын 26 дахь Дэд Ерөнхийлөгч Чарльз В.Фейрбэнкс (1918 онд нас барсан) * 1869 - Олимпын хүрэл медальт Английн талбайн теннисч Арчибалд Уорден (1943 онд нас барсан) * 1890 - Олимпын аварга Норвегийн гурван төрөлтийн тамирчин Хельге Лөвланд (1984 онд нас барсан) * [[1904]] - Испанийн суут зураач, найруулагч, [[Сальвадор Дали]] (1989 онд нас барсан) * 1916 - Нобелийн шагналт Испанийн зохиолч Камило Хосе Села (2002 онд нас барсан) * 1918 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Ричард Фейнман (1988 онд нас барсан) * 1924 - Нобелийн шагналт Английн физикч Энтони Хьюш * 1932 - Загварын алдарт Валентино брендийг үндэслэгч [[Валентино Гаравани]] * 1937 - Олимпын хошой, Дэлхийн таван удаагийн аварга Унгарын нэрт туялзуур сэлэмч Илдико Уйлаки Рейто * 1946 - Хиймэл зүрхийг зохион бүтээсэн Роберт Ярви * 1968 - "Эдгар", "Хитч", "Линдон Жонсон" киноны од Америкийн жүжигчин [[Жеффри Донован]] * 1972 - Олимпын хүрэл, дэлхийн гурван удаагийн аварга Чехийн гурван төрөлтийн тамирчин Томаш Дворак * 1977 - Олимпын хошой мөнгө, Дэлхийн таван удаагийн аварга Финландын цанатай үсрэгч Янне Ахонен * 1986 - Францын хөлбөмбөг Абу Диаби * 1987 - Олимп, тивийн хошой аварга Румын улсын гимнастикч Моника Рошу * 1988 - Америкийн загвар өмсөгч Блак Чайна * 1989 - Мексикийн хөлбөмбөгч Жиовани дос Сантос * 1992 - Бельгийн хаалгач Тибо Куртуа ** Испанийн хөлбөмбөгч Пабло Сарабиа * 1994 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгө хүрэл медальт Этиопийн гүйгч Хагос Гебривет == Нас барсан алдартнууд == * 1304 - Монголын эзэнт гүрний хаан [[Газан]] (1271 онд төрсөн) * 1686 - Германы физикч Отто фон Герик (1602 онд төрсөн) * 1778 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Питт (1708 онд төрсөн) * 1812 - Их Британийн Ерөнхий сайд Спенсер Персеваль (1762 онд төрсөн) * 1889 - Амттаны алдарт Кадбюри компанийг үндэслэгч Жон Кадбюри (1801 онд төрсөн) * 1891 - Францын физикч Эдмон Беккерел (1820 онд төрсөн) * 1920 - Америкийн дээрмийн бүлэглэлийн толгойлогч Жеймс Колосимо (1878 онд төрсөн) * 1963 - Нобелийн шагналт Америкийн физиологич Херберт Спенсер Гассер (1888 онд төрсөн) * 1981 - Нобелийн шагналт Норвегийн химич Одд Хассел (1897 онд төрсөн) * 1988 - [[Ким Филби]] (1912 онд төрсөн) Британий тагнуулын газрын удирдах ажилтан, зөвлөлтийн тагнуулч. * 1996 - Нигерийн анхны Ерөнхийлөгч Намди Азикиве ([[1904]] онд төрсөн) * 2009 - Төв Африкийн бүгд найрамдах улсын Ерөнхий сайд Абел Гумбиа (1926 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{IDN}} Үндэсний зэвсэгт хүчний өдөр * {{IND}} Үндэсний технологийн өдөр * {{VNM}} Хүний эрхийн өдөр ---- {{Commonscat|11 May|5 сарын 11}} [[Ангилал:Өдөр|0511]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|11]] ifm0g97lukj575oitlxhh2l6c3x2kmo 0 18306 866140 774425 2026-08-14T08:56:27Z FAREO67 100041 866140 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = |name = Пётр Александрович Бадмаев |image = Badmaev P.A. 1913-16 Karl Bulla.jpg |image_size = 300 px |alt = |caption = |birth_date = [[1851 он]] |birth_place = Хаант Орос улс, Өвөр Байгалын Агын Буриадын тойрог |death_date = [[1920 он]] |death_place = [[ЗХУ]], Чесмены лагерийн Петербург хотын шорон |residence = [[Санкт-Петербург|Петербург хот]] |citizenship = Хаант Орос Улс, ЗХУ |nationality = Монгол (буриад) |ethnicity = Буриад |fields = Дипломат-Дорно дахиныг судлаач, Эм зүй, Төвөд судлаач |workplaces = |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = Дипломат-Дорно дахиныг судлаач, Төвөд эмч |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |religion = |signature = <!--(filename only)--> |signature_alt = |footnotes = }} '''Жамсран Бадмаев''' буюу '''Пётр Александрович Бадмаев''' (монгол нэр нь: Жамсран, 1851 онд төрж, 1920 онд нас барсан) — Төвөд эмнэлгийн эмч, улс төрийн зүтгэлтэн, орчуулагч, судлаач, дипломатч, томоохон худалдаачин, соён гэгээрүүлэгч, “Дорнод хязгаарын амьдрал” сониныг үүсгэн байгуулагч. Тэрээр Үнэн алдартны шашинтан болохдоо өөрийн шүтээн болох [[I Пётр]]ын нэрийг сонгосон бөгөөд эцгийн нэрийг нь хаанчилж байсан хүний ​​нэрээр өгдөг байсан тул '''Жамсран Бадмаев''' Пётр Александрович Бадмаев нэртэй болсон байна. Тэрээр Оросын [[II Николай]] хааны гэр бүл болон алдарт [[Григорий Распутин]] нарыг уламжлалт анагаах ухааны эм, тангаар эмчилж байсан. Төвөд, Монгол болон Чин улсыг Оросын бүрэлдэхүүнд оруулахыг Оросын хаадад зөвлөн ятгадаг байсан. == Намтар == Жамсран Бадмаев 1851 онд Өвөр Байгалын Агын буриадын гэр бүлд төржээ. Эцэг Бадмаев нь нэлээд чинээлэг, нөлөө бүхий хүн байсан учир хүүхдүүдээ багаас нь бичиг үсэгт сургаж, өндөр боловсрол эзэмшүүлжээ. Жамсран Бадмаевын ах Сультим /Чүлтэм/ төвөдийн анагаах ухааныг эзэмшин эмч болж алдаршсан юм. ХIХ зууны дундуур Өвөр Байгалд гарсан хижгийн тахалтай тэмцэх үеэр Сультим үнэхээр авьяас чадвартайгаа харуулсан тул Хаант засгаас түүнийг өндөр үнэлж, 1857 онд Николай хааны цэргийн эмнэлэгт уригдан очиж, туслах эмчээр ажиллаж байгаад 1860 онд өвчтөнийг бие даан эмчлэх эрх олж авчээ. Тэр Петербургт байхдаа ургамлын эмийн сан нээн ажиллуулснаас гадна профессор К.Ф.Голстунскийн хамт төвөдийн анагаах ухааны “Жуд-Ши” судрыг орос хэл рүү орчуулах оролдлого анх хийж байжээ. Гэвч тэр орос хэлийг, К.Ф.Голстунский төвөдийн анагаах ухааныг сайн мэддэггүй байсан учир энэ ажлаа бүрэн хэрэгжүүлж чадаагүй аж. Ах Чүлтэм нь С. Петербургт үнэн алдартны шашинд орж, Александр Александрович Бадмаев нэртэй болсон байна. Тэрээр III Александр хааны загалмайлсан эцэг нь болжээ. Нэгэнт үүсгэсэн үйл хэргийг нь үргэлжлүүлэх хүн хэрэгтэй байсан учраас дүү Жамсранг ах нь өөр дээрээ авахыг эцгээсээ хүсчээ. 1871 онд дүү Жамсран Эрхүүгийн гимназийг алтан медальтай төгсөөд Петербургт ах дээрээ очсон байна. Тэрээр 1871 онд тэр Петербургийн Их сургуулийн Дорно дахины салбарын хятад-монгол-манж хэлний ангид орж, сүүлдээ Цэргийн Анагаах ухааны академийн мэс заслын ангид сайн дурын сонсогч болжээ. Үүний зэрэгцээ ахынхаа эмийн санд ажиллаж, эм тан бэлтгэн, өвчин оношлох аргад суралцаж байв. Зуныхаа амралтаар Монгол, Төвөдөөр явж, төвөд эмнэлгийн ном судар цуглуулж, судалдаг байжээ. 1875 онд их сургуулиа онцсайн дүнтэй төгсөж, хаант Оросын Гадаад яамны Азийн хэрэг эрхлэх газарт алба хашин Хятад, Төвөд, Монголоор байнга явдаг болжээ. Пётр Бадмаев хүн эмчлэх ажлаа орхилгүй явсаар нэрд гарч, ихэс дээдэстэй мөн холбоотой болсон байна. 1893 онд Гадаад хэргийн яаманд ажиллахаа больж, бизнесийн салбарт ажиллаж эхэлжээ. Жамсран “Жүд-Ши” судрыг орос хэлээр орчуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж, ах нь төвөдөөс буриад руу, дүү нь буриадаас орос руу орчуулан амаар хэлэхэд хоёр нарийн бичгийн дарга тэмдэглэж авдаг байв. Мөн Жамсран Бадмаев сонгодог гимназийн хөтөлбөртэй буриад сургуулийг өөрийн хөрөнгөөр байгуулж, Дорно дахины салбарт орос биш үндэстний оюутнуудад зориулсан тэтгэлэг бий болгож байжээ. Тэрбээр Оросын хааны гэр бүлтэй ойр дотно байдгаа ашиглан, [[III Александр]] хааны загалмай зүүлгэсэн хүүгийн хувьд түүнтэй шууд харилцдаг байв. Хожим II Николайтай бичиг, захидлаар харилцдаг байжээ. 1893 онд Монгол, Хятад, Төвөдөд хэд хэдэн экспедиц хийсний дараа дипломатч Бадмаев "Азийн Дорнод дахь Оросын бодлогын зорилтын тухай" санамж бичгийг бичиж, эзэн хаан Александрт өргөн барьсан. Бадмаевын төлөвлөгөө нь асар том бөгөөд Монгол, Хятад, Төвөдийг Орост сайн дураараа нэгтгэх тухай тусгасан байв. Тэрээр Хятадад Манж Чин гүрний өдрүүд дуусаж байгаа гэж зөгнөж, хэрэв бид тэнд очихгүй бол англичууд ирнэ гэж анхааруулж байжээ. Тэр олон сая рублийн зээл авч “Торговый дом Бадмаева и К” хэмээх пүүс байгуулсан бөгөөд түүний захиргаа нь Читад байрлаж байв. Мөн Өвөр Байгалд мал өсгөх томоохон аж ахуй байгуулж, жин тээвэрлэх олон тооны тэмээ худалдан авчээ. Үүнээс гадна худалдааны хэд хэдэн мухлаг, зочид буудал, хэвлэх үйлдвэр нээж, 1895 онд монгол хэлээр гарсан анхны сонин болох “Дорнод хязгаарын амьдрал” (“Жизнь на восточной окраине”) сониныг орос, монгол хэлээр гаргаж эхэлжээ. 1894 оноос Бадмаевын пүүс Монголд үйл ажиллагаагаа явуулдаг болж, Өргөө дэх Оросын консулын газрын ойролцоо томоохон газар авч, дэлгүүр, агуулах, орон сууцны байшин барьжээ. Уг пүүс нэлээд далайцтай, дуулиантай ажиллаж эхэлсэн боловч цаашдаа нэг их амжилт олоогүй 1905 онд хаагджээ. Жамсран Бадмаев хааны гэр бүлийнхнийг эмчилдэг байсан бөгөөд ялангуяа хаан ширээг залгамжлагч Алексейг эмчилж байхдаа их нэрд гарсан юм. Үүний ачаар тэр Петербургт их нөлөөтэй хүн болж, хааныг тойрон хүрээлэгсдийн явцуу бүлэгт багтдаг байв. Тэр үеийн хүмүүсээс П.А.Б-т улс төрийн зүтгэлтнийх нь хувьд өгсөн олон тодорхойлолт байдаг. Тэдгээрт түүнийг олон янзаар тодорхойлсон боловч төрийн бодлогод ихээхэн нөлөөтэй гэсэн дүгнэлтийг бараг бүгдээрээ хүлээн зөвшөөрчээ. Тэрбээр засгийн газрын бүлгийн дотор нэлээд нөлөөтэй, ялангуяа Алс дорнодын бодлогын асуудлаар үлэмж үүрэгтэй хүн байжээ. 1911-1916 онуудад П.Г.Курлов, Г.А.Манташев нарын хамт Монголоор дайран Бээжин хүртэл төмөр зам барих төсөл анх боловсруулж асуудлыг анх санаачилж байсан юм. Тухайн үеийн тэргүүний сэхээтнүүдийн нэг Жамсран төвөдийн анагаах ухаан судлах, дипломат бодлого явуулах, багшлах, үйлдвэрлэл, худалдаа эрхлэх, орчуулга хийх, сонин гаргах зэрэг олон талт, өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулж байв. Тэрбээр монгол хэлээр гаргасан анхны сониныг үүсгэн байгуулж, түүнийг Монголд тарааж, Монгол орны тухай байнга мэдээлж, сонинд нийтэлж байсан томоохон хэвлэн нийтлэгч байснаараа сэтгүүл зүйн түүхэнд мөн үлджээ. 1917 онд Оросын "хоёрдугаар сарын хувьсгал"-ын дараа Пётр Бадмаев Хельсинки рүү цөлөгджээ. 1919-1920 оны өвөл Петроград хотын шоронд болон Чесме хорих ангид хоригдож байгаад 1920 оны 7-р сард нас баржээ. Түүнийг 1920 оны 8-р сарын 1-нд Петроград дахь Шуваловскийн оршуулгын газарт оршуулжээ. [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Төвөд эмч]] [[Ангилал:Төвөд судлаач]] [[Ангилал:Хэлмэгдсэн хүн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1851 онд төрсөн]] [[Ангилал:1920 онд өнгөрсөн]] 6a9y1gkng60zhvh4rogcq4v1da61k5f 0 20819 866097 865997 2026-08-14T02:08:26Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-44256-45|~2026-44256-45]] ([[User talk:~2026-44256-45|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 830196 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн Азийн хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Манж хэл | nativename = {{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ<br />ᡤᡳᠰᡠᠨ}} | image = Manju gisun.svg | imagescale = 0.2 | imagecaption = [[Манж цагаан толгой|Манж бичгээр]] бичсэн {{transliteration|mnc|Manju gisun}} («манж хэл») | states = [[Хятад]] | region = [[Манжуур]] | ethnicity = [[Манжууд]] | speakers = 20 төрөлх хэлтэн<ref>{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/18/language/mnc/ |title = Манжийн угсаатны судалгаа |date = 2016-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161217235916/https://www.ethnologue.com/18/language/mnc/ |archive-date=2016-12-17 |url-status=dead}}</ref> | speakers2 = Олон мянган хоёрдогч хэрэглэгчид<ref name="takungpao">{{cite news| url=http://news.takungpao.com/paper/q/2015/0426/2982819.html |script-title=zh:抢救满语振兴满族文化 | language=zh | date=2015-04-26 |access-date=2020-05-14 |archive-date=2017-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108152605/http://news.takungpao.com/paper/q/2015/0426/2982819.html}}</ref><ref name="chinanews">[https://web.archive.org/web/20220409052318/https://www.chinanews.com.cn/cul/2012/03-06/3720158.shtml China News (originally Beijing Morning Post): Manchu Classes in Remin University (Simplified Chinese)]</ref><ref name="ifeng">[https://web.archive.org/web/20200402064400/http://news.ifeng.com/gundong/detail_2011_12/12/11251077_0.shtml Phoenix Television: Jinbiao's 10-year Manchu Dreams]</ref> | date = 2007<!--same date in E17--> | ref = e18 | familycolor = Алтай | fam1 = [[Манж-Тунгус хэлний язгуур|Тунгус]] | fam2 = Өмнөд | fam3 = [[Зүрчид хэлнүүд|Зүрчид]] | fam4 = Манж–[[Сибе хэл|Сибе]] | script = [[Манж цагаан толгой]] | nation = {{flag|Чин улс}} | map2 = Lang Status 20-CR.svg | mapcaption2 = {{small|[[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн мөхөх аюулд орсон хэлнүүдийн атлас]]ын ангилалын системд "Мөхөх аюулд орсон" гэж ангилсан}} | iso2 = mnc | iso3 = mnc | glotto = manc1252 | glottorefname = Manchu | notice = IPA | ancestor = [[Зүрчид хэл]] }} '''Манж хэл''' (манж. {{юникодмонголжижиг|lang=mnc|ᠮᠠᠨᠵᡠ<br>ᡤᡳᠰᡠᠨ}}, ''manju gisun'') бол [[Алтай хэлний язгуур]]ийн [[Манж-Тунгус хэлний бүлэг|Манж-Тунгус хэлний бүлгийн]] Манжуурын дэд бүлэгт багтах хэл юм. [[Манж]] хэлээр [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Манж үндэстэн|Манж]], Тунгус, Эвэнк үндэстнүүд ярилцана. Бичгийн бичгийн систем нь монгол бичгээс санаа авч зохиосон Манж бичгийг ашигладаг. ==Гарал ба Хэв шинж== Манж хэл нь мөхсөн [[Зүрчид]] хэлнээс улбаатай бөгөөд түүхийн он удаан жилийн турш хувьсаж өөрчлөгдсөөр одоогийн хэв шинжээ олсон байна. 13-р зуунд Зүрчид угсааны [[Алтан улс]], [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсад]] эзлэгдсэнээр бүрэн сүйрсэн боловч 17-р зуунд Зүрчид угсааны үндэстэн гарч ирсэн нь Манж үндэстэн байсан. Тэдний хэл аялгуу нь мөхсөн Зүрчид хэлний хэв шинжийг хадгалсан манж хэл байлаа. Гэхдээ Манж хэл нь яг Зүрчид хэл биш бөгөөд түүхийн маш урт хугацааны туршид өөрчлөгдөн бий болсон шинэ хэл юм. Манж хэл нь [[Монгол хэл]] болон [[Хятад хэл|Хятад хэлний]] үгсээр баяжсан, дүрмийн хувьд аль алины шинжийг хадгалсан хэл юм. Хэл шинжээчид Манж хэлийг Алтай язгуурын хэлэнд багтаан үздэг бөгөөд хэлний гарал үүсэл нь хятадын хойд хэсэгт бүрэлдсэн гэж үздэг байна. [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] үед Манж хэл нь "Чин хэл", "Улсын хэл" гэх мэт нэршилтэй байсан бөгөөд нийт 25 гийгүүлэгчтэй. Үүний 3 нь хятад хэлнээс зээлдсэн туслах авиа юм. Үндсэн 6 эгшигтэй ба урт ба богиноор дуудна гэсэн ойлголт байдаггүй. Өгүүлбэрийн бүтэц нь Өгүүлэгдэхүүн нь эхэнд, тусагдахуун нь дунд, өгүүлэхүүн нь адагт гэсэн зохион байгуулалттай. Манж хэлэнд монгол хэлний нөлөө их бий. Юань улс унасны дараа ч зарим манж хүмүүс хэсэг хугацааны туршид монгол нэр авч хэрэглэсээр байжээ. Манж хэлний мөхөл 19-р зуунаас эхэлсэн ба 19-р зууны сүүл гэхэд манжийн хааны ордонд манжаар ярих хүн ховор болсон ч монголчууд манж хэл бичгийг сайн мэддэг хэвээр байв. Тэд монгол бичгээс санаа авч босоо бичдэг манж үсгийг зохиожээ. * *25 гийгүүлэгч нь Манж-Чин улсын үед хэрэглэж байсан гийгүүлэгч болно. Одоо 19 гийгүүлэгчтэй. ==Бичиг үсэг== {{гол|Манж бичиг}} [[File:Wikipedia in Manchu.jpg|thumb|Манж бичгээр Википедиа]] [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] засаж зохиосон Манж бичгийг ашигладаг. Нийт 35 үсэгтэй. Монгол бичигтэй адил үсэг нь эхэн, дунд, адагт орохдоо хувирал авдаг. ==Хэлзүйн Дүрэм== Манж хэлний үгсийн сан нь [[Нэр үг|Жинхэнэ нэр]], Төлөөний нэр, [[Үйл үг]], Тэмдэг нэр, Дайвар үг, [[Тооны нэр]], Орон цагийн нэр, Холбоос үг, Авиа дууриах үгс, Баймж үгс, Туслах үгс зэргээс бүтнэ. Өгүүлбэрзүй нь Алтай хэлний язгуурын гол шинж болох SOV (Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн) гэсэн дараалалтай. ===Харь хэлний тусгал=== Хятад хэлний "y" эгшиг Манж хэлний үгийн бүтцэд нөлөөлж ижилссэн байдаг бөгөөд үг зээлдэх аргаар монгол хэлнээс үг зээлдсэн байхыг харж болно. Жишээ нь: *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠮᠣᡵᡳ᠍ᠨ}}/morin - [[Морь]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᡨᡝ᠋ᠮᡝᠨ}}/temen - [[Тэмээ]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳ᠌ᠨ}}/sain - Сайн *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠰᠠᡳ᠌ᡴᠠᠨ}}/saikan - Сайхан *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᡵᠰᠠᠯᠠᠨ}}/arsalan - [[Арслан]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠪᡳ}}/bi - Би, миний г.м болно. *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᡥᠠᠨ}}/han - [[Хаан]] *{{MongolUnicode|lang=mnc|ᠪᠠᡨᡠᡵᡠ}}/baturu - [[Баатар]] ==Мөн үзэх== *[[Манж үндэстэн]] *[[Манж Чин улс]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Манж хэл| ]] [[Ангилал:Аюулд орсон хэл]] [[Ангилал:Хятадын хэл]] [[Ангилал:Тунгус хэлний бүлэг]] [[Ангилал:Манжуур]] l3vv4n1c8dh805qhbrprfq5kja0lk5k 0 21409 866025 856798 2026-08-13T15:00:18Z ~2026-44450-46 106771 866025 wikitext text/x-wiki '''Хошууд''' аймаг бол Зүүн монголоос гаралтай бөгөөд Ойрадыг дагаж Баруун зүг яваад Хошууд нэр авсан гэдэг. Анхлан Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улсын цэргийн хошууч манлай ангийг бүрдүүлж байжээ гэнэ. XV зууны үед Зүүн монголын дотоод зөрчлөөс салж [[Хасар]]ын угсааны [[Өрөгтөмөр]] ноён харъяат албатаа дагуулан Ойрадын [[Тогоон тайш]]ид дагаж урваснаар Хошууд аймаг үүсчээ. XVI зууны үед дөрвөн Ойрадын холбоог Хошуудын ноёд захирч байсан удаа бий. XVII зууны үед Хошуудын зарим хэсэг [[Хөх нуур|бас салж Хөх нуур]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэгт очиж суужээ. XVII зууны үед Хошуудын ноёд Ойрадын төрийн дээд эрхийг [[Цорос|Чорос]] аймгийнханд алдсан боловч Хөх нуур, [[Төвөд]]ийг захирсан [[Хошуудын хант улс]]ыг байгуулж, оршин тогтносоор байжээ. XVIII зууны үед Хошуудын хант улсыг Галдан бошогт мөхөөжээ. [[Зүүнгарын хаант улс|Тэд ийнхүү Зүүнгарын хаант улс]]ын цэрэгт [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|цохигдож мөхсөн]] бөгөөд [[Манж Чин улс|Манжийн Чин улс]] Төвөдөөс Зүүнгарын цэргийг хөөн гаргаснаар Хөх нуур, Төвөдийн газар нутаг Манжийн Чин улсын захиргаанд оржээ. Түүний дараа Хошууд, Төвөдүүд Манжийн эсрэг бослого гаргасан боловч дарагджээ. XX зууны үед Хошуудууд Хятадын ДИУ болон БНХАУ-ын захиргаанд орсон юм. Хошуудууд одоо үед Хөх нуур, Төвөд, [[Алшаа аймаг|Алшаа]], Эзний гол зэрэг газарт голлон нутаглах бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг]], [[Монгол Улс]]ын [[Ховд аймаг]]т цөөн тоогоор оршин суудаг. == Literature == * ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [https://www.academia.edu/5253542/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] * [https://web.archive.org/web/20170321171209/http://www.kalmykheritage.socanth.cam.ac.uk/en/kalmyksinrussia.php?classif=8 хошууд тухай видео] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] ecfba93ucbkkffk9krw9l9l4wjfxx6l 866026 866025 2026-08-13T15:09:41Z ~2026-44450-46 106771 866026 wikitext text/x-wiki '''Хошууд''' аймаг бол Зүүн монголоос гаралтай бөгөөд Ойрадыг дагаж Баруун зүг яваад Хошууд нэр авсан гэдэг. Анхлан Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улсын цэргийн хошууч манлай ангийг бүрдүүлж байжээ гэнэ. XV зууны үед Зүүн монголын дотоод зөрчлөөс салж [[Хасар]]ын угсааны [[Өрөгтөмөр]] ноён харъяат албатаа дагуулан Ойрадын [[Тогоон тайш]]ид дагаж урваснаар Хошууд аймаг үүсчээ. Халх боржигон угсаанаас ийнхүү Ойрадад нэг отог бий болжээ. XVI зууны үед дөрвөн Ойрадын холбоог Хошуудын ноёд захирч байсан удаатай аж. XVII зууны үед Хошуудын зарим хэсэг [[Хөх нуур|бас салж Хөх нуур]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] эрэгт очиж суужээ. XVII зууны үед Хошуудын ноёд Ойрадын төрийн дээд эрхийг [[Цорос|Чорос]] аймгийнханд алдсан боловч Хөх нуур, [[Төвөд]]ийг захирсан [[Хошуудын хант улс]]ыг байгуулж, оршин тогтносоор байжээ. XVIII зууны үед Хошуудын хант улсыг Галдан бошогт мөхөөжээ. [[Зүүнгарын хаант улс|Тэд ийнхүү Зүүнгарын хаант улс]]ын цэрэгт [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|цохигдож мөхсөн]] бөгөөд [[Манж Чин улс|Манжийн Чин улс]] Төвөдөөс Зүүнгарын цэргийг хөөн гаргаснаар Хөх нуур, Төвөдийн газар нутаг Манжийн Чин улсын захиргаанд оржээ. Түүний дараа Хошууд, Төвөдүүд Манжийн эсрэг бослого гаргасан боловч дарагджээ. XX зууны үед Хошуудууд Хятадын ДИУ болон БНХАУ-ын захиргаанд орсон юм. Хошуудууд одоо үед Хөх нуур, Төвөд, [[Алшаа аймаг|Алшаа]], Эзний гол зэрэг газарт голлон нутаглах бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг]], [[Монгол Улс]]ын [[Ховд аймаг]]т цөөн тоогоор оршин суудаг. == Literature == * ''Санчиров В. П.'' О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [https://www.academia.edu/5253542/_._-_2008._-_82_._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._-_82_p._in_Russian_ ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] * [https://web.archive.org/web/20170321171209/http://www.kalmykheritage.socanth.cam.ac.uk/en/kalmyksinrussia.php?classif=8 хошууд тухай видео] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] et2mksppbd6zblw02vwae3kmi41rlh4 0 22986 866075 862523 2026-08-14T01:43:46Z Zorigt 49 866075 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Готфрид Вильхельм Лайбниц | зураг = Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|250px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | тайлбар = Готфрид Вильгельм Лайбниц | төрсөн_огноо = 1646 оны 7-р сарын 1 | төрсөн_газар = [[Лайпциг]] | нас_барсан_огноо = 1716 оны 11-р сарын 14 (70 насандаа) | нас_барсан_газар = [[Ханновер]] | гарын_үсэг = Unterschrift Gottfried Wilhelm Leibniz deutscher Philosoph, Mathematiker, Physiker, Ingenieur.svg | ажил_мэргэжил = [[Математик]], [[Метафизик]], [[Логик]], [[Теодиси]] }} '''Готфрид Вильхельм фон Лайбниц''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Gottfried Wilhelm von Leibniz''; 1646 оны 7-р сарын 1-нд төрсөн - 1716 оны 11-р сарын 14-нд нас барсан) - Германы гүн ухаантан, логикч, математикч, механикч, дипломат, зохион бүтээгч, хэл зүйч. Берлиний Шинжлэх Ухааны Академийг үүсгэн байгуулагч, анхны ерөнхийлөгч, Лондоны Хатан хааны нийгэмлэгийн гишүүн (1673), Францын ШУА-ийн гадаад гишүүн. Тэрбээр бүтээлүүдээ голдуу [[Латин хэл|латин]] (~40%), [[Франц хэл|франц]] (~30%), [[Герман хэл|герман]] (~15%) хэлээр бичдэг байжээ. Лайбниц [[математикийн түүх]] болон [[философийн түүх|философийн түүхэнд]] томоохон байр суурийг эзэлдэг. Тэрээр [[хязгааргүй багын тоолол|хязгааргүй багын тооллыг]] [[Исаак Ньютон|Исаак Ньютоноос]] тусдаа хөгжүүлсэн ба [[Лайбницын тэмдэглэгээ|Лайбницын математикийн тэмдэглэгээ]] хэвлэгдэснээсээ хойш өргөн хэрэглэгдэж байв. Тэрээр [[механик калькулятор|механик калькуляторын]] салбар дахь хамгийн бүтээлч шинийг сэдэгчдийн нэг байлаа. [[Паскалийн калькулятор|Паскалийн калькуляторт]] автоматаар үржүүлэх ба хуваах үйлдлийг нэмж оруулахыг тэрээр оролдож байхдаа 1685 онд [[хүрдэн калькулятор|хүрдэн калькуляторыг]] дүрсэлсэн анхны хүн байсан бөгөөд анх удаагаа их хэмжээгээр үйлдвэрлэгдсэн [[арифмометр]] хэмээх калькуляторт хэрэглэгдсэн [[Лайбницын хүрд|Лайбницын хүрдийг]] зохион бүтээсэн юм. Тэрээр өнөө үеийн бараг бүх [[цифрэн компьютер|цифрэн компьютеруудын]] тулгуур болж өгдөг [[хоёртын тооллын систем|хоёртын тооллын системийг]] боловсронгуй болгожээ. * Лайбниц, Ньютоноос тусдаа математикийн анализ үүсгэсэн: дифференцал ба интеграл тооцоо. * Лайбниц комбинаторикийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болгосон. * Математикийн логикийн суурийг тавьсан. * 0 ба 1 тоонуудтай хоёрдогч системийг тайлбарласан. * Механикт «амьд хүч» гэдэг ойлголт нэвтрүүлж эрчим хүчийг хадгалах хуулийг тодорхойлсон. * [[Сэтгэл судлал|Сэтгэл судлалд]] санамсаргүй "бага перпецийн" ойлголт дэвшүүлсэн ухамсаргүй сэтгэл зүйн амьдралын сургаалыг хөгжүүлсэн. == Намтар == Готфрид Вильхельм 1646 оны 7-р сарын 1-нд [[Лайпцигийн их сургууль|Лайпцигийн Их сургуулийн]] гүн ухааны ёс зүйн профессор Фридрих Лайбниц ([[Герман хэл|герман.]] ''Friedrich Leibnütz'' буюу ''Leibniz''; 1597—1652), алдарт хууль зүйн ухааны профессорын охин Катерина Шмук ([[Герман хэл|герман.]] ''Catherina Schmuck'') нарын гэрт төржээ. Лайбницын эцэг хүүгийнхээ суут ухааныг маш эрт анзаарч, түүнд сониуч зан төлөвшүүлэхийг хичээж, түүнд ариун нандин, иргэний түүхийн жижиг хэсгүүдийг ихэвчлэн захидаг байжээ; Лайбницын өөрийнх нь сүүлд хэлснээр эдгээр түүхүүд түүний сэтгэлд гүн гүнзгий шингэж, бага насных нь хамгийн хүчтэй сэтгэгдэл байсан гэдэг. Лайбницыг 7 настай байхад эцэг нь нас барж хувийн том номын сан түүнд өвлүүлэн үлдээжээ. Түүний эцгийн үлдээсэн номын сан Г.Лайбницыг оюутан байхад гүн ухааны болон теологийн өргөн хүрээний шилдэг зохиолуудыг судлах боломжийг олгосон. 12 настайдаа Лайбниц аль хэдийн латин хэлний мэргэжилтэн байсан; 13 настайдаа түүний яруу найргийн авьяас тодорсон байна. 1661 онд 14 настайдаа (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 15 настайдаа) Готфрид өөрөө эцгийнхээ нэгэн цагт ажиллаж байсан [[Лайпцигийн их сургууль|Лайпцигийн их сургуульд]] элсэн оржээ. Сурлагын хувьд Г.Лайбниц насаар ахмад оюутнуудаас хамаагүй илүү байв. Готфрид оюутан байхдаа [[Иоханнэс Кеплер]], [[Галилео Галилей|Галилео]] болон бусад эрдэмтдийн бүтээлтэй танилцжээ. Лайпциг дэх философийн профессоруудын дунд Якоб Томазиус ([[Герман хэл|герман.]] ''Jakob Thomasius'', 1622—1684) байсан бөгөөд тэр их уншдаг бөгөөд багшийн гайхалтай авьяастай сурагчийн нэг байв. Томазиус багш нь түүнд ялгаатай олон мэдлэгийг системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Томазиус философийн түүхийн талаар лекц уншдаг бол бусад нь зөвхөн философичдын түүхийн тухай лекц уншдаг байсан бөгөөд Томазиус Лайбницын лекцүүд нь зөвхөн шинэ мэдээлэл төдийгүй шинэ ерөнхий дүгнэлт, шинэ бодлыг олж мэддэг байжээ. Эдгээр лекцүүд нь Готфридыг 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үеийн агуу үзэл санаатай хурдан танилцахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. 2 жилийн дараа Лайбниц Йенагийн их сургуульд нүүж, математикийн чиглэлээр суралцжээ. Лейбниц Йена дахь математикч Вайгелийн лекц, түүнчлэн зарим хуульч, түүхч Босиусын лекцийг сонсож, түүнийг профессор, оюутнуудаас бүрдсэн сургалтын нийгэмлэгийн хуралд урьж оруулжээ. {{DEFAULTSORT:Лайбниц, Готфрид Вильхельм}} [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:Ухамсрын гүн ухааны төлөөлөгч]] [[Ангилал:Христийн шашны гүн ухаантан]] [[Ангилал:17-р зууны математикч]] [[Ангилал:17-р зууны физикч]] [[Ангилал:18-р зууны физикч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Гехаймрат]] [[Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухааны түүх]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Логик судлаач]] [[Ангилал:Соёлын улс төрч]] [[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханноверын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1646 онд төрсөн]] [[Ангилал:1716 онд өнгөрсөн]] ovnv9soxsdp0qngdt20kgjvyownen8o 10 25140 866050 817068 2026-08-14T01:35:10Z Zorigt 49 866050 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ханновер муж | shortname alias = Ханновер | flag alias = Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg | flag alias-1692 = Flag of Hanover (1692).svg | flag alias-kingdom = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag alias-state = Flag of the State of Hanover (1946).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1692 | var2 = kingdom | var3 = state | related1 = Ханноверын сонгогч | related2 = Ханноверын хаант улс </noinclude> }} ccmtidi2gbu9i5icgoqzt7qrgr91b22 0 27505 866053 850023 2026-08-14T01:36:57Z Zorigt 49 866053 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Карл Вальдемар Циглер |image =Karl Ziegler Nobel.jpg |image_size = 180px |caption = Карл Циглер |birth_date = 1898 оны 11 сарын 26 |birth_place = [[Германы эзэнт гүрэн]], [[Кассель|Касселийн]] орчим, [[Хельса]] |nationality = Герман |death_date = {{death date and age|mf=yes|1973|8|12|1898|11|26 }} |death_place = [[Баруун Герман]], [[Мюльхайм]] |field = [[Органик хими]] |work_institution = [[Аахен Технологийн Их Сургууль]]<br>[[Макс Планкийн Хүрээлэн]] |alma_mater = [[Марбургийн Их Сургууль]] |doctoral_advisor = [[Карл фон Оверс]] |doctoral_students = |known_for = [[Циглер-Наттагийн катализатор]] |prizes = [[Нобелийн шагнал]] (1963) }} '''Карл Вальдемар Циглер''' ({{lang-de|Karl Waldemar Ziegler}}, * [[1898 он]]ы [[11 сарын 26]]-нд [[Кассел]]ын [[Хелза]]д; † [[1973 он]]ы [[8 сарын 12]]-нд [[Рурын Мюльхайм]]д) нь [[Герман]]ы [[хими|хувилахуйн ухааны]] эрдэмтэн, [[полимер]]үүдийн талаар хийсэн судалгааны ажлаараа 1963 онд [[Жулио Натта]]гийн хамтаар химийн салбарын [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн хүн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Karl Ziegler}} * {{DNB-Portal|119179105|NAME=Karl Ziegler}} {{DEFAULTSORT:Циглер, Карл}} [[Ангилал:20-р зууны химич]] [[Ангилал:Германы химич]] [[Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (од ба мөрөвч туузтай)]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Вернер фон Сименсийн бөгж шагналтан]] [[Ангилал:Майны Франкфуртын Гётегийн нэрэмжит их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Хайделбергийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Халлегийн (Заале) их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Аахены Райн-Вестфалены Техникийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Вилхелм Экснер Медаль шагналтан]] [[Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Кайзер Вилхелм Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Макс Планкийн Нийгэмлэгийн шинжлэх ухааны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Гийзений Юстус-Лийбих Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хайделбергийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Дармштадтын Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Рурын Мюльхаймын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Урлагийн бүтээл цуглуулагч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] 2zsokfdip9wcv2vqp1s4qyk96132ilu 0 38510 866124 840728 2026-08-14T07:16:17Z Enhtuya.ao 106206 866124 wikitext text/x-wiki '''Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлага''' ([[Англи хэл|англи]]. ''1989 Tiananmen Square protests and massacre'' ) гэдэг нь [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотын төв талбай буюу [[Тяньаньмэний талбай]]д 1989 оны 4-р сарын 15-аас 6-р сарын 4-ний хооронд [[хятад]]ын оюутан, ажилчин болон дэмжигчид хятадад ардчилалыг хөгжүүлэх шаардлага тавьж жагсаал цуглаан болон суулт хийсэн бөгөөд түүнийг БНXАУ-ын удирдлага [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн цэрэг, зэвсгийн хүчээр цус урсган дарсан үйл явдлыг хэлдэг байна. == Урьдчилсан нөхцөл байдал == 1978 оноос хятадын удирдагч [[Дэн Сяопин]] эдийн засаг, улс төрийн цуврал шинэчлэл "нээлттэй бодлого" хэрэгжүүлж эхэлсэн нь 10 жилийн дараахь их хөдөлгөөний салхийг эхлүүлжээ. Дэн Сяопиний өөрчлөлт, шинэчлэл гэх арга хэмжээ нь Хятадын улс төрийн тогтолцоог хангалттай өөрчилж чадахгүй байгаад сэтгэл дундуур байсан оюутан залуус, сэхээтнүүд энэ үед Хятадын өнцөг булан бүрт бий болж байв. ЗХУ-д [[Михаил Горбачёв|М.Горбачёвын]] эхлүүлсэн [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалттай]] жишиж болохуйц шинэчлэлийг тэд хүсчээ. 1986-1987 онд ардчиллыг дэмжигч оюутнууд эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнүүлсэнтэй зэрэгцэн Хятадын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ху Яобан]] 1987 оны 1-р сард албан тушаалаасаа огцров. Намын бодлогоос “гажууд” өөрчлөлтийн тухай нээлттэйгээр ярьж, оюутнуудын хөдөлгөөнийг дэмжсэн Ху Яобан 1989 оны 4-р сарын 15-нд зүрхний шигдээсээр гэнэт нас барсан нь оюутнуудын бослогыг өдөөх гол оч болсон юм. [[Файл:Tiananmen Square, Beijing, China 1988 (1).jpg|333px|thumb|Тяньаньмэний талбай, 1988 он]] [[Файл:Tiananmen-Wroclaw-plDominikanski.jpg|333px|thumb|Польшийн Вроцлав дахь дурсгал]]Оюутнуудын хөдөлгөөний гол зохион байгуулагч [[Ван Дань]], [[Цай Лин]], Уэр Кайси, Фэн Цундэ, Пу Чицян нараар удирдуулсан "Бээжингийн бие даасан оюутны холбоо" байжээ. Тийм ч учраас энэ үйл явдлыг оюутны хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг юм. Гэхдээ [[Хань Дунфан]], Цянь Юймин, [[Бай Дунпин]], Лю Хуанвэнь, Лю Сян, Жоу Юнцюнь нараар удирдуулсан "[[Бээжингийн бие даасан ажилчдын холбоо]]" мөн цуглаанд идэвхитэй оролцож эрх баригчдын эсрэг арай илүү хатуу байр суурь баримталж байжээ. ==Үйл явдлын өрнөл== ''Дөрөвдүгээр сарын 15'': Ху Яобаны дурсгалыг хүндэтгэн Тяньаньмэний талбайн дундах Ардын баатруудын хөшөөний өмнө хэсэг залуус сайн дураараа цугларав. Бээжингийн их сургууль, Циньхуа их сургуулийн оюутнууд энэ өдөр оюутны байр болон Тяньаньмэний талбайд хэсэг хэсгээрээ нийлэн эмгэнэлийн үгсээ бичин, гашууджээ. ''Дөрөвдүгээр сарын 16:'' Бээжингээс гадна [[Шанхай]] зэрэг хэд хэдэн хотод үүнтэй ижил үйл ажиллагаа эхэлжээ. ''Дөрөвдүгээр сарын 17'': Хятадын улс төрийн шинжлэх ухаан, хуулийн их сургуулийн 500 гаруй оюутан Тяньаньмэний талбай дахь Ардын их танхимын зүүн хаалганы өмнө цугларч Ху Яобаныг эмгэнэн гашуудсан байна. Цагдаагийнхан эхэндээ оюутнуудыг өөрсдөө тарахыг ятган шаардсан боловч тэдний хүссэнээр болсонгүй. Шөнө болоход бусад их сургуулиас болон Бээжингийн жирийн иргэд олноороо ирж, тэдэнтэй нэгдэж эхэлжээ. Энэ шөнө Бээжингийн их сургуулийн 3000 гаруй оюутан дотуур байрнаасаа Тяньаньмэний талбай руу жагсч, тэдэнтэй [[Чинхуа их сургууль|Чиньхуагийн]] оюутнууд ч нэгджээ. Жагсагчдын тоо нэмэгдэж, эсэргүүцлийн хүрээ ч өргөжиж, оюутнууд зөвхөн Ху Яобаны араас гашуудах бус төр засгийн удирдагчдад хүргүүлэх долоон зүйл бүхий шаардах бичиг гаргав. ''Дөрөвдүгээр сарын 18:'' Оюутнууд эх орончдын дуугаа дуулж, жагсаал зохион байгуулагчид өөрчлөлт шинэчлэлийг уриалсан үг хэлж байв. Тэд Төв хорооны удирдлагуудтай уулзаж, долоон зүйлтэй шаардлагаа өгөхийг хүсэв. Энэ хооронд эрх баригчдын оршин суудаг Жонанхай цогцолборын гадна хэдэн мянган оюутан цугларч, тэдний шаардлагад хариу өгөхийг шаардав. Оюутнууд цогцолбор руу хүчээр орох гэж дайрсан ч бүтэлгүйтсэн учир гадаа нь суулт зарлав. Засгийн газрын зарим албаны хүн тэдэнтэй уулзаж ярилцсан ч албан ёсны хариу өгөөгүй нь жагсагчдын уур бухимдлыг дэвэргэжээ. ''Дөрөвдүгээр сарын 20'': Эцэст нь цагдаа нар суулт зарлагчдыг хүчээр тараажээ. Энэ үеэр багахан хэмжээний мөргөлдөөн гарч. ''Дөрөвдүгээр сарын 21''-ний шөнө буюу Ху Яобаныг эцсийн замд нь үдэх ёслолын өмнөх өдөр Тяньаньмэний талбайд жагсагчдын тоо 100 мянга давлаа. Энэ үеэс талбайг олон нийтэд хаасан байна. ''Дөрөвдүгээр сарын 22'': Бээжингийн их сургуулиудад багш, оюутнууд нь хичээлээ хаяж эхлэв. ''Дөрөвдүгээр сарын 26:'' Коммунист намын төв хэвлэлд Дэн Сяопиний “үймээн самууны эсрэг тугаа өндөр өргөцгөөе” нэртэй илтгэлийг хэвлэжээ. ''Дөрөвдүгээр сарын 27'': Илтгэл гарсны маргааш Бээжингийн төв гудамжаар 50 мянган оюутан жагсч, эрх баригчдыг дээрх мэдэгдлээ буцаахыг шаардав. Тэд мөн Засгийн газрын гар хөл болсон Оюутны холбоод гэгчдийг эсэргүүцэж байлаа. ''Тавдугаар сарын 4:'' Бараг 100 мянга шахам оюутан дахин Бээжинд цугларч улс төрийн реформ хийж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг чөлөөлөхийг, оюутнуудын төлөөлөгчдийн эрх баригчидтай албан ёсны хэлэлцээр хийхийг шаардав. Эрх баригчид оюутнуудын албан ёсны байгууллагатай ярилцахыг зөвшөөрсөн ч саналыг нь хүлээн авахаас татгалзжээ. ''Тавдугаар сарын 13:'' ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] Хятадад хийх айлчлал эхлэв. Уг дагалдан ирсэн олон улсын хэвлэл мэдээллийн агентлагийн анхаарлыг татах гэж оюутнууд төв талбайд өлсгөлөн зарласан байна. Долоо хоног үргэлжилсэн өлсгөлөнг дэмжиж Тяньаньмэний хөдөлгөөн шиг зохион байгуулалттай биш ч гэлээ Хятадын 400 гаруй хот, Шанхай, Хонконг, Тайвань болон Умард Америк, Европт хүртэл жагсаал цуглаан өрнөв. Оюутнууд “Интернационал” дууг хоолой нийлүүлэн дуулж, эрх баригчдыг тал талаас нь шахаж шаардаж байв. ''Тавдугаар сарын 19:'' Хятадын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жао Зыян]] талбай дээр ирж, оюутнуудыг өлсгөлөнгөө зогсоохыг уриалав. Тэрээр “Бид аль хэдийнэ хөгширсөн учраас асуудал байхгүй. Харин та нар залуу хүн учир бие, эрүүл мэндээ бод” гэж ухуулж байжээ. ''Тавдугаар сарын 20:'' Бослогыг хэрхэн зогсоох тухайд эрх баригчид хоорондоо санал зөрөлдөж байв. [[Жао Зыян]] зөөлөн аргаар жагсаалыг тараах гэж оролдож байсан бол Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]] хүчээр дарахыг санаархаж байжээ. Албан ёсны байр суурь байхгүйгээс Цэргийн төв хорооны дарга Дэн Сяопин цэргийн хууль гаргав. Гэвч жагсагчид цэргийнхний хүчийг хаажээ. Зөөлөн бодлого баримтлагч Жао Зыян огцров. ''Тавдугаар сарын 30'': М.Горбачёвын айлчлалыг сурвалжилахаар дагалдан ирсэн оросын болон гадаадын хэвлэлийн агентлагууд оюутнуудын бослого хөдөлгөөн, өлсгөлөнг дэлхий даяар цацаж эхлэв. Энэ үеэр коммунист намын ахмадын зөвлөл оюутнуудтай ярилцаж үзэх гэсэн боловч тэдний шаардлага хэтэрхий олон, хамгийн чухал нь юу хүсээд байгаа нь тодорхойгүй байснаас хоёр тал хоорондоо ойлголцоход бэрхшээл гарчээ. Ер нь, Тяньаньмэний бослого амжилтад хүрээгүй нэг шалтгаан нь энэ юм. Хээл хахуулийг таслан зогсоох, хэвлэлийн эрх чөлөөтэй болгох, улс төрийг өөрчлөх гээд янз бүрийн шаардлага тавьж, тэр бүр нэгдсэн зохион байгуулалтад орж чадахгүй байсан нь тэр олон хүний амь үрэгдэхэд хүргэсэн билээ. [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх армийн]] 27, 28 дугаар арми хотыг хяналтад авав. Энэ үед АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш]] тус улсад хориг тавьж буйгаа зарлаж, Хятадын цэргийн удирдагчид хоорондоо санал бодол зөрөлдөж байгаа тухай тагнуулын мэдээ авснаа мэдэгдэв. ''Зургадугаар сарын 3:'' Ардын Чөлөөлөх арми, иргэдийн хооронд анхны мөргөлдөөн гарав. Жагсагчид машин тэргээр хаалт саад тавьж, цэргийнхнийг хориглохын хажуугаар гал тавьж, өөдөөс нь чулуу шидэж байжээ. Энэ хооронд цэргийнхэн зохион байгуулалттайгаар хотоос гарах цэгүүд болон их сургуулийн гудамжуудыг хаажээ. Ингээд оройны 22:30 минутын орчимд армийн зэвсэгт довтолгоо буюу бослогыг хүчээр дарах цуст үйл ажиллагаа эхэлжээ. Армийн танкууд Тяньаньмэний талбай руу хэд хэдэн талаас дайрч, замдаа таарсан оюутан жагсагчид руу гал нээн давшилжээ. Зарим оюутан талбайгаас гарах гэж оролдсон ч тэднийг дотогш хашиж буцааж байсан гэдэг. Энэ үед жагсаалыг зохион байгуулагчид бусаддаа цэргүүдийн өөдөөс “молотовын коктейль” мэтийн зэвсэг ашиглахгүй байхыг анхааруулж байжээ. ''Зургадугаар сарын 4:'' үүрийн дөрөв, таван цагийн үед армийн танкууд талбайд бүрэн нэвтэрч, замдаа байсан жагсагчид, машин техник бүгдийг дайрч сүйрүүлжээ. Энэ үйл явдал болсоны ганцхан цагийн дараа буюу үүрийн 5:40-ийн үед талбайг бүрэн асгарсан хүний цусыг угааж, хогийг түүж цэвэрлэсэн байна. ==Төгсгөл үр дүн== Амь үрэгдэгсдийн тоог өнөө хүртэл хэн ч хэлж мэдэхгүй байгаа юм. Энэ аймшигт хядлагын үеэр хэдэн мянган залуу амиа алдсаныг хэлэх нотлох баримт байхгүй. Хятадын Засгийн газрын албаны мэдээгээр амь үрэгдэгсдийн тоог 241 гэж зарласан бол тус улс дахь Улаан Загалмайн нийгэмлэг 2600 гэсэн байна. Харин гадаадын сэтгүүлчдийн тооцоолсноор хамгийн багадаа 3000 хүн энэ үеэр амь үрэгдсэн гэж үздэг. Тэгвэл НАТО-гийн тагнуулын мэдээлэлд энэ тоог 7000 давсан гэж дурдсан байдаг. [[Африк]], Азийн зарим орнууд, [[Умард Солонгос]], [[Куба]], [[Чехословак]], [[Зүүн Герман]], [[Пакистан]] зэрэг Хятадын ойрын холбоотнуудаас бусад бүх улс [[Хүний эрх|хүний эрхийг]] ноцтойгоор зөрчсөн энэ явдлын дараа Хятадыг буруутган мэдэгдэл хийж, янз бүрийн хориг тавьсан юм. Дэн Сяопиний гадаад дахь айлчлалын төлөвлөгөө нурж, [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]], [[Азийн хөгжлийн банк]] тус улсад өгөх гэж байсан зээлээ зогсоожээ. Хориотой сэдэв. Энэ үйл явдлын дараа Хятадын сонинуудын 12 хувь нь хаагдаж, хэвлэлийн компаниудын долоон хувь нь үүдээ барьж, 150 гаруй кино, баримтат киног гаргахыг хоригложээ. Тухайн үеийн олон арван сонины эрхлэгч ажлаасаа халагдан, шийтгэл амссан гэдэг. Засгийн газар 32 сая хувь ном, 2.4 сая дүрс бичлэгийн хуурцгийг хураан авчээ. Одоо ч Хятадад “Google” цахим хуудсаар Тяньанмэний бослогын талаархи мэдээлэл авах боломжгүй хэвээр. Хохирогчдоос ганцхан гэр бүлд нөхөн төлбөр олгожээ. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-аас Хятадын Засгийн газрыг ард түмнээсээ уучлал гуйхыг шаардсан ч тус улсын эрх баригчид хэзээ ч буруугаа хүлээж байсангүй. Гэхдээ 2006 оны 4-р сард нэгэн жагсагчийн ар гэрт 70 мянган юанийн тэтгэмж олгосон тохиолдол бий. Энэ бол Хятадын эрх баригчид дээрх явдалд “гэмшсэн” хамгийн анхны тохиолдол болсон юм. ==Сонирхолтой баримтууд== # Тяньаньмэний талбайд эсэргүүцэл илэрхийлж тэмцсэн хятадын оюутан болон бусад эсэргүүцэгч нарын БНХАУ-ын удирдлагад хүргүүлсэн шинэчлэл өөрчлөлтийг хүссэн шаардлагуудын нэг нь “Гадаад монгол буюу Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг БНХАУ-д нэгтгэхийг шаардсан” шаардлага байсан байжээ. # Үймээний үед хятадын армийн танкийн цувааг нэр нь үл мэдэгдэх гар нүцгэн залуу 30 орчим минут саатуулан зогсоосныг "[[Tank man]]" буюу монголоор "[[Хүн-танк]]" гэж алдаршуулсан байна. ==Хар баримтууд== # Тяньаньмэний талбайд хядлага болохоос сарын өмнө Хориотой хотын Синьхуа хаалганы өмнө цагдаа хүчнийхэн жагсагчдад анх хүч хэрэглэжээ. Бээжинд байдаг бүх их сургуулийн оюутнууд эсэргүүцлээ илэрхийлэхээр цугласан бөгөөд ойролцоогоор 10 мянга гаруй залуус бүгд нэгэн дуугаар “Ардчилал мандтугай!” хэмээн хашгирч, Ерөнхий сайд Ли Пен (Li Peng)-ийг гарч ирэхийг шаардаж байв.Энэ үед эмх журам сахиулахаар гарч ирсэн цагдаагийн 1000 гаруй алба хаагч тухайн цуглааныг удирдаж байсан гол 300 хүнийг бүсэлж авчээ. Энэ үед бүх зүйл хяналтаас гарч, бүслэгдсэн хэдийгээ аврахаар оюутнууд цагдаагийнхан руу чулуу шидэцгээжээ. Эхэндээ хууль сахиулагчид иргэдэд хүч ашиглахгүй байх тушаалтай байсан авч удалгүй өөрчлөгдсөн аж.Албаны хүмүүс оюутнуудыг сургуулийнх нь дотуур байранд нь хүргэхээр Синьхуа хаалга руу том автобус явуулсан ч 300 гаруй оюутан эсэргүүцсэн байна. Тиймээс тэднийг цагдаагийн албан хаагчид нэвширтэл зодож, цус нөжтэйгөө холилдсон чигт нь автобусанд чихэж суулгасан байна. Ийнхүү тайван жагсаал хурцадмал болох эхний суурь тавигджээ. # Намын удирдах албан тушаалтнууд босогчдыг дарахаар цэргийнхнийг явуулахаасаа өмнө цэргийн удирдах албан тушаалтнуудад өөрийн иргэд рүүгээ хүч хэрэглэх шаардлага гарвал эргэлзэх зүйлгүй тушаалыг гүйцэтгэ гэж тушаасан байна.Тэдний дундаас генерал Шу Чиншиан (Xu Qinxian) эсэргүүцсэн бөгөөд үүнийхээ хариуд шийтгэл хүлээжээ. Өөрийг нь ямар ирээдүй хүлээж байсныг мэдсэн ч тэрээр иргэдийнхээ өмнөөс гал нээхгүй гэсэн байр сууриндаа бат зогссон юм. Ийнхүү Шу Чиншиан Бээжин рүү дахин хэзээ ч нэвтрэхгүй байх мөн таван жил хорих ял сонссон # Засгийн газрын гишүүд цэргүүдэд хамгийн анх гал нээх тушаал өгсөн эсэхээ нууцалдаг. Цэргүүдийг хүн буудсан тохиолдолд ямар ч хуулийн хариуцлага ногдуулахгүй гэж хэлсэн байна. Эцсийн бүлэгт цэргүүд өөрсдөө гал нээх санаачилгыг гаргасан гэж хэлээд өөрсдөдөө бүх бурууг хүлээсэн байдаг. Гэсэн ч зарим цэргүүд гал нээж айлгаснаас биш хүн огт буудах зорилго байгаагүй гэж хэлжээ. Хүн алах зориг байлдагч бүрт байгаагүй нь ойлгомжтой. Гэхдээ гал нээж айлгасан цэргүүд рүү хүмүүс чулуу, тоосго шидэхэд уурласандаа тэд гал нээсэн тохиолдол ч бий.“Хэн ч бидэнд зайлшгүй гал нээ гэж тушаагаагүй. Бид зүгээр л хүмүүсийг айлгахыг хүссэн. Гэтэл зарим цэргүүд уурласандаа замдаа таарсан бүх хүнийг буудаж байсан” гэж нэгэн цэрэг дурсан ярьсан # Тяньаньмэний талбайн хядлага эхлэх үед үймээн самуун гарсан ч талбай дээр цөөн хүн үлджээ. Засгийн газраас хийн бөмбөг, гал нээж, танк явуулах тушаал өгөхөд хүн бүр амь тэмцэн зугтсан юм. Хэчнээн хол зугтсан ч цэргүүд тэдний хойноос хөөн гүйцэж, буудан хороож байв.Нэг оюутан тэр үед юу болсон талаар ийнхүү өгүүлжээ. Үймээн эхлэхэд түүний хоёр найз цэргүүдийн нүдэн өртөхгүйн тулд юу ч болоогүй мэт тайвнаар гэр рүүгээ алхсан байна. Гэтэл танктай цэргүүд хүрч ирээд тэднийг шууд дайрч алжээ. Нэг найз нь газар дээрээ нас барсан бол нөгөөхийнх нь хөл, бөгсөн биеийг бяцалсан байна. Ийнхүү тэр оюутан насаараа тахир дутуу болсон гэнэ. Танканд нийт 11 оюутан даруулж үхсэн гэдэг бөгөөд Фан Жэн (Fang Zheng) хэмээх нэг залуу үүнийг баталжээ. Тухайн үед тэрээр танканд дайруулах гэж байсан охиныг аварч байгаад нэг хөлөө танканд даруулж алджээ. Залуу зээрэнцэг шидэгч тамирчин байсан # Тяньаньмэний хядлагын үеэр нэг танк замаасаа хазайж, жолоодлогоо алдахад хэсэг бүлэг хүмүүс хойноос нь хөөжээ. Танкны жолооч аль болох олон хүний замаас гарах гэж хичээсэн ч санаандгүйгээр хэсэг босогчдыг дайрч алсан аж. Иймд хүмүүс маш ихээр бухимдаж, танкан дээр гарч жолоочийг үхтэл нь зодоод, танкийг галдан шатаасан байна. Бусад танкчид энэ үед хэтэрхий хол байсан тул энэ явдлыг тэр мөчид мэдээгүй юм. Гэхдээ ийм зүйл болсныг мэдээд босогчид руу илүү хүчтэй гал нээсэн байна. # Хэдий түүхэнд энэ хядлагын нэрийг Тяньаньмэний талбайд болсон гэдгээр нь хамаатуулж нэрлэдэг боловч энэ үеэр Чөндү хотод үүнээс ч илүү хэрцгий явдал болсныг хүмүүс тэр бүр мэддэггүй.Чөндү хотын Тяньфүгийн талбайд ч мөн эхэндээ тайван жагсаал болж байсан боловч Бээжинд юу болж байгааг иргэд мэдсэний дараа бүх зүйл өөрчлөгджээ. Тяньфүгийн талбайг бага Тяньаньмэн ч гэж нэрлэх нь бий.Чөндүгийн гудамжаар босогчид “Зургадугаар сарын 4-ний хядлага”, "Бид үхэхээс айхгүй” бичигтэй ухуулгын дарцагт сурталчилгаа нааж байв. Мөн тэд цагдаа нар руу чулуу шидэж эсэргүүцлээ илэрхийлж байсан юм. Хариуд нь цагдаагийн албан хаагчид нулимс асгаруулах хий шүршиж, бүх зүйл замбраагүй болж эхлэв.Энгийн иргэд цагдаа нарын хооронд хүчтэй мөргөлдөөн болж, бие биенээ үхтэл нь зодож, машинаар дайрч байсан аж. Чөндүгийн бослогын үеэр 1800 хүн бэртэж, найман хүн нас барж мөн маш олон хүн ор сураггүй алга болсон гэнэ. #Бээжинд байсан гэрэл зурагчид энэ үйл явдлыг гэрэл зурагт буулган үлдээхийг хичээж байсан ч эрх баригчид ийм зургууд олон нийтэд тархахыг хүсээгүй тул тэднийг хянаж байв. “Танкны өмнөх хүн” хэмээн алдаршсан зургийг авсан гэрэл зурагчин Чарли Коул (Charlie Cole) зочид буудлын дээврээс зураг авч байх үедээ олон нийтийн аюулгүй байдлын байгууллагын ажилтнуудад баригдаж, зодуулан камераа хураалгажээ. Коул жинхэнэ хальсныхаа оронд өөр хальс өгч, өрөө рүүгээ зугтан орсон боловч ажилтнууд араас нь ирж паспорт, камер болон бусад хальсыг нь хураан авсан байна. Гэсэн ч тэрээр жинхэнэ хальсаа нууж авч үлдэж чадсан бөгөөд уг гэрэл зураг хожим дэлхий даяар тархжээ. [[Ангилал:БНХАУ-ын түүх]] [[Ангилал:БНХАУ-ын улс төр]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Хятадын түүх]] [[Ангилал:Жагсаал]] [[Ангилал:Xядлага]] [[Ангилал:1989 оны улс төр]] [[Ангилал:1989 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Эсэргүүцлийн жагсаал]] 6pbkv8kwqw4h2rkb8uj9xu84u1hinyr 0 43983 866084 742937 2026-08-14T02:02:18Z Zorigt 49 866084 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Ларс Штиндль |зураг = Stindl, Lars H96 13-14 (4).JPG |хэмжээ = 200px |тайлбар = Ларс Штиндль |мэндэлсэн огноо = [[1988]] оны [[8 сарын 26]] |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Вагхойзель]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 180 |жин = 73 |байрлал = төвийн [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Менхенгладбах|Боруссиа (М)]] |дугаар = |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2000—2007|{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—2010|{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]]|56 (13) |2010—2015|{{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]]|131 (19) |2015—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Менхенгладбах|Боруссиа (М)]]|0 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2007|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (20-)|3 (0) |2009|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|1 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 6 сарын 24 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2009 оны 9 сарын 11 }} '''Ларс Штиндль''' ({{lang-de|Lars Stindl}}; [[1988]] оны [[8 сарын 26|наймдугаар сарын 26]], [[Вагхойзель]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, [[Менхенгладбах]]ын «[[Боруссиа Менхенгладбах|Боруссиад]]» тоглодог. ==Замнал== «[[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэгийн]]» [[2000]] оны элсэгч<ref>{{Cite web |url=http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/lars-stindl-verlaesst-ksc-zum-saisonende.html |title=Lars Stindl verlässt KSC zum Saisonende |access-date=2014-07-28 |archive-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222084751/http://www.ksc.de/aktuelles/anzeigen/news/lars-stindl-verlaesst-ksc-zum-saisonende.html |url-status=dead }}</ref> Штиндль анх [[2008]] оны [[3 сарын 15|гуравдугаар сарын 15-нд]] [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахт Франкфурттай]]» тоглоход ('''0''':1) гараалж, [[8 сарын 29|наймдугаар сарын 29-нд]] «[[Ханновер 96|Ханновертай]]» тоглоход гоолдсон. [[2010]] оны [[3 сарын 16|гуравдугаар сарын 16-нд]] «Ханноверын» эгнээнд элссэн.<ref>{{Cite web|title=Stindl verstärkt Hannover|language=German|date=16 March 2010|accessdate=2010-03-16|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2009/index.php?f=0000149212.php|archive-date=2012-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922130533/http://www.bundesliga.de/de/liga/news/2009/index.php?f=0000149212.php|url-status=dead}}</ref> 2015 оны гуравдугаар сарын 25-нд «Боруссиа Менхенгладбахад» элсэхээр болов.<ref>{{Cite web|title=Lars Stindl wechselt nach Gladbach|language=German|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|publisher=[[Deutsche Fussball Liga|DFL]]|url=http://www.dfb.de/news/detail/schalke-darf-auf-baldiges-faehrmann-comeback-hoffen-119236/}}</ref> ==Шигшээ== Тэр Германы залуучуудын шигшээн 20, 21 насны ангилалд дөрвөн тоглолтонд оролцсон.<ref>[http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/startseite/522425/artikel_Stindl-Wechsel-nun-offiziell.html Hannover: U21-Nationalspieler kommt vom KSC Stindl-Wechsel nun offiziell]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.borussia.de/de/team-saison/die-fohlenelf/spielerkader.html Профайл - «Боруссиа Мёнхенгладбах»] {{ref-de}} * [http://www.transfermarkt.de/de/max-kruse/profil/spieler_36182.html Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/krusemax/ Профайл - ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/max-kruse/ Профайл - ''Weltfussball.de''] {{ref-de}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Боруссиа Мёнхенгладбах багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Карлсруэ багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] 2k21x1mrfyjjvex50z1iiy89wixj7sy 0 45919 866088 743300 2026-08-14T02:03:37Z Zorigt 49 866088 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Мориц Штоппелькамп |зураг = Stoppelkamp, Moritz 1860 12-13 WP.JPG |хэмжээ = |тайлбар = Штоппелькамп 2013 онд |мэндэлсэн огноо = 1986 оны 12 сарын 11 |мэндэлсэн газар = [[ХБНГУ]], [[Дуйсбург]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 180 |жин = 75 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]] |дугаар = 11 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал ||{{Далбаа Герман|20px}} Викториа Буххольц| |????—2002|{{Далбаа Герман|20px}} [[Дуйсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Дуйсбург]]| |2002—2004|{{Далбаа Герман|20px}} [[Фортуна Дюссельдорф]]| |2004—2005|{{Далбаа Герман|20px}} [[Рот-Вайсс Эссен]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2005—2008|{{Далбаа Герман|20px}} [[Рот-Вайсс Эссен]]|26 (2) |2006—2007|{{аренда}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Рот-Вайсс Эрфурт]]|21 (0) |2007|{{аренда}}{{Далбаа Герман|20px}} Рот-Вайсс Эрфурт II|4 (1) |2008—2010|{{Далбаа Герман|20px}} [[Рот-Вайсс Оберхаузен]]|46 (9) |2008—2009|{{зээл}}{{Далбаа Герман|20px}} Рот-Вайсс Оберхаузен II|6 (5) |2010—2012|{{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]]|44 (0) |2012—2014|{{Далбаа Герман|20px}} [[Мюнхен 1860]]|57 (12) |2014—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|4 (2)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2006—2007|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (20-)|4 (0)}} |сүүл шинэчилсэн = 2014 оны 6 сарын 26 }} '''Мориц Штоппелькамп''' ({{lang-de|Moritz Stoppelkamp}}; [[1986]] оны [[12 сарын 11|арванхоёрдугаар сарын 11-нд]] [[Дуйсбург]] [[хот]]од төрсөн) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Падерборн 07]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог.<ref>{{cite web | url = http://www.kicker.de/news/fussball/2bundesliga/vereine/2-bundesliga/2009-10/rot-weiss-oberhausen-101/34246/spieler_moritz-stoppelkamp.html | title = Stoppelkamp, Moritz | language = German | publisher = kicker.de | accessdate = 1 August 2010}}</ref> == Замнал == Тэр мэргэжлийн лигийн гараагаа [[Германы хөлбөмбөгийн II лиг|II Бундеслигийн]] «[[Рот-Вайсс Оберхаузен]]» багт [[2008]] оны [[8 сарын 17|наймдугаар сарын 17-нд]] «[[Кобленц (хөлбөмбөгийн баг)|Кобленцийн]]» эсрэг хийж байв. 2011/2012 онд «[[Ханновер 96|Ханноверын]]» өмнөөс 26 бөмбөгийг оруулсаны<ref>[http://www.bild.de/sport/fussball/jan-schlaudraff/wettballern-gegen-stoppelkamp-19005418.bild.html Schlaudraff gegen Stoppelkamp {{de icon}}]. bild.de (22.07.2011)</ref>арванхоёрыг «Лиммерийг» 21:0 харьцаагаар бут ниргэсэн тоглолтонд бүртгүүлж байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://bundesliga.t-online.de/stoppelkamp-erzielt-zwoelf-treffer-in-einem-spiel/id_47812978/index |wayback=20111228214315 |text=Stoppelkamp macht das Dutzend voll {{de icon}} |archiv-bot=2023-09-26 15:15:13 InternetArchiveBot }}. bundesliga.t-online.de (07.07.2011)</ref> Штоппелькамп [[2014]] оны [[9 сарын 20|есдүгээр сарын 20-нд]] хуучин тоглож байсан «[[Ханновер 96|Ханноверынхаа]]» эсрэг (2:0) 83 метрээс гоолдон<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/20/moritz-stoppelkamp-wonder-goal-paderborn-top-bundesliga |title=Moritz Stoppelkamp wonder goal sends Paderborn top of Bundesliga |date=20 September 2014 |accessdate=20 September 2014 |work=The Guardian}}</ref> [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслигийн]] түүхэн үзүүлэлтийг тогтоосон юм. == Амжилт == {{Далбаа Герман|20px}} '''«[[Ханновер 96]]»''' * [[УЕФА Европа лиг|Европа лигийн]] шөвгийн наймд багтсан: 2011/12 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * [http://www.transfermarkt.de/de/moritz-stoppelkamp/profil/spieler_32845.html Профайл - ''transfermarkt.de''] {{de icon}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/stoppelkampmoritz/2012/ Профайл - ''fussballdaten.de''] {{de icon}} * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/moritz-stoppelkamp/ Профайл - ''weltfussball.de''] {{de icon}} * [http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2011-12/hannover-96-58/34246/spieler_moritz-stoppelkamp.html Профайл - ''kicker.de''] {{de icon}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Падерборн 07 багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Рот-Вайсс Эссен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рот-Вайсс Эрфурт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рот-Вайсс Оберхаузен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мюнхен 1860 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Падерборн 07 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Карлсруэ багийн тоглогч]] [[Ангилал:Дуйсбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] 7bd5wl06nu868a60bdbqdj5jf7x9dsa 0 51124 866085 800386 2026-08-14T02:02:35Z Zorigt 49 866085 wikitext text/x-wiki {{short description|Германы хөлбөмбөгчин (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Аарон Хант | image = Aaron Hunt 2018.jpg | caption = Хант 2018 онд | birth_date = {{birth date and age|1986|9|4|df=y}}<ref name=Bio>{{WorldFootball.net|aaron-hunt}}</ref> | birth_place = [[Гослар]], [[Баруун Герман]]<ref name=Bio/> | height = 1.83 м<ref name=Bio/> | currentclub = | position = [[Хагас хамгаалагч#Довтолгооны хагас хамгаалагч|Довтолгооны хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 1993–1997 | youthclubs1 = Окер | youthyears2 = 1997–2001 | youthclubs2 = [[Гослар SC 08|Гослар]] | youthyears3 = 2001–2003 | youthclubs3 = [[Вердер Бремен]] | years1 = 2003–2007 | clubs1 = [[Вердер Бремен II|Вердер Бремен II]] | caps1 = 37 | goals1 = 9 | years2 = 2004–2014 | clubs2 = [[Вердер Бремен]] | caps2 = 215 | goals2 = 46 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = [[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]] | caps3 = 17 | goals3 = 2 | years4 = 2015–2021 | clubs4 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] | caps4 = 144 | goals4 = 25 | totalcaps = 413 | totalgoals = 82 | nationalyears1 = 2002 | nationalteam1 = [[Германы өсвөрийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг (16-)|Герман U16]] | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2002–2003 | nationalteam2 = [[Германы өсвөрийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Герман U17]] | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2005–2009 | nationalteam3 = [[Германы өсвөрийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг (21-)|Герман U21]] | nationalcaps3 = 13 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2009–2013 | nationalteam4 = [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] | nationalcaps4 = 3 | nationalgoals4 = 0 }} '''Аарон Хант''' ({{lang-de|Aaron Hunt}}; [[1986]] оны [[9 сарын 4|есдүгээр сарын 4]], Гослар) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, «[[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбургийн]]» хагас хамгаалагч. Эцэг — Герман, эх — [[Англи]].<ref>{{cite web | url = http://www.uefa.com/competitions/Under21/news/Kind=1/newsId=335073.html | title = Hunt graces his fatherland | publisher = UEFA.com | accessdate = 10 January 2014 | date = 5 September 2005 | archive-date = 27 Тавдугаар сар 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060527174403/http://www.uefa.com/competitions/Under21/news/Kind=1/newsId=335073.html | url-status = bot: unknown }}</ref> Хант «[[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердерийн]]» өмнөөс мэргэжлийн анхны гараагаа [[2004]] оны [[9 сарын 18|есдүгээр сарын 18-нд]] «[[Ханновер 96|Ханноверын]]» эсрэг хийжээ. «[[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]]» [[2014]] оны [[5 сарын 26|тавдугаар сарын 26-нд]] түүнийг элсүүлсэн.<ref>{{cite news|title=Hunt vor Wechsel zum VfL Wolfsburg|url=http://www.sueddeutsche.de/sport/fussball-hunt-vor-wechsel-zum-vfl-wolfsburg-1.1975168|accessdate=27 May 2014|newspaper=Süddeutsche Zeitung|date=26 May 2014|language=German}}</ref> [[Герман улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Германы шигшээ]] түүнийг [[2009]] оны [[11 сарын 6|арваннэгдүгээр сарын 6-нд]] [[Чилийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Чилийн]] эсрэг тоглолтонд анх дуудсан байдаг ч тоглуулаагүй. Харин 2009 оны [[11 сарын 18|арваннэгдүгээр сарын 18-нд]] [[Кот-Дивуарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Кот-Дивуарын]] эсрэг гараалсан түүхтэй. [[2010]] оны [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 11-нд]] [[Данийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Дани]] ([[Марко Марин]]ийг 57-р минутанд), [[2013]] оны [[5 сарын 29|тавдугаар сарын 29-нд]] [[Эквадорын хөлбөмбөгийн шигшээ|Эквадорын]] ([[Юлиан Дракслер]]ийг 56-р минутанд сэлгэн) эсрэг тус тус гараалаад дуудагдахаа байсан. == Амжилт == {{Далбаа Герман|20px}} «[[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]]» * Германы лигийн цомын эзэн: 2006 * Германы супер цомын эзэн: 2007 * Германы цомын эзэн: 2009 * [[УЕФА цом]]ын эзэн: 2009 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/huntaaron/ Үзүүлэлт - ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.aaron.hunt.10779.en.html Профайл - ''Footballdatabase.eu''] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20100301190338/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=43337&cc=5739 Профайл - ''ESPN Soccernet''] {{ref-en}} {{germany-footy-bio-stub}} {{Вольфсбург багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Хант, Аарон}} [[Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Вердер Бремен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] gprxbk90f931ybm3av21xvy4lq5ot97 0 51398 866080 742954 2026-08-14T01:59:43Z Zorigt 49 866080 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Леонардо Биттенкурт |зураг = LeonardoBittencourt (cropped).jpg |хэмжээ = 220px |тайлбар = Леонардо Биттенкурт [[2013]] онд |мэндэлсэн огноо = [[1993]] оны [[12 сарын 19]] |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Лайпциг]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 170 |жин = 68 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]] |дугаар = 32 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2010—2012|{{Далбаа Герман|20px}} [[Энерги Котбус]]| |2012—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Дортмунд|Боруссиа (Д)]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2012—2013|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Дортмунд|Боруссиа (Д)]]|5 (1)|2013—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]]|55 (5)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2009—2010|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (17-)|7 (1) |2010—2011|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (18-)|8 (0) |2011|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (19-)|2 (0) |2012—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (20-)|4 (2) |2012—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|16 (3)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 3 сарын 21 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2015 оны 3 сарын 30 }} '''Леонардо Биттенкурт''' ({{lang-de|Leonardo Bittencourt}}; [[1993]] оны [[12 сарын 19|арванхоёрдугаар сарын 19]], [[Лайпциг]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, «[[Ханновер 96|Ханноверын]]» хагас хамгаалагч. Тэрээр одоогийн багтаа 2012/2013 оны улиралд элсчээ.<ref>{{cite web | url = http://www.hannover96.de/CDA/aktuelles/alle-news/detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=53499&cHash=6efb49dc49bdf06544add4461fe12d77 | title = Hannover 96 verpflichtet Bittencourt | language = German | publisher = Hannover 96 | date = 18 June 2013 | accessdate = 24 July 2013 | archive-date = 21 Зургадугаар сар 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130621203956/http://www.hannover96.de/CDA/aktuelles/alle-news/detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=53499&cHash=6efb49dc49bdf06544add4461fe12d77 | url-status = dead }}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{transfermarkt|leonardo-bittencourt|93844}} * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/leonardo-bittencourt/ Профай - ''Weltfussball.de''] {{ref-de}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Ханновер 96 багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Боруссиа Дортмунд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] hnt2nm1vis6d4dl4yryxee09tukhdo5 0 51400 866079 549855 2026-08-14T01:59:28Z Zorigt 49 866079 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Эдгар Приб |уугуул нэр = |зураг = Edgar Prib 2012.jpg |хэмжээ = 160px |тайлбар = Эдгар Приб 2012 онд |мэндэлсэн огноо = [[1989]] оны [[12 сарын 15]] |мэндэлсэн газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Якут]], Нерюнгри |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 181 |жин = 74 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]], зүүн хамгаалагч |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]] |дугаар = 7 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1996—2008|{{Далбаа Герман|20px}} [[Гройтер (хөлбөмбөгийн баг)|Гройтер Фюрт]]| }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—2009|{{Далбаа Герман|20px}} [[Гройтер (хөлбөмбөгийн баг)|Гройтер Фюрт II]]|35 (5) |2009—2013|{{Далбаа Герман|20px}} [[Гройтер (хөлбөмбөгийн баг)|Гройтер Фюрт]]|101 (9) |2013—|{{Далбаа Герман|20px}} [[Ханновер 96]]|47 (3) }} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 4 сарын 25 }} '''Эдгар Приб''' ({{lang-de|Edgar Prib}}; [[1989]] оны [[12 сарын 15|арванхоёрдугаар сарын 15]], [[Якут]], [[Нерюнгри]]) — [[Орос]] гаралтай [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, «[[Ханновер 96|Ханноверын]]» хагас хамгаалагч. «Ханновер» Прибийг 2.5 сая еврогоор элсүүлээд 2017 он хүртэл гэрээлжээ.<ref>sports.ru: [http://www.sports.ru/football/150233659.html «Ганновер-96» приобрел полузащитника «Гройтера» Приба, имеющего российские корни]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{transfermarkt|edgar-prib|60028}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Ханновер 96 багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Гройтер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Оросын Германчууд]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] gy96dcznktmyawmdgfokketzowdaapk 0 51427 866081 506707 2026-08-14T01:59:59Z Zorigt 49 866081 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Михаэль Хайнлот |зураг = Heinloth, Michael SCP 13-14 WP.JPG |хэмжээ = 170px |тайлбар = Михаэль Хайнлот 2013 онд |мэндэлсэн огноо = [[1992]] оны [[2 сарын 9]] |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Рот (Нюрнберг)|Рот]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 175 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]] |дугаар = 22 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |—2010|{{Далбаа Герман|20px}} [[Нюрнберг (хөлбөмбөгийн баг)|Нюрнберг]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2010—2014|{{Далбаа Герман|20px}} Нюрнберг II|69 (1) |2014—|{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|43 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 4 сарын 26 }} '''Михаэль Хайнлот''' ({{lang-de|Michael Heinloth}}; [[1992]] оны [[2 сарын 9|хоёрдугаар сарын 9]], [[Рот (Нюрнберг)|Рот]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин, «[[Падерборн 07]]» багийн хамгаалагч.<ref name="soccerway">{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/michael-heinloth/150600/|title=Germany - M. Heinloth - Profile with news, career statistics and history - Soccerway|publisher=soccerway.com|accessdate=2014-09-22}}</ref> «Падерборн» Хайнлотийг [[2014]] онд «[[Нюрнберг (хөлбөмбөгийн баг)|Нюрнбергээс]]» элсүүлжээ. [[Бундеслиг]]ийн дебют тоглолтоо 2014 оны [[9 сарын 20|есдүгээр сарын 20-нд]] «[[Ханновер 96|Ханноверын]]» эсрэг ('''2''':0) эсрэг 71 тоглоод Стефан Кучкегээр сэлгэгдэж байв. <ref name="soccerway2">{{cite web|url=http://int.soccerway.com/matches/2014/09/20/germany/bundesliga/sc-paderborn-07-ev/hannover-96/1713455/|title=SC Paderborn vs. Hannover 96 - 20 September 2014 - Soccerway|publisher=soccerway.com|accessdate=2014-09-22}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *{{en icon}} [http://int.soccerway.com/players/michael-heinloth/150600/ Профайл - ''Soccerway''] *{{en icon}} [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.michael.heinloth.206293.en.html Профайл - ''Footballdatabase''] {{Germany-footy-bio-stub}} {{Падерборн 07 багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Падерборн 07 багийн тоглогч]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] qxnujpblsnib5uu6bvuf2sbh4so3hx1 0 52841 866090 763155 2026-08-14T02:04:13Z Zorigt 49 866090 wikitext text/x-wiki {{short description|Германы муж}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | official_name = Мекленбург-Өрнө Померан | native_name = <small>{{native name|nds|Mäkelborg-Vörpommern}}</small> | native_name_lang = | settlement_type = [[Германы муж улс|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = Flag of Mecklenburg-Western Pomerania.svg | flag_size = 120px | flag_link = Мекленбург-Өрнө Помераны туг | image_shield = Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg | shield_size = 75px | shield_link = Мекленбург-Өрнө Помераны сүлд | anthem = | image_map = Locator_map_Mecklenburg-Vorpommern_in_Germany.svg | mapsize = 155px | map_caption = | coordinates = {{coord|53|45|N|12|30|E|dim:200000_scale:2000000_region:DE-MV_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Герман}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Шверин]] | governing_body = [[Мекленбург-Өрнө Помераны Ландтаг]] | leader_party = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]] | leader_title = Ерөнхий сайд | leader_name = [[Мануэла Швезиг]] | leader_title1 = Эрх баригч намууд | leader_name1 = {{Polparty|Germany|SPD}} / {{Polparty|Germany|[[The Left (Germany)|The Left]]}} | leader_title2 = [[Бундесрат|Бундесратын санал]] | leader_name2 = 4 (69-өөс) | leader_title3 = [[Бундестаг|Бундестагын суудал]] | leader_name3 = [[2021 оны Германы холбооны сонгуулийн үр дүн#Мекленбург-Өрнө Померан|16 (736-аас)]] | total_type = Нийт | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://mecklenburg-vorpommern.de/ueber-das-land-zum-leben/daten-und-fakten |title=Daten und Fakten - Landesportal Mecklenburg-Vorpommern |access-date=12 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313225743/https://www.mecklenburg-vorpommern.de/ueber-das-land-zum-leben/daten-und-fakten |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 23213 | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.laiv-mv.de/static/LAIV/Statistik/Dateien/Publikationen/A%20I%20Bev%C3%B6lkerungsstand/A123/2018/A123%202018%2022.xls |title=Bevölkerungsstand der Kreise, Ämter und Gemeinden in Mecklenburg-Vorpommern |website=Landesamt für innere Verwaltung Mecklenburg-Vorpommern |language=de |date=2019-07-03 |access-date=2020-05-23 |archive-date=29 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144519/https://www.laiv-mv.de/static/LAIV/Statistik/Dateien/Publikationen/A%20I%20Bev%C3%B6lkerungsstand/A123/2018/A123%202018%2022.xls |url-status=live }}</ref> | population_total = 1,609,675 | population_as_of = 2018-12-31 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | registration_plate = хуучнаар: MP<small> (1945–1947)</small>, SM<small> (1948–1953)<ref>1952 онд Зүүн Германы муж улсуудыг татан буулгаснаар тээврийн хэрэгслийн бүртгэлийг Безиркийн шинэ хуваалтаар мөрдөж эхэлсэн. 1991 оноос хойш дүүрэг бүрт өөр өөр угтваруудыг зааж өгсөн.</ref></small> | blank_name_sec1 = [[Бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ (нэрлэсэн)]] | blank_info_sec1 = €47 тэрбум (2019)<ref>{{cite web |url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp |title=Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2019 |website=statistik-bw.de |access-date=26 June 2019 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625204722/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp |url-status=dead}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = €29.000 (2018) | blank2_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank2_info_sec2 = 0.924<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2018-09-13 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} · [[Германы мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|13-р байр]] | iso_code = DE-MV | website = [http://www.mecklenburg-vorpommern.eu/ Mecklenburg-Vorpommern.eu] }} '''Мекленбург-Өрнө Померан''' нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын зүүн хойд хэсэг болон [[Балтын тэнгис]]ийн өмнө зүгт орших муж улс юм. Анх 1945 онд Мекленбург болон Өрнө Померан гэсэн нутгууд нэгдсэнээр бий болсон. 1952 он буюу германыг зүүн баруун болгон хуваахад гурван дүүрэгт хувагдаж байгаад 1990 онд хоёр герман нэгдэн [[Герман|ХБНГУ]] болоход шинэ муж улс болсон юм. Ар талаараа Балтын тэнгистэй, баруун талаараа [[Шлесвиг-Хольштайн]] болон [[Доод Саксон]] муж улсуудтай, өмнө зүгтээ [[Бранденбург]] болон [[Польш]] улстай хиллэдэг. Энэ муж улс нь зургаан тойрог хот болон хоёр тойрогт харъяалагддаггүй хоттой. Мужийн нийслэл нь Шверин. Нийт 84 хот энэ мужид байдгаас хамгийн их хүн амтай, том хот нь [[Росток]] юм. Үүнээс гадна бусад том хотын тоонд Шверин, [[Нойбранденбург]], [[Штральзунд]]-[[Грайфсвалд]], [[Висмар]] болон [[Гюстров]] орно. [[Хамбург]], [[Берлин]] болон [[Балтын тэнгис]]ээр дамжин [[Өрезүнд нутаг]]тай холбогдох учир тэдгээрийн эдийн засгийн хувьд үзүүлэх нөлөө ихтэй. Энэ муж улсын голчлох аж үйлдвэрлэлийн салбарт [[усан тээврийн салбар]], [[машин үйлдвэрлэл]], [[эрчим хүч]], [[хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл]] болон орчин үеийн [[шилдэг технологи]], дан ялангуяа [[биотехнологи]], [[эмнэлгийн техник]], [[агаар- болон сансрын инженерчлэл]] мөн [[мэдээллийн технологи]] орно. Үүнээс гадна [[аялал жуулчлал]], [[үйлчилгээ]], [[Хөдөө аж ахуй|ХАА]] болон [[эрүүл мэндийн салбар]] ч тодорхой хэмжээгээр эдийн засагт нөлөөлөх чухал салбаруудад ордог. [[Грайфсвалд]] болон [[Росток]]ийн их сургуулиуд нь европын эртний их сургуулийн тоонд ордог. Мекленбург-Өрнө Померанд германы 14 дархан цаазтай газрын гурав нь байх ба үүгээрээ германы бусад бүх муж улсуудаа тэргүүлдэг. Герман хамгийн том хоёр арал нь ([[Рюген]], [[Узедом]]) Балтын тэнгисийн эрэг дээр Өрнө Померанд бий. ==Түүх== {{Main|Мекленбург-Өрнө Помераны түүх}} Мекленбург-Өрнө Померан нь дэлхийн 2-р дайны дараа буюу 1945 оны долоодугаар сарын 9-нд зөвлөлтийн армийн хуучин байсан Мекленбург муж улсыг Өрнө Помераны ихэнх газар нутаг мэдэлд очин [[Ханновер тосгон|Ханноверын Амт-Нойхаус]]<ref>Wolfgang Benz: ''Potsdam 1945: Besatzungsherrschaft und Neuaufbau im Vier-Zonen-Deutschland'', Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1986, (dtv Reihe Deutsche Geschichte der neuesten Zeit vom 19. Jahrhundert bis zur Gegenwart; Bd. 4522), S. 270. ISBN 3-423-04522-1.</ref> тосгонтой нэгтгэсэнээр үүсчээ. Ингээд 1947 онд Өрнө Померан гэсэн нэрийг нь тухайн мужийн нэрнээс хасан "Мекленбург муж улс" гэсэн нэртэйгээр 1952 оныг хүргэсэн байна<ref>[http://www.mecklenburg-vorpommern.eu/cms2/Landesportal_prod/Landesportal/content/de/Land_und_Regierung/Unser_Land/Landesgeschichte/Chronik/index.jsp Chronik Mecklenburg-Vorpommerns auf dem M.-V.-Landesportal]</ref>. Үүний дараа 1952 онд [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс|зүүн Герман]] улс засаг захиргааныхаа хуваарийг шинэчлэхдээ энэ муж улсыг задлан гурван дүүрэгт ([[Нойбранденбург дүүрэг|Нойбрандернбург]], [[Росток дүүрэг|Росток]], [[Шверин дүүрэг|Шверин]]) хуваасан. 1990 онд хоёр Герман эргэн нэгдэхэд шинээр Мекленбург-Өрнө Помераныг бий болгосон бөгөөд ингэхдээ 1952 онд задрахдаа ямар газар нутагтай байсан яг түүнээ буцаан авч газар нутгаа тэлсэн байна. [[Германы эргэн нэгдэлт]]ээс хойш муж улсын олон барилга байгууламжийг сайжруулан зассаны дотор [[Штральзунд болон Висмар хотын түүхт барилга|Штральзунд болон Висмар хотын эртний барилга байгууламж]] ороx ба эдгээрийг 2002 онд [[ЮНЕСКО-дэлхийн соёлын өв|дэлхийн соёлын өвд]] бүртгэн авсан ажээ. Мекленбург-Өрнө Померан нь [[Г8-их гүрнүүдийн уулзалт, Хайлигендамм 2007|Г8 аж үйлдвэрийн толгойлогч их гүрнүүд]]ийн уулзалтыг 2007 онд өөрийн муждаа хүлээн авсан бөгөөд энэ уулзалтыг Росток хотын ойролцоо [[Хайлигендамм]]д зохион байгуулсан байна. ==Газар зүй== [[Зураг:Mecklenburg-Vorpommern.gif|thumb|right|Мекленбург-Өрнө Померан муж улсын газар нутаг болон гол усны зураг]] Газар зүйн хувьд Мекленбург-Өрнө Померан нь хойд германд орно. Энэ муж нь 1945 онд долоодугаар сард хуучны Мекленбург мужаас бий болсон ба сүүлд 1990 онд хоёр Герман нэгдсэний дараа дахин шинээр бий болсон. Мекленбург-Өрнө Померан нь ихэвчлэн Мекленбургийн газар нутгаас бүрдэх ба нийт газар нутгийн 3 хуваасны 2 нь юм. Үүн дээр 1945 онд тасран үлдсэн байсан Помераны (Өрнө Померан) тосгон, мөн [[Пригнитц]]ийн жижиг хэсэг, [[Уккермарк]] нэмэгдсэн юм. ===Газар нутгийн бүтэц=== [[Зураг:Kreidefelsen_Ruegen.jpg|thumb|right|Цагаан шохойт эргийн цохио, Рюгений эрэг, Герман]] [[Зураг:Wissower_Klinken_April_2004.jpg|thumb|right|Шохойт эрэг, 2005 онд нийт 50.000м³ шохой нуран далай руу орсон, Рюген, Герман]] ====Далайн эрэг болон уст талбай==== Мекленбург-Өрнө Померан нь далайн эргийн нийт урт 2000 км гаран бөгөөд үүгээрээ германы хамгийн урт далайн эрэгтэй газрын тоонд ордог. Харин далайгаас гадна нутгийн гүн рүү орсон эргийн урт 350 км орчим. Мекленбург-Өрнө Помераны муж улсын хоёр том арал болох Рюген болон Узедом нь германдаа ч мөн хамгийн томдоо ордог. Энэ хоёрын дараа орох том арлуудад Поел, Умманнц болон Хиддензээ орно. Энэ нутгаар урсах гол болон сувгуудийн нийт урт 26000 км урт. Нийт 2028 нуурууд нь нийт 738 км² талбайг эзэлдэг нь Мекленбургийг байгалийн үзэсгэлэнт газар болгодог. ====Тал хээр==== Газар нутгийн хувьд Мекленбург-Өрнө Померан нь хойд германы нам дор газарт харъяалагдана. Хамгийн арын нам дор хэсэг нь Өрнө Помераны эх газар юм. Энэ хэсэгт ихэнхдээ намаг, шаварлаг газар байх ба далайн төвшинөөс дээш 50 м-т оршдог. Ерөнхийдөө энэ муж нь тэгш тал болон бага зэргийн дов толгодтой газар юм. Хамгийн өндөр хэсэгт [[Хелптерийн толгод]] орох ба түүний өндөр нь далайн төвшинөөс 179 м-т өргөгдсөн байх ба түүний араас Руунер толгод (176,6 м), Броомерын толгод (153,1 м) зэрэг орно. ====Цаг агаар==== Ерөнхийдөө далайд ойр учир далайн зөөлөн дулаан уур амьсгалтай. Балтын тэнгисийн ойр орчмын газар нутаг, ялангуяа Узедом, Рюген, Хиддензээ нь германдаа хамгийн олон цагаар нартай байдаг газар юм. ==Засаг захиргааны хуваарилалт болон нэгж== === Муж улсын тойрог болон тойроггүй хотууд === Мекленбург-Өрнө Померан муж нь дотроо зургаан тойрог хотууд болон хоёр ямар нэгэн тойрогт харъяалагддаггүй хотоос бүрдэнэ. {| class="wikitable sortable zebra" |- class="hintergrundfarbe5" ! Тойрог хот, тойргоос тусгаар хот ! Мужийн хэсэгт ! Тойргийн захиргаа ! Оршин суугч<br /><small>2013 оны 12 сарын 31-ний байдал</small> ! Талбай<br />км² ! 1 км² талбайд <br />ногдох хүн ам |- | [[Росток]] | [[Мекленбург]] | style="text-align:center;" | — | align="right" | 203.431 | align="right" | 181,26 | align="right" | 1121 |- | [[Шверин]] | [[Мекленбург]] | style="text-align:center;" | — | align="right" | 91.583 | align="right" | 130,52 | align="right" | 702 |- | [[Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим|Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим]] | [[Мекленбург]] | [[Парxим]] | align="right" | 211.965 | align="right" | 4.751,86 | align="right" | 45 |- | [[Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте|Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте]] | [[Мекленбург]]<br /><small>(хагас нь [[Өрнө Померан]])</small> | [[Нойбранденбург]] | align="right" | 262.412 | align="right" | 5.470,03 | align="right" | 48 |- | [[Тойрог хот Нордвестмекленбург|Тойрог хот Нордвестмекленбург]] | [[Мекленбург]] | [[Висмар]] | align="right" | 155.265 | align="right" | 2.118,45 | align="right" | 73 |- | [[Тойрог хот Росток]] | [[Мекленбург]] | [[Гюстров]] | align="right" | 210.555 | align="right" | 3.422,23 | align="right" | 62 |- | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | [[Өрнө Померан]]<br /><small>(хагас нь [[Мекленбург]])</small> | [[Грайфсвалд]] | align="right" | 238.185 | align="right" | 3.929,48 | align="right" | 61 |- | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген]] | [[Өрнө Померан]]<br /><small>(хагас нь [[Мекленбург]])</small> | [[Штральзунд]] | align="right" | 223.109 | align="right" | 3.207,22 | align="right" | 70 |} === Том хотууд=== Муж улсын хамгийн том 25 хот: {| class="wikitable sortable zebra" |- class="hintergrundfarbe5" ! Хот/Холбоод !! Тойрог хот !! Оршин суугч<br /><small>2013 оны 12 сарын 31-ний байдлаар</small> |- | [[Росток]] | тойроггүй хот | align="right" | 203.431 |- | [[Шверин]] | тойроггүй хот | align="right" | 91.583 |- | [[Нойбранденбург]] | [[Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте|Мекленбургийн Зээнплатте]] | align="right" | 63.437 |- | [[Штральзунд]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген|Өрнө Померан-Рюген]] | align="right" | 57.301 |- | [[Грайфсвалд]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд|Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | align="right" | 56.445 |- | [[Висмар]] | [[Тойрог хот Нордвестмекленбург|Нордвестмекленбург]] | align="right" |42.219 |- | [[Гюстров]] | [[Тойрог хот Росток|Росток (тойрог хот)]] | align="right" | 28.540 |- | [[Варен (Мюритц)]] | [[Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте|Мекленбургийн Зээнплатте]] | align="right" | 20.940 |- | [[Нойштрелитц]] | [[Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте|Мекленбургийн Зээнплатте]] | align="right" | 20.399 |- | [[Пархим]] | [[Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим|Лудвигслуст-Парxим]] | align="right" | 17.129 |- | [[Рибнитц-Дамгартен]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген|Өрнө Померан-Рюген]] | align="right" | 15.104 |- | [[Бэрген ауф Рюген]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген|Өрнө Померан-Рюген]] | align="right" | 13.564 |- | [[Анклам]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд|Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | align="right" | 12.797 |- | [[Волгаст]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд|Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | align="right" | 12.355 |- | [[Лудвигслуст]] | [[Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим|Лудвигслуст-Парxим]] | align="right" | 12.095 |- | [[Бад Доберан]] | [[Тойрог хот Росток|Росток (тойрог хот)]] | align="right" | 11.607 |- | [[Деммин]] | [[Тойрог хот мекленбургийн Зээнплатте|Мекленбургийн Зээнплатте]] | align="right" | 11.393 |- | [[Хагенов]] | [[Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим|Лудвигслуст-Парxим]] | align="right" | 11.324 |- | [[Гревесмюлен]] | [[Тойрог хот Нордвестмекленбург|Нордвестмекленбург]] | align="right" |10.594 |- | [[Пазевалк]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд|Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | align="right" | 10.470 |- | [[Бойценбург/Элбэ]] | [[Тойрог хот Лудвигслуст-Парxим|Лудвигслуст-Парxим]] | align="right" | 10.254 |- | [[Гриммен]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген|Өрнө Померан-Рюген]] | align="right" | 9969 |- | [[Зазнитц]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Рюген|Өрнө Померан-Рюген]] | align="right" | 9481 |- | [[Уккермюнде]] | [[Тойрог хот Өрнө Померан-Грайфсвалд|Өрнө Померан-Грайфсвалд]] | align="right" | 8846 |- | [[Тетеров]] | [[Тойрог хот Росток|Росток (тойрог хот)]] | align="right" | 8671 |} ==Эдийн засаг== [[Зураг:Flughafen_Rostock-Laage1.JPG|thumb|right|Дэлхийн хамгийн анхны тийрэлтэт хөдөлгүүртэй нисэх онгоц нь 1939 оны 8 сарын 27 Ростокийн Мариенэеэгээс анхны нислэгээ үйлдсэн]] Аж үйлдвэрийн салбарт далайн аж аж үйлдвэрлэлийн салбар, машин үйлдвэрлэл, эрчим хүчний салбар болон хүнсний бүтээгдхүүний үйлдвэрлэл томоохон байр суурийг эзэлнэ. Цаашлаад аялал жуулчлал, эрүүл мэндийн салбар, орон сууцны салбар, үйлчилгээний байгууллагууд болон шинэ техник технологийин салбарууд Мекленбург-Өрнө Померанд чухал үүрэгтэй. ===Ирээдүйн чухал салбар=== Хөгжлийн ирээдүйтэй салбарт шинэ технологийн салбарууд орох ба үүнд биотехнологи, эмнэлгийн техник, эрчим хүч болон байгаль орчныг хамгаалах техник, агаар- болон сансрын инженерчлэл мөн мэдээллийн технологи орно. Энэ төрлийн үйл ажиллагаа явуулдагаж ахуйн нэгжүүд сүүлийн жилүүдэд ихээр Росток болон Грайфсвалд хотуудын эргэн тойронд шилжин суурьшиж байна. ===Аж үйлдвэрлэлийн салбар=== ====Далайн тээврийн салбар==== Далайн тээвэртэй холбоотой үйл ажиллагаа явуулдаг дэлхийд танигдсан том компаниудаас нэрлэвэл Дойче Зээреедерай, Скандлинес, Мекленбургийн Металлгусс, Цагаан Флотт зэрэг орно. Далайн аялал жуулчлалын компани болох АИДА Круйзесийн германд байрлах төв нь Росток хотын усан боомтод байдаг ба нийт 6000 гаран ажилчинтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.nordlb.de/fileadmin/redaktion/analysen_prognosen/regionalanalysen/mecklenburg-vorpommern/MV_Monitor_Dez_2013.pdf |wayback=20140228045152 |text=Die 100 größten Arbeitgeber Mecklenburg-Vorpommerns 2012 |archiv-bot=2023-09-26 13:45:28 InternetArchiveBot }}, NordLB, abgerufen am 22. Februar 2014</ref> Үүнээс гадна усан онгоц болон моторт завь үйлдвэрлэдэг Ханзе Яахтс ХК, Вилм Яахтс, Яахтбау Оелке гэх мэт олон олон жижиг дунд үйлдвэрүүдийг нэрлэж болно. ====Агаар- болон сансрын инженерчлэл==== Мекленбург-Өрнө Померан нь агаар- болон сансрын инженерчлэлийн салбарт түүхэн үүрэг гүйцэтгэсээр иржээ. ==Улс төр== [[Зураг:Schloss Schwerin 070506.jpg|thumb|right|Швериний ордон нь Мекленбург-Өрнө Померан мужийн захиргааны төв юм.]] Мекленбург-Өрнө Померан мужийн үндсэн хуулийг 1993 оны тавдугаар сарын 23-нд батлан, 1994 оны арваннэгдүгээр сарын 15-нд хэрэгжиж эхэлсэн аж. Анхны ерөнхий сайдаа 1945 онд сонгож байсан ба үүний дараа 1952-1990 он хүртэл Мекленбург-Өрнө Померан гэж муж улс байхгүй байсан. 1990 онд буцаад энэ муж улс бий болсоны дараа Альфред Гомолка (CDU) шинэ ерөнхий сайдаар томилогдож байж. 2008 аравдугаар сараас хойш Эрвин Зеллеринг Мекленбург-Өрнө Померан мужийн ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Зам тээвэр== ===Галт тэрэг=== Хамбург, Берлинтэй холбогдсон төмөр замаас гадна Шверин, Бад-Клайнен-аар дамжин Висмар болон Росток-Штральзунд-Рюген гэсэн чиглэлүүдийг холбосон төмөр замтай. ===Зам=== [[Зураг:Greese_Autobahnkreuz_Wismar_2012-02-26_005.JPG|thumb|right|Висмарын хурдны замын уулзвар, А14 болон А20]] Берлин Ростокийг хооронд нь холбосон хурдны зам А19, мөн А11 мужийн хамгийн зүүн хэсгийг холбосон бол Хамбургаас Берлиний чиглэлд байх хурдны зам нь Висмар орох холбооны замтай холбогддог. ==Боловсрол, шинжлэх ухаан== ===Бүрэн дунд сургууль=== [[Зураг:Rubenowplatz Greifswald.jpg|thumb|right|[[Грайфсвалдын Эрнст-Моритц-Арндтын нэрэмжит их сургууль|Грайфсвалдын их сургууль]]]] [[Зураг:Rostock asv2018-05 img29 University.jpg|thumb|right|[[Ростокийн их сургууль]]]] Мекленбург-Өрнө Померанд герман хэлтэй орнууд дотроо нэлээд хэдэн эртний дунд сургууль байдаг. Эдгээрээс хамгийн эртний дунд сургуулийн тоонд [[Гюстровын домын дунд сургууль]] орох ба энэ сургуулийг анх 1236 онд үүсгэн байгуулсан аж. Үүний дараа 1552 онд латин хэлний сургууль нээгдсэн бөгөөд сүүлд гимнази болон өөрчлөгдсөн. === Их сургууль === Мекленбург-Өрнө Померан муж улсад хоёр их сургууль болон нэлээд хэдэн дээд сургуультай. [[Ростокийн их сургууль]] (1419 онд үүсгэн байгуулагдсан), [[Грайфсвалдын Эрнст-Моритц-Арндтын нэрэмжит их сургууль|Грайфсвалдын Эрнст-Моритц-Арндтын нэрэмжит их сургуулиуд нь]] (1456 онд үүсгэн байгуулагдсан) хойд европын эртний их сургуулийн тонд ордог бол дэлхийн хамгийн эртний дээд сургуулийн тоонд бүртгэгдэн явдаг ажээ. Цаашлаад улсын дээд сургуулиудад Ростокийн урлагийн дээд сургууль, Нойбранденбургийн дээд сургууль, дадлага талдаа илүү төвлөрсөн сургалттай Штральзундын дээд сургууль, Висмарын дээд сургууль зэргийг жишээ болгон нэрлэж болно. ==Хүн ам== Мекленбург-Өрнө Померанд өнөөдөр ойролцоогоор 1,6 сая оршин суугчтай (2014 оны байдлаар).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_mv.asp |wayback=20070513192134 |text=Bevölkerung – Mecklenburg-Vorpommern |archiv-bot=2023-10-12 08:47:49 InternetArchiveBot }}2015-01-11</ref> Оршин суугчид нь Мекленбург болон Померанаас бүрэлдэх ба үүнд дээр Брандендургийн цөөн хэдэн оршин суугчид нэмэгддэг. Гадаадын иргэдийн эзлэх хувь нь нийт хүн амын 2,1% байх ба үүний 15,8% хувь нь [[Польшууд]], 9,3% хувь нь [[Оросууд]], 6,7% хувь нь [[Украинчууд]] болон [[Вьетнамчууд]] бүрдүүлнэ.<ref>[http://www.statistik-mv.de/cms2/STAM_prod/STAM/de/start/index.jsp?&pid=61397 Statistik MV], ''Ausländerquote in Mecklenburg-Vorpommern beträgt 2,1&nbsp;Prozent'', abgerufen am 8. September 2014</ref> ===Шашин шүтлэг=== [[Зураг:0306 HST Nachtaufnahmen PICT5392.JPG|thumb|right|Эвангелийн Ст.-Мариен-сүм, [[Штральзунд]]]] Хүн амын ихэнх нь ямар нэгэн шашин шүтлэггүй. Мекленбург-Өрнө Помераны хүн амын 17,3 % нь эвангелийн шүтлэгтэй бол католикийн шүтлэгтэй нь 3,3% байдаг аж.<ref name="EKD">Evangelische Kirche in Deutschland: ''Kirchenmitgliederzahlen am 31. Dezember 2010''. EKD, 2011, ([http://www.ekd.de/download/Ber_Kirchenmitglieder_2010.pdf PDF; 0,45&nbsp;MB])</ref> ==Урлаг== ===Хэл=== Энэ муж нь өндөр герман хэл буюу цэвэр германаар ярих ба цөөн тооны өндөр настангууд л доод герман аялгууг зөвхөн ойлгох болон бага зэрэг ярих чадвартай байдаг. Үүнээс гадна газар нутгийн байрлалаас шалтгаалан бага зэргийн Берлиний аялгуу хэрэглэх хүмүүс ч байна. ===Театр, музей=== [[Зураг:Schwerin_Mecklenburgisches_Staatstheater_2013-08-12_22_nc.jpg|thumb|right|[[Шверин]] дахь Мекленбургийн Улсын театр]] Муж улсын томоохон театруудын тоонд Шверин хотод байх [[Мекленбургийн Улсын театр]], Волкстеатр Росток, Өрнө Помераны театр зэрэг орно. Харин томоохон музейн хувьд Швериний улсын музей болон Грайфсвалд хот дахь Помераны Ландесмузей болон Висмарын техникийн музейг нэрлэж болно. ===Үндэсний баярын өдрүүд=== Холбооны улсуудын үндэсний баярын өдрүүд болох шинэ жилийн баяр, [[Сайн Баасан]] (карфрайтаг), улаан өндөгний баяр, хөдөлмөрчдийн баяр, Христийн тэнгэрт хальсаны баяр, пфингстен, хоёр Германы нэгдсэн баяр болон зул сарын баяраас гадна [[Протестант шинэчлэл|реформац]]ын баярын өдөр нь Мекленбург-Өрнө Померанд албан ёсны амралтын өдөрт ордог. ==Нэмж унших ном зохиол== * Wolf Karge; Reno Stutz: ''Illustrierte Geschichte Mecklenburg-Vorpommerns.'' Rostock 2008, ISBN 978-3-356-01284-2. * ''Landeskundlich-historisches Lexikon Mecklenburg-Vorpommern.'' Hrsg.: Geschichtswerkstatt Rostock und Landesheimatverband Mecklenburg-Vorpommern. Red.: Thomas Gallien. Rostock 2007, ISBN 978-3-356-01092-3. ==Цахим хуудас== * [http://www.mecklenburg-vorpommern.eu/ Мекленбург-Өрнө Померан мужийн цахим хуудас] * [http://www.auf-nach-mv.de/ Мекленбург-Өрнө Померан мужийн албан ёсны аялал жуулчлалын цахим хуудас] * [http://www.landesbibliographie-mv.de/ Мекленбург-Өрнө Померан муж улсын түүх] ==Эшлэл== <references /> {{Загвар:Германы муж улс}} [[Ангилал:Германы муж улс]] [[Ангилал:Мекленбург-Өрнө Померан| ]] ftu6kqydnnw2dvecnxzri20m868eyjv 0 53928 866032 689426 2026-08-13T22:30:29Z Koldobin 106481 Англи Википедиагийн өгүүлэлд тулгуурлан агуулгыг өргөтгөж, зураг болон эх сурвалж нэмэв. 866032 wikitext text/x-wiki [[File:DNA RNA structure (1).png|thumb|upright=1.1|Нуклейн хүчлийн анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч болон дөрөвдөгч бүтцийн жишээ.]] '''Нуклейн хүчлийн дараалал''' (англи: ''nucleic acid sequence'') гэдэг нь [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] молекул дахь [[нуклеотид]]ын сууриудын дарааллыг хэлнэ. ДНХ-ийн дарааллыг ихэвчлэн A, C, G, T үсгээр, РНХ-ийн дарааллыг A, C, G, U үсгээр тэмдэглэдэг. Эдгээр нь тус тус [[аденин]], [[цитозин]], [[гуанин]], [[тимин]] болон [[урацил]]ыг илэрхийлнэ.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Конвенцийн дагуу нуклейн хүчлийн дарааллыг 5′ төгсгөлөөс 3′ төгсгөл рүү бичдэг. Нуклейн хүчлүүд нь ихэвчлэн салаалаагүй шугаман полимер тул нуклеотидын дарааллыг тодорхойлох нь тухайн молекулын ковалент бүтцийг үндсэнд нь тодорхойлж байгаа хэрэг юм. Иймээс нуклейн хүчлийн дарааллыг мөн нуклейн хүчлийн '''анхдагч бүтэц''' гэж үздэг.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=The Structure and Function of DNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26821/ |language=en}}</ref> Нуклеотидын дараалал нь генетикийн мэдээллийг илэрхийлэх үндсэн хэлбэрийн нэг юм. Биологийн ДНХ-д организмын хөгжил, үйл ажиллагаа болон нөхөн үржихүйд шаардлагатай мэдээлэл хадгалагддаг.<ref>{{Cite web |title=Deoxyribonucleic Acid (DNA) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Deoxyribonucleic-Acid-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Нуклейн хүчил нь анхдагч бүтцээс гадна [[нуклейн хүчлийн хоёрдогч бүтэц|хоёрдогч]] болон гуравдагч бүтэц үүсгэж болно. == Нуклеотид ба дараалал == [[File:RNA chemical structure.GIF|thumb|РНХ-ийн химийн бүтцийн хэсэг. Нуклейн хүчлийн гинж фосфат, сахар болон азотлог сууриудаас тогтоно.]] Нуклейн хүчил нь хоорондоо холбогдсон [[нуклеотид]]уудаас тогтох полимер юм. Нуклеотид бүр гурван үндсэн бүрэлдэхүүнтэй: фосфатын бүлэг, таван нүүрстөрөгчтэй сахар болон азотлог суурь. РНХ-д сахар нь [[рибоз]], ДНХ-д [[дезоксирибоз]] байна.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн үндсэн дөрвөн суурь нь: * '''A''' — аденин * '''C''' — цитозин * '''G''' — гуанин * '''T''' — тимин РНХ-д тимины оронд: * '''U''' — урацил ордог.<ref>{{Cite web |title=RNA (Ribonucleic Acid) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/RNA-Ribonucleic-Acid |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Дарааллыг ихэвчлэн үсгүүдийн хооронд зайгүй бичнэ. Жишээлбэл: :5′–AAAGTCTGAC–3′ [[ДНХ-ийн давхар мушгиа]] хоёр гинжээс тогтдог тул нэг гинжийн дараалал нөгөө гинжийн дараалалтай [[комплементар]] байна. Аденин нь тиминтэй, цитозин нь гуанинтай хосолдог. Жишээлбэл: :5′–TTAC–3′ :3′–AATG–5′ гэсэн хоёр дараалал хоорондоо комплементар юм. [[File:RNA-codons.svg|thumb|мРНХ-ийн молекулын хэсэг дэх кодонууд. Кодон бүр гурван нуклеотидоос тогтоно.]] === Тэмдэглэгээ === Тодорхой байрлалд аль нуклеотид байгааг нарийн тогтоох боломжгүй үед олон боломжит суурийг илэрхийлэх нэмэлт тэмдэглэгээг ашигладаг. [[Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбоо|IUPAC]] болон Олон улсын биохимийн холбооноос ийм тэмдэглэгээний стандартыг боловсруулсан.<ref>{{Cite journal |title=Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=83 |issue=1 |pages=4–8 |year=1986 |doi=10.1073/pnas.83.1.4 |pmid=2417239 |pmc=322779 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC322779/ |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! Тэмдэг ! Боломжит суурь ! Утга |- | A | A | Аденин |- | C | C | Цитозин |- | G | G | Гуанин |- | T | T | Тимин |- | U | U | Урацил |- | R | A эсвэл G | Пурин |- | Y | C эсвэл T | Пиримидин |- | W | A эсвэл T | A/T |- | S | C эсвэл G | C/G |- | M | A эсвэл C | A/C |- | K | G эсвэл T | G/T |- | B | C, G эсвэл T | A биш |- | D | A, G эсвэл T | C биш |- | H | A, C эсвэл T | G биш |- | V | A, C эсвэл G | T биш |- | N | A, C, G эсвэл T | Дурын нуклеотид |} РНХ-ийн дараалалд эдгээр тэмдэглэгээг ашиглах үед T-ийн оронд U хэрэглэнэ.<ref>{{Cite journal |title=Nomenclature for incompletely specified bases in nucleic acid sequences. Recommendations 1984 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=83 |issue=1 |pages=4–8 |year=1986 |doi=10.1073/pnas.83.1.4 |pmid=2417239 |pmc=322779 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC322779/ |language=en}}</ref> == Биологийн ач холбогдол == [[File:Kooditabel.png|thumb|upright=0.9|Генетикийн код. мРНХ-ийн кодонуудыг харгалзах амин хүчлүүдтэй нь үзүүлжээ.]] Нуклейн хүчлийн дараалалд агуулагдах мэдээллийг эс олон төрлийн биологийн үйл ажиллагаанд ашигладаг. Уураг кодлодог [[ген]]ийн хувьд ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал эхлээд [[транскрипци]]йн үед [[мэдээлэгч РНХ]] буюу мРНХ-д хуулбарлагдана. Дараа нь [[рибосом]] дээр явагдах [[трансляци]]йн үед мРНХ-ийн дарааллын мэдээллийг ашиглан амин хүчлүүдийн дараалал бүхий уураг нийлэгжинэ.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=From DNA to RNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26887/ |language=en}}</ref> Энэ мэдээллийн үндсэн урсгалыг: :'''ДНХ → РНХ → уураг''' гэж дүрсэлдэг бөгөөд [[молекул биологийн төв догма]]тай холбоотой.<ref>{{Cite web |title=Central Dogma |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Central-Dogma |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Уураг нийлэгжих үед мРНХ-ийн дарааллыг гурван нуклеотид бүхий бүлгээр уншина. Ийм гурвал бүрийг [[кодон]] гэнэ. Кодон нь тодорхой амин хүчил эсвэл трансляцийг эхлүүлэх, зогсоох дохиотой харгалзана.<ref>{{Cite web |title=Codon |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Codon |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Кодонууд болон амин хүчлүүдийн хоорондын харгалзааны системийг [[генетикийн код]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=The Genetic Code |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/15-1-the-genetic-code |publisher=OpenStax |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Нуклейн хүчлийн бүх дараалал уураг кодлодоггүй. Геномд уураг кодлогч хэсгээс гадна РНХ кодлодог ген, генийн зохицуулагч дараалал, интрон болон бусад олон төрлийн [[кодлогддоггүй ДНХ]] байдаг.<ref>{{Cite web |title=Non-Coding DNA |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Non-Coding-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Дарааллыг тогтоох == [[File:DNA sequence.svg|thumb|ДНХ-ийн дараалал тогтоох автомат төхөөрөмжөөс гарсан электрофореграммын жишээ. Өнгөт оргилууд нь нуклеотидуудыг илэрхийлнэ.]] {{Main|ДНХ дараалал тогтоох}} ДНХ-ийн молекул дахь нуклеотидуудын дарааллыг тодорхойлох үйл явцыг [[ДНХ дараалал тогтоох]] буюу '''ДНХ-ийн секвенсинг''' гэнэ.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн дарааллыг тогтоох нь генүүдийг тодорхойлох, генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэх, организм хоорондын ялгааг судлах болон өвчинтэй холбоотой генетикийн өөрчлөлтийг шинжлэх боломж олгодог.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Дараалал тогтоох технологиудын тусламжтайгаар бүхэл [[геном]], тодорхой ген эсвэл ДНХ-ийн жижиг хэсгийн нуклеотидын дарааллыг тодорхойлж болно. РНХ-ийн дарааллыг судлахдаа олон арга РНХ-ийг [[урвуу транскриптаза]] ферментийн тусламжтайгаар комплементар ДНХ буюу cDNA болгон хувиргасны дараа түүний дарааллыг тогтоодог. === Тоон дүрслэл === [[File:AMY1gene.png|thumb|upright=1.2|Генетикийн дарааллыг тоон хэлбэрээр дүрсэлсэн жишээ.]] Нуклейн хүчлийн дарааллыг тогтоосны дараа мэдээллийг компьютерийн системд тоон хэлбэрээр хадгалж болно. ДНХ-ийн дараалал нь үндсэндээ A, C, G, T тэмдэгтүүдийн урт дараалал хэлбэрээр хадгалагдана. Тоон дарааллуудыг [[дарааллын мэдээллийн сан]]д хадгалах, [[биоинформатик]]ийн аргаар шинжлэх, өөр өөр организм болон генүүдийн дарааллыг харьцуулах боломжтой.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Тоон дарааллын өгөгдөл нь геномын судалгаа, молекул биологи, анагаах ухаан, эволюцийн биологи болон биотехнологийн олон салбарт үндсэн өгөгдлийн төрөл болдог. == Дарааллын шинжилгээ == {{Main|Дарааллын шинжилгээ}} Нуклейн хүчлийн тоон дарааллыг [[биоинформатик]]ийн арга, алгоритмуудаар шинжилж, тухайн дарааллын боломжит бүтэц, үүрэг болон бусад дараалалтай холбоог судалдаг.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> === Генетикийн шинжилгээ === [[Генетикийн шинжилгээ]]гээр ДНХ-ийн дараалал болон бусад генетикийн мэдээллийг судалж, тодорхой генетикийн хувилбар эсвэл өөрчлөлтийг илрүүлж болно. Ийм шинжилгээг зарим удамшлын эмгэгийг оношлох, өвчин үүсэх эрсдэлийг үнэлэх болон тухайн өөрчлөлт үр удамд дамжих боломжийг судлахад ашигладаг.<ref>{{Cite web |title=What is genetic testing? |url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/testing/genetictesting/ |publisher=MedlinePlus Genetics |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> === Дарааллын зэрэгцүүлэлт === [[Дарааллын зэрэгцүүлэлт]] (англи: ''sequence alignment'') гэдэг нь хоёр буюу түүнээс олон ДНХ, РНХ эсвэл уургийн дарааллыг хооронд нь зэрэгцүүлэн ижил болон ялгаатай хэсгүүдийг тодорхойлох арга юм. Дарааллуудын ижил төстэй хэсгүүд нь тэдгээрийн үйл ажиллагаа, бүтэц эсвэл [[эволюци]]йн гарал үүслийн холбоог илтгэж болно. Хоёр гомолог дарааллын ялгаа нь [[мутаци]], нуклеотид нэмэгдэх эсвэл устах зэрэг өөрчлөлтийн үр дүнд бий болсон байж болно.<ref>{{Cite book |last=Mount |first=David W. |title=Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis |edition=2 |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |year=2004 |isbn=0-87969-608-7 |language=en}}</ref> Дарааллын зэрэгцүүлэлтийг [[филогенетик]]ийн судалгаанд өргөн ашигладаг бөгөөд төрөл зүйл, ген болон уургийн эволюцийн хамаарлыг тогтооход тусалдаг. === Дарааллын мотив === [[Дарааллын мотив]] гэдэг нь ДНХ, РНХ эсвэл уургийн дараалалд давтагдан илрэх, тодорхой биологийн үүрэгтэй холбоотой богино хэв шинжийг хэлнэ. Зарим мотив нь генийн транскрипци, РНХ боловсруулалт, уурагтай холбогдох болон бусад молекулын үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. == Мөн үзэх == * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Нуклеотид]] * [[Ген]] * [[Геном]] * [[Хромосом]] * [[Генетикийн код]] * [[Генийн илэрхийлэл]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Дарааллын шинжилгээ]] * [[Биоинформатик]] * [[Мутаци]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] [[Ангилал:Биоинформатик]] 4o0j4vezmel5v2v2fwlf26kr33hfusn 0 63994 866082 703570 2026-08-14T02:00:16Z Zorigt 49 866082 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс ачааны тэрэг |Marke=[[Фолксваген]] |Modell=Тип 2 T1 |Bild=VW-Bus T1, Modell 1965 (2008-06-28) ret.JPG |Bild zeigt=Фолксваген Тип 2 T1 |Hersteller=Фолксваген |Bezeichnung=Микро автобус, транспортер |von=1950 |bis=1967 |Vorgänger= |Nachfolger=[[Фолксваген T2]] |Bauformen=[[Хайрцган тэрэг]], [[тэвштэй ачааны тэрэг]], [[микро автобус]] |Motoren=[[Отто хөдөлгүүр]]:<br>1,1–1,5 литр<br>(18–32 кВт) |Leistung= |Länge=4280–4290 |Breite=1750–1800 |Höhe=1920–1940 |Radstand=2400 |Nutzlast=0,86–0,93 |zul. Gesamtgewicht=1,75–2,07 }} '''Фолксваген Тип 2 Т1''' (товчоор Фолксваген Т1 буюу '''''VW Т1''''', мөн '''Булли''') [[Фолксваген ХК|Фолксваген ХXК]]-ийн (1960 оноос эхлэн хувьцаат компани болсон) үйлдвэрлэсэн [[жижиг транспортер]] юм. Т1 нь Фолксваген компанийн албан ёсоор VW Транспортер (компанийн дотоод нэршил Тип 2) гэж нэрлэгдэх [[Фолксваген микробус]]-цувралын хамгийн эхний моделл юм. [[Фолксваген Кэфер]]ийн (дотоод нэршил Тип 1) дараа иргэний зориулалтаар үйлдвэрлэсэн Т1 нь өнөөдөр [[Фолксваген Т5|Фолксваген Т5/T6]] цуврал нь үйлдвэрлэгдэж байна. Энэхүү транспортер нь 1949 онд хөгжүүлэлт хийгдэн, 1950 оноос худалдаанд гарчээ. Худалдаанд гарангуутаа зах зээлд тэргүүлж эхэлсэн тус тэрэг нь [[Виртшафтсвундер|германы эдийн засгийн гайхамшигийн]] бэлгэдэл болсон. Мөн Т1-н суурин дээр анхны аяллын зориулалттай тэрэг бий болсон байна. [[Вольфсбург]] болон [[Ханновер]]ийн VW-үйлдвэрүүдэд (1956 оноос эхлэн) Т1 нь төрөл бүрийн хувилбараар нийт 1,8 сая ширхэг үйлдвэрлэгдэн гарчээ. 1967 онд Ханноверын үйлдвэрт түүний халаа болсон [[Фолксваген Т2|Т2]]-г үйлдвэрлэж эхэлснээр Т1-н үйлдвэрлэл дуусгавар болсон аж. ==Загварын түүх== === Ерөнхий === [[File:Volkswagen Plattenwagen.jpg|left|thumb|Үйлдвэр дотор ашиглаж байсан урдаа тэвштэй тэрэг]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа Вольфсбург дахь Фолксваген үйлдвэр нь [[Их Британи]]йн эзэмшилд очжээ. Их Британийн хошууч Иван Хирст тус үйлдвэрийн үйл ажиллагааг хариуцаж байв. Тэрбээр үйлдвэрлэлтийг ямар нэг байдлаар урагш явуулахын тулд британийн зэвсэгт хүчнээс транспортер болон [[сэрээт өргөх машин]]ыг зээлээр авч хэрэглэж байв. Хэрвээ армид энэ машинаа өөр газар хэрэглэх болвол үйлдвэрт хүлээхээс өөр арга байхгүй байлаа. Ингээд энэ тээвэрлэлтийн асуудлыг шийдэн урдаа тэвштэй, ардаа хөдөлгүүртэй, хөдөлгүүр дээрээ жолоодлого нь байрласан тэрэг зохион бүтээжээ.<ref name="VBB23">Bobbitt 2007, S. 23 ff.</ref> 1947 оны эхээр Нидерландын ерөнхий импортлогч Бен Пон Вольфсбург зочлох үеэрээ тус тэвштэй тэргийг харан, Нидерландын худалдааны төвд үүнтэй адил тэргийг Фолксваген Каеферийн шасси дээр нийлүүлээч гэсэн санал тавьсан байна. Гэвч энэ нь төлөвлөгөөг нидерландын албадаас ачааныхаа ардаа жолооч нь суудаг тээврийн хэрэгсэл байж болохгүй хэмээн зөвшөөрөл олгоогүй байна.<ref name="tdw">Steiger, Wirth, Weinen: ''Transporter der Wirtschaftswunderzeit.'' Heel Verlag, Königswinter 1996, ISBN 3-89365-464-X.</ref> == Их биеийн хувилбар == <gallery widths="200" perrow="3"> VW T1 Kastenwagen.jpg|Фолксваген Т1, хайрцган загвар VW T1 Porschetransporter r.jpg|Уртасгасан тэвштэй Т1, [[Порше 550]]-г ачсан байдал VW T1 Doka.jpg|Давхар кабинтай Фолксваген Т1 VW T1 Samba 1X7A8155.jpg|Фолксваген Самба Westfalia Campingbox 7.jpg|Вестфалиа Кампингбоксоор тоноглосон Т1 '56 Deluxe roof.jpg|Задгай дээвэртэй Т1 </gallery> == Техникийн үзүүлэлт == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! width="9%"| ! width="9%"|1100 (1950–54) ! width="9%"|1200 (1954–60) ! width="9%"|1200 (1960–64) ! width="9%"|1500 (1963–65) ! width="9%"|1500 (1965–67) |- | align="left" |Хөдөлгүүр:&nbsp; || colspan="5" align="center" |[[Дөрвөн цилиндр]]-[[Боксер хөдөлгүүр]] ([[Дөрвөн тактын хөдөлгүүр|Дөрвөн такт]]) |- | align="left" |Эзэлхүүн:&nbsp; || align="center" |1131&nbsp;см³ || colspan="2" align="center" |1192&nbsp;см³ || colspan="2" align="center" |1493&nbsp;см³ |- | align="left" |[[Цилиндрийн нүх|Нүх]] × [[Поршенгийн явалт|Явалт]]:|| align="center" |75 × 64&nbsp;мм|| colspan="2" align="center" |77 × 64&nbsp;мм|| colspan="2" align="center" |83 × 69&nbsp;мм |- | align="left" |дээд чадал<br />([[Морины хүч|м.x.]])<br />1/мин-д || align="center" |18,4&nbsp;кВт<br />(25 м.x.)<br />3300 || align="center" |22&nbsp;кВт<br />(30 м.x.)<br />3400 || align="center" |25&nbsp;кВт<br />(34 м.x.)<br />3600 || align="center" |30,9&nbsp;кВт<br />(42 м.x.)<br />3800 || align="center" |32,3&nbsp;кВт<br />(44 м.x.)<br />4000 |- | align="left" |дээд [[эргэлтийн момент]]<br />Нм<br />1/мин-д || align="center" | 67 Нм<br />2000 || align="center" |75,5 Нм<br />2000 || align="center" |82,4 Нм<br />2000 || align="center" |95,1 Нм<br />2200 || align="center" |102 Нм<br />2000 |- | align="left" |Хурдны хайрцаг:&nbsp; || colspan="5" align="center" |4--Араат-Механик |- | align="left" |Их бие:&nbsp; || colspan="5" align="center" | өөрийгөө тээх бүтэн ган их бие |- | align="left" |түлшний савны хэмжээ:&nbsp; || colspan="5" align="center" | 40 литр |- | align="left" |[[Мөрийн өргөн (тээврийн хэрэгсэл)|Мөрийн өргөн]] урд/хойно:&nbsp; || colspan="5" align="center" |1370 (1375)/1360&nbsp;мм |- | align="left" | Эргэх тойрог:&nbsp; || colspan="5" align="center" |12 м |- | align="left" | [[Тэнхлэг хоорондын зай]]:&nbsp; || colspan="5" align="center" |2400&nbsp;мм |- | align="left" |Гаднах хэмжээс (1961):&nbsp; || colspan="5" align="center" |Урт: 4280/4290&nbsp;мм, Өргөн: 1750/1800&nbsp;мм (тусгай загвар),<br />Өндөр: 1920&nbsp;мм (тэвштэй тэрэг)/1940&nbsp;мм (хайрцган тэрэг) |- | align="left" |Хоосон жин:&nbsp; || align="center" | 890&nbsp;кг || colspan="4" align="center" | 1140&nbsp;кг |- | align="left" |Зөвш. ачаа:&nbsp; || align="center" | 860&nbsp;кг || colspan="4" align="center" | 930&nbsp;кг |- | align="left" |Дээд хурд:&nbsp; || align="center" |85&nbsp;км/ц || align="center" |90&nbsp;км/ц || align="center" |95&nbsp;км/ц || align="center" |105&nbsp;км/ц || align="center" |110&nbsp;км/ц |- | align="left" |Түлшний хэрэглээ<br />л/100 км:&nbsp; || align="center" |9,0 л || align="center" |9,5 л || align="center" |9,5 л || align="center" | 9,2 л || align="center" |9,7 л |} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Volkswagen T1|Фолксваген Т1}} == Эшлэл == <references/> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Фолксваген}} [[Ангилал:Ачааны автомашины загвар]] [[Ангилал:Жижиг автобус]] [[Ангилал:Жижиг транспортер]] [[Ангилал:Хайрцган тэрэг]] [[Ангилал:Тэвштэй ачааны тэрэг]] [[Ангилал:Фолксваген-Автомашин|Т1]] gb1iazd54fsldxwtkvgl3swp442nt4r 14 77234 866056 549612 2026-08-14T01:37:52Z Zorigt 49 866056 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханновер 96 багийн хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Ханноверын тамирчин| ]] [[Ангилал:Германы тамирчин клубээр]] ilfs4ql542b70tmclzgkam62dmiuc4v 14 77235 866057 656613 2026-08-14T01:38:05Z Zorigt 49 866057 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверын спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Ханноверын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Доод Саксоны тамирчин]] ifkms9r34m4vopa6d81gahh1taujiow 866058 866057 2026-08-14T01:38:13Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн тамирчин]] to [[Ангилал:Ханноверын тамирчин]] without leaving a redirect 866057 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверын спорт|тамирчин]] [[Ангилал:Ханноверын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Тамирчин суурингаар]] [[Ангилал:Доод Саксоны тамирчин]] ifkms9r34m4vopa6d81gahh1taujiow 14 77238 866074 549616 2026-08-14T01:43:31Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн хүн]] to [[Ангилал:Ханноверын хүн]] without leaving a redirect 549616 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Hannover}} [[Ангилал:Германы хүн суурингаар]] [[Ангилал:Ханновер бүсийн хүн]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Ханновер]] togk6oz6r7019hpusa7w00julesgcru 14 77242 866071 656616 2026-08-14T01:42:02Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн спорт]] to [[Ангилал:Ханноверын спорт]] without leaving a redirect 656616 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Hannover}} [[Ангилал:Доод Саксоны спорт суурингаар]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] [[Ангилал:Ханновер|спорт]] [[Ангилал:Германы спорт суурингаар]] bl65f5ull23iyhdexjv5fm3qe4jfkka 14 77255 866072 549652 2026-08-14T01:42:18Z Zorigt 49 866072 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханновер 96]] [[Ангилал:Ханноверын спорт|96]] 3dw9l6au74vtgrtl4unku4cmntta6cs 14 110313 866054 652712 2026-08-14T01:37:14Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүндэт доктор]] to [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүндэт доктор]] without leaving a redirect 652712 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверийн Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүн|хүндэт доктор]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хүндэт доктор]] bzee6dfl6q621msu1nym7mwukzzhaz7 866055 866054 2026-08-14T01:37:25Z Zorigt 49 866055 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүн|хүндэт доктор]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хүндэт доктор]] 2m9c5hs8iatffcfq0b1fgo0inmwikgr 14 110314 866061 652713 2026-08-14T01:38:59Z Zorigt 49 866061 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Германы хүн их сургуулиар]] [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургууль|хүн]] 8tnzlukzqrqpuctkwxj99wvke9mjndo 866062 866061 2026-08-14T01:39:11Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүн]] to [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургуулийн хүн]] without leaving a redirect 866061 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Германы хүн их сургуулиар]] [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургууль|хүн]] 8tnzlukzqrqpuctkwxj99wvke9mjndo 14 110315 866059 652714 2026-08-14T01:38:36Z Zorigt 49 866059 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Их сургуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Ханноверын боловсрол]] fwugswkdb2zypq34joqt3wvishvvtp3 866060 866059 2026-08-14T01:38:43Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургууль]] to [[Ангилал:Ханноверын Готфрид Вилхелм Лайбниц Их Сургууль]] without leaving a redirect 866059 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Их сургуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Ханноверын боловсрол]] fwugswkdb2zypq34joqt3wvishvvtp3 14 110316 866066 656620 2026-08-14T01:40:23Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн боловсрол]] to [[Ангилал:Ханноверын боловсрол]] without leaving a redirect 656620 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханновер|боловсрол]] [[Ангилал:Доод Саксоны шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Доод Саксоны боловсрол]] [[Ангилал:Боловсрол суурингаар]] [[Ангилал:Германы боловсрол суурингаар]] hnogvcee8qkaczg9bbummtqvmu02d9x 0 111469 866046 850396 2026-08-14T01:32:19Z Zorigt 49 866046 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс зэвсэгт мөргөлдөөн |KONFLIKT= Германы дайн |BILD= 1868 Bleibtreu Schlacht bei Koeniggraetz anagoria.JPG|1=300px |BILDBREITE= |BESCHREIBUNG= Дайныг шийдвэрлэсэн [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан]]ы явц ([[Георг Блайбтрой]]н зурсан уран зураг) |DATUM= [[1866 он]]ы зургаадугаар сарын 14-өөс наймдугаар сарын 23 хүртэл |ORT= [[Германы Холбоо]] ([[Өмнөд Герман|Өмнөд]] ба [[Төв Герман]], [[Бохеми]] ба [[Морави]]), [[Унгарын Хант Улс]], [[Дээд Итали]], [[Адриатын тэнгис]] |CASUS= |GEBIETE= үзэх: [[Пруссийн нэгдэл (1866)|1866 оны Пруссийн нэгдэл]]; Итали [[Венето]]г авсан |AUSGANG= [[Прусс]] ба түүний холбоотнуудын ялалт |FRIEDENSSCHLUSS= [[Прагийн энхтайван (1866)|Праг]] Прусстэй, [[Венийн энхтайван (1866)|Вена]] Италитай энхтайвныг тогтоосон |KONTRAHENT1= [[File:flag of the German Confederation (war).svg|25px]] [[Германы Холбоо]]: * [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|24px]] [[Австрийн Хаант Улс]] * [[File:Flag of Bavaria (striped).svg|24px]] [[Баварийн хаант улс]] * [[File:Flag of Hanover 1837-1866.svg|24px]] [[Ханноверын хаант улс]] * [[File:Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg|24px]] [[Саксоны хаант улс]] * [[File:Flagge Königreich Württemberg.svg|24px]] [[Вюртембергийн Хант Улс]] * [[File:Flag of Hesse.svg|24px]] [[Хессений Вант Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg|24px]] [[Бадены Их Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg|24px]] [[Хессений Их Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg|24px]] [[Нассаугийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Meiningen.svg|24px]] [[Саксон-Майнингений Херцогт Улс]] * [[File:Flag of Liechtenstein.svg|24px]] [[Лихтенштайн|Лихтенштайны Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg|24px]] [[Ройсс (хөгшин овог)|Ройсс-Грайцын Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg|24px]] [[Шаумбург-Липпе|Шаумбург-Липпегийн Вант Улс]] * [[File:Flag of the Free City of Frankfurt.svg|24px]] [[Чөлөөт хот Франкфурт]] |KONTRAHENT2=<nowiki /> * [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|24px]] [[Пруссийн Хант Улс]] * [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|24px]] [[Италийн хаант улс]] * [[File:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|24px]] [[Мекленбург-Швериний Их Гүнт Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|24px]] [[Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс]] * [[File:Civil flag of Oldenburg.svg|24px]] [[Олденбургийн Их Гүнт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Anhalt.svg|24px]] [[Анхальтын Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Braunschweig.svg|24px]] [[Брауншвайгийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1826-1911).svg|24px]] [[Саксон-Алтенбургийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1911-1920).svg|24px]] [[Саксон-Кобург ба Готагийн Херцогт Улс]] * [[File:Flag of Lauenburg.svg|24px]] [[Саксон-Лауэнбургийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Lippe.svg|24px]] [[Липпегийн Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg|24px]] [[Ройсс (залуу овог)|Ройсс-Герагийн Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Schwarzburg-Sondershausen.png|24px]] [[Шварцбург-Зондерсхаузены Вант Улс]] * [[File:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|24px]] [[Валдэк|Валдэк-Пирмонтын Вант Улс]] * [[File:Flag of Bremen (middle arms).svg|24px]] [[Бремен (муж улс)|Чөлөөт Ханзе хот Бремен]] * [[File:Flag of Hamburg.svg|24px]] [[Хамбург|Чөлөөт хот Хамбург]] * [[File:Flag of the Free City of Lübeck.svg|24px]] [[Любек|Чөлөөт хот Любек]] |NOTIZEN= |ÜBERBLICK={{Линкбокс Германчуудын дайн}} }} '''Германы дайн''' буюу '''Германчуудын дайн''' ({{lang-de|Deutscher Krieg}} мөн ''«Preußisch-Österreichischer Krieg»'' [[монгол хэл|монголоор]] '''Прусс-Австрийн дайн''') нь 1866 онд [[Германы Холбоо]] нь [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн]] удирдлага дор эсрэг тал болох [[Прусс]] ба түүний холбоотнуудтай хийсэн [[дайн|зэвсэгт мөргөлдөөнийг]] хэлдэг. Пруссийн холбоотнуудад германы жижиг улсуудаас гадна [[Италийн хаант улс|Итали]] бас орж байв. Энэ дайнд Франц оролцоогүйн учир нь Австри тус улстай [[Австри-Францын нууц гэрээ|нууц гэрээ]] хийсэн байжээ. Эдгээр мөргөлдөөнийг сүүлд нь хоёр дахь [[Германы нэгдлийн дайнууд|Германы нэгдлийн дайн]] хэмээн нэрлэх болов. Үүний өмнөх дайн буюу 1864 оны [[Герман-Данийн дайн]]аар Прусс-Австри Улс [[Шлесвигийн Херцогт Улс|Шлесвиг]] ба [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайны]] херцогт улсуудыг байлдан дагуулсан нь Германы дайн гарах нэгэн шалтгаан байлаа. Тус дайнуудын гурав дахь нь 1870-1871 оны хооронд болсон [[Франц-Пруссийн дайн|Герман-Францын дайн]] байв. Энэ дайны жинхэнэ шалтгаан нь [[Германы Холбоо]]г тэргүүлэх буюу төрийн жолоог атгахын төлөөх Австри ба Пруссийн хоорондын зөрчил байсан юм. Австрийн хувьд германы холбооны засгийн газарт илүү олон суудалтай учир энэ давуу талаа Германы Холбоонд хадгалж үлдэхийн төлөө тэмцэв. Харин Пруссийн зүгээс болохоор Германы Холбоог ''«Холбооны Улс»'' болгох сонирхолтой байжээ. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд Пруссийн ерөнхий сайд [[Отто фон Бисмарк|Бисмарк]] 1866 оны зургаадугаар сарын 10-нд ''«Пруссийн холбооны шинэчлэлийн төлөвлөгөө»'' гэх үндсэн хуулийн багцыг гишүүн улсууддаа танилцуулав. Тун удалгүй Пруссийн цэргүүд [[Хольштайн]] руу довтлов. Хольштайны Херцогт Улсыг тэр үед Австри захирч байж. Германы Холбооноос 1866 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдрийн тогтоолоор Пруссийн эсрэг арга хэмжээ авах шийдвэр гаргажээ. Үүний дараахан дайн эхэлсэн аж. Дайны үеэр Австри өөрийн холбоондоо үнэнч улсуудын зэвсэгт хүчнийг нэгтгэж, нэгдсэн нэг командад оруулж чадсангүй. Тэдний хамгийн гол хүч болох Баварийн ба Ханноверын арми нь зөвхөн тус тусынхаа нутаг дэвсгэрийг л хамгаалан тэмцжээ. Австрийн цэрэг [[1866 он]]ы долоодугаар сарын 4-нд [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан|Көниггрецийн]] дэргэд Прусст ялагдал хүлээв. Прусс нь Австрийн газар нутгаас чадлынхаа хэмжээгээр давшин эзлэх санаархал байгаагүй учраас Австритай аль болох богино хугацаанд энхтайвныг тогтоохыг зорьжээ. [[Николсбургийн урьдчилсан энхтайван|Николсбургийн урьдчилсан энхтайвны гэрээнд]] Австри улс умард германы нутагт өөрийн холбоогоо байгуулах эрхийг Прусст олгосон байна. Үүний дараа [[Прагийн энхтайван (1866)|Прагийн энхтайвны гэрээ]] дагалдсан ба энэ удаа үлдсэн байлдагч талууд гэрээнд гарын үсэг зурцгаав. Ялагдсан улсуудад [[Германы Холбооны задрал|Германы Холбоо задарсан]] гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр арга байсангүй. Прусс улс умард дахь өөрийн холбоотнууд болон ялагдсан улсуудтай наймдугаар сарын 18-нд [[Наймдугаар сарын гэрээ|Наймдугаар сарын холбоог]] байгуулав. Ингээд улсуудын зэвсэгт хүчнийг Холбооны Германы нэгдсэн зэвсэгт хүчнээр сольсон нь [[Хойд Германы Холбоо|Хойд Германы Холбооны Улс]] байгуулагдах эхлэл болжээ. Энэ холбоог [[Хойд Германы Холбооны Үндсэн Хууль|1867 оны долоодугаар сарын 1-ний Холбооны Үндсэн хуулиар]] баталгаажуулав. Энэхүү [[Хойд Германы Холбоо]] нь 1871 онд байгуулагдсан [[Германы эзэнт гүрэн|Германы Эзэнт Гүрний]] өмнөх шат байв. Өөрөөр хэлбэл Германчуудын дайн нь [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдлээс]] эхлэн цааш явсаар [[Австри|Австри Улсгүйгээр]] [[Герман|Герман үндэстнүүдийн улс]] байгуулагдах хөгжлийн замыг зассан юм. == Нэршил == ''Германы дайн'' нь угтаа ''«Прусс-Германы дайн»''<ref>Allgemeine deutsche Real-Encyklopädie Brockhaus 1867, S.&nbsp;88.</ref> хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд үндсэн зөрчилдөгч талууд болох Пруссийн эсрэг Германы Холбоо дайтсан гэдгээс нь илэрхий харагдах юм. Өнөөдөр германы [[түүх судлал]]д ''«Германы дайн»'' гэх нэрээр тэмдэглэгдсэн байдаг бол германаас гадуур (жишээ нь Австрид) ''«Прусс-Австрийн дайн»'' гэх нэрээр хэрэглэгддэг. Түүнчлэн түүхэн эсвэл өөр бусад нэршилд ''[[Германы нэгдлийн дайнууд|Нэгдлийн дайнууд]]'', ''Долоон долоо хоногийн дайн'', ''Герман-Германы дайн'', ''Германы Холбооны дайн'', ''Герман ахан дүүсийн дайн'', ''Герман-Австрийн дайн'' зэрэг болно. Хэдийгээр Германы Холбооны оролцоо байсан ч аль аль талууд үүнийг «[[Холбооны дайн]]» байсан гэж үздэггүй. Тэгэхээр энэ нь Холбооны Улс гаднын халдагчтай дайтсан дайн буюу Германы Холбооны гишүүн биш улстай хийсэн дайн байх нь. Гэтэл Австрийн өнцгөөс харвал [[холбооны цааз]]ын маргааны нэрээр бус агуулгаар хийсэн дайн байв. Холбооны цааз гэдэг нь тухайн холбооны гишүүн улс (энд Прусс) нь холбооны эрх зүйг зөрчсөн тохиолдолд түүний эсрэг арга хэмжээ (цэргийн хүчээр) авах ажиллагаа юм. Пруссийн өнцгөөс харвал ''«1866 оны зургаадугаар сарын 14-ний холбооны тогтоол»'' гэх хууль бус тогтоол гаргаснаар холбоо задарсан гэж үздэг аж. Энэ тайлбараар бол тус маргаан нь олон улсын эрх зүйн стандартын дагуу олон улсын зөрчилдөөн гэж тооцох ёстой. Хэрэв өнөөдөр үүнийг „дайн“ гэж нэрлэх юм бол Прусс энхтайвны гэрээн дэх үзэл баримтлалаа хэрэгжүүлж чадсанд оршино хэмээн Эрнст Рудольф Хубер үздэг.<ref>Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789. Band III: Bismarck und das Reich.'' 3. Auflage. W. Kohlhammer, Stuttgart u.&nbsp;a. 1988, S. 556.</ref> ''Германы дайн'' гэх үгний «герман» гэх үг нь нөгөө талаар бас л өрөөсгөл ойлголт бөгөөд уг дайнд зөвхөн германчууд буюу зөвхөн герман улсууд оролцсон дайн бас биш юм. Холбооны нутаг дэвсгэр нь зөвхөн германчууд эсвэл дийлэнх нь германчууд амьдарч байсан нутаг дэвсгэртэй ижил биш байв. Түүнээс гадна [[Италийн хаант улс|Итали]] нь Прусстэй [[Прусс-Италийн эвслийн гэрээ]] хийсэн холбоотон улс байсан тул уг дайнд бас оролцсон. Энэ нь Италийн өнцгөөс бол тэдний [[Италийн тусгаар тогтнолын гуравдугаар дайн|гуравдугаар тусгаар тогтнолын дайн]] байсан юм. == Өмнөх түүх == Дайн гарах шалтгаан нь Германы Холбоон дахь удирдах үүргийн төлөөх австри-пруссийн хоорондын зөрчил байв. Үүнээс өмнө 1850 оны намрын хямралаар холбооны гол хоёр өрсөлдөгчийн хооронд бараг л дайн гарах шахсан байдаг. [[Герман-Данийн дайн]]ы дараах 1866 оны дайныг эхлүүлэх шалтаг нь [[Шлесвигийн Херцогт Улс|Шлесвиг]] ба [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайны]] херцогт улсуудын захиргааны асуудлын маргаан байв. Энэхүү дайнд ялах нөхцөл нь Прусст илүү байсан ба учир нь Австри санхүүгийн хямралд орсноос гадна [[Крымын дайн]]ы дараа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросуудад]] тусалсны хариу байхгүй байгаа гэх гомдлын улмаас [[Санкт-Петербург|Петербургийн]] [[царь|царийн ордныхонтой]] харьцаа муудсан байв. Хэдийгээр царийн ордныхон Австрийн Эзэнт Улсын талыг дэмжигч [[Хессений Вант Улс|Дармштадт]] ба [[Вюртембергийн Хант Улс|Штутгартын]] эзэдтэй ургийн холбоотой боловч цэргийн туслалцаа үзүүлнэ хэмээн найдах хэрэггүй байв. Пруссийн хувьд 1863 оны [[Алфенслебений конвенц]]оор царийн итгэлийг олсон байх үед [[Австрийн Хаант Улс|Австри]] Хаант Оросыг [[Конгресс Польш|Польшид]] хүч түрэмгийлэн дарлаж байна хэмээн шүүмжилсэн байдаг. Санкт-Петербург дотооддоо асуудалтай байсан бөгөөд энэ дайныг гаргуулахгүйн төлөөх дайны өмнөх хэд хэдэн оролдлого нь бүтэлгүйтсэн байв. [[Их Британи ба Ирландын Нэгдсэн Хант Улс|Их Британийн]] хувьд удахгүй болох дайн оролцох сонирхол нэг их байсангүй. Лондон их гүрнүүдийн хоорондын энхтайвны төлөөх санаачлагад ач холбогдол өгч зүтгэсэнгүй, харин германы улс төрийн асуудалд хөндлөнгөөс илүү идэвхтэй оролцож байсан [[Хоёрдугаар Хаант Улс|Францыг]] Берлин өөртөө ашигтайгаар эргүүлж чадав. Пруссийн ерөнхий сайд [[Отто фон Бисмарк]] францын хаан [[Наполеон III|Наполеонтой]] [[Биарриц]]эд хийсэн уулзалтад энэ дайнаар франц [[Валлони|Валлонийн хязгаар]] эсвэл Люксембургийг авах боломжтой хэмээх итгэлийг төрүүлж чадсан байна. == Холбоотнууд == {| cellspacing="0" style="margin: auto;" |+ '''Дайны холбоотнууд, 1866''' | colspan="3" style="padding: 2;" | [[File:Map-AustroPrussianWar.svg|center|500px|Прусс-Австрийн дайны холбоотнууд]] |- | style="background:blue; border:solid 1px #ccd2d9; color:white; text-align:center"| [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|rand|22px]] '''Пруссийн Хант Улс''' | style="background:red; border:solid 1px #ccd2d9; color:white; text-align:center" | [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|rand|22px]] '''Австрийн Хаант Улс''' | style="background:green; border:solid 1px #ccd2d9; color:white; text-align:center" | '''Төвийг сахисан улсууд''' |- | rowspan="2" style="background:#04C6FF; border:solid 1px #ccd2d9; text-align:left; vertical-align:top" class="plainlist" | * [[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|rand|24px]] [[Италийн хаант улс]] * [[File:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|24px]] [[Мекленбург-Швериний Их Гүнт Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|24px]] [[Мекленбург-Штрелицийн Их Гүнт Улс]] * [[File:Civil flag of Oldenburg.svg|24px]] [[Олденбургийн Их Гүнт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Anhalt.svg|rand|24px]] [[Анхальтын Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Braunschweig.svg|24px]] [[Брауншвайгийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1826-1911).svg|rand|24px]] [[Саксон-Алтенбургийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1911-1920).svg|rand|24px]] [[Саксон-Кобург ба Готагийн Херцогт Улс]] * [[File:Flag of Lauenburg.svg|24px]] [[Саксон-Лауэнбургийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Lippe.svg|24px]] [[Липпегийн Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Schwarzburg-Sondershausen.png|24px]] [[Шварцбург-Зондерсхаузены Вант Улс]] * [[File:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|24px]] [[Валдэк|Валдэк-Пирмонтын Вант Улс]] * [[File:Flag of Bremen (middle arms).svg|24px]] [[Бремен (муж улс)|Чөлөөт Ханзе хот Бремен]] * [[File:Flag of Hamburg.svg|24px]] [[Хамбург|Чөлөөт хот Хамбург]] * [[File:Flag of the Free City of Lübeck.svg|rand|24px]] [[Любек|Чөлөөт хот Любек]] | rowspan="2" style="background:#FFB1BD; border:solid 1px #ccd2d9; text-align:left; vertical-align:top" class="plainlist" | * [[File:Flag of Bavaria (striped).svg|rand|24px]] [[Баварийн хаант улс]] * [[File:Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg|rand|24px]] [[Саксоны хаант улс]] * [[File:Flag of Hanover 1837-1866.svg|rand|24px]] [[Ханноверын хаант улс]] * [[File:Flagge Königreich Württemberg.svg|24px]] [[Вюртембергийн Хант Улс]] * [[File:Flag of Hesse.svg|rand|24px]] [[Хессений Вант Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg|24px]] [[Бадены Их Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg|rand|24px]] [[Хессений Их Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg|24px]] [[Нассаугийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Herzogtum Sachsen-Meiningen.svg|rand|24px]] [[Саксон-Майнингений Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg|24px]] [[Ройсс (хөгшин овог)|Ройсс-Грайцын Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg|rand|24px]] [[Шаумбург-Липпе|Шаумбург-Липпегийн Вант Улс]] * [[File:Flag of the Free City of Frankfurt.svg|24px]] [[Чөлөөт хот Франкфурт]] | style="background:#2DDDA0; border:solid 1px #ccd2d9; text-align:left; vertical-align:top" class="plainlist" | * [[File:Flag of Luxembourg.svg|border|22px|alt=|link=]] [[Люксембург|Люксембургийн Их Херцогт Улс]] * [[File:Imaginary duchy of Limburg flag.svg|border|22px|alt=|link=]] [[Лимбургийн Херцогт Улс (1839-1866)|Лимбургийн Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach (1813-1897).svg|border|22px|alt=|link=]] [[Саксон-Ваймар-Айзенах|Саксон-Ваймар-Айзенахын Их Херцогт Улс]] * [[File:Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg|border|22px|alt=|link=]] [[Шварцбург-Рудолштадт]] * [[File:Flag of Liechtenstein.svg|24px]] [[Лихтенштайн|Лихтенштайны Вант Улс]] * [[File:Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg|24px]] [[Ройсс (залуу овог)|Ройсс-Герагийн Вант Улс]] |- | style="background:#FFFEA5; border:solid 1px #FFFEA5; text-align:left; vertical-align:top" class="plainlist" | '''Маргаантай нутаг дэвсгэр''' * [[File:Holstein Arms.svg|22px|alt=|link=]] [[Хольштайны Херцогт Улс]] * [[File:Coat of arms of Schleswig.svg|22px|alt=|link=]] [[Шлесвигийн Херцогт Улс]] |} == Дайны явц == [[Файл:Battle of Koniggratz.png|280px|thumb|right|Көниггрец рүү довтолсон Пруссийн цэргийн чиглэлүүд]] 1866 оны тавдугаар сарын 11 Лудвиг II [[дайчилгаа|цэрэг дайчлах тушаалд]] гарын үсэг зурснаар, Баварийн Германы Холбооны гишүүн улс тул [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн]] талд орон Австри [[Пруссийн Хант Улс|Пруссийн]] хоорондын германчуудын дайнд оролцов. Үүний зэрэгцээ Пруссийн шахалтаар Австри улс стратегийн чухал ач холбогдол бүхий Регенсбург-Пилсен-Праг чиглэлийн төмөр замын шугамыг ашиглахаас татгалзав.<ref>[https://www.zdf.de/dokumentation/die-deutschen/lehrermaterialien-fuer-die-zdf-dokumentarreihe-die-deutschen-100.html zdf.de] Download Folge 8 Ludwig&nbsp;II. und die Bayern (PDF)</ref> Пруссийн цэргийн эвслүүд ямар ч тулаангүйгээр Саксоны хаант улсад дайран орсон [[Фрийдрих Карл фон Прусс (1828–1885)|Хунтайж Фрийдрих Карлын]] удирдсан пруссийн 1-р арми зургаадугаар сарын 23-нд Зайденбергээр дамжин [[Циттау]] руу, генерал [[Эберхард Херварт фон Биттенфэлд]]ийн командалсан элбийн арми (элбэ мөрний нэр) Валтерсдорф ба [[Шлукнов|Шлукенаугаар]] дайран хабсбургийн [[Бохемийн Хант Улс]] руу довтлон оров. Зургаадугаар сарын 25-нд [[Ходковице над Мохелки|Лийбенаугийн]] дэргэд нэгэн тулаан болов.<ref>Theodor Fontane: ''Der deutsche Krieg von 1866''. Band 1: ''Der Feldzug von Böhmen und Mähren''. 2. Auflage. Berlin 1871, [https://books.google.de/books?id=Z3MNAAAAIAAJ&pg=PA149 S. 149–153].</ref> Зургаадугаар сарын 26-нд эхний томоохон тулаанууд [[Хүүнэрвассерын дэргэдэх тулаан|Хүүнэрвассер]], [[Сихров]], Турнаугийн ([[Турнов]]) дэргэд мөн [[Подолын тулалдаан]]д нэг талаас пруссийн 1-р арми ба элбийн арми, нөгөө талаас австрийн 1-р ба саксоны корпусуудын тулаан болжээ. Маргааш нь титэмт хунтайж [[Фрийдрих III (Германы эзэнт гүрэн)|Фрийдрих Вилхелмээр]] удирдуулсан пруссийн 2-р арми [[Карконоше|аварга нурууг]] даван [[Находын дэргэдэх тулалдаан|Наход]] ба [[Траутенаугийн дэргэдэх тулалдаан|Траутенаугийн дэргэдэх тулаануудаар]] үргэлжлэв. Дайныг эцэст нь [[Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан]]аар шийдвэрлэв. 1866 оны долоодугаар сарын 3-нд пруссийн нэгдсэн армийг [[Вилхелм I (Германы эзэнт гүрэн)|Вилхелм]] [[Көниг|хан]] өөрөө удирдан [[Бохеми]]йн [[Храдец Кралове|Көниггрец]] хотын дэргэд Австрийн эсрэг тулалдан ялав. Германы Холбооны талаас нийт 600.000 орчим цэргийн эсрэг Прусс ба түүний герман холбоотнуудын 500.000 цэрэг дээр [[Италийн хаант улс|Италийн Хаант Улсын]] 300.000 орчим цэрэгтэй дайтсан байна. Жанжин штабын тооцоогоор бохеми, морави, доод австри, унгарт хийсэн тулаан тус бүрт гарсан хохирол: * Австри: 1.313 офицер, үүнээс 330 нь алагдсан, 41.499 цэргээс 5.328 алагдсан * Саксон: 55 офицер, үүнээс 15 нь алагдсан, 1.446 цэргээс 120 алагдсан * Прусс: 359 офицер, үүнээс 99 нь алагдсан, 8.794 цэргээс 1.830 алагдсан Прусс ба Италийн хаант улс тэдний холбоотнууд эсрэг талаа бодвол харьцангуй бага буюу нийтдээ 37.000 орчим (австрийн тал нийт 132.414<ref>Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.). Jefferson, North Carolina: McFarland. ISBN 978-0786474707.</ref>) алагдсан буюу сураггүй алга болсон хохиролтой энэ дайныг дуусгажээ. == Ном зүй == * Klaus-Jürgen Bremm: ''1866. Bismarcks Krieg gegen die Habsburger.'' Theiss, Darmstadt 2016, ISBN 978-3-8062-3287-5. * Gordon A. Craig: ''Königgrätz'' (Originaltitel: ''The Battle of Königgrätz'', übersetzt von Karl Federmann). dtv, München 1987, ISBN 3-423-10820-7. * Theodor Fontane: ''Der deutsche Krieg von 1866. Mit Illustrationen von Ludwig Burger''. Band 1: ''Der Feldzug in Böhmen und Mähren'' Decker, Berlin 1870 (Faksimile Ullstein, Berlin 1984), ISBN 3-548-04546-4; Band 2: ''Der Feldzug in West- und Mitteldeutschland''. Decker, Berlin 1871 (Faksimile Ullstein, Berlin 1985), ISBN 3-548-04547-2. * Heinrich Friedjung: ''Der Kampf um die Vorherrschaft in Deutschland – 1859 bis 1866''. Cottasche Buchhandlung, 2 Bände, Stuttgart & Berlin 1916. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Austro-Prussian War|Австри-Пруссийн дайн}} * [http://www.preussen-chronik.de/_/ereignis_jsp/key=chronologie_007080.html ''Германы Холбоог удирдахын төлөөх тэмцэл''] (германаар) == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Германы дайн| ]] [[Ангилал:Германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:19-р зууны Шлесвиг-Хольштайны түүx]] [[Ангилал:19-р зууны дайн]] [[Ангилал:Австрийн түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:Европын дайн]] [[Ангилал:Ханноверын хаант улс]] [[Ангилал:Баварийн дайн]] [[Ангилал:1866 оны зөрчилдөөн]] dbgxs6lildwa8ud5rlo5lwzcdftje1y 14 111473 866078 850115 2026-08-14T01:57:15Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн хаант улс]] to [[Ангилал:Ханноверын хаант улс]] without leaving a redirect 770288 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Доод Саксоны түүх]] [[Ангилал:Түүх улсуудын түүхийн эрин үеэр]] [[Ангилал:Түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] 4rrh5jeuit6kiu718zz2zwdca4at4tt 0 111760 866047 850264 2026-08-14T01:33:48Z Zorigt 49 866047 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы улсуудын холбоо (1815–1866)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{Lang|de|Deutscher Bund}} | conventional_long_name = Германы Холбоо | common_name = | linking_name = Германы Холбоо | image_flag = | flag_type = | image_coat = Wappen Deutscher Bund.svg | symbol_type = [[Coat of arms of the German Confederation|Сүлд]] | image_map = German Confederation (1815).svg | image_map_caption = Германы Холбоо 1815 онд | image_map2 = Deutscher Bund.svg | image_map2_caption = [[Германы Холбооны улсууд|Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд багтдаг улсууд]], 1815–1866 | status = [[Конфедераци]] | life_span = {{Plainlist| * 1815–1848 * 1850–1866}} | year_start = 1813 | year_end = 1866 | event_pre = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний задрал]] | date_pre = 8 сарын 6, 1806 | event_start = [[1813 оны Германы чөлөөлөх дайн|Германы чөлөөлөх дайн]] | date_start = 3 сарын 17, | event1 = [[Лайпцигийн тулалдаан|Райны Холбооны уналт]] | date_event1 = 10 сарын 18, 1813 | event2 = [[Германы Холбооны Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль баталсан]] | date_event2 = 6 сарын 8, 1815 | event3 = [[wikisource:Final Act of the Ministerial Conferences held at Vienna to complete and consolidate the Organization of the Germanic Confederation|Сайд нарын бага хурлын эцсийн акт]] | date_event3 = 5 сарын 15, 1820 | event4 = [[1848-1849 оны Германы хувьсгалууд|Германы хувьсгалууд]] | date_event4 = 13 March 1848 | event5 = [[Ольмюцийн гэрээ]] | date_event5 = 11 сарын 29, 1850 | event6 = [[Германы дайн]] | date_event6 = 6 сарын 14, 1866 | event7 = [[Хойд Германы Холбооны Гэрээ]] | date_event7 = 8 сарын 18, 1866 | event_end = [[Прагийн энх тайван (1866)|Прагийн энх тайван]] | date_end = 8 сарын 23, | p1 = Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн | flag_p1 = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg | p2 = Райны Холбоо | flag_p2 = Commemorative Medal of the Rhine Confederation.svg{{!}}class=skin-invert | border_p2 = no | p3 = Пруссийн хаант улс{{!}}Пруссийн хаант улс (1806 он хүртэлх АРЭГ дэх нутаг дэвсгэр эсвэл доор жагсаасан) | flag_p3 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | p4 = Лауенбург-Бытувийн газар{{!}}Лауенбург-Бытув (Померан муж) | flag_p4 = Wappen Pommern.svg | border_p4 = no | p5 = Драхаймын старовство{{!}}Драхайм (Померан муж) | flag_p5 = Wappen Pommern.svg | border_p5 = no | p6 = Лимбург муж (1815–1839) | flag_p6 = Limburg_provinciewapen_oud.svg | border_p6 = no | p7 = Австрийн эзэнт гүрэн{{!}}Австрийн эзэнт гүрэн (1806 он хүртэлх АРЭГ дэх нутаг дэвсгэр эсвэл доор жагсаасан) | flag_p7 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | p8 = Аушвицийн гүнт улс{{!}}Аушвицийн гүнт улс (1818 оны дараа) | flag_p8 = Arms of the duchy of Oświęcim.svg | border_p8 = no | p9 = Заторын гүнт улс{{!}}Заторын гүнт улс (1818 оны дараа) | flag_p9 = COA of Duchy of Zator.PNG | border_p9 = no | p10 = Германы эзэнт гүрэн (1848–1849) | flag_p10 = Imperial Coat of arms of Germany (1848).svg | border_p10 = no | s1 = Германы эзэнт гүрэн (1848–1849) | flag_s1 = Imperial Coat of arms of Germany (1848).svg | border_s1 = no | s2 = Аушвицийн гүнт улс{{!}}Аушвицийн гүнт улс (1850 оны дараа) | flag_s2 = Arms of the duchy of Oświęcim.svg | border_s2 = no | s3 = Заторын гүнт улс{{!}}Заторын гүнт улс (1850 оны дараа) | flag_s3 = COA of Duchy of Zator.PNG | border_s3 = no | s4 = Хойд Германы Холбоо{{!}}'''Задралын дараа:'''<br/>Хойд Германы Холбоо | flag_s4 = Flag of the German Empire.svg | s5 = Австрийн эзэнт гүрэн{{!}}Австри бүхэлдээ | flag_s5 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | s6 = Баварийн хаант улс | flag_s6 = Flag of Bavaria (striped).svg | s7 = Вюртембергийн хаант улс | flag_s7 = Flagge Königreich Württemberg.svg | s8 = Бадены Их Гүнт Улс | flag_s8 = Flagge Großherzogtum Baden (1871-1891).svg | s9 = Лимбургийн гүнт улс (1839–1867) | flag_s9 = Limburg_provinciewapen_oud.svg | border_s9 = no | s10 = Люксембург{{!}}Люксембургийн их гүнт улс бүхэлдээ | flag_s10 = Flag of Luxembourg.svg | s11 = Лихтенштайн | flag_s11 = Flag of Liechtenstein (1852-1921).svg | s12 = Хессений Их Гүнт Улс | flag_s12 = Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg | capital = [[Франкфуртын Чөлөөт Хот|Франкфурт]] | common_languages = {{Flatlist}} * [[Герман хэл|Герман]] * [[Доод Герман хэл|Доод Герман]] * [[Чех хэл|Чех]] * [[Словени хэл|Словени]] * [[Польш хэл|Польш]] * [[Лимбург хэл|Лимбург]] болон бусад {{Endflatlist}} | religion = [[Католик]], [[Протестант]] | currency = {{Plainlist}} * {{Lang|de|[[Рейхсталер]]}} (1857 он хүртэл) * {{Lang|de|[[Конвенцын талер]]}} (1857 он хүртэл) * {{Lang|de|[[Холбооны талер]]}} (1857 оноос) {{Endplainlist}} | title_leader = [[Германы Холбооны Ерөнхийлөгч|Австрийн ''Ерөнхийлөгчийн'' дарга]] | leader1 = [[II Францис|I Францис]] | year_leader1 = 1815–1835 | leader2 = [[I Фердинанд (Австрийн хаан)|I Фердинанд]] | year_leader2 = 1835–1848 | leader3 = [[I Франц Йосиф]] | year_leader3 = 1850–1866 | legislature = [[Холбооны Хурал (Германы Холбоо)|Холбооны Хурал]] | image_p1 = [[File:Commemorative Medal of the Rhine Confederation.svg|x20px|link=]] }} '''Германы Холбоо''' ({{lang-de|Deutscher Bund}} [{{IPA|ˈdɔɪ̯t͡ʃɐ bʊnt}}]) нь 1815 онд германы [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] вангууд болон чөлөөт хотууд нь [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн хаан]] ба [[Пруссийн Хант Улс|Пруссийн хан]], [[Дани]]йн ([[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайн]] хамаарна) херцог ба [[Нидерланд]]ын ([[Люксембург]] хамаарах тул) их херцогуудын саналаар нэгдсэн [[улсуудын холбоо]] байсан юм. Энэхүү улсуудын холбоо нь 1815 оноос 1866 оныг хүртэл оршин тогтносон бөгөөд энэ хугацаандаа [[холбооны улс]]ын шинж бүхий гишүүн улсуудаас бүрдсэн улс байв. Гэсэн ч Германы Холбоонд төр мэдэл байхгүй, харин зөвхөн олон улсын эрх зүйн гэрээт нийгэмлэгийн шинжтэй байв. Холбооны баримтын өмнөтгөлд бичсэнээр бол хаад ноёд нь байнгын эвсэлд нэгдэх хэдий ч эдгээр нь өөрийн улсыг төлөөлөх төлөөлөгч гэж үзэх ёстой гэжээ.<ref>Michael Kotulla: ''Deutsche Verfassungsgeschichte. Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934).'' Springer, Berlin 2008, ISBN 978-3-540-48705-0, [https://books.google.de/books?id=dqofBAAAQBAJ&pg=PA329 S. 329].</ref> Холбооны үндсэн үүрэг нь гишүүн улсуудын дотоодын болон гадаадын аюулгүй байдлыг хангах ёстой байв. Тиймээс энэхүү холбооны зорилго нь 1806 оны задран мөхсөн [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариуны Ромын Эзэнт Гүрэнтэй]] харьцуулахад хамаагүй хязгаарлагдмал байсан юм. Нөгөө талаас энэ нь холбооны гишүүн улсуудын холбооны улс гэх ойлголтын талаарх өөр өөр үзэл баримтлалаас шалтгаалан, улс төрийн эрх мэдлийн төлөөх Прусс, Австрийн зөрчил холбоог нураан унагасан юм.<ref>Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789''. Band I: ''Reform und Restauration 1789 bis 1830''. 2. Auflage, Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart [u.&nbsp;a.] 1967, S. 668.</ref> [[Герман дахь 1848-1849 оны хувьсгал|1848-1849 оны хувьсгалын]] үеэр тус холбооны ач холбогдол байхгүй болон 1848 оны долоодугаар сард үндсэндээ задрав. Хувьсгалыг нухчин дарсны дараа прусс тэргүүлсэн [[Эрфуртын Холбоо]] ба австрийн тэргүүлсэн өөр холбооны хамт дахин шинэ холбоог байгуулахаар 1850 оны эцсээр оролдсон ч бүтсэнгүй. Германы Холбоо нь 1866 оны зун [[Германы дайн]]аас үр дүн хуваагдан унав.<ref>Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789.'' Band III: ''Bismarck und das Reich.'' 3. Auflage, W. Kohlhammer, Stuttgart [u.&nbsp;a.] 1988, S. 576.</ref> Прусс ба түүний холбоотон улсууд нэгдэн [[Хойд Германы Холбоо]] гэх [[холбооны улс]]ыг байгуулав. Энэ байгуулагдсан холбооны улс нь Германы Холбооны дараах улс биш байсан хэдий ч, тус холбоонд хэрэглэгдсэн олон санал, санаачлагыг авч хэрэгжүүлсэн байна.<ref>Jürgen Müller: ''Deutscher Bund und deutsche Nation 1848–1866.'' Habil.-Schr., Univ. Frankfurt am Main 2003, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2005, S.&nbsp;451.</ref> 1871 оны эхээр «Германы Холбооны Улс» гэх улс түрхэн хугацаанд оршин тогтнов. 1870 оны арванхоёрдугаар сарын 8-нд Хойд Германы Холбоо нь [[Баварийн хаант улс|Байерн]], [[Вюртембергийн Хант Улс|Вюртемберг]], [[Бадены Их Херцогт Улс|Баден]], [[Хессений Их Херцогт Улс|Хессентэй]] хамтарсан хэлэлцээр хийн холбооны зөвлөлөөс гаргасан тогтоолд: «Энэхүү улс нь Германы Холбоо гэсэн нэртэй байна» гэсэн өгүүлбэрийг «Энэхүү Холбооны Улс нь Германы Эзэнт Гүрэн гэсэн нэртэй байна» гэх өгүүлбэрээр солин, шинэ улсын нэрийг 1871 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн хэрэглэхээр болжээ.<ref>Vgl. Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789.'' Band III: ''Bismarck und das Reich.'' 3. Auflage, W. Kohlhammer, Stuttgart 1988, S. 757.</ref> 1871 оны дөрөвдүгээр сарын 16-ны эзэнт гүрний үндсэн хуулиар «Германы Холбооны Улс» гэсэн нэрийг үндсэн хуулиас хасав. == Германы Холбооны Улс байгуулагдсан нь == Германы Холбооны Улс байгуулах анхны оролдлого 1814 оны тавдугаар сарын 30-ны [[Парисын энхтайвны гэрээ (1814 он)|Парисын энхтайвны гэрээний]] үеэр хийгджээ. Энэ гэрээ нь герман улсуудын ирээдүйн тухай заалтыг агуулсан байна. Гэрээ ёсоор германы улсууд нь өөр хоорондоо харьяалагдахгүй, гэхдээ холбооны улсын байдлаар хоорондоо уялдаа холбоотой байхыг зөвшөөрчээ. Энэ нь цааш хэлэлцсэн хэлэлцээрүүдэд жишиг болон явсаар 1815 оны [[Венийн конгресс]]т бас дээрх маягийн үр дүнд хүрэв. Германы Холбооны Улс байгуулагдсан баримт бичиг нь Венийн конгрессын тогтоол байв. Үүнд Германы чөлөөт хотууд ба вангуудыг нэгдэн нийлж, урт хугацаанд Холбооны Улс болох нь европын эдийн засаг, энхтайванд сайнаар нөлөөлөхийг дурдсан байна. Холбооны Улсын баримтад ирээдүйн гишүүн улс нь болохоор 34 улс ба дөрвөн чөлөөт хотын [[Фюрст|ван]] гарын үсгээ зурцгаасан бол 39 дэх улс болох Хессен-Хомбургийг сүүлд 1817 онд гишүүн улсаар авчээ.<ref>[[s:Deutsche Bundesakte|Deutsche Bundesakte vom 8. Juni 1815]]; vgl. aber Michael Kotulla, ''Deutsches Verfassungsrecht 1806–1918. Eine Dokumentensammlung nebst Einführungen, 1. Band: Gesamtdeutschland, Anhaltische Staaten und Baden'', Springer, Berlin/Heidelberg 2005, [http://books.google.de/books?id=kJ_r-N2GIM0C&pg=PA44 S. 44]; ders., ''Deutsche Verfassungsgeschichte. Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934)'', Springer, Berlin 2008, §&nbsp;26 [http://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&pg=PA327 Rn.&nbsp;1304], [http://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&pg=PA330 1315].</ref> Холбооны улсад цаашид өөр улсууд нэмдэгдэж байсан ч, улс дотроо хоорондоо нэгдэх, худалдах эсвэл өв залгамжлах гэх мэтээр тоо нь хорогдсоор 35 болов. Германы Холбооны Улсын нутаг дэвсгэр нь 1815 онд ойролцоогоор 610.000 км² газар нутгийг хамрах бол хүн ам нь ойролцооогоор 29,2 саяас 1865 он гэхэд 47,7 сая болон өсчээ.<ref>[https://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=104131 ''Deutscher Bund.''] In: Meyers Konversations-Lexikon. 4. Auflage. Band 4, Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig/Wien 1885–1892, S. 773.</ref> [[Австрийн хаан]] ба [[Пруссийн хан]] урьд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Герман Үндэстний Ариун Ромын Эзэнт Гүрэнд]] байхдаа өөр өөрсдийн хамарч байсан улсуудаас бүрэлдэхүүндээ авахаар тохирсон тул<ref>Michael Kotulla, Deutsche Verfassungsgeschichte. Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934), Springer, Berlin 2008, § 26 [https://books.google.de/books?id=mfjijA5t9bUC&pg=PA330&hl=de Rn. 1317]</ref> жишээ нь [[Бохемийн Хант Улс]] Прусст оногдов. Мөн түүнчлэн Германы Холбооны гишүүн улсад [[Их Британ ба Ирландын Нэгдсэн Хант Улс|Английн хан]] [[Ханноверын хаант улс|Ханноверын хаанаар]] (1837 онд хүртэл, тухайн үед Англи, Ханновер хоёр нь хувийн холбоотой байсан тул нэг хантай байсан), [[Данийн Хант Улс|Данийн хан]] [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайн]] ба [[Заксен-Лауэнбургийн Херцогт Улс|Лауэнбург херцогоор]] (1864 он хүртэл), [[Нидерландын Нэгдсэн Хант Улс|Нидерландын Нэгдсэн Улсын хан]] (1830/1839 оноос [[Нидерландын Хант Улс|Нидерланд]]) [[Люксембург|Люксембургийн их херцог]] болон [[Лимбургийн Их Херцогт Улс|Лимбургийн их херцогоор]] (1839 оноос эхэлж) багтсан байв. == Холбооны Улс Европын тайзанд == Германы Холбоо нь 1814/1815 оны Венийн конгрессын гол үр дүн байлаа. 1815 оны зургаадугаар сарын 8-нд цугларсан их гүрнүүдийн уулзалтаар Германы Холбооны олон улсын эрх зүйн баримтыг шийдсэн ба үүгээр тус холбооны улс олон улсын эрх зүйн субъектийн эрхийг бүрэн эдлэх тул [[дайн]] эхлүүлэх, [[энхтайван|энхтайвныг]] тогтоох эрхтэй хэмээн зааж өгчээ.<ref>Rudolf Weber-Fas: ''Epochen deutscher Staatlichkeit. Vom Reich der Franken bis zur Bundesrepublik'', W. Kohlhammer, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-019505-0, [http://books.google.com/books?id=FXFGRvfha6kC&pg=PA75 S. 75].</ref> Энэ нь албан ёсоор оролцогч гишүүн улсуудын үндсэн хуулийн гэрээнд тусгагдав. Холбооны хуулийг Венийн конгрессын баримтад хавсаргаснаар европын хүчирхэг гүрнүүд тус улс байгуулагдахын баталгаа болов.<ref>Ernst Rudolf Huber: ''Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789'', Band I: ''Reform und Restauration 1789 bis 1830'', 2. Auflage, W. Kohlhammer, Stuttgart [u.&nbsp;a.] 1967, S. 676–679.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|German Confederation|Германы Холбоо}} * [http://www.documentarchiv.de/nzjh/dtba.html Deutsche Bundesakte vom 8. Juni 1815] in: documentArchiv.de * [http://www.documentarchiv.de/nzjh/wschlakte.html Wiener Schlussakte vom 15. Mai 1820] in: documentArchiv.de * [https://web.archive.org/web/20130208192909/http://hgisg.geoinform.fh-mainz.de/multi4/startTempl.php?gebiet=51&gliederung=30&txtArea=Gebiet=Thema Deutscher Bund auf HGIS Germany] == Эх сурвалж == <references responsive /> [[Ангилал:Германы холбоо| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны эрх зүй]] [[Ангилал:1815 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] jc1q50m8beey5es4od3tnu48yw2mt7o 0 111769 866048 862559 2026-08-14T01:34:12Z Zorigt 49 866048 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы улс (1701–1918)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Пруссийн хаант улс | native_name = {{native name|de|Königreich Preußen}} | common_name = Прусс | image_flag = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | flag_type_article = | flag_type = [[Пруссийн далбаа|Төрийн далбаа]]<br/>(1803–1892) | image_coat = Preußischer Adler.svg | symbol_type_article = | coa_size = 85px | symbol_type = [[Пруссийн сүлд|Сүлд]]<br/>(1701–1871) | status = Хаант улс | status_text = [[Хаант улс]]{{notetag|{{multiref2| [[Бүрэн эрхт улс|Бүрэн эрхт хаант улс]] (зөвхөн хуучин Пруссийн гүн 1701–1772; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Өмнөд Прусс]], [[Нетце тойрог]], [[Шинэ Зүүн Прусс]], [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]] 1795–1806; [[Зүүн Прусс]], [[Баруун Прусс]], [[Познанийн Их Гүнт Улс]] 1815–1866)| [[Польш-Литвын холбоо]]ны хагас бие даасан хараат улс (1701–1772, зөвхөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])| [[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] холбоот улс (1707–1806, зөвхөн [[Невшатель кантон]])| [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хараат (1701–1806, дээр жагсааснаас бусад бүх нутаг дэвсгэр)| [[Анхны Францын эзэнт гүрэн|Анхны Францын эзэнт гүрний]] эзлэн түрэмгийллийн үеийн [[эх газрын бүслэлт]]ийн улс (1806–1813, алдсан [[Невшатель кантон]] ба [[Варшавын Гүнт Улс]] эсвэл [[Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны)|Данцигийн Чөлөөт Хотод]] шилжүүлсэн нутаг дэвсгэргүйгээр)| [[Хуучин Швейцарийн Холбоо|Швейцарийн Холбооны]] гишүүн (1814–1848; [[Невшатель кантон]] 1814–1857)| [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1815–1866, зөвхөн хуучин [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] бүрэлдэхүүнд байсан нутаг дэвсгэр, мөн [[Лауенбург-Бытувийн газар]] ба [[Драхаймын старовство]])| [[Хойд Германы Холбоо]]ны [[Хойд Германы Холбооны улсууд|гишүүн улс]] (1866–1871, бүхэлдээ, хаан ''[[Хойд Германы Холбооны Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]]'')| [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] [[Германы эзэнт гүрний улсууд|холбооны муж]] (1871–1918, бүхэлдээ, хаан [[Германы эзэн хаан]]ы хувиар ерөнхийлөгч)}}}} | year_start = 1701 | year_end = 1918 | national_motto = | national_anthem = <br/>[[Боруссиа (дуулал)|''Боруссиа'']]<br/>"Прусс"<br/>(1820–1830) {{parabr}}{{center|[[File:Borussia.mid]]}}{{lang|de|[[Preußenlied]]}}<br/>"Прусийн дуулал"<br/>(1830–1840)<br>{{parabr}}{{center|[[File:Preußenlied.mid]]}} {{parabr}}{{center| }}<hr/>'''Хааны дуулал:'''<br/>"{{lang|de|[[Heil dir im Siegerkranz]]}}"<br />"Ялагчын Титэмд мэндчилгээ дэвшүүлье"<br/>(1795–1918)<br/>{{parabr}}{{center|[[File:Heil Dir Im Siegerkranz (old recording).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Kingdom of Prussia 1714.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1714 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1797.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] дотор 1797 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1815.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы Холбоо]] дотор 1815 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1870.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Хойд Германы Холбоо]] дотор 1870 онд|[[File:Kingdom of Prussia 1871.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Германы эзэнт гүрэн]] дотор 1914 онд|default=3}} | image_map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = {{plainlist| * [[Берлин]] * [[Кёнигсберг]] (1806–09)}} <!--|latd=52 |latm=31 |latNS=N |longd=13 |longm=24 |longEW=E-->| common_languages = '''Албан ёсны:'''<br/>[[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Шинэ Латин хэл|Шинэ Латин]] (1806 он хүртэл)<br/> {{hidden |style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal; |header = '''Цөөнх:''' |content = {{unbulleted list|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]]|[[Дани хэл|Дани]]|[[Затерланд Фриз хэл|Зүүн Фриз]]|[[Хойд Фриз хэл|Хойд Фриз]]|[[Польш хэл|Польш]]|[[Кашуб хэл|Кашуб]]|[[Словин хэл|Словин]]|[[Силези хэл|Силези]]|[[Чех хэл|Чех]]|[[Морави хэл|Морави]]|[[Дээд Сорб хэл|Дээд Сорб]]|[[Доод Сорб хэл|Доод Сорб]]|[[Полаб хэл|Полаб]] (18-р зуун хүртэл)|[[Литва хэл|Литва]]|[[Хуучин Прусс хэл|Хуучин Прусс]] (18-р зуун хүртэл)|[[Курсениек хэл|Курсениек]]|[[Идиш хэл|Идиш]]|[[Франц хэл|Франц]]|[[Нидерланд хэл|Нидерланд]]|[[Цыган хэл|Цыган]] ([[Балтын Цыган хэл|Балтын Цыган]], [[Синти Цыган хэл|Синти Цыган]])}} }} | religion = '''Улсын хэмжээнд олонх:'''<br/>[[Протестантизм]]<ref>{{cite book|title=Religion and the Rise of Nationalism: A Profile of an East-Central European City|first=Роберт |last=И. Алвис|year=2005| isbn=9780815630814|page=133|publisher=Сиракузын Их Сургуулийн Хэвлэл}}</ref> ([[Лютеран]] болон [[Кальвинист]]; 1817 оны дараа [[Пруссийн Сүмийн Холбоо|Пруссийн Нэгдсэн]] ([[төрийн шашин]]))<br/>'''Зарим газар олонх:'''<br/>[[Католик]]{{notetag|{{hlist|class=inline|[[Вармиа|Эрмланд]]|[[Баруун Прусс]]|[[Өмнөд Прусс]]|[[Нетце тойрог]]|[[Шинэ Зүүн Прусс]]|[[Познанийн Их Гүнт Улс]]|[[Познань муж]]|[[Лауенбург-Бытувийн газар]]|[[Драхаймын старовство]]|[[Райн муж]]|[[Вестфали муж]]|[[Дээд Силези]]|[[Кладско хошуу|Глац хошуу]]}}}}<br/>'''Бусад цөөнх:<br/>'''{{cslist|[[Иудаизм]]}} | government_type = {{plainlist| * [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] (1848 он хүртэл) * [[Хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]] (1848 оноос)}} | title_leader = [[Пруссийн хаадын жагсаалт|Хаан]] | leader1 = [[I Фридрих]] | year_leader1 = 1701–1713 (анхны) | leader2 = [[II Вильхельм]] | year_leader2 = 1888–1918 (сүүлчийн) | title_deputy = {{nowrap|[[Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч|Сайд-Ерөнхийлөгч]]{{notetag|[[Хойд Германы Холбоо]] (1866–1871) болон [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] (1871–1918) үед Пруссийн Сайд-Ерөнхийлөгч нь мөн [[Германы Канцлер]] байв.}}}} | deputy1 = {{nowrap|[[Адольф Хайнрих фон Арним-Бойценбург|А. Х. фон Арним-Бойценбург]]}} | year_deputy1 = 1848 (анхны) | deputy2 = [[Макс фон Баден]] | year_deputy2 = 1918 (сүүлчийн) | legislature = {{lang|de|[[Пруссийн Ландтаг|Ландтаг]]}} | house1 = {{lang|de|[[Пруссийн Лордуудын Танхим|Лордуудын Танхим]]}} | house2 = {{lang|de|[[Пруссийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]]}} | era = {{ubl|[[Шинэ Империализм]]|[[Дэлхийн 1-р дайн]]}} | event_start = {{nowrap|[[I Фридрих]]ийн титэм зүүх ёслол}} | date_start = 1 сарын 18, | event1 = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний задрал]] | date_event1 = 8 сарын 6, 1806 | event2 = [[Германы Холбоо]]ны байгуулагдсан | date_event2 = 6 сарын 8, 1815 | event3 = [[Пруссийн үндсэн хууль (1848)|Үндсэн хууль батлагдсан]] | date_event3 = 12 сарын 5, 1848 | event4 = [[Хойд Германы Холбооны Гэрээ]] | date_event4 = 8 сарын 18, 1866 | event5 = [[Германы эзэнт гүрний тунхаглал|Германы эзэнт гүрнийг тунхаглав]] | date_event5 = 1 сарын 18, 1871 | event_end = [[Чөлөөт Прусс Улс]]ыг тунхаглав | date_end = 11 сарын 9, | event_post = II Вильхельм хаан ширээнээс татгалзав | date_post = 11 сарын 28, 1918 | stat_year1 = 1713<ref>Philip Dwyer, "The Rise of Prussia 1700-1830", Routledge: 2 сарын 2, 2001. Хуудас 52.</ref> | stat_pop1 = 1,500,000 | stat_year2 = 1740<ref>Браунинг, Рийд С. (1993). "The War of the Austrian Succession." Нью Йорк: Сент-Мартины хэвлэлийн газар. ISBN 978-0-312-09483-6. Хуудас 24.</ref><ref>Двайер, х. 154.</ref> | stat_pop2 = 2,200,000 | stat_year3 = 1756<ref>Эрнест Жон Кнаптон. "Revolutionary and Imperial France, 1750–1815." Scribner: 1971. Хуудас 12.</ref> | stat_pop3 = 4,500,000 | stat_year4 = 1786<ref>Двайер, х. 154.</ref> | stat_pop4 = 5,800,000 | stat_year5 = 1797<ref>Двайер, х. 246.</ref> | stat_pop5 = 8,700,000 | stat_year6 = 1816<ref name="schutz">{{cite web |title=Königreich Preußen (1701–1918) |url=http://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502213014/https://www.deutsche-schutzgebiete.de/koenigreich_preussen.htm |url-status=usurped }}</ref> | stat_pop6 = 10,349,031 | stat_year7 = 1871<ref name="schutz"/> | stat_pop7 = 24,689,000 | stat_year8 = 1910<ref>{{cite web |title=German Empire: administrative subdivision and municipalities, 1900 to 1910 |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |language=de |access-date=2007-05-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225074458/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm%20 |url-status=live }}</ref> | stat_pop8 = 40,169,219 | stat_area3 = 348779 | currency = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap|1701–1750 {{lang|de|[[Рейхсталер]]}} |1750–1857 {{lang|de|[[Пруссийн талер|Талер]]}} |1857–1873 {{lang|de|[[Пруссийн верейнсталер|Верейнсталер]]}} |1873–1914 {{lang|de|[[Германы алтан марк|Алтан марк]]}} |1914–1918 {{lang|de|[[Германы цаасан марк|Цаасан марк]]}} }} | p1 = Бранденбург-Прусс | flag_p1 = Brandenburg-Prussia.svg | border_p1 = no | p2 = Хааны Прусс | flag_p2 = Flag of Prussia (1466-1772) Lob.svg | p3 = Невшателийн гүнт улс | flag_p3 = Flag of the Principality of Neuchâtel.svg | p4 = Польш–Литвын холбоо | flag_p4 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | border_p4 = no | p5 = Швелийн Померан | flag_p5 = Naval ensign of Sweden.svg | border_p5 = no | p6 = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}} | flag_p6 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | p7 = Варшавын Гүнт Улс | flag_p7 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_p7 = no | p8 = Хессений Вант Улс | flag_p8 = Flag of Hesse.svg | p9 = Нассаугийн Гүнт Улс | flag_p9 = Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg | p10 = Ханноверын хаант улс | flag_p10 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | p11 = Хольштайны Гүнт Улс | flag_p11 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg | border_p11 = no | p12 = Шлесвигийн Гүнт Улс | flag_p12 = Coat of arms of Schleswig.svg | border_p12 = no | p13 = Саксе-Лауэнбург | flag_p13 = Flag of Lauenburg.svg | p14 = Богемийн титмийн газар | flag_p14 = Flag of Bohemia.svg | p15 = Силезийн гүнт улсууд | flag_p15 = Banner of the Duchy of Silesia.svg | p16 = Кладско хошуу | flag_p16 = Grofschoaft Glootz.gif | border_p16 = no | s1 = Варшавын Гүнт Улс{{!}}'''1807:'''<br />Варшавын Гүнт Улс | flag_s1 = Coat of Arms of Duchy of Warsaw.svg | border_s1 = no | s2 = Данцигийн Чөлөөт Хот (Наполеоны){{!}}{{nowrap|Данцигийн Чөлөөт Хот}} | flag_s2 = Drapeau de Republique de Dantzig.svg | border_s2 = no | s3 = Невшатель кантон | flag_s3 = Flag of Canton of Neuchâtel.svg | s4 = Чөлөөт Прусс Улс{{!}}'''1918:'''<br />Чөлөөт Прусс Улс | flag_s4 = Civil flag of Prussia 1701-1935.svg | s5 = Данцигийн Чөлөөт Хот | flag_s5 = Flag of the Free City of Danzig.svg | s6 = Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс | flag_s6 = Flag of Poland (1919–1928).svg | s7 = Анхны Бүгд Найрамдах Чехословак Улс | flag_s7 = Flag of Bohemia.svg | s8 = Бельги | flag_s8 = Flag of Belgium.svg | s9 = Дани | flag_s9 = Flag of Denmark.svg | p17 = Франкфуртын чөлөөт хот | flag_p17 = Flag of the Free City of Frankfurt.svg | footnotes = {{notefoot}} | demonym = Пруссчууд | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = {{plainlist| *[[Герман]] *[[Польш]] *[[Орос]] *[[Дани]] *[[Литва]] *[[Чех]] }} }} '''Пруссийн хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Preußen}} [{{IPA|ˈkøːnɪkˌʁaɪ̯ç ˈpʁɔɪ̯sn̩}}]) нь [[Пруссийн хаан]]ы ноёрхлын үе буюу 1701 оноос 1918 оныг хүртэл [[Прусс|Прусс Улсыг]] нэрлэж байсан нэр юм. Пруссийн Хаант Улс нь [[Бранденбург-Прусс|Бранденбург-Пруссийн нутаг дэвсгэр]] дээр [[Бранденбургийн Маркт Улс|Бранденбургийн]] курфюрст (нэгдүгээр ван буюу их ван) [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих]] пруссийн [[көниг|хаан]] болсноор байгуулагдсан аж. Энэ нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] харьяанд байсан Бранденбург болон [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсаас]] гаралтай улсын нэрийг өгөгч [[Пруссийн Херцогт Улс]]уудаас бүрдэж байв. Хаант Улсын нутгийн зүүн хэсэгт анхнаасаа прусс хэмээн нэрлэгдэж байсан газрыг [[Зүүн Прусс]]<ref name="kingdom" /> гэж нэрлэдэг байв. XVIII зуунд Прусс [[Пентархи (европ)|европын таван их гүрний]] нэг болон [[Хабсбургийн Эзэнт Улс|Австрийн]] дараах герман үндэстний хоёрдугаар их гүрэн болж хөгжив. XIX зууны дундаас хойш [[Германы нэгдэл|герман үндэстний улсыг]] бий болгохыг хүчтэй эрмэлзэх болсон ба 1867 оноос [[Хойд Германы Холбоо|Хойд Германы Холбооны Улс]] нь давамгайлах гишүүн улс болжээ. 1871 онд энэхүү холбооны улс нь [[Германы Хаант Улс]] болон өргөжсөн ба Пруссийн хаан нь [[Германы хаан|Германы кайзер]] боллоо. 1918 оны [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]]аар сүүлчийн хаан ба хаан [[II Вилхелм (Германы эзэнт гүрэн)|Вилхелм II]] хаан ширээнээс бууж, [[хаант засаг|хаант засгийг]] халан үгүй болгов. Ингээд хаант улсын үргэлжлэл нь [[Чөлөөт Улс Прусс]] болон задарчээ. == Түүх == Пруссийн Хаант Улс ба түүний гишүүн улсуудын түүхийг хоёр үндсэн хэсэгт хуваана: эхний хагас нь 1701 оноос 1806 он хүртэлх үе ба үүнийг «хуучин пруссийн эзэнт улсын үе», дараах нь 1807 оноос 1918 оныг хүртэлх үе ба үүнийг «шинэ пруссийн эзэнт улсын үе» гэдэг. 1806 оноос 1809 оныг хүртэл нутаг дэсвгэрийн өөрчлөлтөөс хамааралтайгаар улсын бүх институтыг шинэчлэн, хуучин хаант засгийн үеийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн шинэ цаг үе байв. === 1701-1713: Хэргэм дэвшсэн үе === Бранденбургийн Маркт Улсаар ноёрхол нь төвлөрсөн [[Хоенцоллерн|Хоенцоллерн ургийн]] улсууд нь 1700 оны үед европын хэмжээнд [[Дундаж улс|дундаж хүчирхэг улс]]ууд байв. 15-р зуунаас хойш Хоенцоллерн удмынхан Бранденбургийн курфюрст тул Ариун Ромын Эзэнт Гүрний райхстагт санал өгөх эрхтэй буюу суудалтай нэр хүндтэй алба хашиж байв. Хаант улс 1648 онд дахин нэгдсэн боловч [[Вестфалийн гэрээ]]гээр улсын вангуудын улс төрийн эрх мэдэл эрс нэмэгдсэн байна. Хоенцоллерны нутаг дэвсгэр нь хаант улсын нутаг дэвсгэрийн умард талд орших учир төв ба өмнөд германы нутгийг бодвол хаантай харилцах харьцаа харьцангуй сул байв.<ref>Barbara Stollberg-Rilinger: Das Heilige Römische Reich Deutscher Nation: Vom Ende des Mittelalters bis 1806, C.H.Beck Verlag, 5. Auflage, 2013, in: Kapitel V - Von der Konsolidierung zur Krise der Reichsinstitutionen (1555–1618), S. 66–69</ref> 1700 оны үед вангуудын хэргэм зэрэг, алдар хүнд нь улс төрийн чухал хүчин зүйлүүдийн нэг байв. Курфюрст [[I Фрийдрих (Прусс)|Фрийдрих III]] цаг үеэ мэдэрсэн учраас [[Көниг|хаан]] цолны төлөө зүтгэв. Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан [[Леополд I (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|Леополдын]] зөвшөөрөлтэйгөөр 1701 оны нэгдүгээр сарын 18-нд Фрийдрих I өөрийгөө [[Көнигсберг (Прусс)|Көнигсбергэд]] хаанд өргөмжлөн «Прусс дахь хаан» (''König in Preußen'') болжээ. Хаанд өргөмжлөгдсөний хариуд Пруссийн хааны арми [[Испанийн өв залгамжлалын дайн]]д хааны талд орж Францын эсрэг дайтав. Үүнтэй яг зэрэгцээд Пруссийн зүүн хойд хилийн орчим гарсан [[умардын их дайн]]д Фрийдрих хаан улсаа оролцуулалгүй авч гарч чадав. 1772 оныг хүртэл «Прусс дахь хаан» гэсэн хязгаарлагдмал нэртэйгээ үлдсэн бөгөөд учир нь Пруссийн хаан (''König von Preußen'') гэж нэрлэгдсэн тохиолдолд Пруссийн нутаг тэр чигтээ хааны мэдэлд байх ёстой байв. Гэтэл тус нутагт [[Тевтоны Ордент Улс|Германы Ордент Улсын]] баруун хэсэг байгаад, 1466 оноос хойш Польшид хамаарах болсон нутаг нь хаант улсад хамаагүй байсан юм.<ref>Christopher Clark: ''Preußen. Aufstieg und Niedergang 1600 – 1947.'' 1. Auflage. Pantheon Verlag, 2008, S. 97.</ref> == Ном зүй == * Otto Büsch, Wolfgang Neugebauer: ''Moderne preussische Geschichte: 1648–1947.'' 3 Bände, De Gruyter Verlag, Berlin 1981, ISBN 3-11-008324-8. * Handbuch der preussischen Geschichte, Walter de Gruyter Verlag, Berlin-New York 1992–2001 * Ingrid Mittenzwei, Erika Herzfeld: ''Brandenburg-Preußen 1648–1789.'' 1. Auflage. Verlag der Nation, Berlin 1987, ISBN 3-373-00004-1. * Uwe A. Oster: ''Preußen. Geschichte eines Königreichs.'' München 2010, ISBN 978-3-492-05191-0. == Цахим холбоос== * [https://actaborussica.bbaw.de/index.xql Akademienvorhaben zur späten preußischen Monarchie der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften] * {{cite web|url=http://www.preußenweb.de/|title=Darstellung der Geschichte Preußens|accessdate=2009-02-07|author=Reinhard Nelke}} * [http://hgisg.geoinform.fh-mainz.de/multi4/startTempl.php?gliederung=1&gebiet=45&txtArea=Thema Statistische und historische Informationen zu Preußen bei ''HGIS''] == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == <references> <ref name="kingdom"> Dazu Christopher Clark (2006) in ''Iron Kingdom'': “In due course, even the ancient and venerable name of Brandenburg would be overshadowed by ‘Kingdom of Prussia’, the name increasingly used in the eighteenth century for the totality of the northern Hohenzollern lands” (S.&nbsp;65) und “The words ‘kingdom of Prussia’ were incorporated into the official denomination of every Hohenzollern province” (S.&nbsp;77). </ref> </references> [[Ангилал:Пруссийн хаант улс| ]] [[Ангилал:Пруссийн улс төр|түүх]] [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх европын түүх]] [[Ангилал:Түүх түүхэн бүс нутгаар]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Хойд Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс]] [[Ангилал:1701 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1918 онд татан буугдсан]] l6fcunyjtkrp6ngpiajzwzwv9qljeoq 0 112344 866043 865969 2026-08-14T01:27:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ханноверийн хаант улс]] to [[Ханноверын хаант улс]] without leaving a redirect: Misspelled title 865969 wikitext text/x-wiki {{short description|19-р зууны үеийн Германы Холбооны улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Königreich Hannover}} | conventional_long_name = Ханноверийн хаант улс | common_name = Ханноверийн хаант улс | image_flag = Flag of Hanover (1692).svg | image_flag2 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag_caption = '''Дээд:''' Далбаа (1814–1837);<br />Хааны далбаа (1837–1866)<br />'''Доод:''' Далбаа (1837–1866) | image_coat = Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg | coa_size = 90px | image_map = Kingdom of Hanover (1815).svg | image_map_caption = Ханноверийн хаант улс 1815 онд | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг]] | status = Fief | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]], [[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]тай [[хувийн холбоо]]той (1814–1837) | today = [[Герман]] | year_start = 1814 | year_end = 1866 | event_start = [[Венийн Конгресс]] | date_start = 10 сарын 12, | event1 = [[1848–49 оны Германы хувьсгалууд|Германы хувьсгалууд]] | date_event1 = 3 сарын 13, 1848 | event2 = [[Австри-Пруссийн дайн]] | date_event2 = 6 сарын 14, 1866 | event3 = [[Прагийн энх тайван (1866)|Прагийн энх тайван]] | date_event3 = 8 сарын 23, 1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс|Прусс]] нэгтгэсэн | date_end = 9 сарын 20, | p1 = Ханноверийн сонгогч | flag_p1 = Flag_of_Hanover_(1692).svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s1 = Ханновер муж | flag_s1 = Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg | national_motto = {{lang|la|Suscipere et Finire}}<br/>"Хийж гүйцэтгэж, дуусгах" | national_anthem = ''Heil dir, Hannover''<br/>"Ханновер, танд мэнд хүргэе" | capital = [[Ханновер]] | currency = [[Ханноверийн талер]]<br/>(1814–1857)<br/>[[Ханноверийн холбооны талер]]<br/>(1857–1866) | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Баруун Доод Герман хэл|Баруун Доод Герман]] | religion = [[Протестантизм]] (голдуу [[Лютеран]],<ref>{{cite book|title=Independent Immigrants: A Settlement of Hanoverian Germans in Western Missouri|first=Роберт |last=В. Фриззел|year=2007| isbn= 9780826266095| page =65| publisher=Миссуригийн Их Сургуулийн Хэвлэл|quote=Ханноверийн Евангелийн Лютеран сүм, хаант улсын албан ёсны сүм}}</ref> гэхдээ мөн [[Кальвинизм]]), [[Католик]] | title_leader = [[Ханноверийн хаан|Хаан]] | leader1 = [[III Жорж]] | year_leader1 = 1814–1820 | leader2 = [[IV Жорж]] | year_leader2 = 1820–1830 | leader3 = [[IV Уильям]] | year_leader3 = 1830–1837 | leader4 = [[Эрнст Август, Ханноверийн хаан|Эрнст Август]] | year_leader4 = 1837–1851 | leader5 = [[V Жорж, Ханноверийн хаан|V Жорж]] | year_leader5 = 1851–1866 | legislature = [[Ханноверийн хаант улсын хурал]] | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[File:Hannoversche Bank 100 Taler 1857.jpg|thumb|right|260px|1857 оны 100 талерын дэвсгэрт]] '''Ханноверийн хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Hannover}}) нь [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]]ын залгамж улс болон 1814 онд [[Венийн конгресс]]ын дараа байгуулагдсан [[көниг|хант улс]] юм. Их Британи ба Ханноверийн холбоо нь Ханноверийн Хаант Улс, [[Их Британи ба Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]аас бүрдэж байсан бөгөөд [[Вилхелм IV (Их Британи)|IV Вилхелм]] 1837 онд нас барах хүртлээ энэ холбооны хан байв. Шинэ хаан [[Эрнст Август (Ханноверийн хаан)|Эрнст Август]] 1833 оны ардчилсан үндсэн хуулийг дахин цуцалсан тэр нэгэн жил улс төрийн томоохон [[Гуравдугаар сарын өмнө|хувьсгалуудын]] нэг болох [[Гөттингений долоо]]гийн жагсаалыг эхлүүлэв. [[Германы дайн|1866 онд дайнд]] Ханновер [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн]] талд орж байлдан, ялагдав. Ингээд [[Пруссийн Хант Улс|Пруссийн]] нэгтгэх бодлогын хүрээнд Ханноверийн Хаант Улсыг [[Ханновер муж]] болгон улсдаа гишүүнчлэн авчээ. 1946 онд [[Ханновер муж]]ийг дахин байгуулагдав. Тун удалгүй хөрш зэргэлдээх жижиг улсууд болох [[Чөлөөт Улс Брауншвайг|Брауншвайг]], [[Чөлөөт Улс Олденбург|Олденбург]] ба [[Шаумбург-Липпе]]тэй нэгдэн шинэ муж улс болох [[Доод Саксон]]ыг байгуулсан бөгөөд энэхүү шинэ байгуулагдсан муж улсын нийслэлээр [[Ханновер]] хотыг, улсын сүлдийг нь мөн Ханновер Хаант Улсаас авсан байдаг. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === 1814 оны аравдугаар сарын 12-нд [[Венийн конгресс]] дээр [[Наполеон I Бонапарт|Наполеоны]] улсаас задарсан [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]] нь бие даасан Ханноверийн Хаант Улс байгуулснаа мэдэгдэв. Англи дахь Ханноверийн кабинетын сайд [[Эрнст Фрийдрих Херберт фон Мюнстер|Эрнст фон Мюнстерийн]] хэлэлцээр хийх ур чадварын ачаар Венийн конгресс дээр нутаг дэвсгэрээ зааглан авч чаджээ. Ханноверийн Хаант Улсад [[Лингений Гүнт Улс]], [[Аренберг-Меппений Херцогт Улс]], [[Бентхаймын Гүнт Улс]], [[Хилдесхаймын Вант Улс]], [[Гослар]] хот, [[Айхсфэлд|Доод Айхсфэлдийн]] хэсэг болон [[Дорнод Фрийсланд]]ын Вант Улсыг нутаг дэвсгэрийг хуваарилав. === Их Британитай хувийн холбоог байгуулсан нь === 1714 оноос хойш [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Курханновер]] ба [[Их Британийн Хаант Улс|Их Британийн]] хооронд [[хувийн холбоо]] байсан ба энэ нь 1837 оныг хүртэл үргэлжилсэн юм. [[Ханновер (язгууртан овог)|Ханноверийн ордны]] ашиг сонирхлыг засгийн газарт сайдаар ажиллах гүн Эрнст фон Мюнстер төлөөлөх бөгөөд тэрбээр Их Британи Ханноверийг [[Прусс]]ээс бие даасан байдалтай байлгах гэсэн бодлогыг ойлгон, тэрхүү бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж чадсан юм. [[Георг III (Их Британи)|III Георг]] ханы бага хүү [[Адольф Фредерик, хунтайж Кембриж|Адольф Фредерик]] нь 1816 оны аравдугаар сарын 24-нд Ханновер луу [[Штатхалтер|ерөнхий захирагчаар]] ажиллахаар ирэв. Ханноверийн Хаант Улсын зөвхөн парламентын чуулган дахь зөвлөхүүдийн саналыг тусгасан үндсэн хуулийг 1819 онд нэвтрүүлэв.<ref>[http://www.verfassungen.de/de/nds/hannover/hannover19.htm Text der Verfassung von 1819].</ref> Парламентаар тэгш эрх мэдэл бүхий хоёр танхимаас бүрдсэн зэргэмжит чуулгантай байхаар Ханноверийн Хаант Улсаас тогтоов. == Улс төр ба засаг захиргаа == === Сүлд ба бэлгэдэл === Ханноверийн Хаант Улсын төрийн сүлд нь нэг [[Сүлдний бамбай|үндсэн]] ба нэг [[зүрхэн бамбай]] бүхий [[Дунд бамбай|төвийн бамбайнаас]] бүрдэнэ. [[Дөрвөлж (сүлд судлал)|Дөрвөлжилсөн]] сүлдний (үндсэн бамбай) эхний ба дөрөвдүгээр талбарт улаан дэвсгэр дээр нэгнийхээ дээгүүр харайх, хөх өнгөтэй хэлээ гаргасан гурван [[Ирвэс (сүлд судлал)|ирвэсийг]] дүрсэлсэн бол хоёр дахь талбарт шар дэвсгэр өнгөн дээр дотор гаднагүй [[Сараана (сүлд судлал)|сараана]] цэцгээр чимэглэсэн давхар улаан хүрээн дотор мөн л хөх өнгийн хэлээ гаргасан хөх эмжээртэй [[Арслан (сүлд судлал)|арсланг]], гурав дахь талбайд нь хөх өнгийн дэвсгэр дээр мөнгөлөг утас бүхий алтан шараар [[Киннор|Давидын босоо ятгыг]] дүрсэлсэн байна. <gallery> File:Royal Standard of the United Kingdom (1816–1837).svg|Ханноверийн ноёрхогчийн туг, 1816–1837 File:Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg|Ханноверийн хааны төрийн сүлд, 1837 оноос File:Civil Ensign of Hannover (1801-1866).svg|Энгийн ардын туг<ref name="Colton">{{cite web|last=Colton|first=J. H.|title=National Flags|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:National_Flags_by_J._H._Colton.jpg|publisher=J. H. Colton|access-date=18 May 2014}}</ref><ref name="Johnson">{{cite web|last=Johnson|first=Alvin Jewett|title=Johnson's New Chart of National Emblems|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Johnson%27s_New_Chart_of_National_Emblems_2,_1868.jpg|publisher=Alvin Jewett Johnson|access-date=18 May 2014}}</ref> File:Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg|Ханноверийн төрийн далбаа </gallery> </center> == Ном зүй == * {{DNB-Portal|4094703-8}} * Mijndert Bertram: ''Das Königreich Hannover – Kleine Geschichte eines vergangenen deutschen Staates''. Hahn, Hannover 2003, ISBN 3-7752-6121-4. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kingdom of Hannover|Ханноверийн Хаант Улс}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Доод Саксоны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ханноверийн хаант улс| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:1814 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] lwks81rkuwgwhmubbu4swnrsd4ga5jr 866044 866043 2026-08-14T01:28:15Z Zorigt 49 866044 wikitext text/x-wiki {{short description|19-р зууны үеийн Германы Холбооны улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|de|Königreich Hannover}} | conventional_long_name = Ханноверын хаант улс | common_name = Ханноверын хаант улс | image_flag = Flag of Hanover (1692).svg | image_flag2 = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag_caption = '''Дээд:''' Далбаа (1814–1837);<br />Хааны далбаа (1837–1866)<br />'''Доод:''' Далбаа (1837–1866) | image_coat = Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg | coa_size = 90px | image_map = Kingdom of Hanover (1815).svg | image_map_caption = Ханноверын хаант улс 1815 онд | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг]] | status = Fief | status_text = [[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]], [[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]тай [[хувийн холбоо]]той (1814–1837) | today = [[Герман]] | year_start = 1814 | year_end = 1866 | event_start = [[Венийн Конгресс]] | date_start = 10 сарын 12, | event1 = [[1848–49 оны Германы хувьсгалууд|Германы хувьсгалууд]] | date_event1 = 3 сарын 13, 1848 | event2 = [[Австри-Пруссийн дайн]] | date_event2 = 6 сарын 14, 1866 | event3 = [[Прагийн энх тайван (1866)|Прагийн энх тайван]] | date_event3 = 8 сарын 23, 1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс|Прусс]] нэгтгэсэн | date_end = 9 сарын 20, | p1 = Ханноверын сонгогч | flag_p1 = Flag_of_Hanover_(1692).svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s1 = Ханновер муж | flag_s1 = Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg | national_motto = {{lang|la|Suscipere et Finire}}<br/>"Хийж гүйцэтгэж, дуусгах" | national_anthem = ''Heil dir, Hannover''<br/>"Ханновер, танд мэнд хүргэе" | capital = [[Ханновер]] | currency = [[Ханноверын талер]]<br/>(1814–1857)<br/>[[Ханноверын холбооны талер]]<br/>(1857–1866) | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Баруун Доод Герман хэл|Баруун Доод Герман]] | religion = [[Протестантизм]] (голдуу [[Лютеран]],<ref>{{cite book|title=Independent Immigrants: A Settlement of Hanoverian Germans in Western Missouri|first=Роберт |last=В. Фриззел|year=2007| isbn= 9780826266095| page =65| publisher=Миссуригийн Их Сургуулийн Хэвлэл|quote=Ханноверын Евангелийн Лютеран сүм, хаант улсын албан ёсны сүм}}</ref> гэхдээ мөн [[Кальвинизм]]), [[Католик]] | title_leader = [[Ханноверын хаан|Хаан]] | leader1 = [[III Жорж]] | year_leader1 = 1814–1820 | leader2 = [[IV Жорж]] | year_leader2 = 1820–1830 | leader3 = [[IV Уильям]] | year_leader3 = 1830–1837 | leader4 = [[Эрнст Август, Ханноверын хаан|Эрнст Август]] | year_leader4 = 1837–1851 | leader5 = [[V Жорж, Ханноверын хаан|V Жорж]] | year_leader5 = 1851–1866 | legislature = [[Ханноверын хаант улсын хурал]] | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} [[File:Hannoversche Bank 100 Taler 1857.jpg|thumb|right|260px|1857 оны 100 талерын дэвсгэрт]] '''Ханноверын хаант улс''' ({{lang-de|Königreich Hannover}}) нь [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]]ын залгамж улс болон 1814 онд [[Венийн конгресс]]ын дараа байгуулагдсан [[көниг|хант улс]] юм. Их Британи ба Ханноверын холбоо нь Ханноверын Хаант Улс, [[Их Британи ба Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]аас бүрдэж байсан бөгөөд [[Вилхелм IV (Их Британи)|IV Вилхелм]] 1837 онд нас барах хүртлээ энэ холбооны хан байв. Шинэ хаан [[Эрнст Август (Ханноверын хаан)|Эрнст Август]] 1833 оны ардчилсан үндсэн хуулийг дахин цуцалсан тэр нэгэн жил улс төрийн томоохон [[Гуравдугаар сарын өмнө|хувьсгалуудын]] нэг болох [[Гөттингений долоо]]гийн жагсаалыг эхлүүлэв. [[Германы дайн|1866 онд дайнд]] Ханновер [[Австрийн Хаант Улс|Австрийн]] талд орж байлдан, ялагдав. Ингээд [[Пруссийн Хант Улс|Пруссийн]] нэгтгэх бодлогын хүрээнд Ханноверын Хаант Улсыг [[Ханновер муж]] болгон улсдаа гишүүнчлэн авчээ. 1946 онд [[Ханновер муж]]ийг дахин байгуулагдав. Тун удалгүй хөрш зэргэлдээх жижиг улсууд болох [[Чөлөөт Улс Брауншвайг|Брауншвайг]], [[Чөлөөт Улс Олденбург|Олденбург]] ба [[Шаумбург-Липпе]]тэй нэгдэн шинэ муж улс болох [[Доод Саксон]]ыг байгуулсан бөгөөд энэхүү шинэ байгуулагдсан муж улсын нийслэлээр [[Ханновер]] хотыг, улсын сүлдийг нь мөн Ханновер Хаант Улсаас авсан байдаг. == Түүх == === Байгуулагдсан нь === 1814 оны аравдугаар сарын 12-нд [[Венийн конгресс]] дээр [[Наполеон I Бонапарт|Наполеоны]] улсаас задарсан [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]] нь бие даасан Ханноверын Хаант Улс байгуулснаа мэдэгдэв. Англи дахь Ханноверын кабинетын сайд [[Эрнст Фрийдрих Херберт фон Мюнстер|Эрнст фон Мюнстерийн]] хэлэлцээр хийх ур чадварын ачаар Венийн конгресс дээр нутаг дэвсгэрээ зааглан авч чаджээ. Ханноверын Хаант Улсад [[Лингений Гүнт Улс]], [[Аренберг-Меппений Херцогт Улс]], [[Бентхаймын Гүнт Улс]], [[Хилдесхаймын Вант Улс]], [[Гослар]] хот, [[Айхсфэлд|Доод Айхсфэлдийн]] хэсэг болон [[Дорнод Фрийсланд]]ын Вант Улсыг нутаг дэвсгэрийг хуваарилав. === Их Британитай хувийн холбоог байгуулсан нь === 1714 оноос хойш [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Курханновер]] ба [[Их Британийн Хаант Улс|Их Британийн]] хооронд [[хувийн холбоо]] байсан ба энэ нь 1837 оныг хүртэл үргэлжилсэн юм. [[Ханновер (язгууртан овог)|Ханноверын ордны]] ашиг сонирхлыг засгийн газарт сайдаар ажиллах гүн Эрнст фон Мюнстер төлөөлөх бөгөөд тэрбээр Их Британи Ханноверыг [[Прусс]]ээс бие даасан байдалтай байлгах гэсэн бодлогыг ойлгон, тэрхүү бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж чадсан юм. [[Георг III (Их Британи)|III Георг]] ханы бага хүү [[Адольф Фредерик, хунтайж Кембриж|Адольф Фредерик]] нь 1816 оны аравдугаар сарын 24-нд Ханновер луу [[Штатхалтер|ерөнхий захирагчаар]] ажиллахаар ирэв. Ханноверын Хаант Улсын зөвхөн парламентын чуулган дахь зөвлөхүүдийн саналыг тусгасан үндсэн хуулийг 1819 онд нэвтрүүлэв.<ref>[http://www.verfassungen.de/de/nds/hannover/hannover19.htm Text der Verfassung von 1819].</ref> Парламентаар тэгш эрх мэдэл бүхий хоёр танхимаас бүрдсэн зэргэмжит чуулгантай байхаар Ханноверын Хаант Улсаас тогтоов. == Улс төр ба засаг захиргаа == === Сүлд ба бэлгэдэл === Ханноверын Хаант Улсын төрийн сүлд нь нэг [[Сүлдний бамбай|үндсэн]] ба нэг [[зүрхэн бамбай]] бүхий [[Дунд бамбай|төвийн бамбайнаас]] бүрдэнэ. [[Дөрвөлж (сүлд судлал)|Дөрвөлжилсөн]] сүлдний (үндсэн бамбай) эхний ба дөрөвдүгээр талбарт улаан дэвсгэр дээр нэгнийхээ дээгүүр харайх, хөх өнгөтэй хэлээ гаргасан гурван [[Ирвэс (сүлд судлал)|ирвэсийг]] дүрсэлсэн бол хоёр дахь талбарт шар дэвсгэр өнгөн дээр дотор гаднагүй [[Сараана (сүлд судлал)|сараана]] цэцгээр чимэглэсэн давхар улаан хүрээн дотор мөн л хөх өнгийн хэлээ гаргасан хөх эмжээртэй [[Арслан (сүлд судлал)|арсланг]], гурав дахь талбайд нь хөх өнгийн дэвсгэр дээр мөнгөлөг утас бүхий алтан шараар [[Киннор|Давидын босоо ятгыг]] дүрсэлсэн байна. <gallery> File:Royal Standard of the United Kingdom (1816–1837).svg|Ханноверын ноёрхогчийн туг, 1816–1837 File:Coat of Arms of the Kingdom of Hanover.svg|Ханноверын хааны төрийн сүлд, 1837 оноос File:Civil Ensign of Hannover (1801-1866).svg|Энгийн ардын туг<ref name="Colton">{{cite web|last=Colton|first=J. H.|title=National Flags|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:National_Flags_by_J._H._Colton.jpg|publisher=J. H. Colton|access-date=18 May 2014}}</ref><ref name="Johnson">{{cite web|last=Johnson|first=Alvin Jewett|title=Johnson's New Chart of National Emblems|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Johnson%27s_New_Chart_of_National_Emblems_2,_1868.jpg|publisher=Alvin Jewett Johnson|access-date=18 May 2014}}</ref> File:Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg|Ханноверын төрийн далбаа </gallery> </center> == Ном зүй == * {{DNB-Portal|4094703-8}} * Mijndert Bertram: ''Das Königreich Hannover – Kleine Geschichte eines vergangenen deutschen Staates''. Hahn, Hannover 2003, ISBN 3-7752-6121-4. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kingdom of Hannover|Ханноверын Хаант Улс}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Доод Саксоны түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ханноверын хаант улс| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:1814 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] 3p4hggzj0nntp2as51fcizfhjeorqdx 0 112398 866049 865968 2026-08-14T01:34:34Z Zorigt 49 866049 wikitext text/x-wiki {{short description|Австри-Пруссийн дайны нэг хэсэг}} {{Инфобокс дайн | image = File:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg | image_size = 300 | caption = ''Көниггрецийн тулалдаан'', [[Георг Блайбтрой]] | partof = [[Австри-Пруссийн дайн]] | conflict = Көниггрецийн тулалдаан | date = 1866 оны 7 сарын 3 | place = {{ubl|[[Храдец Кралове|Көниггрец]], [[Австрийн эзэнт гүрэн]] (өнөөгийн [[Чех]])}} | coordinates = {{Coord|50.27|N|15.75|E|display=it|region:CZ_type:event_scale:50000}} | mapframe-zoom = 9 | result = Пруссийн ялалт *[[Прагийн энх тайван (1866)]] | combatant1 = {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} | combatant2 = {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}}<br/>{{flagcountry|Саксоны хаант улс}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[I Вильхельм]]{{sfn|Bodart|1908|p=548}} *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Хельмут Карл Бернхард фон Мольтке|Хельмут фон Мольтке]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Фридрих Карл, Пруссийн ханхүү|Ханхүү Фридрих Карл]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих|Фридрих Вильхельм]] *{{flagdeco|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Карл Эберхард Херварт фон Биттенфельд|Карл фон Биттенфельд]]<ref name=Perrett>{{harvp|Perrett|1992}}</ref> }} | commander2 = {{plainlist | *{{flagdeco|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Лудвиг фон Бенедек|Лудвиг Бенедек]]<ref name=Perrett/> *{{flagdeco|Саксоны хаант улс}} [[Альберт, Саксоны хаан|Саксоны Альберт]] }} | strength1 = 220,984{{sfn|Prussian General Staff|1872|p=187}} | strength2 = 206,000–215,000<ref>{{Cite book |last1=Вильсон |first1=Петер Х. |title= Iron and Blood: A Military History of the German-Speaking Peoples since 1500|publisher=Harvard University Press |year=2023 |isbn= 978-0-674-98762-3|edition= 1st |pages=391 |language=en}}</ref> * 184,000 Австричууд<ref name="Tucker">[[Spencer C. Tucker]], ''Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict'', pp. 351–353</ref> * 22,000 Саксончууд<ref name="Tucker" /> | casualties1 = 9,172 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон<ref>{{section link|Battle of Königgrätz|Aftermath|nopage=yes}}</ref> | casualties2 = '''Австри:'''<br>31,000<ref name=AGS/>–43,000<ref>Gordon A. Craig: ''Königgrätz. 1866 – eine Schlacht macht Weltgeschichte''. Zsolnay, Wien 1997, {{ISBN|3-552-04824-3}}, х. 262–263</ref> алагдсан, шархадсан, алга болсон, эсвэл олзлогдсон{{efn|Gordon A. Craig writes, the Austrians lost 1,313 officers, 41,499 men and 6,010 cavalry, including 5,658 killed, 7,574 wounded, 7,410 missing and 22,170 prisoners.}}<br>'''Саксон:'''<br>1,501 алагдсан, шархадсан, эсвэл алга болсон{{efn|Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэрэг алдсан бөгөөд үүнд 135 хүн алагдаж, 940 хүн шархадсан, 426 хүн сураггүй алга болсон. Өөр нэг мэдэгдэлд 140 хүн алагдаж, 960 хүн шархадсан, 400 хүн сураггүй алга болсон гэжээ.{{sfn|Bodart|1908|p=548}}}} | campaignbox = {{Линкбокс Германчуудын дайн|state=collapsed}} }} '''Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан''' ({{lang-de|Schlacht bei Königgrätz}}) нь 1866 оны долоодугаар сарын 3-нд [[Бохеми]]йн хот [[Храдец Кралове|Көниггрецийн]] ойролцоо болсон тулалдаан бөгөөд энэ тулалдаанаар [[Германы дайн]]ыг эцэслэн шийдвэрлэсэн юм. [[Пруссийн арми]] нь [[Австрийн Хаант Улсын арми|Австри]] ба [[Саксоны арми]]йг энэхүү тулалдаанд ялав. Багцаагаар арван километрийн өргөн, таван километрийн гүн талбайд 400.000 гаран цэрэг тулалдсан нь хохирол ихтэй тулалдаануудын нэг байлаа. Тулалдааны төв нь [[Вшестари|Шестарын]] дэргэдэх Масловед ба Хлумын ойролцоох стратегийн чухал Свиб толгой байв. Прусс ялснаар Германыг толгойлох хүчин болсон ба канцлер [[Отто фон Бисмарк]] [[Бага Германы шийдэл|Бага Германы шийдлийг]] хэрэгжүүлэв. Энэхүү тулалдааныг 1871 онд [[Германы эзэнт гүрэн|Германы Эзэнт Гүрнийг байгуулагдах]] замыг зассан тулалдаан хэмээн үздэг. Нэлээд олон хэлэнд энэ тулалдааныг тулаан болсон Садова тосгоны нэрээр нэрлэх ба ялангуяа францад ингэж нэрлэдийг учир нь тулалдааны дараа франц улс нь улс төрийн ялагдал хүлээсэн бөгөөд үүнээс шалтгаалан «Садовагийн төлөөх өшөө авалт»! ({{lang-fr|«Revanche pour Sadowa!»}}) хэмээх уриа хүртэл гарчээ. == Дайны өмнөх түүх == [[Эвслийн дайнууд|Напелеоны дайнуудын]] дараа европын гүрнүүд [[Венийн конгресс]] дээр улсуудын хоорондын хилийн асуудлыг ерөнхийд нь цэгцлэн шийдэв. [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] нутаг дэвсгэр дээр Пруссийн хэсэг ба Австриас бүрдсэн нэгдсэн төрийн системгүй [[Германы Холбоо]] гэх улсуудын холбоо бий болов. Прусс болон Австрийн хооронд Германы Холбоог удирдан жолоодох эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн нь Прусс-Австрийн дайны шалтгаан болсон бөгөөд 1850 оны намар хоёр хүчний хооронд бараг л дайн гарах шахсан ба оросын шахалтаар Прусс [[Эрфуртын Холбоо]] гэх нэртэй [[үндэстний улс]] байгуулах гэсэн оролдлогоо орхихоос өөр аргагүй болсон байдаг. [[Герман-Данийн дайн]]ы дараа эрх мэдэлдээ авч, Австри ба Прусс хамтран захирч байсан [[Шлесвигийн Херцогт Улс|Шлесвиг]] ба [[Хольштайны Херцогт Улс|Хольштайн]] нь аль талынх нь эзэмшил нутаг болох нь тэдний зөрчилдөх шалтаг болжээ. Гэхдээ 1865 оны [[Гастайны конвенц|Гастайны гэрээгээр]] Австри зөвхөн Хольштайны захиргааны асуудлыг мэдэх болсноор бас нэг удаа дайнаас зайлсхийж чадав. Гэтэл Прусс энэхүү тогтоолыг зөрчин Хольштайныг эзлэн авмагц, Австри үүнийг эсэргүүцэн цэрэг хөдөлгөхөө мэдэгдэв. Мэдэгдэл хийсний дараа Прусс нь Германы Холбооноос гарсан ба 1866 оны зургаадугаар сарын 19-нд Австрид дайн зарлав. Австрийн талд төв германы хант улсууд болох [[Баварийн хаант улс|Бавари]], [[Ханноверын хаант улс|Ханновер]], [[Саксоны хаант улс|Саксон]], [[Вюртембергийн Хант Улс|Вюртемберг]], [[Бадены Их Херцогт Улс|Баден]] болон бусад нэлээд хэдэн жижиг улсууд оров. Пруссийн талд ихэнх [[Тюрингийн улсууд|Тюрингийн жижиг улсууд]], умард германы хэд хэдэн улсууд мөн түүнчлэн ялсан тохиолдолд Австриас [[Венето]]г авах нөхцөлтэйгөөр [[Италийн хаант улс|Итали]] бас орж нэгдэв. == Тулалдааны явц == Долоодугаар сарын 3-ны өглөө 4 цагийн үеэр Фрийдрих Карлын удирдсан пруссийн 1-р арми [[Бистрице гол (Цидлина)|Бистрице гол]] руу хөдлөв. Зүүн жигүүрээр 7-р дивиз Цереквиц рүү, гол хэсгээр Аугуст фон Хорнын 8-р дивиз манлай болон Клениц рүү, түүний баруун жигүүрээр 3 ба 4-р дивиз [[Дохалице]] ба [[Мокровоуси]] руу давшив. Үүний араас хоёрдугаар эгнээ болох 5 ба 6-р дивиз Садовагийн чиглэлд давшин орлоо. Пруссийн манлай Свиб толгой дээр австрийн 10-р корпустай их бууны тулаанд оржээ. Пруссийнхэн Бистрице голыг гатлахыг завдах үеэр австрийн корпусын хоёр командлагч нэр хүнд олохын тулд дайсны баруун жигүүрийг довтлох шийдвэр гаргажээ. Өмнөөс нь ирэх пруссийн 2-р армийг хүлээлгүй австрийн Тун, Фестетикс хоёр командлагч давшилтын эгнээг задлан цэргээ авч баруун зүг одов. Гэтэл яг энэ эгнээгээр шийдвэрлэх цохилтоо хийхээр тооцсон байсан пруссийн 2-р армид австри хамгаалалтын шугамаа орхин нээснээр прусст боломж олгожээ. Пруссийн цэрэг бүрэн ирж амжаагүй байсан тул тооны хувьд цөөдөн, шахагдан байлаа. Свиб толгойн ойд Тун, Фестетикс хоёр пруссийн 7-р дивиз, түүний дотор ялангуяа Магдебургийн 27-р явган цэргийн нэгтгэлтэй ширүүн тулалдаан өрнүүлэв. Энэ үеэр австрийн гүн Фестетикс гранатад өртөн баруун хөлөө алдсан тул Антон Моллинари цэргээ удирдан цааш байлдав. Австрийн тал хэдийгээр ихээхэн хохирол амссан ч, 7-р дивизийг хүнд байдалд орууллаа. Үдийн алдад австрийн генералуудад ялах мэт сэтгэгдэл төрөн бүгд баярлаж, харин пруссийн төв штаб дээр ялагдал хүлээх нь гарцаагүй боллоо хэмээн сандралдаж байв. Харин энэ үеэр пруссийн ханы нэгдүгээр бригад (пруссийн ханы бие хамгаалагч бригад) болон элбийн арми хүч нэмэн ирж, австрийн гол хүчийг цохисон байна. Пруссийн талын энэ тулалдаанд гарсан нийт хохирол нь 359 офицер, 8794 цэрэг, 909 морь, үүнээс 1929 цэрэг алагдсан, 6948 цэрэг шархадсан, 279 цэрэг ор сураггүй алга болсон байна. Австрийн талаас 1313 офицер, 41499 явган ба 6010 морьт цэргийн хохиролтой ба үүний 5658 нь амь үрэгдсэн, 7574 шархадсан, 7410 нь ор сураггүй алга болж, 22170 цэрэг олзлогджээ. Саксоны корпус 55 офицер, 1446 цэргээ алдсанаас 135 нь амь үрэгдэж, 940 цэрэг шархдан, 426 цэрэг сураггүй алга болжээ.<ref>Craig: Königgrätz, Zsolnay Verlag, Wien 1997, S. 262 und 263.</ref> == Ном зүй == * Carl Bleibtreu: ''Schlacht von Königgrätz am 3. Juli 1866'', 1903, Reprint 2006 Verlag Rockstuhl, Bad Langensalza, ISBN 978-3-938997-65-9. * Roland Krug von Nidda: ''1866 – Königgrätz. Zwei Auffassungen von Deutschland''. Amalthea-Verlag Wien-München-Zürich 1966. * Heinz Helmert, Hans-Jürgen Usczeck: ''Preußischdeutsche Kriege von 1864 bis 1871. Militärischer Verlauf''. 6. überarbeitete Auflage. Militärverlag der deutschen demokratischen Republik, Berlin 1988, ISBN 3-327-00222-3. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Battle of Königgrätz|Көниггрецийн дэргэдэх тулалдаан}} * Peter Aumüller: [http://www.obh.at/truppendienst/ausgaben/artikel.php?id=223 ''Feldzeugmeister Benedek und die Schlacht bei Königgrätz. Anatomie einer Niederlage''.] * [http://www.preussenweb.de/kriege5.htm Zahlen und Karten.] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Coordinate |NS=50/17/50/N |EW=15/44/25/E |type=landmark |region=CZ}} [[Ангилал:Германы дайны тулалдаан]] [[Ангилал:1866 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Чехийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Эзэнт гүрний байгууллын үе]] [[Ангилал:Храдец Кралове]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Бохемийн түүх]] bk3d1r1bgxius6236k06ef4nwls9xrw 0 114025 866023 859971 2026-08-13T13:59:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Румыны тойргийн жагсаалт]] to [[Румыны тойргууд]] 859971 wikitext text/x-wiki [[Румын|Румын Улс]] нь дөчин нэгэн тойрог ({{lang-ro|județ}} [{{IPA|ʒuˈdets}}] - тойрог) ба [[Бухарест]] хот гэж хуваагдана. Жудец гэх засаг захиргааны гишүүнийг 19-р зуунд Францын департаментыг (''Département'') үлгэр болгон бий болгожээ. Коммунист засгийн газар үүнийг өөрчлөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ижил [[район]]оор сольсон хэдий ч 1968 онд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p1_big.jpg |titel=Harta Administrativă |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> өнөөгийн системдээ буцаад шилжсэн байна.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p2_big.jpg |titel=Harta Administrativă 1 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p3_big.jpg |titel=Harta Administrativă 2 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> Илфов тойрог 1997 оны хүртэл бие даасан тойрог байгаагүй харин Бухарестын харьяа байв.<ref>[http://www.legex.ro/Lege-50-09.04.1997-11556.aspx LEGE Nr. 50 din 9 aprilie 1997, legex.ro 10. April 1997]</ref> == Румыны тойргууд == {| class="wikitable sortable" width="50%" |- ! Тойрог ! Тойргийн сүлд ! Товчлол ! Захиргааны төв ! Газар нутаг<br /> км² ! Хүн ам<br />2002 он<ref>2002 оны хүн амын тооллого, Эх сурвалж: Fischer Weltalmanach</ref> ! Хүн ам<br />2011 он<ref>[http://www.citypopulation.de/php/romania-vrancea_d.php citypopulation.de: 2011 оны Румыны хүн амын тооллого]</ref> ! Зөрүү ! Зөрүү хувиар (%) |- | [[Алба тойрог|Алба]] | align="center" | [[Файл:Actual Alba county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AB | [[Алба Юлиа]] | align="right" | 6242 | align="right" | 382.999 | align="right" | 342.376 | align="right" | −40.623 | align="right" | −12 |- | [[Арад тойрог|Арад]] | align="center" | [[Файл:Arad county CoA (circa 2007).png|40px|alt=Сүлд]] | AR | [[Арад]] | align="right" | 7754 | align="right" | 461.730 | align="right" | 430.629 | align="right" | −31.101 | align="right" | −7,2 |- | [[Аржеш тойрог|Аржеш]] | align="center" | [[Файл:Actual Argeș county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AG | [[Питешти]] | align="right" | 6826 | align="right" | 653.903 | align="right" | 612.431 | align="right" | −41.472 | align="right" | −6,8 |- | [[Бакау тойрог|Бакау]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Bacau.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бакау]] | align="right" | 6621 | align="right" | 708.751 | align="right" | 616.168 | align="right" | −92.583 | align="right" | −15 |- | [[Бистрица-Насауд тойрог|Бистрица-Насауд]] | align="center" | [[Файл:Stema Bistrita-Nasaud.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бистрица]] | align="right" | 5355 | align="right" | 312.325 | align="right" | 286.225 | align="right" | −26.100 | align="right" | −9,1 |- | [[Бихор тойрог|Бихор]] | align="center" | [[Файл:Actual Bihor county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | BH | [[Орадя]] | align="right" | 7544 | align="right" | 600.223 | align="right" | 575.398 | align="right" | −24.825 | align="right" | −4,3 |- | [[Ботошани тойрог|Ботошани]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Botosani.svg|40px|alt=Сүлд]] | BT | [[Ботошани]] | align="right" | 4986 | align="right" | 454.023 | align="right" | 412.626 | align="right" | −41.397 | align="right" | −10 |- | [[Браила тойрог|Браила]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | BR | [[Браила]] | align="right" | 4766 | align="right" | 373.897 | align="right" | 321.212 | align="right" | −52.685 | align="right" | −16 |- | [[Брашов тойрог|Брашов]] | align="center" | [[Файл:Stema judetul brasov nou.png|40px|alt=Сүлд]] | BV | [[Брашов]] | align="right" | 5363 | align="right" | 588.366 | align="right" | 549.217 | align="right" | −39.149 | align="right" | −7,1 |- | [[Бузау тойрог|Бузау]] | align="center" | [[Файл:Actual Buzau county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | BZ | [[Бузау]] | align="right" | 6103 | align="right" | 494.982 | align="right" | 451.069 | align="right" | −43.913 | align="right" | −9,7 |- | [[Васлуй тойрог|Васлуй]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | VS | [[Васлуй]] | align="right" | 5318 | align="right" | 455.550 | align="right" | 395.499 | align="right" | −60.051 | align="right" | −15 |- | [[Вранча тойрог|Вранча]] | align="center" | [[Файл:Stema Vrancea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VN | [[Фокшани]] | align="right" | 4857 | align="right" | 390.268 | align="right" | 340.310 | align="right" | −49.958 | align="right" | −15 |- | [[Вылча тойрог|Вылча]] | align="center" | [[Файл:Stema Valcea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VL | [[Рымнику Вылча]] | align="right" | 5765 | align="right" | 413.570 | align="right" | 371.714 | align="right" | −41.856 | align="right" | −11 |- | [[Галац тойрог|Галац]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Galati.svg|40px|alt=Сүлд]] | GL | [[Галац]] | align="right" | 4466 | align="right" | 619.522 | align="right" | 536.167 | align="right" | −83.355 | align="right" | −16 |- | [[Горж тойрог|Горж]] | align="center" | [[Файл:Stema Gorj.svg|40px|alt=Сүлд]] | GJ | [[Тыргу Жиу]] | align="right" | 5602 | align="right" | 387.407 | align="right" | 341.594 | align="right" | −45.813 | align="right" | −13 |- | [[Долж тойрог|Долж]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Dolj.svg|40px|alt=Сүлд]] | DJ | [[Крайова]] | align="right" | 7414 | align="right" | 734.823 | align="right" | 660.544 | align="right" | −74.279 | align="right" | −11 |- | [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | align="center" | [[Файл:Stema Dambovita.svg|40px|alt=Сүлд]] | DB | [[Тырговиште]] | align="right" | 4054 | align="right" | 541.326 | align="right" | 518.745 | align="right" | −22.581 | align="right" | −4,4 |- | [[Журжу тойрог|Журжу]] | align="center" | [[Файл:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|40px|alt=Сүлд]] | GR | [[Журжу]] | align="right" | 3526 | align="right" | 298.022 | align="right" | 281.422 | align="right" | −16.600 | align="right" | −5,9 |- | [[Илфов тойрог|Илфов]] | align="center" | [[Файл:Actual Ilfov county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | IF | [[Буфтя]] | align="right" | 1593 | align="right" | 300.109 | align="right" | 388.738 | align="right" | 88.629 | align="right" | 23 |- | [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | align="center" | [[Файл:Actual Caras-Severin county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CS | [[Решица]] | align="right" | 8520 | align="right" | 333.396 | align="right" | 295.579 | align="right" | −37.817 | align="right" | −13 |- | [[Клуж тойрог|Клуж]] | align="center" | [[Файл:Actual Cluj county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | CJ | [[Клуж-Напока]] | align="right" | 6674 | align="right" | 703.269 | align="right" | 691.106 | align="right" | −12.163 | align="right" | −1,8 |- | [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | align="center" | [[Файл:Coa Romania County Kovászna.svg|40px|alt=Сүлд]] | CV | [[Сфынту Георге]] | align="right" | 3710 | align="right" | 222.274 | align="right" | 210.177 | align="right" | −12.097 | align="right" | −5,8 |- | [[Констанца тойрог|Констанца]] | align="center" | [[Файл:Actual Constanta county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CT | [[Констанца]] | align="right" | 7071 | align="right" | 715.172 | align="right" | 684.082 | align="right" | −31.090 | align="right" | −4,5 |- | [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] | align="center" | [[Файл:Stema Calarasi.svg|40px|alt=Сүлд]] | CL | [[Кэлэраши]] | align="right" | 5088 | align="right" | 324.629 | align="right" | 306.691 | align="right" | −17.938 | align="right" | −5,8 |- | [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of Maramureș County.svg|40px|alt=Сүлд]] | MM | [[Бая Маре]] | align="right" | 6304 | align="right" | 510.688 | align="right" | 478.659 | align="right" | −32.029 | align="right" | −6,7 |- | [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | align="center" | [[Файл:Actual Mehedinti county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | MH | [[Дробета Турну Северин]] | align="right" | 4933 | align="right" | 306.118 | align="right" | 265.390 | align="right" | −40.728 | align="right" | −15 |- | [[Муреш тойрог|Муреш]] | align="center" | [[Файл:Mures county coat of arms.svg|40px|alt=Сүлд]] | MS | [[Тыргу Муреш]] | align="right" | 6714 | align="right" | 579.862 | align="right" | 550.846 | align="right" | −29.016 | align="right" | −5,3 |- | [[Нямц тойрог|Нямц]] | align="center" | [[Файл:Stema Neamt.svg|40px|alt=Сүлд]] | NT | [[Пятра Нямц]] | align="right" | 5896 | align="right" | 557.084 | align="right" | 470.766 | align="right" | −86.318 | align="right" | −18 |- | [[Олт тойрог|Олт]] | align="center" | [[Файл:Stema Olt.svg|40px|alt=Сүлд]] | OT | [[Слатина (Румын)|Слатина]] | align="right" | 5498 | align="right" | 490.276 | align="right" | 436.400 | align="right" | −53.876 | align="right" | −12 |- | [[Прахова тойрог|Прахова]] | align="center" | [[Файл:Stema Prahova.svg|40px|alt=Сүлд]] | PH | [[Плоешти]] | align="right" | 4716 | align="right" | 829.224 | align="right" | 762.886 | align="right" | −66.338 | align="right" | −8,7 |- | [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] | align="center" | [[Файл:Actual Satu Mare county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SM | [[Сату Маре]] | align="right" | 4418 | align="right" | 369.096 | align="right" | 344.360 | align="right" | −24.736 | align="right" | −7,2 |- | [[Сибиу тойрог|Сибиу]] | align="center" | [[Файл:Actual Sibiu county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SB | [[Сибиу]] | align="right" | 5432 | align="right" | 422.224 | align="right" | 397.322 | align="right" | −24.902 | align="right" | −6,3 |- | [[Сучава тойрог|Сучава]] | align="center" | [[Файл:Actual Suceava county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SV | [[Сучава]] | align="right" | 8553 | align="right" | 690.941 | align="right" | 634.810 | align="right" | −56.131 | align="right" | −8,8 |- | [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | align="center" | [[Файл:RO Județul Sălaj COA.svg|40px|alt=Сүлд]] | SJ | [[Залэу]] | align="right" | 3864 | align="right" | 248.407 | align="right" | 224.384 | align="right" | −24.023 | align="right" | −11 |- | [[Телеорман тойрог|Телеорман]] | align="center" | [[Файл:Stema Teleorman.svg|40px|alt=Сүлд]] | TR | [[Александриа (Румын)|Александриа]] | align="right" | 5790 | align="right" | 436.926 | align="right" | 380.123 | align="right" | −56.803 | align="right" | −15 |- | [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | align="center" | [[Файл:ROU Timis County CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TM | [[Тимишоара]] | align="right" | 8697 | align="right" | 685.901 | align="right" | 683.540 | align="right" | −2.361 | align="right" | −0,35 |- | [[Тулча тойрог|Тулча]] | align="center" | [[Файл:Actual Tulcea county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TL | [[Тулча]] | align="right" | 8499 | align="right" | 258.639 | align="right" | 213.083 | align="right" | −45.556 | align="right" | −21 |- | [[Харгита тойрог|Харгита]] | align="center" | [[Файл:Stema Harghita.svg|40px|alt=Сүлд]] | HR | [[Меркуря Чук]] | align="right" | 6639 | align="right" | 326.020 | align="right" | 310.867 | align="right" | −15.153 | align="right" | −4,9 |- | [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | align="center" | [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | HD | [[Дева (Румын)|Дева]] | align="right" | 7063 | align="right" | 487.115 | align="right" | 418.565 | align="right" | −68.550 | align="right" | −16 |- | [[Яломица тойрог|Яломица]] | align="center" | [[Файл:Stema Ialomita.svg|40px|alt=Сүлд]] | IL | [[Слобозиа]] | align="right" | 4453 | align="right" | 296.486 | align="right" | 274.148 | align="right" | −22.338 | align="right" | −8,1 |- | [[Яш тойрог|Яш]] | align="center" | [[Файл:Actual Iasi county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | IS | [[Яш]] | align="right" | 5476 | align="right" | 819.044 | align="right" | 772.348 | align="right" | −46.696 | align="right" | −6,0 |- | '''[[Бухарест]]''' | align="center" | [[Файл:ROU Bucharest CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | B | ''Бухарест муниципий'' | align="right" | 228 | align="right" | 1.921.751 | align="right" | 1.883.425 | align="right" | −38.326 | align="right" | −2,0 |- style="background:#EAECF0;" | '''нийт''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | align="right" | '''238.391''' | align="right" | '''21.698.181''' | align="right" | '''20.121.641''' | align="right" | '''-1.576.540''' | align="right" | '''-7,8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Counties of Romania|Румыны тойрог}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт]] [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин|тойрог]] a2kgfofrqsjukf5ubr7bvxb4tpb0w87 0 115929 866091 865042 2026-08-14T02:04:29Z Zorigt 49 866091 wikitext text/x-wiki {{Short description|1813 оны Наполеоны дайны тулаан}} {{for|Гучин жилийн дайны тулалдааны|Лайпцигийн тулалдаан (1642)}} {{redirect|Үндэстнүүдийн тулалдаан}} {{Инфобокс дайн | conflict = Үндэстнүүдийн тулалдаан | partof = [[Зургаадугаар эвслийн дайн|Зургаадугаар эвслийн]] [[1813 оны Германы аян дайн|Германы аян]] | image = MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg | caption = ''Лайпцигийн тулалдаан'' <br /> [[Владимир Мошков]], 1815 | date = 1813 оны 10 сарын 16–19 | place = [[Лайпциг]], [[Саксоны хаант улс]] | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | mapframe = no | result = Эвслийн ялалт | territory = [[Райны Холбоо]]ны задрал * Франц Райны зүүн хэсэгт орших бүх нутаг дэвсгэрийн бүрэн хяналтаа алдсан | combatant1 = {{plainlist| * {{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} * {{flag|Швед|naval}} * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} [[Мекленбург-Швериний Гүнт Улс|Мекленбург-Шверин]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|Саксон болон Вюртемберг улс 10 сарын 18-нд холбоотнуудад урвасан.|name=defection}} * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} * {{flagcountry|Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}} }} | combatant2 = {{plainlist| {{flagcountry|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} }} * {{flagicon|Баден|1806}} [[Бадены Их Гүнт Улс|Баден]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} [[Варшавын Гүнт Улс]] * {{flagcountry|Наполеоны Итали}} * {{flagicon|Вестфали}} [[Вестфалийн хаант улс|Вестфали]] * {{flagicon|Неаполийн хаант улс|1811}} [[Неаполийн хаант улс (Наполеоны)|Неаполь]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Хессений Их Гүнт Улс}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Карл Филипп цу Шварценберг|Карл фон Шварценберг]]{{efn|Ерөнхий командлагч (Германд); Бохемийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[II Франц|I Франц]] * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[I Александр]]{{efn|Дээд ерөнхий командлагч (зүүн фронтын)}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Левин Август фон Беннигсен|Левин фон Беннигсен]]{{efn|Польшийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих Вильхельм]] * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]]{{efn|Силезийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Швед|naval}} [[Карл XIV Юхан|Карл Юхан]]{{efn|Умардын армийн командлагч}} }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[I Наполеон]]{{efn|[[Их Арми]]йн ерөнхий командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Этьен Макдональд]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Огюст де Мармон]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Мишель Ней]]{{efn|Хойд секторын командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Николя Удино]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Жан Ренье]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg|link=Варшавын вант улс}} [[Юзеф Понятовский]]{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Неаполийн хаант улс (Наполеоны)}} [[Иоахим Мюрат]]{{efn|Өмнөд секторын командлагч}} }} | strength1 = '''10 сарын 16–17:'''<br />257,000{{sfn|Chandler|1966|p=922 ''(the strength of Schwarzenberg and Blücher)''}}<br />1,145 буу<ref name=Millar>{{Cite web |title=Allied Order-of-Battle at Leipzig: 16–18 October 1813 |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/battles/1813/CentralGermany/leipzig/c_leipzigoob.html |access-date=2025-08-19 |website=www.napoleon-series.org |publisher=The Waterloo Association |date=2004 |first=Стефен |last=Миллар}}</ref>{{efn|Тулааны талбарт байгаагүй Умардын болон Польшийн армийг хассан.}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />359,000<ref name=Millar/><br />1,500 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 150,000 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 115,000 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 90,000 * {{flagicon|Швед|naval}} 30,000 * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} 6,149{{sfn|Hofschröer|2012|p=27}} | strength2 = '''10 сарын 16–17:'''<br />177,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />700 буу{{sfn|napoleonguide|2010}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />195,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />900 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} 160,000 * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} 10,000<ref name=napoleon>{{Cite web |title=Battle of Leipzig 1813. Battle of the Nations, Day One |url=http://napoleonistyka.atspace.com/Leipzig_battle.htm |access-date=2026-03-15 |website=napoleonistyka.atspace.com |postscript=&period;{{snd}}Lists the strength of all of Napoleon's allies. Bibliography included on the last page.}}</ref> * {{flagicon|Наполеоны Итали}}{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} 9,000 * {{flagicon|Саксоны хаант улс|1806}} 6,000 * {{flagicon|Баден|1806}} 5,000 * {{flagicon|Вюртембергийн хаант улс|1803}} 3,500 * {{flagicon|Хессений Их Гүнт Улс}} 2,500 * {{flagicon|Вестфали}} 2,000 | casualties1 = 54,000–80,000{{efn| * 54,000{{sfn|Chandler|1966|p=936}} * 76,000{{sfn|Smith|2001|p=298}} * 80,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} }}<br><br/>Холбоотны албан ёсны тооцоо (=53,804):{{sfn|Smith|2001|p=298}}{{sfn|Leggiere|2002|p=276}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 22,605 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 16,033 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 14,958 * {{flagicon|Швед|naval}} 208 <br><br/>29 генерал болон 1,896 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | casualties2 = 60,000–79,000:{{efn| * 60,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} * 74,000{{sfn|Clodfelter|2008|p=178}} * 79,000{{sfn|Leggiere|2015|p=747}} }} * 38,000 алагдсан ба шархадсан * 30,000–36,000 олзлогдсон (15,000 шархадсан) * 5,000–6,000 Саксончууд урвасан * Сураггүй болсон хүмүүсийн тоо тодорхойгүй 325 буу <br><br/>66 генерал болон 2,414 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | image_size = 310px | campaignbox = {{Линкбокс Чөлөөлөх дайны тулалдаанууд ба бүслэлтүүд}} }} [[Файл:Battle of Leipzig by Zauerweid.jpg|thumb|310px|right|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан, [[Александр Иванович Зауервейд|Александр Зауервейд]]-А. С. Пушкины нэрэмжит улсын музей]] '''Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан''' ({{lang-de|Völkerschlacht bei Leipzig}}, {{lang-fr|bataille de Leipsick}}) нь 1813 оны аравдугаар сарын 16-аас 19-ийг хүртэл үргэлжилсэн [[Германы чөлөөлөх дайнууд|чөлөөлөх дайныг]] шийдвэрлэсэн тулалдаан байсан юм. Энэ тулалдаанд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]], [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]], [[Австрийн Хаант Улс|Австри]], [[Швед]] гэсэн холбоотнуудын цэрэг, [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] цэргийн эсрэг тулалдсан юм.<ref>''Die Schlacht bei Leipzig am 16., 17., 18. und 19. Oktober 1813'' in R. Braeuner: ''Geschichte der preußischen Landwehr. Historische Darstellung und Beleuchtung ihrer Vorgeschichte, Errichtung und späteren Organisation.'' Band 1, Berlin 1863, S.&nbsp;273–293 ({{Google Buch|BuchID=mlti_ZZhS4cC|Seite=273}})</ref> 19-р зууны эхэнд болсон уг тулалдаанд арав гаран улсын 600.000 гаруй цэрэг оролцсон тус тулалдаан нь магадгүй дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том тулалдаан байв.<ref>Karl-Volker Neugebauer (Hrsg.): ''Grundzüge der deutschen Militärgeschichte.'' Band 1: ''Historischer Überblick.'' Militärgeschichtliches Forschungsamt. Verlag Rombach, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-7930-0662-6, S.&nbsp;122.</ref> Наполеоны түрэмгийллийн эсрэг чөлөөлөх дайнуудыг шийдвэрлэсэн тус тулалдаанд оросууд, пруссчүүд, австричууд, шведүүдийн эвслийн цэрэг Наполеон Бонапартын цэргийг ялснаар, түүнийг Германы холбоотнуудаа орхин, үлдсэн цэргээ авч ухрахаас өөр аргагүй байдалд хүргэсэн байдаг. Тулалдаанд 600.000 гаруй цэрэг оролцон, 92.000 цэрэг алагдсан буюу шархадсан байна. Тулалдааны зуун жилийн ойн өдөр буюу 1913 онд [[Лайпциг]] хотод 91 метрийн өндөртэй [[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]] хэмээх хөшөөг босгожээ. Энэ хөшөөг босгосон газар нь хамгийн ширүүн байлдаан болсон ба цэргүүдийн дийлэнх амиа алдсан газар аж. == Нэр == Энэ үйл явдлыг хамгийн анх [[Ахим фон Арним]] 1813 оны аравдугаар сарын 22-нд Берлиний өдөр тутмын сонин болох ''«Пруссийн Сурвалжилга»''-д «Үндэстнүүдийн тулалдаан» гэсэн гарчигтай нийтлэлийг хэвлүүлж мэдээлсэн байдаг.<ref>Jürgen Knaack: ''Wie die Völkerschlacht bei Leipzig 1813 zu ihrem Namen kam.'' In: Steffen Dietzsch, Ariane Ludwig (Hrsg.): ''Achim von Arnim und sein Kreis.'' De Gruyter, Berlin 2010, ISBN 978-3-11-023308-7, S. 269–278, hier S. 269&nbsp;f.</ref> Тэрбээр уг нийтлэлээ бичихдээ хуучны нэгэн домгоос санаа авсан гэхийн сацуу, 1813 оны зун түүнийг хүрээлэгчдийн дунд улс төр, цэргийн байдал эвгүйрхсэн, магадгүй Наполеоны эсрэг «Үндэстнүүдийн агуу тулалдаан» удахгүй болох байх хэмээн ярилцдаг байсан тул тэрбээр 1813 оны есдүгээр сараас он дуустал юу болох талаар зөгнөн бичсэн байдаг ажээ.<ref>[Friedrich] Zurbonsen: ''Die Völkerschlacht der Zukunft „am Birkenbaume“. Sagengeschichtlich dargestellt von Prof. Dr. Friedr. Zurbonsen'', J. P. Bachem, Köln 1910, nachgedruckt bei Bohmeier, Leipzig 2008, S. 5, von Knaack zitiert, S. 272, dort auch das folgende Arnim-Zitat.</ref> Хэдий тухайн үед буюу 1813 оны аравдугаар сард ''«Үндэстнүүдийн тулалдаан»'' гэсэн гарчигтай нийтлэлүүд гарч байсан ч, энэ төрлийн нийтлэлүүдийн дийлэнх нь ''«Лайпцигийн дэргэдэх…»'' гэсэн нэртэй байв. Уг тулалдааны зуун жилийн ойгоор энэхүү түүхэн үйл явдалд зориулсан хөшөөг босгох үеэр л германы хэвлэл мэдээлэлд албан ёсоор «Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан» хэмээн нэрлэх болжээ.<ref>Nachweise bei Knaack, S. 273&nbsp;ff. Nach Knaack sind die bis ins Jubiläumsjahr 2013 verbreiteten Darstellungen zur Benennung „Völkerschlacht“ überholt. Sie beruhten auf Forschungsergebnissen aus den Jahren 1903 und 1906. Danach ging die Benennung auf den Bericht Müfflings zurück. Die Behauptung, er habe mit „Völkerschlacht“ die Schlacht der „Heervölker“, also der Truppen der beteiligten Herrscher gemeint, woraufhin „patriotisch gesinnte Zeitgenossen den Begriff rasch umdeuteten … in eine Schlacht, die von freiheitsdürstenden und sich nach nationaler Einheit sehnenden Völkern geschlagen wurde“, wie sie z.&nbsp;B. das Deutsche Historische Museum in [http://www.dhm.de/lemo/html/rueckblick/44_voelkerschlacht_leipzig_1813/index.html ''200 Jahre Völkerschlacht bei Leipzig''] im Oktober 2013 vertrat, ist späteren Datums und unbelegt. Knaack, S. 273 nennt sie „eher unwahrscheinlich“.</ref> Тулалдаанд оролцсон олон үндэстэн улсуудаас нь шалтгаалан ''«Олон үндэстний тулалдаан»'' гэж нэрлэх нь бас бий.<ref>[http://www.wienerzeitung.at/themen_channel/wissen/geschichte/447263_Neues-Massengrab-der-Vielvoelkerschlacht-von-Leipzig-entdeckt.html ''Archäologen stießen auf 200 Jahre alte Leichen: Neues Massengrab der Vielvölkerschlacht von Leipzig entdeckt.''] Wiener Zeitung, 30. März 2012, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref><ref>[http://diepresse.com/home/politik/1464417/Vor-200-Jahren_Entsetzt-uber-Dimension-des-Sterbens?parentid=3759041&showMask=1 ''Vor 200 Jahren: Entsetzt über „Dimension des Sterbens“.''] DiePresse.com, 15. Oktober 2013, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref> == Өмнөх түүх == [[1812 оны Орос руу хийсэн аян дайн]]д Наполеон гутамшигтайгаар ялагдсаны дараа Пруссийн туслах корпусыг удирдаж байсан [[Людвиг Йорк фон Вартенбург|генерал Йорк]] оросын [[Иван Иванович Дибич-Забалканский|генерал Дибичтэй]] 1812 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд [[Тауроггений конвенц|Тауроггений гэрээнд]] гарын үсэг зурцгаав. Үүгээр Хаант Орос ба Пруссийн хоорондох дайсагнал зогсов. [[Хаан-Ханы Арми|Австрийн туслах корпусыг]] удирдаж байсан генерал Шварценберг Наполеонд ямар ч тохиолдолд Францын арми дахь өөрийн цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэхгүй хэмээн тайлбар хийснийхээ дараа 1813 оны нэгдүгээр сарын 30-нд оросуудтай байлдааны ажиллагааг зогсоосноо мэдэгдэв. 1813 оны хоёрдугаар сарын 28-нд Орос ба Прусс холбоотны гэрээ хийн, гуравдугаар сарын 16-нд Францад дайн зарлав. Аль хоёрдугаар сарын 24-нд Францын түрэмгийллийн эсрэг Хамбург хотод бослого гарсан ба Оросын цэргүүд гуравдугаар сарын 18-нд Хамбург руу давшин орсон боловч удалгүй хотыг чөлөөлөх ёстой болсон юм. Гуравдугаар сарын 19-нд Пруссийн хан ба Оросын царь нар Францын эсрэг тэмцэлд нэгдэхийг ''Германчуудад уриалсан'' ба [[Райны Холбоо]] задран унасныг тунхаглан зарлажээ.<ref>[http://www.documentarchiv.de/nzjh/1813/proklamation-von-kalisch.html Die ''Proklamation von Kalisch'' im documentarchiv.de]</ref> Энэ уриаг ганцхан [[Мекленбург]] дагасан бол бусад ноёд бүгд Наполеоноос айсан хэвээр байлаа. Австри дундыг баримтлах бөгөөд зөрчилдөгч талуудын дунд зуучлагчийн үүргээр оролцон, мөргөлдөөнийг тайван замаар шийдүүлэхийг хичээх ба хэрэв хэлэлцээр бүтэлгүйтвэл цэрэг оруулахаа ч мэдэгдэв. Дөрөвдүгээр сарын 26-нд Саксон Австритай холбоотны гэрээнд гарын үсэг зурав. Дөрөвдүгээр сарын 29-н ба 30-нд Францын цэрэг Мерзебург ба Вайсенфелсийн ойролцоох Заале голыг гатлан давшив. Тухайн үед францын тал 150.000 цэрэгтэй байв. Тэдний эсрэг Пруссийн 43.000, Оросын 58.000 цэрэг зогсож байв. [[Мөккерний дэргэдэх тулаан|Мөккерний дэргэдэх тулалдааны]] дараа 1813 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд Саксоны хан урван, цэргээ авч Наполеоны талд оржээ. Үүний дараах тулалдаанд хоёр тал хоёулаа ихээхэн хохиролтой байлаа. Зургаадугаар сарын 4-нд хоёр тал гал зогсоох хэлэлцээр хийн, оросын ба пруссийн цэргүүд Силези рүү буцав. Зургаадугаар сарын 24-нд Австри Улс Хаант Орос ба Прусстэй холбоотон болох шийдвэр гаргасан боловч тэд зөвхөн Наполеонтой хийсэн хэлэлцээр бүтэлгүй болбол холбоотон болно гэсэн нөхцлийг тавьжээ. Үүнээс хойш зургаадугаар сарын 26-нд Дресденд Наполеонтой хийсэн хоёр талын хэлэлцээрт австрийн канцлер [[Клеменс Венцел Лотар фон Меттерних|Меттерних]] оролцсон ба энэ хэлэлцээрээр гал зогсоох ажиллагааг наймдугаар сарын 10-н хүртэл сунгав. Наймдугаар сарын 10-нд Австри хэлэлцээр хийх асуудлыг зогсоосон нь нэгдүгээрт хоёр тал нэгдсэн шийдвэрт хүрээгүй, хоёрдугаарт Наполеон зөвхөн цаг хожих хүсэлтэй байна гэжээ. Ингээд наймдугаар сарын 12-нд Австри Францад дайн зарлалаа. Эвслийн зэвсэгт хүчнийг австрийн фельдмаршал [[Карл Филипп цу Шварценберг]] удирдан, наймдугаар сарын 11-нд [[Одер гол]]ыг гатлан дайныг буцаан эхлүүлэв. Хоёр тал хоёулаа гал зогсоох хугацааг ашиглан цэрэг татах, хүч нэмэх ажлыг эрчимтэй хийсэн байв. Наполеон энэ удаа 442.000 цэрэгтэй болсон ба үүний 40.000 нь морьт хороо байв. Нөгөө талд 184.000 оросууд, 160.000 пруссчүүд, 127.000 австричууд, 23.000 шведүүд, 6.000 цэрэг мекленбургээс мөн түүнчлэн бусад германы улсуудаас 9.000 (эдний ихэнх нь Их Британитай хувийн холбоотой байсан хуучин [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Ханноверын хаант улсаас]] буюу [[Германы Ханы Легион]]оос иржээ) байлдахаар зэхсэн байв. Бохемийн Армийг австрийн фельдмаршал Шварценберг удирдсан ба түүний удирдлаганд 127.000 цэрэг байсны 82.000 нь оросууд, 45.000 пруссчүүд байв. Силезийн Армийг пруссийн генерал Блюхер удирдсан бол түүнд 66.000 орос, 38.000 прусс цэрэг байв. Шведийн хунтайж Карл Юхан Умардын Армийг удирдсан ба түүний цэрэг нь 73.000 прусс, 29.00 орос, 23.000 швед<ref>Georges Lefebvre: ''Napoleon.'' S.&nbsp;535.</ref>, 144 их британи<ref>Andreas Platthaus: ''1813 – Die Völkerschlacht und das Ende der alten Welt.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 2015, ISBN 978-3-499-62922-8, S.&nbsp;287.</ref><ref>[http://www.rocket-troop.org/geschiche.htm ''Captain Richard Bogue rocket-troop''.]</ref> цэргүүдээс бүрдэж байлаа. Наймдугаар ба есдүгээр сарын тулалдаанд Францын тал ялагдсан шалтгаан нь Наполеон цэргээ [[Дресден]]ээс буцаан татаж, аравдугаар сарын 14-нд Лайпцигийн төлөө тулалдахаар цэргээ бөөгнөрүүлснээс улбаатай ба түүний энэ үйлдлийг мэдсэн холбоотнууд ч бас энэ зүг рүү цэргээ хуримтлуулсан байна. Аравдугаар сарын 14-нд [[Лийбертволквицийн дэргэдэх тулаан|Лийбертволквицийн дэргэд морьт тулаан]] болсон нь дараах өдрүүдийн томоохон байлдаануудын эхлэл болов. Наполеонд энэ үед [[хааны гвард]] ба найман корпус 210.000 цэрэг, үүний 14.000 нь морьт цэрэг, 700 их буу байв. Алдаа мадаг ихтэй мэдээллээс болж тэрбээр Бохемийн ба Силезийн арми хамт байгаа гэдэгт эргэлзсэн, мөн Австри оролцохгүй хэмээн найдсан болон Силезийн армийг хойд зүгт хол байгаа хэмээн тооцоолсон байдаг. == Тулалдааны явц == === Эхний өдөр === [[File:Leipzig Battle de.svg|thumb|right|Аравдугаар сарын 16-ны байлдагч талуудын газрын зураг<center>{{Өнгөний тайлал|blue|Наполеоны арми}}{{Өнгөний тайлал|red|Холбоотны арми}}<center/>]] Аравдугаар сарын 15-нд Наполеон өөрийн армийн ихэнх цэргүүдийг буюу 110.000 цэргээ Лайпцигийн өмнө талд [[Конневиц]] ба [[Плайсе гол]]ын дэргэдэх [[Маркклееберг]]ээс [[Вахау (Маркклееберг)|Вахау]] ба [[Лийбертволквиц]]ээр дайруулан [[Холцхаузен (Лайпциг)|Холцхаузен]] хүртэл байршуулжээ. Генерал [[Анри-Гасьен Бертран]] баруун зүг руу явах замыг хамгаалахаар [[Линденау (Лайпциг)|Линденаугийн]] дэргэд зогсож байхад, Лайпцигийн хойд талд маршал [[Огюст Фредерик Луи Виесс де Мармон|Мармон]] ба [[Мишел Ней]] нар байв. Холбоотны талд байлдаан эхлэхийн өмнө зөвхөн 200.000 цэрэг байсан ба учир нь [[Иероним Коллоредо-Мансфелд|Коллоредо-Мансфелд]] ба [[Левин Аугуст фон Беннигсен]] нарын цэргүүд замд явсан, харин шведийн хунтайж Умардын Армийг тулаанд оролцуулахгүй хүлээж байсан аж. Үндсэн армийг [[Карл Филипп цу Шварценберг]]ийн удирдсан 130.000 цэрэг бүхий Бохемийн Арми бүрдүүлж байсан Лайпцигийн урд талаас ирж байсан оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] ба пруссийн хан [[III Фрийдрих Вилхелм (Прусс)|III Фрийдрих Вилхелм]] нарын цэрэг байв. Шварценбергийн төлөвлөгөө нь [[Игнац Гюлаи|Гюлаиг]] 20.000 цэрэгтэйгээр Линденаугийн эсрэг оруулан, [[Гебхард Леберехт фон Блюхер|Блюхерийг]] Лайпциг руу хөдөлгөх, үлдсэн үндсэн цэргээ авч Элстер ба Плайсегийн балчигт нам газраар Францчуудын баруун жигүүр талаас нь Конневиц руу дайран орж, Лайпцигийг хамгийн дөт замаар байлдан эзлэх байв. Энэ замаар дайрах нь хүнд хэмээн царь Александр эсэргүүцсэнээр, Шварценбергийн төлөвлөгөөг 35.000 цэрэг бүхий [[Максимилиан Фриедрих фон Мерфелд|Мерфелд]], [[Хессен-Хомбург]]ийн удам залгах [[VI Фрийдрих (Хессен-Хомбург)|хунтайж Фрийдрих]] нарт даатгажээ. [[Иоханн фон Кленау]], [[Лудвиг Адольф Петер цу Заин-Виттгенштайн]], [[Фрийдрих фон Клайст]] нарын корпусууд [[Михаил Богданович Барклай-де-Толли|Барклай-де-Толлийн]] удирдлаган дор Францын өмнөөс давшин Лайпциг руу шахах үүрэг хүлээв. Ингэснээр Бохемийн Арми гол, намгархаг газраар тусгаарлагдсан гурван тулааны талбарт хуваагдав. 16-ны үүрээр Барклайн арми давшин, 9 цагийн орчим [[их буу]]гаар гал нээнгүүт, францын эсрэг давших цэргүүд байрлалаа эзлэн урагшилсаар байв. Клайст ван [[Юзеф Антон Пониатовски]]гоос Маркклеебергийг эзлэн авахдаа түүнийг дөрвөн удаа эндээс хөөн, дөрвөн удаа дахин дайрч, хүнд байдалд оруулсан байна. Наполеоны өөрөө удирдаж байсан Вахауг ханхүү [[Ойген фон Вюртемберг (1788–1857)|Ойген фон Вюртембергийн]] удирдсан орос, пруссийн цэрэг эзлэн авсан хэдий ч Францын артеллерийн суманд ихээхэн хохирол амсаж, ухрахаас өөр аргагүйд хүрэв. [[Андрей Иванович Горчаков|Горчаков]], Кленау нарын Лийбертволквицийг авах гэсэн оролдлого урагштай биш байв. Тэд Колмбергийг ч бас алдсан ба холбоотны галын шугам тэр чигтээ хүч нь сулран, өөрсдийн байраа арай ядан тогтоож байлаа. Австричуудын Конневиц руу давшсан давшилт ч бас амжилтгүй байв. Ингээд Шварценберг 12 цагийн үед Барклайн корпусыг дагуулан туслахаар яаравчлав. <gallery class="center"> Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|Францын хаан [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof).jpg|Хаант Оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] Karel Filip Schwarzenberg.jpg|Австрийн фельдмаршал, [[ван]] [[Карл Филипп цу Шварценберг]] Blücher (nach Gebauer).jpg|Пруссийн генерал-фельдмаршал [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]] </gallery> Наполеон энэ хүртэлх тулааны явцад сэтгэл хангалуун байсан учраас өөрөө тулаанд орохоор шийджээ. 15 цагийн үед францын 8.000 морьт цэрэг холбоотны гол хүч байгаа Вахау руу цөмрөхөөр оролдов. Тэд давшсаар хаад ба Шварценбергийн байрлаж байсан толгойд хүрчээ. Гэвч тэднийг оросын явган цэрэг болон туслахаар ирсэн холбоотны морьт цэргийн хүчээр хамгаалж чадлаа. Францын бас нэг морьт хороо Гүлденгоссаг эзлэхээр давшсан нь бас л амжилт олсонгүй. Наполеон ч гэсэн шинэ хүчийг галын шугам руу илгээж чадалгүй байсаар бүрэнхий нөмөрч, тулаан зогсжээ. Дайсны байрлалыг эзлэх гэсэн эвслийн давшилт 20.000 цэргээ алуулсан буюу шархадсанаар бүтэлгүйтэв. Гюлаин Линденауг эзлэх гэсэн эрч муутай давшилтыг Бертран зогсоож чаджээ. Ганцхан Силезийн Армийн давшилт л шийдвэрлэх ялалтыг байгуулав. Умардын Армийг хүлээлгүйгээр тушаал авсан Блюхер Лайпциг руу хамтарсан давшилтыг гүйцэтгэхээр байлдаанд орсон ч [[Вийдерич]] ба [[Мөккерн (Лайпциг)|Мөккерний]] дэргэд хүнчэй эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Эхний тосгонд [[Ян Хенрик Дабровски]]йн хүч муу дивиз байсан ч түүнийг [[Александр Фёдорович Ланжерон]] бүтэн өдөржин тогтоон барьж чаджээ. Сүүлчийн тосгонд 17.000 цэрэгтэй Мармон Вахауд туслах тушаал аван, өөрийн эзэлсэн байсан тохиромжит байрлалаа орхин одов. Ингээд дайсны байрлал руу дөхтөл, давшин ирж буйг нь сонссон тэрбээр маршал Нейгээс туслалмж гуйн хүлээхээр шийдэв. Холбоотны генерал Йорк Мөккерний байгалийн бэхлэлт мэт ашигтай байрлалаар 20.000 цэрэгтэйгээр давшин хэд хэдэн бүтэлгүй довтолгооны эцэст 7.000 хүнээ алдаж байж Мөккернийг эзлэн авав. Маршал Ней Мармонд туслахаар яаравчлан ирж явснаа Мармоны цэрэг устгагдсаныг сонсоод, замаасаа буцан эргэж Вахауд туслахаар ирсэн ч бас л хожимдсон байв. Йоркийн Мөккерн дэх ялалт нь Францчуудын Лайпцигийн хойд тал дахь шугамыг цөмлөсөн ба үүгээр Наполеоны умард тал дахь хоёр корпус нь Бохемийн Армийг довтлохоос хамгаалах хүч бий гэсэн найдлага байсан учир Вахауд ялалт байгуулна хэмээх бодол нь хөсөр хаягдав. === Хоёр дахь өдөр === Аравдугаар сарын 17-ны бүтэн сайн тулалдагч талууд нам гүм байв. Талууд тулааны түр завсарлга авсан байхад, зөвхөн умард зүгт Блюхер Ойтрич, Гоолисийг эзлэн, Лайпциг хүртэл цөмрөн орж иржээ. Холбоотнууд Сестевиц тосгонд шөнийн 2 цагт байлдааны зөвлөлийг хуралдуулан, өглөөний долоон цагт давшихаар шийджээ. Наполеоны хувьд шийдвэрлэх ялалт байгуулж чадаагүй, 100.000 хүний хүч шинээр нэмэгдэхэд ч холбоотныг зогсоож чадахгүй байгаа, Лайпцигийг удаан хугацаанд тогтоон барьж дийлэхгүй гэдэг нь тодорхой болж байгаа, одоо зөвхөн [[Жан-Луи-Эбенезер Ренье|Реньег]] [[Бад Дюбен|Дюбенээс]] ирэхийг л хүлээж байгаа учраас угтаа Лайпциг дахь байрлалаа орхин өөр газраас тулааныг үргэлжлүүэх ёстой байсан юм. Гэвч тэр улс төрийн шалтгаанаар ийм шийдвэр гаргаагүй нь [[II Франц|Франц хаан]] түүний хадам эцэг байснаас болжээ. Конневицийн тулааны үед барьж авсан байсан генерал Мерфелдээр Наполеон гал зогсоох тухай тодорхой нөхцөл бүхий мэдээг аравдугаар сарын 17-нд явуулав. Наймдугаар сард гаргасан энэхүү гал зогсоох санал нь түүнд хүчээ нэмэх ашигтай талыг авчирсан бол энэ удаа холбоотнууд түүний саналыг хүлээж авчихаад бүр огт хариу өгсөнгүй таг чиг байлаа. === Гурав дахь өдөр === [[Файл:Napoleon i Poniatowski Lipsk.jpg|thumb|right|Наполеон ба [[Юзеф Антон Пониатовски|Пониатовски]] Лайпцигт, [[Януари Суходольски]]йн түүхэн уран зураг]] [[File:Woodville Richard Caton - Poniatowski's Last Charge at Leipzig 1912.jpg|thumb|right|220px|Пониатовскийн Лайпциг дахь сүүлчийн давшилт]] Аравдугаар сарын 18-ны хоёр цагийн үед Наполеон тулааны өмнө байсан эхний байрлалаар давших шийдвэр гарган Лайпциг хүрэхэд нэг цагийн зайтай газар дөхөв. Пониатовскийн удирдсан баруун жигүүр нь [[Плайсе гол]]ын орчим Конневицээс Дөлиц хүртэл газарт, төв хэсгийг Пробстхайде орчмын газраар, зүүн жигүүр нь [[Парте гол]] хүрсэн нь Лайпцигийг урдаас нь эхлээд зүүн, зүүн хойд тал хүртэл нь нуман хэлбэр үүсгэсэн байв. Энэхүү шинэ байрлал нь (дөрвөн цагийн турш 150.000 цэргээр хамгаалан байлдсан) холбоотны 300.000 цэрэг 1.400 их бууны эсрэг үнэндээ л хүчин мөхөстөж байв. Гэсэн ч 18-ны тулалдаан ширүүн болсон бөгөөд эвслийн тал тал бүрт ялалт байгуулж чадахгүй байсан нь Наполеоны цэргүүд зүгээр л бэхлэлтийн байрлалд байх бус хүчтэй давшилт, хамгаалалтыг үргэлжлүүлэн хийж байсных байв. Эвслийн довтолгооны хэсэг нь удаан, зарим үед хэт хоцорч урагшилж байгаа нь цохилтыг бүрэн хүчээр нэг дор өгч чадахгүй байлаа. Зүүн жигүүрт Хессен-Хомбургийн австричууд Плайсегийн баруун талд Дөлиц, Лөснигт буй францчуудын байрлал руу довтолсон ч тэдний байрлалыг авч чадсангүй. Пробстхайдед ч бас Барклайн давшилтыг Наполеоны өөрөө удирдсан францчууд хамгаалж чадав. Үдээс хойш л [[Левин Аугуст фон Беннигсен|Беннигсений]] удирдсан Бохемийн Арми амжилттай довтолж эхэлжээ. Тэр Цуккелхаузен, Холцхаузен, Паунсдорфыг эзлэнгүүт, ахмад Иоханн Баптист Иозеф Хиршийн удирдлагад байсан 3.000-4.000 саксончууд<ref name="Verschwundene Denkmale">Dieter Miedtank, Rolf Rehe, Manfred Beyer: ''Verschwundene Denkmale – Vernichtet – Vergessen.'' Militärische Schriften des Arbeitskreises Sächsische Militärgeschichte e.&nbsp;V. Heft 7, Dresden 2005, ISBN 978-3-9809520-1-9, S. 29.</ref> болон генерал [[Карл фон Норманн-Ээренфелс]]ийн удирдсан 500 вюртембергийн морьт цэргүүд эвслийн талд урважээ. Энэхүү урвалтаас шалтгаалан Францад олон арван жил ам дамжсан хэллэг болох ''«C’est un Saxon» – «Энэ бол Саксон хүн»'' гарсан байна.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.mdr.de/voelkerschlacht/mdr/voelkerschlacht-leipzig-wissen100_zc-2446d70f_zs-b5d8e748.html#anchor6 |wayback=20150208215833 |text=Wissenswertes über die Leipziger Völkerschlacht … dass der Verrat der Sachsen für ein französisches Sprichwort sorgte?}} mdr.de abgerufen am 8. Februar 2015.</ref> == Францчуудын ухралт == Наполеон ялагдана гэж тооцоогүй байсан тул цэргээ буцаан татах талаар урьдчилан бэлдсэн бэлтгэлгүй байв. Тиймээс ч энэ ажил нь маш алгуур явагдсаны дээр Вайзенфелс рүү явах ганц л зам байсан нь бүр ч нэрмээс болжээ. Александр хаан бүх цэргийнхээ талыг Плайсе голыг гатлан тэднийг замыг боон байлдах саналыг, мөн Блюхерийн 20.000 морьт цэрэг аван, араас нь элдэн сөнөөх саналыг эвслээс няцаав. Эвсэл аравдугаар сарын 19-ний тулалдаанд бэлтгэж байв. Өглөөний манан буусны дараа Францчууд ухарч байгааг мэдээд, Лайпциг хот руу давшилтыг эхлүүлэв. Францын цэргүүд хотын хаалга руу яаран сандран ухарч байх үеэр Наполеон өөрөө арайхийн хотын чулуун зам хүрчээ. Энэ үед оросын цэргүүд Ланжероны удирдлагаар Лайпциг хотын Халле, Бюлов, Гриммайг эзлэв. Ухарч буй цэргүүдийн дайрч гарах ёстой хотын хаалганы өмнөх Элстер голын гүүрийг хэт эрт дэлбэлснээс шалтгаалан ухарч байсан францын цэргүүд үймэлдэж эхлэв. Тэднээс маш олон нь зугатах үедээ амиа алдсаны тоонд маршал Пониатовски хүртэл байсан бол бусад нь бууж өгөн, олзлогдсон байна. == Үр дагавар == [[Файл:Völkerschlachtdenkmal Nacht.jpg|thumb|right|220px|[[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]]]] Францын арми ухарсны дараа удалгүй оросын хаан, пруссийн хан, шведийн хунтайж нар хот руу орж ирэв. Олны баяр хөөр, хотоор дүүрэн шархадсан цэргүүдийн орилоон хашгирааныг хэсэгхэн хугацаанд ч болов мартуулжээ. Гурав хоногийн тулалдаан ихээхэн хохирол учруулсныг тоочвол: Пруссээс 16.000 цэрэг, 600 офицер, [[Хаант Оросын Арми]]ас 21.000 цэрэг, 860 офицер, Австрийн талаас 14.000 цэрэг, 400 офицер шархадсан ба алагдсан байв. Францын талаас 38.000 цэрэг шархадсан буюу алагдсан, 15.000 нь олзлогдсон, 300 их буугаа алдсан, 23.000 цэргээ [[лазарет|цэргийн хээрийн эмнэлэгт]] орхин оджээ. Аль аль талын шархадсан цэргүүдээс дараагийн өдрүүдэд маш олноор үхсэн нь нэг бол эмнэлгийн тусламж авч чадаагүй эсвэл ариун цэврийн нөхцөл муу байснаас шалтгаалжээ. Тулалдааны дараа Лайпциг хотод [[балнад|гэдэсний хижгийн]] цар тахал гарсны улмаас олон шархтан болон хотын иргэд энэ өвчнөөр үхсэн байна. Энэхүү тулалдаанаас шалтгаалан Германы нутаг дэвсгэр дээрх Наполеоны эзэрхийлэл бүрмөсөн нурав. Бүр 1813 оны гуравдугаар сарын 14-нд Райны Холбоонд байсан Мекленбург-Швериний ван [[I Фрийдрих Франц (Мекленбург)|I Фрийдрих Франц]] францын холбоотноос гаран, орос-пруссийн эвсэлд нэгдсэн юм. Гуравдугаар сарын 30-нд Штрелицийн хэсэг нь тэднийг дагав. Райны Холбооны Улсуудын хамгийн том улс болох Байерн тулалдааны өмнөхөн буюу аравдугаар сарын 8-нд [[Рийдийн гэрээ]]гээр эвслийн хуаранд ирэн нэгджээ. Франц энэ тулалдаанд ялагдсаны улмаас арваннэгдүгээр сарын 2-нд Вюртемберг, арваннэгдүгээр сарын 20-нд Баден, арваннэгдүгээр сарын 23-нд Нассау ба Хессен Райны Холбооноос гарч эвслийн талд оров. Райны Холбооны өөр жижиг улсууд 1813 оны арванхоёрдугаар сарыг хүртэл энэ жишгийг дагав. Саксоны хан [[I Фридрих Август, Саксоны хаан|I Фридрих Августад]] 1813 онд дөрөвдүгээр сард орос-пруссийн эвсэлд нэгдэх саналыг хүлээж авалгүй, дундыг баримтлагч Австритай холбоотон болсон байв. Австри эвслийн талд орсон, мөн түүний цэргүүдээс тулааны дундуур нэлээд нь урвасан ч, тэр ихэнх цэрэгтэйгээ Наполеоны талд байсаар байв. Наполеон ялагдсаны дараа тэр ялагч эвсэлд өөрийн хүчээ өгье гэхэд нь эвслийн тал түүнийг барьж аван хориод, Саксоны нутгийг эвслийн захиргааны төв департамент болгожээ. Наполеон германаас гарахад [[Варшавын Херцогт Улс]] ба Францын Армийн нийлсэн ердөө л 100.000 цэрэгтэй байв. Мөн ахиад 80.000 франц ба польш цэргүүд нь бүслэгдсэн бэхлэлтүүдэд хоцорсон тул бас л алдсан байна.<ref>Albert Sidney Britt, Thomas E. Griess: ''The wars of Napoleon.'' Square One Publishers, Garden City Park, NY 2003, ISBN 0-7570-0154-8, S.&nbsp;145.</ref> Швейцар давшиж буй эвслийн армийг газар нутгаараа саадгүй нэвтрүүлэв. Францын "эзэнт гүрэн" эмх замбараагүй болсон байх энэ үед нь австрийн канцлер Меттерних Райнаар хилээ зааглан, дайныг зогсоох харьцангуй уян хатан саналыг тавихад Наполеон нөхцөл байдлыг буруу үнэлэн, үүнийг нь хүлээн зөвшөөрсөнгүй. 1814 оны эхээр эвслийн цэргүүд францын нутаг руу нэвтрэн орж, эцсийн дүнд Наполеон хаан ширээнээс буусан юм. == Хөшөө дурсгал == Үндэстнүүдийн тулалдааны нэг жилийн ойг орон даяар нэгдсэн биш байдлаар тэмдэглэсэн өнгөрөөжээ. Эрнст Мориц Арндт үүнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд ялангуяа 1814 оны есдүгээр сард нийтэлсэн "Лайпцигийн тулалдааны баярыг тэмдэглэх тухай ганц үг" бүтээлээрээ дамжуулан германы албан ёсны баярын өдөр болгохыг уриалсан байдаг.<ref>Ernst Moritz Arndt: ''Ein Wort über die Feier der Leipziger Schlacht.'' P. W. Eichenberg, Frankfurt am Main 1814, S. 4 ([http://books.google.de/books?id=LzoAAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false online]).</ref> <gallery class="center centered" widths="180"> File:Apelstein-02.jpg|Орос-Пруссийн цэргүүдэд зориулсан Апелийн чулуун хөшөө File:Völkerschlachtdenkmal 20131030 151606.jpg|Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө </gallery> == Ном зүй == * ''Jubel-Kalender zur Erinnerung an die Völkerschlacht bei Leipzig vom 16. – 19. AD Oktober 1813.'' Mit Illustrationen nach Originalzeichnungen von August Beck, C. und E. Kirchhoff und Caspar Scheuren. Weber, Leipzig 1863. [http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/dfg/content/titleinfo/1093722 (Digitalisat)]. * Karl-Heinz Börner: ''Völkerschlacht bei Leipzig 1813.'' 1. Auflage, Verlag der Nation, Berlin 1988, ISBN 3-373-00296-6. * {{cite book | last=Bodart | first=Gaston | year=1908 | title=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618-1905) | url=https://archive.org/details/bub_gb_A0kNAAAAYAAJ | url-access=registration | access-date=5 June 2021}} * {{cite book | last=Bowden | year=1990 | title=Napoleon's Grande Armee of 1813| url=https://archive.org/details/napoleonsgrandea0000bowd }} * {{cite web | last=Chandler | first=David G. | year=2021 | title=Leipzig 1813 | url=https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210225100103/https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-date=25 February 2021 | access-date=5 June 2021}} * {{статья|автор=Алексеев В.|заглавие=Расписание французской армии при Лейпциге 16—18 октября 1813 г.|ссылка=http://genstab.ru/voin/leipzig.htm|язык=ru|издание=Воин|тип=Военно-исторический журнал|год=2000|номер=1—3|страницы=|ref=Алексеев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100129225308/http://www.genstab.ru/voin/leipzig.htm|archivedate=2010-01-29}} * {{книга|автор=Андрианов П. М., Михневич Н. П., Орлов Н. А. и др.|заглавие=История русской армии: в 7 томах|ссылка=http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=1003107|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2003|том=2. 1812—1864 годы|страниц=720|ref=Андрианов и др.|isbn=5-89173-212-2}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Battle of Leipzig|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан}} * [http://www.1813voelkerschlacht.eu/ Informationsplattform zur Völkerschlacht] * [http://www.leipzig1813.com/ Internetseite des Verbandes Jahrfeier Völkerschlacht b. Leipzig 1813 e.&nbsp;V.] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чөлөөлөх дайнуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Австрийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вюртембергийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Лайпцигийн түүх]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний тулалдаан]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Шведийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Гебхард Леберехт фон Блюхер]] [[Ангилал:Наполеон Бонапарт]] [[Ангилал:Карл Филипп цу Шварценберг]] [[Ангилал:Карл XIV Юхан]] btarwcfmb3gmb5z01371c3l3ddhn7t8 14 115943 866069 849977 2026-08-14T01:41:05Z Zorigt 49 866069 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of Hannover|Ханноверын түүх}} [[Ангилал:Германы түүх суурингаар]] [[Ангилал:Түүх суурингаар]] [[Ангилал:Ханновер|түүх]] q2shrhgr8vzshkjtcnz1nomi2tq5n53 866070 866069 2026-08-14T01:41:12Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн түүх]] to [[Ангилал:Ханноверын түүх]] without leaving a redirect 866069 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of Hannover|Ханноверын түүх}} [[Ангилал:Германы түүх суурингаар]] [[Ангилал:Түүх суурингаар]] [[Ангилал:Ханновер|түүх]] q2shrhgr8vzshkjtcnz1nomi2tq5n53 14 117226 866073 678346 2026-08-14T01:42:37Z Zorigt 49 866073 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Германы спортын клубийн сэдэв]] [[Ангилал:Ханноверын спорт]] 3201srcth4t8l1prhc9aqmqwdazlkth 0 119288 866064 786309 2026-08-14T01:39:41Z Zorigt 49 866064 wikitext text/x-wiki '''Урсула Гертруд фон дер Ляйен''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Ursula Gertrud von der Leyen''), төрөхдөө А'''льбрехт''' ([[Герман хэл|герман]]. Albrecht; 1958 оны 10-р сарын 8-нд Бельгийн Елсенэ хотод төрсөн) — Германы болон Европын улс төрч, 2019 оны 12-р сарын 1-нээс хойш '''Европын Комиссын анхны эмэгтэй дарга'''. 2024 оны 7-р сарын 18-нд дахин Европын комиссын даргаар сонгогдсон. [[Файл:2017-09-24 Ursula von der Leyen by Sandro Halank.jpg|thumb|342x342px|Урсула фон дэр Ляейн]] Өмнө нь Германы Гэр бүлийн асуудал эрхэлсэн сайд (2005—2009), Хөдөлмөр, нийгмийн асуудал эрхэлсэн сайд (2009—2013), Батлан хамгаалахын сайд (2013—2019). Герман Улсын түүхэн дахь анхны эмэгтэй Батлан хамгаалахын сайд юм. == Намтар == Эцэг Германы улс төрч Эрнст Альбрехт Европын Комисс ажиллаж байхад Бельгийн Елсенэ хотод 1958 онд төрж 13 нас хүртлээ Бельгид амьдарсан байна. 1971 онд тэдний гэр бүл Германы доод Саксоны Ханновер дахь Лерте хотод иргэж ирж сууршьжээ. Урсула фон дер Ляйен 1977 онд Лерте хотын гимнази төгсөөд Гёттинген, Мюнстер хотуудын Их сургуулиудад эдийн засаг үзэж боловсролоо үргэлжлүүлжээ. == Боловсрол == Тэрээр 1978 онд Лондон хотын Эдийн засаг улс төрийн сургуульд (''[[Англи хэл|англи]]''. ''The London School of Economics and Political Science, LSE'') сурч сүүлд нь Ханноверын анагаах ухааны дээд сургуульд сурч 1987 онд улсын шалгалтаа өгч эмч болж төгссөн байна. 1988-1992 онд Ханноверын их сургуулийн эмнэлгийн эмэгтэйчүүдийн тасагт туслах эмчээр ажилласан. Урсула фон дер Лейен 1991 онд аспирантур төгсөөд Анагаах ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. 1992-1996 онд нөхөр нь [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] профессороор ажиллах үед тэрээр гэр бүлийнхээ хамт АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн Стэнфордод амьдарч байжээ. 1998-2002 онд Ханноверын Анагаах Ухааны Сургуулийн Эпидемиологи, Нийгмийн Анагаах ухаан, Эрүүл Мэндийн Судалгааны тэнхимд багшаар ажиллаж байгаад 2001 онд Нийгмийн эрүүл мэндийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. Урсула фон дер Лейен төрөлх герман хэлнээс гадна франц, англи хэлээр ярьдаг. == Улс төр == 1990 онд тэрээр германы Ардчисан Социалист Христиан намд элссэн. 2003 онд тэрээр Доод Саксонийн парламентад сонгогдож 2003-2005 онд Кристиан Вульфын танхимд Доод Саксонийн нутаг дэвсгэрийн Нийгмийн асуудал, эмэгтэйчүүдийн асуудал, гэр бүл, эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байсан. 2005 онд ХБНГУ-ын канцлер Ангела Меркелийн Засгийн газарт Гэр бүлийн асуудал, ахмад настан, эмэгтэйчүүд, залуучуудын асуудал эрхэлсэн сайдаар томилогдсон юм. 2009 оны Германы Холбооны сонгуульд тэрээр Бундестагийн гишүүнээр сонгогдсон. 2009 оны 11-р сарын 30-нд тэрээр Франц Йозеф Юнгийн оронд Холбооны Хөдөлмөр, нийгмийн асуудал эрхэлсэн сайдаар томилогдсон байна. == Гэр бүл == Хатагтай Урсула фон дер Ляйен тайж угсаатан, анагаах ухааны профессор Хайко фон дер Ляйентай гэрлээд 7 хүүхэдтэй болсон. <abbr>Хүүхдүүд нь: Дэвид Эхтер</abbr> (1987), <abbr>Софи Шарлотта</abbr> (1989), <abbr>Мария Доната</abbr> (1992), ихэр Виктория Урсула болон <abbr>Йоханна Гертруда</abbr> (1994), <abbr>Эгмонт Ульрих</abbr> (1998), <abbr>Грация Диотима</abbr> (1999). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ursula von der Leyen|Урсула фон дер Ляйен}} * {{DNB-Portal|130338303}} * [https://web.archive.org/web/20110221080708/http://www.ursula-von-der-leyen.de/ Урсула фон дер Ляйены хувийн цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190705184111/https://www.bundesregierung.de/breg-de/bundesregierung/bundeskabinett/ursula-von-der-leyen-422328 Холбооны Засгийн Газрын цахим хуудсан дахь түүний намтар] {{Хөтлөгч мөр Европын Комиссын ерөнхийлөгч}} {{DEFAULTSORT:Ляйен, Урсула фон дер}} [[Ангилал:Европын Комиссын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Холбооны Германы батлан хамгаалахын сайд‎]] [[Ангилал:Холбооны Германы гэр бүлийн сайд]] [[Ангилал:Холбооны Германы нийгмийн сайд]] [[Ангилал:Холбооны Германы хөдөлмөрийн сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны гэр бүлийн сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны нийгмийн сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны эмэгтэйчүүдийн сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Бундестагийн гишүүн (Доод Саксон)]] [[Ангилал:Ландтагийн гишүүн (Доод Саксон)]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Эрүүл мэнд судлаач]] [[Ангилал:20-р зууны эмч]] [[Ангилал:Литва Улсын төлөөх гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ханноверын Анагаахын Дээд Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Брюсселийн хүн]] [[Ангилал:Ханноверын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] j9adpfzhwsbjt152pfn2xtdu9lrvvya 14 119307 866063 688223 2026-08-14T01:39:28Z Zorigt 49 866063 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ханноверын Анагаахын Дээд Сургууль|төгсөгч]] 7ne43t2ne1m22y1cnkddc7rzhvoutjw 866065 866063 2026-08-14T01:39:52Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн Анагаахын Дээд Сургуулийн төгсөгч]] to [[Ангилал:Ханноверын Анагаахын Дээд Сургуулийн төгсөгч]] without leaving a redirect 866063 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ханноверын Анагаахын Дээд Сургууль|төгсөгч]] 7ne43t2ne1m22y1cnkddc7rzhvoutjw 14 119308 866067 722819 2026-08-14T01:40:36Z Zorigt 49 866067 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Medizinische Hochschule Hannover}} [[Ангилал:Их дээд сургуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Ханноверын боловсрол]] aid3m6ziaehxikoq7vdq1ovbn0ad1yc 866068 866067 2026-08-14T01:40:46Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн Анагаахын Дээд Сургууль]] to [[Ангилал:Ханноверын Анагаахын Дээд Сургууль]] without leaving a redirect 866067 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Medizinische Hochschule Hannover}} [[Ангилал:Их дээд сургуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Ханноверын боловсрол]] aid3m6ziaehxikoq7vdq1ovbn0ad1yc 14 119325 866093 688245 2026-08-14T02:04:54Z Zorigt 49 866093 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ministers of Lower Saxony}} [[Ангилал:Германы муж улсын сайд]] [[Ангилал:Доод Саксоны улс төрч| муж улсын сайд]] [[Ангилал:Ханноверын хүн]] [[Ангилал:Доод Саксон муж улсын засгийн газар|сайд]] 68ycd1eozjyogaeltwsqfv5u4sm4ycl 14 120304 866076 850118 2026-08-14T01:43:59Z Zorigt 49 866076 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверын хаант улс|хүн]] [[Ангилал:Хүн түүхэн улс орноор]] hxlrsgs9znx53wx5hbyxq00bnpd4q87 866077 866076 2026-08-14T01:44:08Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ангилал:Ханноверийн хаант улсын хүн]] to [[Ангилал:Ханноверын хаант улсын хүн]] without leaving a redirect 866076 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ханноверын хаант улс|хүн]] [[Ангилал:Хүн түүхэн улс орноор]] hxlrsgs9znx53wx5hbyxq00bnpd4q87 0 133616 866086 769907 2026-08-14T02:02:58Z Zorigt 49 866086 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rudolf Erich Raspe.jpg|thumb|Рудольф Распэ]] '''Рудольф Эрих Распэ''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Rudolf Erich Raspe''; 1736 оны 3-р сард [[Ханновер]] хотод төрсөн—1794 оны 11-р сарын 1-нд Килларнид нас барсан) — германы зохиолч, яруу найрагч, түүхч, "Барон Мюнхаузены түүх" буюу "Мянгуужингийн адал явдал" зохиол бичсэн гэдгээрээ алдартай хүн, 1769-1775 онд Лондоны эзэн хааны нийгэмлэгийн гишүүн. == Намтар == Тэрээр 1736 оны 3-р сард Германы гэр бүлд төрж герман үлгэр жишээ зан чанарын дагуу хүмүүжсэн. Тэр Геттинген, [[Лайпциг|Лайпцигт]] байгалийн ухаан, филологийн чиглэлээр суралцсан. 1762-1767 он - Ханновер хотод бичиг хэргийн ажилтнаар ажиллаж байгаад номын санд нарийн бичгийн дарга болсон. 1764 онд Распе Лейбницийн латин бүтээлүүдийг хэвлэн нийтэлж, түүний ирээдүйн баатар, Лондон дахь Ханноверын сайд, Гёттинген дэх их сургуулийн үүсгэн байгуулагч, куратор Герлах Адольф фон Мюнхаузен (1688-1770)-д зориулжээ. 1766 он - "Хермин ба Гунильда" хэмээх анхны баатарлаг романуудын нэгийг бичсэн. 1785 он — Распе анхны номон «Мюнхгаузен»-ыг гаргасан. 1794 он - Распе Макрос (Ирланд) -д нүүрсний уурхай эхлүүлэхээр төлөвлөж байсан боловч тэр жилийн эцсээр тэрээр хижиг өвчнөөр нас баржээ. hkyf6wh7pq7ha97igz00pidd3lf2kdo 10 136973 866051 816718 2026-08-14T01:35:36Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Загвар:Country data Ханноверийн хаант улс]] to [[Загвар:Country data Ханноверын хаант улс]] without leaving a redirect 816718 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ханноверийн хаант улс | shortname alias = Ханновер | flag alias = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag alias-civil = Civil Ensign of Hannover (1801-1866).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = civil <noinclude> | related1 = Ханновер | related2 = Ханноверийн сонгогч | cat = Ханновер, хаант улс </noinclude> }} sjimyps7itf4ftaa8q8n53isu13rrtx 866052 866051 2026-08-14T01:35:48Z Zorigt 49 866052 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Ханноверын хаант улс | shortname alias = Ханновер | flag alias = Flag of Hanover 1837-1866.svg | flag alias-civil = Civil Ensign of Hannover (1801-1866).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = civil <noinclude> | related1 = Ханновер | related2 = Ханноверын сонгогч | cat = Ханновер, хаант улс </noinclude> }} cew2b7yd6diie2wlr31ubi5hq01cdi9 0 141204 866092 850117 2026-08-14T02:04:42Z Zorigt 49 866092 wikitext text/x-wiki [[Файл:Robert Koch BeW.jpg|thumb|Роберт Кох. ]] '''Генрих Херманн Роберт Кох''' (1843 оны 12-р сарын 11-нд Германы Клаусталь хотод төрсөн – 1910 оны 5-р сарын 27-нд [[Баден-Баден]] хотод нас барсан) -Германы [[эмч]], микробиологич, эрүүл ахуйч. 1876 онд Роберт Кох боом үүсгэгчийг (Bacillus anthracis) биеэс гадуур тусгаарлаж, өсгөвөрлөж, түүний амьдралын мөчлөг, өвчний хөгжилд гүйцэтгэх үүргийг анх удаа нарийвчлан тодорхойлсон юм. 1882 онд тэрээр сүрьеэ өвчин үүсгэгч бодисыг (Mycobacterium tuberculosis) олж илрүүлж, дараа нь "Туберкулин" псевдовакциныг бүтээжээ. Түүний судалгаа нь Кохын постулатуудыг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ нь тодорхой бичил биетүүдийг тодорхой өвчинтэй холбосон дөрвөн ерөнхий зарчмаас бүрдсэн бөгөөд эдгээр постулатууд нь Брэдфорд Хилл шалгуур зэрэг дараагийн эпидемиологийн зарчмуудад нөлөөлсөн. Судалгааныхаа төлөө тэрээр 1905 онд физиологи, анагаах ухааны салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртжээ. 1862 онд Роберт Кох шинжлэх ухааны уламжлалаараа алдартай Гёттингений их сургуульд филологийн чиглэлээр суралцахаар элсэн ороод эхний семестрийн дараа тэр анагаах ухааны чиглэлээр сурахаар шийдсэн. Үүнээс гадна тэрээр Вильгельм Веберийн физик, Фридрих Вёлерийн химийн чиглэлээр сургалтанд хамрагдсан. Анатомич Якоб Хенле, физиологич Георг Майснер, клиникч Карл Хассе зэрэг ирээдүйн эрдэмтний шинжлэх ухааны судалгаанд дурлах сонирхлыг бий болгоход түүний их сургуулийн олон багш гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Микробууд болон янз бүрийн өвчний мөн чанарын тухай хэлэлцүүлэгт тэдний оролцоо нь залуу Роберт Кохын энэ асуудлыг сонирхоход нөлөөлсөн юм. 1866 онд тэрээр сургуульдаа докторын зэрэг хамгаалсан. Сургуулиа төгсөөд төрөл бүрийн эмнэлэгт ажиллаж байсан. 1870-71 оны Франц-Пруссын дайны үеэр Кох сайн дураараа эмнэлгт ажиллаж, хижиг, цусан суулга өвчтэй өвчтөнүүдийг эмчилж байв. 1872 онд буцаж ирээд тэрээр физикийн шалгалтанд тэнцсэн (тухайн үед эмнэлгийн салбарт ажиллахад зайлшгүй шаардлагатай шаардлага байсан) бөгөөд тэр жилдээ Вольштейн (Познань муж) дахь Бомст дүүргийн эмчээр томилогдсон. Энэ албан тушаалд тэрээр шинжээчийн дүгнэлт гаргаж, хуулийн хэрэг хянан шийдвэрлэх, хотын эмнэлгийг хариуцах ёстой байв. Үүний зэрэгцээ тэрээр хувийн эмнэлэг ажиллуулдаг байв. Кох чөлөөт цагаа [[Нян|нян судлалын]] судалгаа хийдэг байв. Энэ зорилгоор тэрээр олон тэжээвэр амьтад: туулай, далайн гахай, тэр ч байтугай хоёр сармагчинг тэжээдэг байжээ. Боомын халдвар болон бусад халдварт өвчнийг судлах чиглэлээр амжилттай ажилласан тул 1880 онд Кох [[Берлин]] дэх эзэн хааны эрүүл мэндийн албанд уригджээ. 1885 онд тэрээр Эрүүл мэндийн тэнхимээс гарч, Берлиний их сургуулийн дэргэд шинээр байгуулагдсан Эрүүл ахуйн хүрээлэнгийн эрүүл ахуйн профессор болжээ. 1891 онд тэрээр Берлин дэх Халдварт өвчний хүрээлэнгийн захирлаар томилогдов. 1904 онд Кох тэтгэвэрт гарсан. Тэрээр 1910 оны 5-р сарын 27-нд [[Баден-Баден]] хотод нас барсан байна. [[Ангилал:1843 онд төрсөн]] [[Ангилал:1910 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Бактериологич]] [[Ангилал:Германы эмч]] [[Ангилал:Германы зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Микробиологич]] [[Ангилал:Германы зэвсэгт хүчний эмч]] [[Ангилал:Германы Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Берлиний Хумбольдтын их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ханноверын хаант улсын хүн]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн]] qhu77eeq92pgxnw776c15wwq9uoiv2k 0 144554 866110 865993 2026-08-14T02:34:31Z Оюу957 106612 866110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier of China Zhu Rongji (2001).jpg|thumb|Жу Жунзи (1928-2026)]] '''Жу Жунзи''' буюу '''Жу Рунжи''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 朱鎔基, хялбар. 朱镕基, [[пиньинь]] ''Zhū Róngjì''; 1928 оны 10-р сарын 23-нд төрсөн - [[2026 он]] [[8 сарын 12]]) — Хятадын төрийн болон намын зүтгэлтэн, 1992-2002 онуудад [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, 1998—2003 онуудад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн]] Ерөнхий сайд, 1991 оноос Ерөнхий сайдын орлогч, 1993 оноос Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч. 1993—1995 онуудад [[Хятадын Ардын банк|БНХАУ-ын Ардын банкны]] (төв банк) захирал байсан. 1988-1991 онд [[Шанхай]] хотын дарга бөгөөд хотын ХКН-ын хорооны дарга байсан. 1987—1992 онд ХКН-ын Төв хорооны орлогч гишүүн. ХКН-д 1949 онд элссэн. == Намтар == Жу Жунзи нь Хунань мужийн Чанша мужид чинээлэг газрын эзний гэр бүлд төрсөн. Гэр бүлийн уламжлал ёсоор нутгийн Жу овог [[Мин улс|Мин улсын]] анхны захирагчаас гаралтай гэж үздэг байна. Жу Жунзи 1949 оны 10-р сард БНХАУ байгуулагдахад Хятадын Коммунист намд элссэн. Тэрээр нэр хүндтэй [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа их сургуульд]] цахилгааны инженерийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа Зүүн хойд Хятадын Аж Үйлдвэрийн Яамны Төлөвлөлтийн газрын Үйлдвэрлэлийн төлөвлөлтийн албаны орлогч захирлаар нэг жил ажилласан. 1952-1958 онд тэрээр БНХАУ-ын Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Ерөнхий Захиргааны Түлш, эрчим хүчний менежментийн бүлгийн дарга, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны даргын Тамгын газрын дэд захирал, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Механикжуулалтын газрын Ерөнхий Захиргааны дэд захирал зэрэг албан тушаал хашиж байжээ. 1958 онд [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] "Их үсрэлт" бодлогыг шүүмжилснийхээ төлөө Жу Жунзи "баруун үзэлт хазайлт"-аас болж албан тушаалаас халагдаж, Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын оройн сургуульд багш болжээ. 1962 онд түүнийг цагаатгаж, Улсын төлөвлөгөөний Үндэсний эдийн засгийн хамтарсан захиргаанд инженерээр 1969 он хүртэл ажилласан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр Жу Жунзи дахин нэг хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, 1970 онд Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын "5-р сарын 7" сургуульд илгээгдэж, 1975 он хүртэл "биеийн хүчний хөдөлмөрөөр дахин боловсрол эзэмшсэн". 1975-1979 онд тэрээр БНХАУ-ын Газрын тосны яамны Дамжуулах хоолойн захиргааны Цахилгаан холбооны тоног төхөөрөмжийн компанийн оффисын орлогч дарга, дэд ерөнхий инженер, мөн Чинхуа Их Сургуулийн Аж үйлдвэрийн эдийн засгийн хүрээлэнгийн оффисын даргаар ажиллаж байжээ. 1978 онд шинэчлэлээ эхлүүлсэн [[Дэн Сяопин]] өөрийн үзэл бодлыг хуваалцдаг эдийн засгийн зөвлөхүүдийг хайх үеэр Жу руу анхаарлаа хандуулав. Түүний гүн гүнзгий сэтгэлгээ, зоримог эдийн засгийн санаануудын төлөө Дэн Сяопин түүнийг улс төрийн хувьд цагаатгасан байна. 1983-1987 онд тэрээр Улсын Эдийн Засгийн Хорооны орлогч дарга, Улсын Эдийн Засгийн Хорооны намын удирдах бүлгийн гишүүн, дэд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1987 онд тэрээр [[Шанхай]] хотын [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хорооны дэд нарийн бичгийн дарга болжээ. 1987 оны 10-р сард тэрээр ХКН-ын 13-р их хурлаар Төв Хорооны орлогч гишүүнээр сонгогджээ. 1988 онд тэрээр Шанхай хотын дарга, 1989 онд хотын намын байгууллагын дарга байсан [[Жян Зэминь|Жян Зэминийг]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосны дараа тэрээр албан тушаалаа авч, хотын даргын албан тушаалаа хадгалж үлджээ. 1991 оны 4-р сард 7 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 4-р чуулганы шийдвэрээр түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайдаар томилсон. 1992 оны 6-р сард түүнийг Төрийн Зөвлөлийн Эдийн засаг, худалдааны газрын захирал, Намын удирдлагын бүлгийн нарийн бичгийн даргаар томилсон. 1992 оны 10-р сард болсон ХКН-ын 14-р их хурлаар түүнийг ХКН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгосон. Үүний зэрэгцээ, ХКН-ын 14-р их хурлын анхдугаар бүгд хурлаар тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн болсон. 1993-1995 онд тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайд, Хятадын Ардын банкны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1993 онд Ерөнхий сайд [[Ли Пэн|Ли Пэний]] эрүүл мэнд муудсаны дараа Жу Жунзи эдийн засгийн удирдлагын салбар дахь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг гартаа авсан юм. Түүний нэр нь эдийн засгийн макро эдийн засгийн зохицуулалтын бодлогын хамгийн тод амжилтуудтай холбоотой бөгөөд инфляцийг бага байлгаж, эдийн засгийн өсөлтийн өндөр түвшинг хадгалаж чадсан юм. 1997 оны 9-р сард Хятадын Коммунист Намын 15-р их хурлаар Жу Жунзи ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүнээр дахин сонгогджээ. 1998 оны 3-р сард болсон Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын жил тутмын чуулганаар түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайдаар баталсан. Түүнээс хойш Жугийн залгамжлагч, Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао|Вэнь Жябаог]] түүний "баруун гар" гэж нэрлэх болсон. 8zmwzxeosgzfh2c1yl3g044f65l5rpz 0 146198 866022 864189 2026-08-13T13:10:29Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Сэтгэл засал/Эмчилгээ */ 866022 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Лавлага == ozzswgx328ontlt03331lvc12van1bf 866125 866022 2026-08-14T07:45:34Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Сургалтууд */ 866125 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Сургалтууд == === ЭСЗ сургалтууд === WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress"].</ref>. * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх). * Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). * Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ: * Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах. * Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. * Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой<ref>[https://www.wiap.de/ "Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)"] (in German).</ref>. == Лавлага == 3gokbj5flob8q4twypf5bfc4hrg0qt9 0 147581 866113 864198 2026-08-14T02:39:30Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ганкимоду боомт]] to [[Ганцмод боомт]] 864198 wikitext text/x-wiki '''Ганцмод боомт''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт'''-той холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд '''42.433 сая тонн''' хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. '''Ганцмод боомт''' (монгол бичиг: ，кирилл: '''Ганцмод боомт'''), өмнө нь '''Ганцмодао боомт''' хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хуурай замын хилийн боомт юм. Тус боомт нь Баяннуур хотын Урадын Дунд хошууны Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Гашуунсухайт боомт'''-той хиллэн оршдог. Уг боомт нь 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийн статустайгаар байгуулагдаж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай боомт болж өргөтгөгдөн, 2009 онд жилийн турш ажиллагаатай байнгын нээлттэй боомт болсон. Өнөөдөр Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй БНХАУ, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хэмжээнд хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. == Байршил ба тээвэр == Ганцмод боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын '''[[Урадын дундад хошуу|Урадын дундад хошууны]]''' Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас 133 км зайтай.Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн '''703 дугаар хилийн тэмдэг'''-ийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн '''Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомт''' (мөн '''Гашуунсухайт боомт''' гэж нэрлэдэг)-той шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд '''Оюутолгой'''-гоос '''90 км''', Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд '''Тавантолгой'''-гоос '''265 км''', Өмнөговь аймгийн төв '''Даланзадгад''' хотоос '''330 км''', Монгол Улсын нийслэл '''Улаанбаатар''' хотоос '''615 км''' зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын '''«Бүс ба Зам»''' санаачилга болон Монгол Улсын '''«Талын зам»''' хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд '''Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридор'''-ын гол зангилаа юм. '''Тээврийн хувьд''', Ганцмод боомт нь '''212 дугаар мужийн авто зам''', '''242 дугаар улсын авто зам''', мөн '''Ганьцюань төмөр зам'''-ын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх '''G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам''' (товчоор '''Ганьхай хурдны зам''') нь '''2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд''' ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор '''131 км''' урт бөгөөд '''Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам''' юм. '''2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд''', Хятад–Монголын '''Ганцмод–Гашуунсухайт төмөр зам'''-ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь '''Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө''', '''Ганцмод боомт''', Монгол Улсын '''Гашуунсухайт боомт''', '''Гашуунсухайт өртөө'''-г холбох бөгөөд '''Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр зам'''-ын дараах Хятад, Монголыг холбосон '''хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам''' болох юм. == Түүх == '''「Ганцмод」''' нь монгол үг бөгөөд '''«ганц мод»''' буюу '''«цорын ганц мод»''' гэсэн утгатай. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна Жанчхүү (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт '''«Түмэн газрын тэмээн жин»'''-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. '''1989 оны 12 дугаар сард''' Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар '''〔1989〕120 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны '''түр ачаа нэвтрүүлэх цэг''' байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө '''хоёр монгол гэртэй''' байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. '''1992 оны 3 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔1992〕25 дугаар''' албан бичгийг гарган, '''Ганцмодао''' түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг '''улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт''' болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь '''арматур болон цемент''' болж өөрчлөгджээ。 '''2004 оны 7 дугаар сард''' Хятад, Монголын Засгийн газрууд '''«Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»'''-т гарын үсэг зурж, '''Ганцмодао боомт'''-ыг хоёр улсын хооронд '''жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт''' болгон ахиулжээ. Үүний дараа '''2007 оны 9 дугаар сард''' Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл '''〔2007〕85 дугаар''' албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг '''«Ганцмодао боомт»'''-оос '''«Ганцмод боомт»''' болгон өөрчилж, түүнийг '''Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт''' хэмээн тогтоов. '''2009 оны 6 дугаар сард''' Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. '''2013 оны 7 дугаар сард''' тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа '''зэсийн баяжмал''' импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг '''өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүс'''-ийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, '''2010-аад оноос''' Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал '''«таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц''', '''түүхий нүүрсний тусгай гарц''' зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо '''2009 оны 400 орчим''' байснаас '''2019 онд 3500-аас давж''', өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ '''2009 оны 40 мянган тонн'''-оос '''2019 онд 110 мянган тонноос давсан''' байна. '''1992–2019 оны хооронд''' Ганцмод боомтоор нийт '''100 сая тонноос давсан''' ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ '''90 сая юаниас давжээ'''. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == '''Ганцмод боомт''' нь '''«12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц''', '''«2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц''', '''«6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц''', '''хамтарсан хилийн шалгалтын барилга''', '''цагийн цамхаг''' зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос '''160 км''' зайд '''боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк''' байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь '''40 сая тонн ачаа''', '''1 сая зорчигч''' юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас '''нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал''' зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд '''дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч''' зэрэг багтдаг. Мөн '''2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд''' тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу '''жимс, хүнсний ногоо''' экспортолжээ. == Статистик == '''Ганцмод боомт''' нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт''' төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох '''хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт''' бөгөөд мөн БНХАУ-ын '''хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт''' юм. '''2025 оны туршид''' Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ '''42.433 сая тонн''' хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний '''ойролцоогоор гуравны нэгийг''' эзэлжээ. Харин '''2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд''' тус боомтоор '''18.391 сая тонн''' ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн '''хамгийн өндөр үзүүлэлт''' болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] jd81n2gbldf1ztscrspl7ws4pzlil5n 866120 866113 2026-08-14T03:42:01Z Zorigt 49 866120 wikitext text/x-wiki '''Ганцмод боомт''' ({{MongolUnicode|ᠭᠠᠭᠴᠠ<br/>ᠮᠣᠳᠣ<br/>ᠪᠦᠭᠤᠮᠳᠡ}}, {{langx|zh|甘其毛都口岸}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот]]ын [[Урадын дундад хошуу]]ны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын Гашуунсухайт боомттой холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд 42.433 сая тонн хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. == Байршил ба тээвэр == Ганцмод боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын [[Урадын дундад хошуу|Урадын дундад хошууны]] Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас 133 км зайтай. Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн 703 дугаар хилийн тэмдэгтийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомттой шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд [[Оюутолгой]]гоос 90 км, Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд [[Тавантолгой]]гоос 265 км, Өмнөговь аймгийн төв [[Даланзадгад]] хотоос 330 км, Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоос 615 км зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын «Бүс ба Зам» санаачилга болон Монгол Улсын «Талын зам» хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридорын гол зангилаа юм. Тээврийн хувьд, Ганцмод боомт нь 212 дугаар мужийн авто зам, 242 дугаар улсын авто зам, мөн Ганьцюань төмөр замын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам (товчоор Ганьхай хурдны зам) нь 2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор 131 км урт бөгөөд Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам юм. 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд Хятад–Монголын [[Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам]]ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө, Ганцмод боомт, Монгол Улсын Гашуунсухайт боомт, Гашуунсухайт өртөөг холбох бөгөөд Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр замын дараах Хятад, Монголыг холбосон хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам болох юм. == Түүх == '''Ганцмод''' нь монгол үг юм. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна [[Жанчхүү]] (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт «Түмэн газрын тэмээн жин»-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. 1989 оны 12 дугаар сард Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар 〔1989〕120 дугаар албан бичгийг гарган, Ганцмод дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны түр ачаа нэвтрүүлэх цэг байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө хоёр монгол гэртэй байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. 1992 оны 3 дугаар сард Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл 〔1992〕25 дугаар албан бичгийг гарган, Ганцмод түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь арматур болон цемент болж өөрчлөгджээ。 2004 оны 7 дугаар сард Хятад, Монголын Засгийн газрууд «Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»-т гарын үсэг зурж, Ганцмод боомтыг хоёр улсын хооронд жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт болгон ахиулжээ. Үүний дараа 2007 оны 9 дугаар сард Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл 〔2007〕85 дугаар албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг «Ганцмод боомт» болгон өөрчилж, түүнийг Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт хэмээн тогтоов. 2009 оны 6 дугаар сард Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. 2013 оны 7 дугаар сард тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа зэсийн баяжмал импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүсийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, 2010-аад оноос Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал «таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц, түүхий нүүрсний тусгай гарц зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо 2009 оны 400 орчим байснаас 2019 онд 3500-аас давж, өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ 2009 оны 40 мянган тонноос 2019 онд 110 мянган тонноос давсан байна. 1992–2019 оны хооронд Ганцмод боомтоор нийт 100 сая тонноос давсан ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ 90 сая юаниас давжээ. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == Ганцмод боомт'''нь «12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц, «2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц, «6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц, хамтарсан хилийн шалгалтын барилга, цагийн цамхаг зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос 160 км зайд боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь 40 сая тонн ачаа, 1 сая зорчигч юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч зэрэг багтдаг. Мөн 2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу жимс, хүнсний ногоо экспортолжээ. == Статистик == Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. 2025 оны туршид Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ 42.433 сая тонн хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний ойролцоогоор гуравны нэгийг эзэлжээ. Харин 2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд тус боомтоор 18.391 сая тонн ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн хамгийн өндөр үзүүлэлт болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] rkzwall3dmkugao3d6nbi4xcvfyx5ru 866121 866120 2026-08-14T03:42:16Z Zorigt 49 866121 wikitext text/x-wiki '''Ганцмод боомт''' ({{MongolUnicode|ᠭᠠᠭᠴᠠ<br/>ᠮᠣᠳᠣ<br/>ᠪᠦᠭᠤᠮᠳᠡ}}, {{langx|zh|甘其毛都口岸}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот]]ын [[Урадын дундад хошуу]]ны Ганцмод сууринд байрладаг улсын I зэрэглэлийн авто замын боомт юм. Тус боомтыг Өвөр Монголын Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Ерөнхий Газрын харьяа Ганцмод Хилээр Нэвтрэх, Гарах Хилийн Шалган Нэвтрүүлэх Газар болон Хөх хотын Гаалийн газрын харьяа Урадын гааль хамтран хариуцдаг. Хилээр Монгол Улсын Гашуунсухайт боомттой холбогддог бөгөөд 1989 онд түр ачаа нэвтрүүлэх цэг хэлбэрээр ашиглалтад орж, 1992 онд улсын I зэрэглэлийн боомтын статустай болсон. Тус боомт нь Хятад, Монголын худалдаа, ялангуяа нүүрсний тээвэрлэлтийн хамгийн чухал гарцуудын нэг бөгөөд жилд 42.433 сая тонн хүртэл ачаа нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. == Байршил ба тээвэр == Ганцмод боомт нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Баяннуур хотын [[Урадын дундад хошуу|Урадын дундад хошууны]] Ганцмод сууринд байрладаг бөгөөд хошууны төв Хайлюйту суурингаас 133 км зайтай. Тус боомт нь Хятад–Монголын хилийн 703 дугаар хилийн тэмдэгтийн ойролцоо оршиж, Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Гашуунсухайт боомттой шууд холбогддог. Мөн Азийн хамгийн их нөөцтэй зэсийн орд [[Оюутолгой]]гоос 90 км, Монгол Улсын хамгийн том нүүрсний орд [[Тавантолгой]]гоос 265 км, Өмнөговь аймгийн төв [[Даланзадгад]] хотоос 330 км, Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоос 615 км зайд байрладаг. Ганцмод боомт нь Монгол Улсын ашигт малтмалын экспортын хамгийн богино тээврийн гарц төдийгүй БНХАУ-ын «Бүс ба Зам» санаачилга болон Монгол Улсын «Талын зам» хөгжлийн стратегийг холбох чухал зангилааны нэг бөгөөд Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридорын гол зангилаа юм. Тээврийн хувьд, Ганцмод боомт нь 212 дугаар мужийн авто зам, 242 дугаар улсын авто зам, мөн Ганьцюань төмөр замын хойд төгсгөлийн цэг юм. Үүнээс гадна тус боомт руу хүрэх G0616 Ганцмод–Хайлюйту хурдны авто зам (товчоор Ганьхай хурдны зам) нь 2024 оны 12 дугаар сарын 30-нд ашиглалтад орсон. Энэхүү хоёр чиглэлтэй, дөрвөн эгнээ бүхий хурдны авто зам нь ойролцоогоор 131 км урт бөгөөд Бээжин–Төвөдийн хурдны авто замын 16 дахь холболтын шугам юм. 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд Хятад–Монголын [[Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам]]ын бүтээн байгуулалтын нээлтийн ёслол Ганцмод боомтод болсон. Энэхүү төмөр зам нь Ганьцюань төмөр замын Ганцмод өртөө, Ганцмод боомт, Монгол Улсын Гашуунсухайт боомт, Гашуунсухайт өртөөг холбох бөгөөд Эрээн–Замын-Үүдийн төмөр замын дараах Хятад, Монголыг холбосон хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам болох юм. == Түүх == '''Ганцмод''' нь монгол үг юм. Ганцмод боомт оршдог Ганцмодын бүс нутаг нь Чин улсын үед монгол, хятад худалдаачдын худалдаа, солилцооны чухал төв байснаас гадна [[Жанчхүү]] (Жанчхүү хот) болон Улаанбаатар хотыг холбосон алдарт «Түмэн газрын тэмээн жин»-гийн дайран өнгөрдөг замын нэг хэсэг байв. 1989 оны 12 дугаар сард Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар 〔1989〕120 дугаар албан бичгийг гарган, Ганцмод дахь Хятад–Монголын хилийн худалдааны түр ачаа нэвтрүүлэх цэг байгуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд хоёр сарын дараа анхны ачаа тээврийг нэвтрүүлжээ. Тухайн үед тус цэг нь худалдааны зориулалттай ердөө хоёр монгол гэртэй байсан бөгөөд арьс шир, ноос ноолуур, гар урлалын бүтээгдэхүүн, үр тариа, цай болон өдөр тутмын хэрэглээний барааг арилжаалдаг байв. 1992 оны 3 дугаар сард Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл 〔1992〕25 дугаар албан бичгийг гарган, Ганцмод түр ачаа нэвтрүүлэх цэгийг улсын I зэрэглэлийн улирлын чанартай хоёр талын хуурай замын боомт болгон ахиулахыг зөвшөөрөв. Дөрвөн сарын дараа тус боомт анх удаа улирлын журмаар албан ёсоор нээгдэж, Хятад, Монголын хоорондын худалдааны гол бараа нь арматур болон цемент болж өөрчлөгджээ。 2004 оны 7 дугаар сард Хятад, Монголын Засгийн газрууд «Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газар болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын Хятад–Монголын хилийн боомт болон түүний удирдлагын тогтолцооны тухай хэлэлцээр»-т гарын үсэг зурж, Ганцмод боомтыг хоёр улсын хооронд жилийн турш нээлттэй ажиллагаатай хоёр талын боомт болгон ахиулжээ. Үүний дараа 2007 оны 9 дугаар сард Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн зөвлөл 〔2007〕85 дугаар албан бичгийг гарган, боомтын нэрийг «Ганцмод боомт» болгон өөрчилж, түүнийг Хятад–Монголын хоёр талын жилийн турш нээлттэй авто замын хилийн боомт хэмээн тогтоов. 2009 оны 6 дугаар сард Ганцмод боомт нь улсын байнгын нээлттэй боомтын шалгалтыг амжилттай давж, хоёр сарын дараа жилийн турш албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсаас нүүрс импортолж эхэлжээ. 2013 оны 7 дугаар сард тус боомтоор Монгол Улсаас анх удаа зэсийн баяжмал импортлон, зөвхөн нэг төрлийн бараа импортолдог байсан түүхээ дуусгасан юм. Гурван жилийн дараа Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газар уг боомтыг өөртөө засах орны түвшний хөгжүүлэлт, нээлттэй байдлын туршилтын бүсийн нэгээр зарласан. Нөгөө талаар, 2010-аад оноос Ганцмод боомтын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эрчимжиж, тухайлбал «таван орох, таван гарах» ачаа тээврийн гарц, түүхий нүүрсний тусгай гарц зэрэг байгууламжууд ашиглалтад оржээ. Мөн өдөрт хилээр нэвтрэх ачааны автомашины тоо 2009 оны 400 орчим байснаас 2019 онд 3500-аас давж, өдөрт тээвэрлэсэн ачааны хэмжээ 2009 оны 40 мянган тонноос 2019 онд 110 мянган тонноос давсан байна. 1992–2019 оны хооронд Ганцмод боомтоор нийт 100 сая тонноос давсан ачаа нэвтэрч, худалдааны нийт хэмжээ 90 сая юаниас давжээ. == Байгууламж ба хилээр нэвтрүүлэх ачаа == Ганцмод боомт нь «12 орох, 7 гарах» гаалийн ухаалаг ачаа тээврийн гарц, «2 орох, 2 гарах» AGV автомат жолоодлоготой хил дамнасан тээврийн хэрэгслийн тусгай гарц, «6 орох, 6 гарах» зорчигчийн гарц, хамтарсан хилийн шалгалтын барилга, цагийн цамхаг зэрэг байгууламжтай. Мөн боомтоос 160 км зайд боомтын боловсруулах аж үйлдвэрийн парк байгуулсан бөгөөд жилийн төлөвлөгөөт хүчин чадал нь 40 сая тонн ачаа, 1 сая зорчигч юм. Тус боомтоор Монгол Улсаас нүүрс, манганы хүдэр, зэсийн баяжмал зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүн голлон импортолдог бол экспортын бараанд дэд бүтцийн барилгын материал, том оврын өөрөө буулгагч инженерийн автомашин, өргөн хэрэглээний бараа, цахилгаан эрчим хүч зэрэг багтдаг. Мөн 2022 оны 12 дугаар сарын 19-нд тус боомтоор анх удаа Монгол Улс руу жимс, хүнсний ногоо экспортолжээ. == Статистик == Ганцмод боомт нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны хамгийн их ачаа нэвтрүүлэлт, худалдааны эргэлттэй авто замын хилийн боомт төдийгүй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, Монгол Улсын хоорондох хамгийн их ачаа тээврийн урсгалтай авто замын боомт бөгөөд мөн БНХАУ-ын хамгийн их ачаа нэвтрүүлдэг авто замын хилийн боомт юм. 2025 оны туршид Ганцмод боомтын нийт ачаа тээврийн хэмжээ 42.433 сая тонн хүрч, Өвөр Монголын бүх боомтоор нэвтрүүлсэн нийт ачааны хэмжээний ойролцоогоор гуравны нэгийг эзэлжээ. Харин 2026 оны 1–4 дүгээр сарын хугацаанд тус боомтоор 18.391 сая тонн ачаа хилээр нэвтэрсэн нь өмнөх онуудын мөн үеийн хамгийн өндөр үзүүлэлт болсон байна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] 934jp9j6ccfn2dsx59uuly9uv9zg0xm 0 147903 866096 865996 2026-08-14T02:08:07Z Zorigt 49 866096 wikitext text/x-wiki [[Файл:БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг.png|thumb]] '''БНХАУ-ын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг''' (хятадаар: 国家国际发展合作署, англиар: China International Development Cooperation Agency, товчилсон нэр: CIDCA эсвэл ГХХА) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын Төрийн зөвлөлд шууд харьяалагддаг, гадаад тусламж, олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны асуудлыг хариуцсан дэд яамны түвшний байгууллага юм. ==Байгуулалт== 2018 оны 3-р сард БНХАУ-ын 13 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 1 дүгээр чуулганаар баталсан Төрийн зөвлөлийн бүтцийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийн дагуу байгуулагдсан. Энэ байгууллага нь хуучнаар Худалдааны яамны Гадаад тусламжийн хэлтэс, Гадаад хэргийн яамны холбогдох чиг үүргийг нэгтгэн байгуулагдсан бөгөөд 2018 оны 4-р сард албан ёсоор ажиллаж эхэлсэн. ==Үндсэн чиг үүрэг== Агентлагийн гол үүрэгт дараах зүйлс багтана: *Гадаад тусламжийн стратеги, төлөвлөгөө, бодлогыг боловсруулах *Гадаад тусламжийн томоохон асуудлыг зохицуулах, санал гаргах *Гадаад тусламжийн хэлбэрийг шинэчлэх *Гадаад тусламжийн төлөвлөгөө, төсөл боловсруулах *Тусламжийн төслийг тодорхойлох, хэрэгжилтийг хянах, үнэлэх *Тусламжийн бодит хэрэгжилтийг холбогдох яам, агентлагууд өөрсдийн эрх хэмжээний дагуу гүйцэтгэдэг. ==Зохион байгуулалт== Агентлагт дараах үндсэн нэгжүүд байдаг: *Ерөнхий газар *Бодлого, төлөвлөлтийн газар *Бүс нутгийн 1 дүгээр газар *Бүс нутгийн 2 дугаар газар *Хяналт, үнэлгээний газар *Олон улсын хамтын ажиллагааны газар *Намын хороо (Хүний нөөцийн газар) Төв байр нь Бээжин хотын Дунчэн дүүрэгт оршдог. Албан ёсны цахим хуудас: www.cidca.gov.cn ==Үйл ажиллагааны чиглэл== Агентлаг нь БНХАУ-ын гадаад тусламжийн бодлогыг нэгдсэн удирдлагатай болгох, «Бүс ба Зам» санаачилга болон Дэлхийн хөгжлийн санаачилгыг дэмжих зорилготой ажилладаг. Мөн Өмнөд–Өмнөдийн хамтын ажиллагаа, хөгжиж буй орнуудад үзүүлэх тусламжийг зохицуулахад оролцдог. Монгол Улстай холбоотойгоор агентлаг нь ой, гал түймрийн эсрэг чадавхийг бэхжүүлэх, цөлжилттэй тэмцэх, нарны эрчим хүч, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох зэрэг төслүүдийг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP) болон бусад байгууллагуудтай хамтран хэрэгжүүлж байгаа. 411kswshrdxmlqq22ru2ko4hyl4dt8h 0 147931 866042 865980 2026-08-14T01:26:20Z Zorigt 49 866042 wikitext text/x-wiki '''Монте-Карло''' ({{langx|fr|Monte Carlo}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] хамгийн алдартай дүүрэг бөгөөд дэлхийд алдаршсан тансаг зэрэглэлийн амралтын бүс юм. Тус дүүргийг 1866 онд байгуулж, тухайн үеийн Монакогийн Гүн III Шарлийн нэрээр нэрлэжээ. Монте-Карло нь дэлхийн жишигт нийцсэн Монте-Карло казино, чамин тансаг Дуурийн театр, өндөр зэрэглэлийн таван одтой зочид буудлууд болон брэндийн дэлгүүрүүдээрээ дэлхий дахинд алдартай. Энэхүү дүүрэг нь олон улсын чинээлэг эрхмүүд болон алдартнуудын цугларах цэг төдийгүй соёл, спортын чухал төв юм. Жил бүр зохион байгуулагддаг Формула-1-ийн Монакогийн гран-при тэмцээний авто замын зарим хэсэг Монте-Карлогийн хөл хөдөлгөөн ихтэй гудамж талбайгаар дайран өнгөрдөг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирэх авто спортын сонирхогчдын анхаарлыг татдаг. [[Ангилал:Монако]] 110hel79e3sjew69ov52rq0z4wazhh0 0 147932 866041 865981 2026-08-14T01:15:22Z Zorigt 49 866041 wikitext text/x-wiki '''Ла-Кондамин''' ({{langx|fr|La Condamine}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн тансаг зэрэглэлийн дарвуулт болон аяллын хөлөг онгоцнууд зангуугаа буулгадаг Эркюлийн усан боомтоор (Эркюль порт) алдартай бөгөөд Монакогийн далайн хаалга, худалдаа үйлчилгээний гол төв юм. Ла-Кондамин нь хөл хөдөлгөөн ихтэй уламжлалт задгай зах, худалдааны гудамжнуудаас гадна Монакогийн олон чухал бизнесийн байгууллагуудыг өөртөө багтаадаг. Жил бүр зохион байгуулагддаг Формула-1-ийн Монакогийн гран-при тэмцээний гараа, барианы шугам болон засварын цэг (Пэддок) энэ дүүрэгт байрладаг тул жил бүрийн авто уралдааны үеэр дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг. [[Ангилал:Монако]] 7d8vhrelpnvs6cdhhhy85jqbloniw3x 0 147933 866040 865982 2026-08-14T01:13:45Z Zorigt 49 866040 wikitext text/x-wiki '''Фонвьей''' ({{langx|fr|Fontvieille}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт оршдог. Монакогийн бусад эртний түүхт дүүргүүдээс ялгаатай нь Фонвьей нь ХХ зууны сүүл үед далайг шахан хөрс дүүргэх инженерчлэлийн аргаар бүрэн байгуулагдсан орчин үеийн бүс нутаг юм. Энд Монакогийн хөнгөн үйлдвэрлэл болон өндөр технологийн салбарууд голлон төвлөрдөг бөгөөд үүнээс гадна орчин үеийн орон сууцны хороолол, хөлөг онгоцны зогсоол, томоохон худалдааны төв, цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд байрладаг. Монакогийн алдартай үндсэн цэнгэлдэх хүрээлэн болох "II Луи" спорт цогцолбор энд орших бөгөөд энэ нь "[[Монако ХББ|Монако]]" хөлбөмбөгийн клубийн талбай болохоос гадна олон улсын хөнгөн атлетикийн тэмцээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн Фонвьей дүүрэгт Монакогийн нисдэг тэрэгний буудал байрлах бөгөөд тус улсын агаарын тээврийн чухал холбоос болдог байна。 [[Ангилал:Монако]] 1on0t5qe458565k2n5jxbohiot951fv 0 147934 866039 865983 2026-08-14T01:12:25Z Zorigt 49 866039 wikitext text/x-wiki '''Монегетти''' ({{langx|fr|Les Moneghetti}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь эгц эгц уулын бэлд байрладаг тул эндээс Монакогийн Эркюлийн усан боомт болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт төрхийг бүхэлд нь тольдон харах боломжтой. Монегетти нь голчлон амгалан тайван, орчин үеийн орон сууцны хороолол бөгөөд үүний зэрэгцээ олон нийтийн үйлчилгээний байгууллагууд байрладаг. Монако болон Францыг холбодог тээврийн чухал зангилаа болох Монако-Монте-Карло төмөр замын өртөөний тодорхой хэсэг нь энэ дүүргийн газар доор байрладаг. Түүнчлэн тус дүүрэг нь газар зүйн өвөрмөц байршлаасаа шалтгаалан уул өөд өгссөн шаталсан хэлбэрийн гудамж, өвөрмөц барилга байгууламжуудаараа алдартай юм. [[Ангилал:Монако]] hab2ry8t3hcuz6i78dp8n7l6xpm4ud0 0 147935 866038 865984 2026-08-14T01:11:07Z Zorigt 49 866038 wikitext text/x-wiki '''Ла-Русс''' ({{langx|fr|La Rousse}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон дээд зэрэглэлийн орон сууцны бүс бөгөөд сүндэрлэсэн орчин үеийн тэнгэр баганадсан барилгууд, тансаг зэрэглэлийн хаус хорооллоороо алдартай. Үүний дотор Монакогийн хамгийн өндөр барилга бөгөөд дэлхийн хамгийн үнэтэй орон сууцнуудын нэгд тооцогддог "Одеон тауэр" (Odeon Tower) цогцолбор энэ дүүрэгт байрладаг. Ла-Русс нь Ларвотто далайн эрэгтэй ойр оршдог бөгөөд амгалан тайван орчинтой тул олон улсын чинээлэг эрхмүүд болон гадаадын оршин суугчдын таашаалыг ихээхэн татдаг. Энд хотын ногоон байгууламж маш сайн хөгжсөнөөс гадна өндөр чанартай сургууль, олон нийтийн ахуйн үйлчилгээний байгууламжууд бүрэн бүрдсэн байдаг. [[Ангилал:Монако]] epveflnefccnjm5wb2oxpjhi61tuspd 0 147936 866037 865985 2026-08-14T01:09:46Z Zorigt 49 866037 wikitext text/x-wiki '''Ларвотто''' ({{langx|fr|Le Larvotto}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн далайн эрэг дагуу оршдог. Энэхүү дүүрэг нь Ларвотто далайн эрэг хэмээх үзэсгэлэнт газраараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь Монакогийн олон нийтэд нээлттэй цорын ганц элсэн эрэг бөгөөд нутгийн оршин суугчид болон олон улсын жуулчдын амралт зугаалгын гол бүс юм. Ларвотто нь далайн эргийн хөл хөдөлгөөн ихтэй гудамжтай бөгөөд түүний дагуу тансаг зэрэглэлийн зочид буудал, дээд зэрэглэлийн ресторан, шөнийн клуб болон Гримальди конгресс төв байрладаг. Далайн гайхалтай үзэмж, газар зүйн ашигтай байрлалынхаа ачаар Ларвотто нь дэлхийн хамгийн үнэтэй газар нутаг, орон сууцны түрээстэй бүсүүдийн нэгд тооцогддог байна. [[Ангилал:Монако]] byuwxsm22ws4vb5u3dsrf168gp42t98 0 147937 866036 865986 2026-08-14T01:08:41Z Zorigt 49 866036 wikitext text/x-wiki '''Сен-Мишель''' ({{langx|fr|Saint Michel}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын төв хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон хөл хөдөлгөөн ихтэй, орчин үеийн орон сууц, худалдааны бүс бөгөөд алдартай [[Монте-Карло]] дүүрэгтэй хил залган оршдог тул гүнт улсын эдийн засаг, соёлын хөгжилтэй салшгүй холбоотой юм. Сен-Мишель нь уулын бэл дагуу байрладаг бөгөөд энд орчин үеийн чанартай орон сууцны барилгууд, төрөл бүрийн дэлгүүр худалдааны төвүүд болон нутгийн оршин суугчдад зориулсан боловсрол, эрүүл мэндийн байгууллагууд төвлөрдөг. Энд амьдрахад нэн таатай, аюулгүй орчин бүрдсэнээс гадна өндөрлөг хэсгээс Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт төрхийг тольдон харах боломжтой бөгөөд энэ нь Монако хотын өнгө төрхийг илтгэх чухал хэсгүүдийн нэг юм. [[Ангилал:Монако]] iaidjtk2vo0hm1i03kojd3r3aucxt23 0 147938 866035 865988 2026-08-14T01:07:32Z Zorigt 49 866035 wikitext text/x-wiki '''Ла-Коль''' ({{langx|fr|La Colle}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хил дээр, Франц улстай хиллэн оршдог. Энэхүү дүүрэг нь голчлон орон сууц, худалдаа үйлчилгээ болон аж үйлдвэрийн хэсэгчилсэн байгууламжуудыг нэгтгэсэн холимог бүс юм. Энд гүнт улсын эрүүл мэндийн чухал байгууллага болох Гүнгийн хатан Грейсийн нэрэмжит нэгдсэн эмнэлэг (Грейс гүнгийн хатны эмнэлгийн төв) байрладаг тул Ла-Коль нь улсын эрүүл мэндийн тогтолцоонд маш чухал байр суурь эзэлдэг. Үүнээс гадна тус дүүрэгт орчин үеийн оффисын барилгууд, гар урлалын газрууд болон оршин суугчдын ахуйн үйлчилгээний төвүүд төвлөрдөг байна. Хэдийгээр энэ бүс нь өдөр тутмын ажил хөдөлмөр, орон сууцны зориулалттай боловч өндөрлөг хэсгээс нь Газар дундын тэнгисийн үзэмжийг харах боломжтой. [[Ангилал:Монако]] 34rlun7sq3id13pfcoh1g8dzwgv58pa 0 147939 866033 865989 2026-08-14T01:03:46Z Zorigt 49 866033 wikitext text/x-wiki '''Ле-Портье''' ({{langx|fr|Le Portier}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт [[Монте-Карло]] болон [[Ларвотто]] дүүрэгтэй хил залган оршдог. Энэхүү дүүрэг нь XXI зууны дэвшилтэт инженерчлэлийн аргаар далайг шахан хөрс дүүргэх замаар бүрэн байгуулагдсан шинэ бүс нутаг бөгөөд үүнийг мөн "Анс порт шинэ хот" хэмээн нэрлэдэг. Монакогийн өндөр технологи, эко өргөтгөлийн төслийн гол төв болох Ле-Портье нь дээд зэрэглэлийн тансаг орон сууц, орчин үеийн худалдааны гудамж, далайн эргийн зугаалгын талбай болон арал хэлбэрийн эко усан боомтыг өөртөө нэгтгэсэн байдаг. Тус дүүргийн төлөвлөлтөд тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалахад онцгой анхаарч, ногоон барилгын стандартыг иж бүрэн нэвтрүүлсэн байна. Төсөл бүрэн дууссаны дараа энэ нь Монако төдийгүй дэлхийн хамгийн орчин үеийн, хамгийн өндөр өртөгтэй эко-тансаг зэрэглэлийн хорооллуудын нэг болох юм. [[Ангилал:Монако]] jfzs1vfuqrex54n62sue9w0opt5gnvd 0 147941 866034 865991 2026-08-14T01:05:52Z Zorigt 49 866034 wikitext text/x-wiki '''Ле-Ревуар''' ({{langx|fr|Les Révoires}}) бол [[Монако|Монакогийн Гүнт Улсын]] албан ёсны арван дүүргийн нэг бөгөөд тус улсын баруун хойд хэсэгт оршдог. Энэхүү дүүргийн газар зүйн гол онцлог нь [[Альпийн нуруу]]ны үргэлжлэл дагуу байрладаг бөгөөд газар нутаг нь маш эгц, өндөрлөг уулын бэлд оршдогт оршино. Монако улсын хамгийн өндөр цэг (далайн түвшнээс дээш 161 метр орчим) тус дүүргийн нутаг дэвсгэрт байх явган хүний жим дээр байрладаг. Ле-Ревуар нь далайн эргээс хол, өндөрлөг газарт байрладаг тул маш амгалан тайван орон сууцны бүс юм. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс авчирсан кактус зэрэг ховор шүүслэг ургамлууд ургадаг алдартай Монакогийн Экзотик цэцэрлэгт хүрээлэн энэ дүүргийн нутаг дэвсгэрт байрладаг бөгөөд дотроо эртний хүн судлалын түүхэн агуйг агуулдаг байна. Тус дүүргийн өндөрлөг хэсгээс Монакогийн Гүнт Улс болон Газар дундын тэнгисийн үзэсгэлэнт панорам төрхийг бүхэлд нь тольдон харах боломжтой. [[Ангилал:Монако]] mth189zzezc7qjfy18klf8qvkiq8u7z 0 147943 866101 866016 2026-08-14T02:16:05Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Asaaa18|Asaaa18]] ([[User talk:Asaaa18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Temuulen2026|Temuulen2026]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 866003 wikitext text/x-wiki Дэлхийн Өмнөд Дэлхийн Өмнөд (Англи: Global-South) нь орчин үеийн олон улс төрийн шинжлэх ухаан, хөгжлийн эдийн засгийн нэр томъёо юм. Энэ нь колоничлолын дээрэмдэлтэд өртсөн, одоогоор шинэ зах зээлийн болон хөгжиж буй орнуудын цогцыг илэрхийлдэг бөгөөд хөгжингүй орнуудыг төлөөлдөг Дэлхийн Хойд-тэй хослуулан хэрэглэгддэг. Энэ нэр томъёо нь зөвхөн дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хэсэгт орших орнуудаар хязгаарлагдахгүй. Дэлхийн хойд хэсгийн өмнөд хэсэгт байрлах олон улс ч Дэлхийн Өмнөд-д багтдаг бөгөөд гол ялгах шалгуур нь орны эдийн засгийн түвшин, колоничлолын түүх, үйлдвэржилтийн явц, олон улсын эрх мэдэл юм. Нэр гарал үүсэл 1.1969 онд Америкийн зүүн-жингийн идэвхтэн Оглсби “Дэлхийн Өмнөд” нэрийг анх гаргаж, баян орнуудын ядуу бүс нутгийг захирах байдлыг шүүмжилсэн. 2.1980 онд Брандтын тайланд алдарт Брандтын шугамыг зурж, баян хойд хөгжингүй орнууд, ядуу өмнөд хөгжиж буй орнуудыг тусгаарласнаар уг ойлголт дэлхий даяар өргөн тархсан. 3.Өмнөх ойлголтуудад Гуравдагч ертөнц, Холбоогүй хөдөлгөөний орнууд, Өмнөд орнууд багтдаг. Хүйтэн дайн дууссаны дараа “Гуравдагч ертөнц” гэдэг нэр шинжлэх ухааны хүрээнд аажмаар хуучирч, “Дэлхийн Өмнөд” нь гол нэр томъёо болсон. Хамрах нутаг дэвсгэр НҮБ-ийн Худалдаа-Хөгжлийн Зөвлөл (UNCTAD)-ын стандартын дагуу хуваавал: ·Бүх Африк тивийн орнууд ·Латин Америк ба Карибын тэнгисийн арлын орнууд ·Азийн ихэнх улс (Япон, Өмнөд Солонгос, Израиль-аас бусад өндөр орлоготой эдийн засаг) ·Далайн чанадын арлын орнууд (Австрали, Шинэ Зеландаас бусад) Гол шинж чанар 1.Орчин үеийн урт хугацаанд Европ-Америкийн гүрнүүдийн колоничлолын захиргаанд байж, нутгийн баялгийг гадагш нь дээрэмдүүлсэн; 2.Нийт хүн амын дундаж орлого бага, ядуу хүн амын тоо асар их, дэд бүтцийн дутагдал их байдаг; 3.Эдийн засгийн бүтэц нь түүхий эд экспорт, хямд хөдөлмөрийн боловсруулалтад тулгуурлаж, дэлхийн үйлдвэрлэлийн гинжин хэлхээний доод шатанд байрладаг; 4.Олон улсын эдийн засгийн дэглэмийг шинэчлэхийг шаардаж, хөгжлийн бүрэн эрх, шударга дэлхийн худалдааны дүрмийг эрэлхийлдэг; 5.Дотор нь Алтан-шороон орнууд, Зүүн-Өмнөд Азийн Улс орнуудын Холбоо, Африкийн Холбоо, Латин Америкийн хамтын нийгэмлэг зэрэг олон бүс нутгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд байдаг. Хөгжлийн түүх 1.Дэлхийн 2-дугаар дайн дуусч, колоничлолын систем задарч, Ази-Африк-Латин Америкийн олон колони улс тусгаар тогтносон; 2.1955 оны Бандунгын хурал хөгжиж буй орнуудын хамтран ажиллах эхлэлийг тавьсан; 3.Хүйтэн дайны үед Холбоогүй хөдөлгөөний тусламжтайгаар хоёр том хүчний хяналтаас ангижрахыг эрмэлзсэн; 4.21-р зуунаас хойш Дэлхийн Өмнөд-ийн орнууд бүлэгээр хүчирхэгжиж, Алтан-шороон бүлэг, Дээд Хамтын байгууллага өргөжиж, дэлхийн тогтолцоог өөрчлөх гол хүч болсон. Одоогийн олон улсын байр суурь Одоо Дэлхийн Өмнөд-ийн орнуудын хүн ам дэлхийн нийт хүн амын 80 гаруй хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн хүн ам, баялаг, шинэ зах зээлийн гол хэсэг юм. Уур амьсгалын асуудал, хүнсний аюулгүй байдал, өрийн шинэчлэл, газарзүйн зөрчилд зэрэгт улам хүчтэй олон улсын эрхтэй болж, дэлхийн дэглэмийг ганцхан хүчний захиргаанаас ангижруулах үйл явцыг хөдөлгөж байна. mq2wavil2xg1cy7m8gdfetujf457ojr 866111 866101 2026-08-14T02:36:40Z Zorigt 49 866111 wikitext text/x-wiki [[File:World map. UNCTAD classification of economies.png|thumb|НҮБ-ын Худалдаа, Хөгжлийн Зөвлөлийн 2023 оны тайланд дэлхийн орнуудыг эдийн засгийн хөгжлөөр ангилсан нь. Улаанаар тодотгосон хөгжиж буй, буурай хөгжилтэй орнууд нь Дэлхийн Өмнөдтэй дүйцнэ.|431x431px]] '''Дэлхийн Өмнөд''' ({{langx|en|Global South}}) нь орчин үеийн олон улсын геополитик, хөгжлийн эдийн засгийн нэр томьёо юм. Энэ нь колоничлолын дарангуйлалд өртөж байсан, зах зээлийн тогтолцоонд шинэ тутам шилжсэн болон хөгжиж буй орнуудын цогцыг илэрхийлдэг бөгөөд хөгжингүй орнуудыг төлөөлдөг [[Дэлхийн Хойд]]той эсрэгцүүлэн хэрэглэгддэг. Энэ нэр томьёо нь зөвхөн дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хэсэгт орших орнуудаар хязгаарлагдахгүй. Дэлхийн хойд хэсгийн өмнөд хэсэгт байрлах олон улс ч Дэлхийн Өмнөдөд багтдаг бөгөөд гол ялгах шалгуур нь тухайн орны эдийн засгийн түвшин, колоничлолын түүх, үйлдвэржилтийн явц, олон улсын тавцан дахь хүч нөлөө юм. ==Нэрийн гарал үүсэл== 1969 онд Америкийн зүүний үзэлт идэвхтэн Оглсби “Дэлхийн Өмнөд” нэрийг анх гаргаж, баян орнуудын ядуу бүс нутгийг захирах байдлыг шүүмжилсэн. 1980 онд Брандтын тайланд алдарт Брандтын шугамыг зурж, баян хойд хөгжингүй орнууд, ядуу өмнөд хөгжиж буй орнуудыг тусгаарласнаар уг ойлголт дэлхий даяар өргөн тархсан. Өмнөх ойлголтуудад Гуравдагч ертөнц, [[Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн]]ий орнууд, Өмнөд орнууд багтдаг. [[Хүйтэн дайн]] дууссаны дараа “Гуравдагч ертөнц” гэдэг нэр шинжлэх ухааны хүрээнд аажмаар хуучирч, “Дэлхийн Өмнөд” нь гол нэр томьёо болсон. ==Хамрах нутаг дэвсгэр== НҮБ-ийн Худалдаа, Хөгжлийн Зөвлөл (UNCTAD)-ын стандартын дагуу хуваавал: *Африк тивийн бүх орон *Латин Америк ба Карибын тэнгисийн арлын орнууд *Азийн ихэнх улс (Япон, Өмнөд Солонгос, Израилаас бусад) *Далайн орнууд (Австрали, Шинэ Зеландаас бусад) ==Гол шинж чанар== #Орчин үеийн урт хугацаанд Европ-Америкийн гүрнүүдийн колоничлолын захиргаанд байж, нутгийн баялгийг гадагш нь дээрэмдүүлсэн; #Нийт хүн амын дундаж орлого бага, ядуу хүн амын тоо асар их, дэд бүтцийн дутагдал их байдаг; #Эдийн засгийн бүтэц нь түүхий эд экспорт, хямд хөдөлмөрийн боловсруулалтад тулгуурлаж, дэлхийн үйлдвэрлэлийн гинжин хэлхээний доод шатанд байрладаг; #Олон улсын эдийн засгийн дэглэмийг шинэчлэхийг шаардаж, хөгжлийн бүрэн эрх, шударга дэлхийн худалдааны дүрмийг эрэлхийлдэг; #Дотор нь Алтан-шороон орнууд, Зүүн-Өмнөд Азийн Улс орнуудын Холбоо, Африкийн Холбоо, Латин Америкийн хамтын нийгэмлэг зэрэг олон бүс нутгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд байдаг. ==Хөгжлийн түүх== Дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусаж, колоничлолын систем задарч, Ази-Африк-Латин Америкийн олон колони улс тусгаар тогтносон. 1955 оны Бандунгийн хурал хөгжиж буй орнуудын хамтран ажиллах эхлэлийг тавив. Хүйтэн дайны үед Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний тусламжтайгаар хоёр том хүчний хяналтаас ангижрахыг эрмэлзсэн; 21-р зуунаас хойш Дэлхийн Өмнөдийн орнууд бүлгээр хүчирхэгжиж, Алтан-шороон бүлэг, Дээд Хамтын байгууллага өргөжиж, дэлхийн тогтолцоог өөрчлөх гол хүч болсон. ==Одоогийн олон улсын байр суурь== Одоо Дэлхийн Өмнөдийн орнуудын хүн ам дэлхийн нийт хүн амын 80 гаруй хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн хүн ам, баялаг, шинэ зах зээлийн гол хэсэг юм. Уур амьсгалын асуудал, хүнсний аюулгүй байдал, өрийн шинэчлэл, газар зүйн зөрчил зэрэгт улам хүчтэй олон улсын эрхтэй болж, дэлхийн дэглэмийг ганцхан хүчний захиргаанаас ангижруулах үйл явцыг хөдөлгөж байна. mx6xgoykrph8z5jjya5nru6yb2x34g0 0 147944 866102 866018 2026-08-14T02:16:16Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Asaaa18|Asaaa18]] ([[User talk:Asaaa18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Temuulen2026|Temuulen2026]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 866005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам.png|thumb]] Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам) Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам нь албан ёсны нэр «Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам» юм. Энэ нь 1956 онд Эрээн-Замын-Үүд төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа Хятад, Монгол хоёр улсын хамтран барьсан хоёр дахь хил дамнасан төмөр замын суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбосон чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. 1. Төслийн ерөнхий мэдээлэл Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын Өвөр Монголын Баяннуур хотын Урад Дундад хошууны Ганчимод хилийн боомт юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Хятад-Монголын Өмнөговь нүүрсний бүс нутгийг Хятад-Монголын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьдаг. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэдэг. 2. Барилгын түүх 1.Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөлдөлтөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2.2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр: Ганчимод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 3.2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр: Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 4.2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр: Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулдаг. 3. Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө 1.Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Хятад-Монголд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Ганчимод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлдэг. 2.Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгой том нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлдэг. 3.Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлдэг. 4.Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулдаг. su8ruhaz0br8ksu2pnkp8pk08lfp28p 866112 866102 2026-08-14T02:37:12Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам)]] to [[Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам]] without leaving a redirect 866005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам.png|thumb]] Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам (Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам) Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам нь албан ёсны нэр «Ганчимод-Гашуунсухайт төмөр зам» юм. Энэ нь 1956 онд Эрээн-Замын-Үүд төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа Хятад, Монгол хоёр улсын хамтран барьсан хоёр дахь хил дамнасан төмөр замын суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбосон чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. 1. Төслийн ерөнхий мэдээлэл Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын Өвөр Монголын Баяннуур хотын Урад Дундад хошууны Ганчимод хилийн боомт юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын Өмнөговь аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Хятад-Монголын Өмнөговь нүүрсний бүс нутгийг Хятад-Монголын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьдаг. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэдэг. 2. Барилгын түүх 1.Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөлдөлтөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2.2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр: Ганчимод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 3.2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр: Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 4.2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр: Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулдаг. 3. Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө 1.Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Хятад-Монголд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Ганчимод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлдэг. 2.Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгой том нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлдэг. 3.Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлдэг. 4.Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулдаг. su8ruhaz0br8ksu2pnkp8pk08lfp28p 866115 866112 2026-08-14T02:55:47Z Zorigt 49 866115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам.png|thumb]] '''[[Ганцмод боомт|Ганцмод]]-Гашуунсухайт төмөр зам''' нь 1956 онд [[Эрээн хот өртөө|Эрээн]]-[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа [[Монгол]], Хятад, хоёр улсын хамтран барьсан, хил дамнасан төмөр замын хоёр дахь суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбох чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. ==Төслийн ерөнхий мэдээлэл== Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын [[Өвөр Монгол]]ын [[Баяннуур хот]]ын [[Урадын дундад хошуу|Урад Дундад хошуу]]ны [[Ганцмод боомт|Ганцмод хилийн боомт]] юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Өмнөговийн нүүрсний бүс нутгийг Хятадын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьж байна. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэх юм. ==Барилгын түүх== Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөгөөнөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр Ганцмод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулж байна. ==Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө== *Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Монгол-Хятадын хооронд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Гашуунсухайт, Ганцмод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ. *Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгойн нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлнэ. *Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлнэ. *Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хил]] 5a6la6s7zooao6n7q2oss2ssf8wtl9k 866122 866115 2026-08-14T03:42:34Z Zorigt 49 866122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хятад-Монголын хоёр дахь хил дамнасан төмөр зам.png|thumb]] '''[[Ганцмод боомт|Ганцмод]]-Гашуунсухайт төмөр зам''' нь 1956 онд [[Эрээн хот өртөө|Эрээн]]-[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа [[Монгол]], Хятад, хоёр улсын хамтран барьсан, хил дамнасан төмөр замын хоёр дахь суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбох чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. ==Төслийн ерөнхий мэдээлэл== Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын [[Өвөр Монгол]]ын [[Баяннуур хот]]ын [[Урадын дундад хошуу|Урад Дундад хошуу]]ны [[Ганцмод боомт|Ганцмод хилийн боомт]] юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Өмнөговийн нүүрсний бүс нутгийг Хятадын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьж байна. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэх юм. ==Барилгын түүх== Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөгөөнөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр Ганцмод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулж байна. ==Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө== *Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Монгол-Хятадын хооронд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Гашуунсухайт, Ганцмод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ. *Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгойн нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлнэ. *Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлнэ. *Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] 2pgpmnq6zgdes32yu79g3ybuibk75fu 0 147945 866103 866021 2026-08-14T02:16:33Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Asaaa18|Asaaa18]] ([[User talk:Asaaa18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Temuulen2026|Temuulen2026]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 866006 wikitext text/x-wiki Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв нь Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Соёл-Аялал Жуулчлалын Яамнаас Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байгуулсан төрийн бус ашгийн төлөө бус гадаад дахь албан ёсны соёлын байгууллага юм. Тус төв нь 2010 оны 6-р сард албан ёсоор нээгдсэн бөгөөд Хятад улс хуурай газраар хил залгаа орнуудад байгуулсан анхны гадаад соёлын төв, Ази тивийн гурав дахь Хятадын гадаад соёлын төв болно. 1. Хөгжлийн түүх 2010 оны 5-р сард Хятад-Монгол хоёр улсын удирдагчид харилцан соёлын төв байгуулах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2010 оны 6-р сарын 2-ны өдөр тухайн үеийн Төрийн Зөвлөлийн ерөнхий сайд Вэнь Цзябао төвийг нээх ёслолд оролцсон. Байрлал нь Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт орших Шангри-Ла цамхагийн 701-706 тоот өрөө юм. Тус байгууллага нь Хятад улсын гадаад дахь соёлын байгууллагын удирдлагын системд харьяалагддаг бөгөөд Монгол Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Элчин Сайдын Яамны соёлын зөвлөх нь тус төвийн даргын үүргийг гүйцэтгэдэг. 2025 оны байдлаар тус төв нээгдсэнээс хойш 15 жил өнгөрч, нийт 800-аад удаа соёлын лекц, уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, урлагийн тоглолт, уран зохиолын ном нээлт, хятад хэлний сургалт, олон нийтийн уншлагын үйл ажиллагаа зохион байгуулж, Хятад-Монгол ард иргэдийн харилцан ойлголцлын гол гүүр болсон байна. 2. Гол үйл ажиллагаа 1.Хятад Улсын нөхцөл байдал ба соёлыг сурталчлах: уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, цайны соёлын арга хэмжээ, хятад хөгжмийн зэмсгийн тоглолт, орчин үеийн уран зохиолын номын нээлт зэргийг зохион байгуулж, Монголын ард иргэдэд Хятадын уламжлалт соёл, орчин үеийн хөгжлийн амжилтыг танилцуулдаг. 2.Хэлний сургалт ба уншлагын үйлчилгээ: олон нийтийн номын сан ажиллуулж, хятад хэлний зурагт ном, унших материал бэлдэж, хос хэлний хүүхдийн уншлагын булан ажиллуулдаг, хятад хэлний хичээл, Күнзийн сургаалын лекцийг тогтмол явуулдаг. 3.Хоёр талын соёл-аялалын хамтын ажиллагаа: Монгол Улсын их сургууль, урлагийн хамтлаг, соёл-аялалын албан байгууллагуудтай хамтран уран бүтээлчдийн солилцоо, хамтарсан тоглолт, уламжлалт урлагийн солилцоог зохион байгуулдаг. 4.Олон нийтийн хамтын ажиллагаа: онлайн болон офлайн хөгжмийн наадам, сэдэвт семинар зохион байгуулдаг. Ковид-19 цар тахлын үед цахим соёлын арга хэмжээний шинэ хэлбэрийг ашигласан. Тус төвийн ажилтан Монгол Улсын төрийн дээд зэргийн «Хойд Од» одонгоор шагнагдсан нь Монголын тал хоёр талын соёлын ажлыг албан ёсоор үнэлсний нотолгоо юм. 3. Хамтын ажиллагааны ач холбогдол Тус төв нь «Сайн чанар, олон нийтэд хүртээмжтэй, найрсаг байдал, хамтын ажиллагаа» гэсэн гадаад соёлын төвийн зарчмыг баримталдаг. Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг дэмжиж, «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам» хөгжлийн стратегийг холбодог. Энэ нь хоёр улсын уран бүтээлч, боловсролын салбар, залуучуудын бүлгүүдийн харилцааны гүүр бөгөөд Монголын иргэд Хятад Улсыг танилцах гол албан ёсны цонх юм. fzwxo147ykn5t46ezao29y3kwuveiwv 866116 866103 2026-08-14T03:02:36Z Zorigt 49 866116 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Соёл-Аялал Жуулчлалын Яамнаас Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байгуулсан төрийн бус, ашгийн төлөө бус, гадаад дахь албан ёсны соёлын байгууллага юм. Тус төв нь 2010 оны 6-р сард албан ёсоор нээгдсэн бөгөөд Хятад улс хуурай газраар хил залгаа орнуудад байгуулсан анхны гадаад соёлын төв, Ази тивийн гурав дахь Хятадын гадаад соёлын төв болно. ==Түүх== 2010 оны 5-р сард Хятад-Монгол хоёр улсын удирдагчид харилцан соёлын төв байгуулах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2010 оны 6-р сарын 2-ны өдөр тухайн үеийн Төрийн Зөвлөлийн ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] төвийг нээх ёслолд оролцсон. Байрлал нь Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг]]т орших Сэнтрал Тауэрын 701-706 тоот өрөө юм. Тус байгууллага нь Хятад улсын гадаад дахь соёлын байгууллагын удирдлагын системд харьяалагддаг бөгөөд Монгол Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Элчин Сайдын Яамны соёлын зөвлөх нь тус төвийн даргын үүргийг гүйцэтгэдэг. 2025 оны байдлаар тус төв нээгдсэнээс хойш 15 жил өнгөрч, нийт 800-аад удаа соёлын лекц, уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, урлагийн тоглолт, уран зохиолын ном нээлт, хятад хэлний сургалт, олон нийтийн уншлагын үйл ажиллагаа зохион байгуулж, Хятад-Монгол ард иргэдийн харилцан ойлголцлын гол гүүр болсон байна. ==Үйл ажиллагаа== #Хятад Улсын нөхцөл байдал ба соёлыг сурталчлах: уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, цайны соёлын арга хэмжээ, хятад хөгжмийн зэмсгийн тоглолт, орчин үеийн уран зохиолын номын нээлт зэргийг зохион байгуулж, Монголын ард иргэдэд Хятадын уламжлалт соёл, орчин үеийн хөгжлийн амжилтыг танилцуулдаг. #Хэлний сургалт ба уншлагын үйлчилгээ: олон нийтийн номын сан ажиллуулж, хятад хэлний зурагт ном, унших материал бэлдэж, хос хэлний хүүхдийн уншлагын булан ажиллуулдаг, хятад хэлний хичээл, Күнзийн сургаалын лекцийг тогтмол явуулдаг. #Хоёр талын соёл-аяллын хамтын ажиллагаа: Монгол Улсын их сургууль, урлагийн хамтлаг, соёл-аялалын албан байгууллагуудтай хамтран уран бүтээлчдийн солилцоо, хамтарсан тоглолт, уламжлалт урлагийн солилцоог зохион байгуулдаг. #Олон нийтийн хамтын ажиллагаа: онлайн болон офлайн хөгжмийн наадам, сэдэвт семинар зохион байгуулдаг. Ковид-19 цар тахлын үед цахим соёлын арга хэмжээний шинэ хэлбэрийг ашигласан. Тус төвийн ажилтан Монгол Улсын төрийн дээд зэргийн «Алтан гадас» одонгоор шагнагдсан нь Монголын тал хоёр талын соёлын ажлыг албан ёсоор үнэлсний нотолгоо юм. ==Хамтын ажиллагааны ач холбогдол== Тус төв нь «Сайн чанар, олон нийтэд хүртээмжтэй, найрсаг байдал, хамтын ажиллагаа» гэсэн гадаад соёлын төвийн зарчмыг баримталдаг. Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг дэмжиж, «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам» хөгжлийн стратегийг холбодог. Энэ нь хоёр улсын уран бүтээлч, боловсролын салбар, залуучуудын бүлгүүдийн харилцааны гүүр бөгөөд Монголын иргэд Хятад Улсыг танилцах гол албан ёсны цонх юм. ej16j5rt8dwpd8vajjfwzhj2vj96nxq 866117 866116 2026-08-14T03:03:45Z Zorigt 49 866117 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар дахь Хятадын Соёлын төв''' нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Соёл-Аялал Жуулчлалын Яамнаас Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байгуулсан төрийн бус, ашгийн төлөө бус, гадаад дахь албан ёсны соёлын байгууллага юм. Тус төв нь 2010 оны 6-р сард албан ёсоор нээгдсэн бөгөөд Хятад улс хуурай газраар хил залгаа орнуудад байгуулсан анхны гадаад соёлын төв, Ази тивийн гурав дахь Хятадын гадаад соёлын төв болно. ==Түүх== 2010 оны 5-р сард Хятад-Монгол хоёр улсын удирдагчид харилцан соёлын төв байгуулах тухай хоёр талын гэрээнд гарын үсэг зурсан. 2010 оны 6-р сарын 2-ны өдөр тухайн үеийн Төрийн Зөвлөлийн ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] төвийг нээх ёслолд оролцсон. Байрлал нь Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг]]т орших Сэнтрал Тауэрын 701-706 тоот өрөө юм. Тус байгууллага нь Хятад улсын гадаад дахь соёлын байгууллагын удирдлагын системд харьяалагддаг бөгөөд Монгол Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Элчин Сайдын Яамны соёлын зөвлөх нь тус төвийн даргын үүргийг гүйцэтгэдэг. 2025 оны байдлаар тус төв нээгдсэнээс хойш 15 жил өнгөрч, нийт 800-аад удаа соёлын лекц, уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, урлагийн тоглолт, уран зохиолын ном нээлт, хятад хэлний сургалт, олон нийтийн уншлагын үйл ажиллагаа зохион байгуулж, Хятад-Монгол ард иргэдийн харилцан ойлголцлын гол гүүр болсон байна. ==Үйл ажиллагаа== #Хятад Улсын нөхцөл байдал ба соёлыг сурталчлах: уламжлалт урлагийн үзэсгэлэн, цайны соёлын арга хэмжээ, хятад хөгжмийн зэмсгийн тоглолт, орчин үеийн уран зохиолын номын нээлт зэргийг зохион байгуулж, Монголын ард иргэдэд Хятадын уламжлалт соёл, орчин үеийн хөгжлийн амжилтыг танилцуулдаг. #Хэлний сургалт ба уншлагын үйлчилгээ: олон нийтийн номын сан ажиллуулж, хятад хэлний зурагт ном, унших материал бэлдэж, хос хэлний хүүхдийн уншлагын булан ажиллуулдаг, хятад хэлний хичээл, Күнзийн сургаалын лекцийг тогтмол явуулдаг. #Хоёр талын соёл-аяллын хамтын ажиллагаа: Монгол Улсын их сургууль, урлагийн хамтлаг, соёл-аялалын албан байгууллагуудтай хамтран уран бүтээлчдийн солилцоо, хамтарсан тоглолт, уламжлалт урлагийн солилцоог зохион байгуулдаг. #Олон нийтийн хамтын ажиллагаа: онлайн болон офлайн хөгжмийн наадам, сэдэвт семинар зохион байгуулдаг. Ковид-19 цар тахлын үед цахим соёлын арга хэмжээний шинэ хэлбэрийг ашигласан. Тус төвийн ажилтан Монгол Улсын төрийн дээд зэргийн «Алтан гадас» одонгоор шагнагдсан нь Монголын тал хоёр талын соёлын ажлыг албан ёсоор үнэлсний нотолгоо юм. ==Хамтын ажиллагааны ач холбогдол== Тус төв нь «Сайн чанар, олон нийтэд хүртээмжтэй, найрсаг байдал, хамтын ажиллагаа» гэсэн гадаад соёлын төвийн зарчмыг баримталдаг. Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг дэмжиж, «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам» хөгжлийн стратегийг холбодог. Энэ нь хоёр улсын уран бүтээлч, боловсролын салбар, залуучуудын бүлгүүдийн харилцааны гүүр бөгөөд Монголын иргэд Хятад Улсыг танилцах гол албан ёсны цонх юм. 6t4mvlp6plffb211eywequln4r7z9sp 0 147946 866104 866020 2026-08-14T02:17:04Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Asaaa18|Asaaa18]] ([[User talk:Asaaa18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Temuulen2026|Temuulen2026]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 866007 wikitext text/x-wiki [[Файл:Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон.png|thumb]] Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлах том хэмжээний олон зориулалттай доторх спортын барилга юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газар үүнийг үнэ төлбөргүй тусламжаар барьж өгсөн бөгөөд энэ нь Хятад-Монголын иргэний амьдралын дэд-бүтцийн тусламжийн чухал төсөл, мөн Улаанбаатар хотын таних тэмдэг барилгын нэг юм. 1. Үндсэн үзүүлэлт Спортын ордон 4 га газар эзэлдэг, нийт барилгын талбай 15304 квадрат метр, барилгын өндөр 35.85 метр, 5040 суудалтай байнгын үзэгчийн байр бий. Тус ордонд сагсан бөмбөг, волейбол, бадминтон, бөх, жүдо, гар бөмбөг, доторх хөл бөмбөг зэрэг олон төрлийн доторх спортын тэмцээн зохион байгуулахаас гадна том хэмжээний урлагийн тоглолт, үзэсгэлэн, албан ёсны цугларалт зэрэг олон нийтийн арга хэмжээг явуулдаг. Төслийн нийт барилгын зардал 106.5 сая Хятад юань болно. Барилгын зураг төслийг ЗХГ-ийн барилгын зураг төсөл зөвлөх компани хийж, Шанхай Барилгын Групп бүх барилгын ажлыг гүйцэтгэсэн. 2. Барилга ба засварын түүх 1.Барилга эхлэх үе шат: 2008 оны 5-р сард барилгын ажил албан ёсоор эхэлсэн. Тэр жилийн 6-р сарын 20-ны өдөр Хятад талын тухайн үеийн төрийн удирдагч барилгын талбайд ирж, спортын ордон нээх ёслолд оролцсон. 2.Дуусгах ба шилжүүлэх: 2010 оны 12-р сард барилга дуусч, Монгол Улсын эрх баригчдад албан ёсоор шилжүүлсэн. 2011 оны 6-р сард ордон олон нийтэд нээгдэн ажиллаж эхэлсэн. 3.Дараачийн засвар үйлчилгээ: 2024 оны 11-р сард Хятад талын тусламжийн хөрөнгөөр спортын ордоныг бүрэн шинэчилж засварласан, дэд тоног төхөөрөмжийг сайжруулж, барилгын ашиглалтын хугацааг уртасгасан. 3. Ордоны үйл ажиллагаа 1.Спортын тэмцээн: Монгол Улсын дотоодын доторх спортын лиг, улсын хэмжээний бөх, жүдогийн тэмцээн, олон улсын залуучуудын спортын уралдааныг зохион байгуулдаг. 2.Олон нийтийн соёл-спорт: Орон нутгийн ард иргэдэд биеийн тамир хийх талбайг нээж өгдөг, хөгжмийн наадам, соёлын үзэсгэлэн, олон нийтийн лекц зэргийг явуулдаг. 3.Хоёр талын хамтын ажиллагаа: Хятад-Монголын спортын солилцоо, тамирчдын хамтарсан бэлтгэл, соёл-спортын форумын чухал талбай болдог бөгөөд хоёр улсын хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааны арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. 4. Төслийн ач холбогдол Энэхүү спортын ордон нь Хятад Улсаас Монгол Улсад хийсэн чухал иргэдэд тустай барилгын тусламжийн төсөл юм. Энэ нь Монгол Улсын доторх спортын дэд-бүтцийн дутагдлыг арилгаж, Улаанбаатарын иргэдийн чөлөөт цагийн зугаа цэнгэлийн нөхцөлийг сайжруулдаг. Олон жилийн турш Хятад-Монголын хөршийн найрсаг, харилцан туслах хамтын ажиллагааны түүхийг гэрчилдэг бөгөөд хоёр улсын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг бэхжүүлэх, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах иргэний суурь, мөн «Нэг бүс-Нэг зам»-ын хүмүүнлэгийн дэд-бүтцийн хамтын ажиллагааны үлгэр жишээ төсөл юм. rwrnmox8hp7vr3c33ddv69psdvpa7q2 866118 866104 2026-08-14T03:05:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон]] to [[Буянт-Ухаа спортын ордон]] without leaving a redirect 866007 wikitext text/x-wiki [[Файл:Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон.png|thumb]] Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлах том хэмжээний олон зориулалттай доторх спортын барилга юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газар үүнийг үнэ төлбөргүй тусламжаар барьж өгсөн бөгөөд энэ нь Хятад-Монголын иргэний амьдралын дэд-бүтцийн тусламжийн чухал төсөл, мөн Улаанбаатар хотын таних тэмдэг барилгын нэг юм. 1. Үндсэн үзүүлэлт Спортын ордон 4 га газар эзэлдэг, нийт барилгын талбай 15304 квадрат метр, барилгын өндөр 35.85 метр, 5040 суудалтай байнгын үзэгчийн байр бий. Тус ордонд сагсан бөмбөг, волейбол, бадминтон, бөх, жүдо, гар бөмбөг, доторх хөл бөмбөг зэрэг олон төрлийн доторх спортын тэмцээн зохион байгуулахаас гадна том хэмжээний урлагийн тоглолт, үзэсгэлэн, албан ёсны цугларалт зэрэг олон нийтийн арга хэмжээг явуулдаг. Төслийн нийт барилгын зардал 106.5 сая Хятад юань болно. Барилгын зураг төслийг ЗХГ-ийн барилгын зураг төсөл зөвлөх компани хийж, Шанхай Барилгын Групп бүх барилгын ажлыг гүйцэтгэсэн. 2. Барилга ба засварын түүх 1.Барилга эхлэх үе шат: 2008 оны 5-р сард барилгын ажил албан ёсоор эхэлсэн. Тэр жилийн 6-р сарын 20-ны өдөр Хятад талын тухайн үеийн төрийн удирдагч барилгын талбайд ирж, спортын ордон нээх ёслолд оролцсон. 2.Дуусгах ба шилжүүлэх: 2010 оны 12-р сард барилга дуусч, Монгол Улсын эрх баригчдад албан ёсоор шилжүүлсэн. 2011 оны 6-р сард ордон олон нийтэд нээгдэн ажиллаж эхэлсэн. 3.Дараачийн засвар үйлчилгээ: 2024 оны 11-р сард Хятад талын тусламжийн хөрөнгөөр спортын ордоныг бүрэн шинэчилж засварласан, дэд тоног төхөөрөмжийг сайжруулж, барилгын ашиглалтын хугацааг уртасгасан. 3. Ордоны үйл ажиллагаа 1.Спортын тэмцээн: Монгол Улсын дотоодын доторх спортын лиг, улсын хэмжээний бөх, жүдогийн тэмцээн, олон улсын залуучуудын спортын уралдааныг зохион байгуулдаг. 2.Олон нийтийн соёл-спорт: Орон нутгийн ард иргэдэд биеийн тамир хийх талбайг нээж өгдөг, хөгжмийн наадам, соёлын үзэсгэлэн, олон нийтийн лекц зэргийг явуулдаг. 3.Хоёр талын хамтын ажиллагаа: Хятад-Монголын спортын солилцоо, тамирчдын хамтарсан бэлтгэл, соёл-спортын форумын чухал талбай болдог бөгөөд хоёр улсын хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааны арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. 4. Төслийн ач холбогдол Энэхүү спортын ордон нь Хятад Улсаас Монгол Улсад хийсэн чухал иргэдэд тустай барилгын тусламжийн төсөл юм. Энэ нь Монгол Улсын доторх спортын дэд-бүтцийн дутагдлыг арилгаж, Улаанбаатарын иргэдийн чөлөөт цагийн зугаа цэнгэлийн нөхцөлийг сайжруулдаг. Олон жилийн турш Хятад-Монголын хөршийн найрсаг, харилцан туслах хамтын ажиллагааны түүхийг гэрчилдэг бөгөөд хоёр улсын иж бүрэн стратегийн түншлэлийг бэхжүүлэх, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах иргэний суурь, мөн «Нэг бүс-Нэг зам»-ын хүмүүнлэгийн дэд-бүтцийн хамтын ажиллагааны үлгэр жишээ төсөл юм. rwrnmox8hp7vr3c33ddv69psdvpa7q2 866119 866118 2026-08-14T03:13:04Z Zorigt 49 866119 wikitext text/x-wiki [[Файл:Улаанбаатар-ын Үндэсний спортын ордон.png|thumb]] '''Буянт-Ухаа спортын ордон''' нь Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын Хан-Уул дүүрэгт байрлах битүү дээвэртэй, олон зориулалттай спортын цогцолбор юм. Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар баригдсан. ==Үндсэн үзүүлэлт== Спортын ордон 4 га газар эзэлдэг, нийт барилгын талбай 15304 квадрат метр, барилгын өндөр 35.85 метр, 5040 суудалтай байнгын үзэгчийн байр бий. Тус ордонд сагсан бөмбөг, волейбол, бадминтон, бөх, жүдо, гар бөмбөг, заалны хөл бөмбөг зэрэг олон төрлийн доторх спортын тэмцээн зохион байгуулахаас гадна том хэмжээний урлагийн тоглолт, үзэсгэлэн, албан ёсны цугларалт зэрэг олон нийтийн арга хэмжээг явуулдаг. Төслийн нийт барилгын зардал 106.5 сая хятад юань болно. Барилгын зураг төслийг ЗХГ-ийн барилгын зураг төсөл зөвлөх компани хийж, Шанхай Барилгын Групп бүх барилгын ажлыг гүйцэтгэсэн. ==Барилга ба засварын түүх== 2008 оны 5-р сард барилгын ажил албан ёсоор эхэлсэн. Тэр жилийн 6-р сарын 20-ны өдөр Хятад талын тухайн үеийн төрийн удирдагч барилгын талбайд ирж, спортын ордон нээх ёслолд оролцсон. 2010 оны 12-р сард барилгын ажил дуусаж, Монгол Улсын эрх баригчдад албан ёсоор шилжүүлсэн. 2011 оны 6-р сард ордон олон нийтэд нээгдэн ажиллаж эхэлсэн. 2024 оны 11-р сард Хятад талын тусламжийн хөрөнгөөр спортын ордныг бүрэн шинэчилж засварлан, дэд тоног төхөөрөмжийг сайжруулж, барилгын ашиглалтын хугацааг уртасгасан. ==Үйл ажиллагаа== ===Спортын тэмцээн=== Монгол Улсын дотоодын спортын лиг, улсын хэмжээний бөх, жүдогийн тэмцээн, олон улсын залуучуудын спортын уралдааныг зохион байгуулдаг. ===Олон нийтийн соёл-спорт=== Орон нутгийн ард иргэдэд биеийн тамир хийх талбайг нээж өгдөг, хөгжмийн наадам, соёлын үзэсгэлэн, олон нийтийн лекц зэргийг явуулдаг. 7hs5avcalct7np6ou09hh5j944laxtp 0 147948 866024 2026-08-13T13:59:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Румыны тойргийн жагсаалт]] to [[Румыны тойргууд]] 866024 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Румыны тойргууд]] rjg8ne4zdytx9n4fd2hyvxlydk11xdi 0 147949 866029 2026-08-13T22:16:04Z Koldobin 106481 Генетикийн мэдээлэл сэдвээр шинэ өгүүлэл үүсгэж, эх сурвалж болон эшлэл нэмэв. 866029 wikitext text/x-wiki [[File:DNA RNA structure (1).png|thumb|upright=1.1|Нуклейн хүчлийн анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч болон дөрөвдөгч бүтцийн жишээ.]] '''Генетикийн мэдээлэл''' (англи: ''genetic information'') гэдэг нь организмын бүтэц, үйл ажиллагаа, хөгжил, нөхөн үржихүй болон удамшлын шинжийг тодорхойлоход оролцдог, [[нуклейн хүчил|нуклейн хүчлийн]] молекулд хадгалагдсан биологийн мэдээллийг хэлнэ. Эсийн организмд энэхүү мэдээллийн үндсэн тээгч нь [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] бөгөөд мэдээлэл нь ДНХ-ийн нуклеотидын дарааллаар кодлогддог.<ref>{{Cite web |title=Deoxyribonucleic Acid (DNA) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Deoxyribonucleic-Acid-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Генетикийн мэдээллийн тодорхой хэсгүүд нь [[ген]] үүсгэдэг. Ген нь уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ молекул үүсэхэд шаардлагатай мэдээллийг агуулж болох бөгөөд генийн зохицуулагч болон кодлогддоггүй бусад ДНХ-ийн дараалал нь генийн илэрхийлэл болон геномын бусад үйл ажиллагааг зохицуулахад оролцдог.<ref>{{Cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Организм буюу эсэд агуулагдах нийт генетикийн материалын цогцыг [[геном]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=Genome |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genome |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эукариот организмын цөмийн ДНХ нь гистон болон бусад уурагтай нэгдэн [[хроматин]] үүсгэдэг бөгөөд хроматин нь [[хромосом]] хэлбэрээр зохион байгуулагдана. == Молекулын үндэс == [[File:RNA chemical structure.GIF|thumb|РНХ-ийн химийн бүтцийн хэсэг. Зурагт нуклейн хүчлийн 5′-ээс 3′ чиглэлийг харуулжээ.]] ДНХ нь хоорондоо холбогдсон хоёр полинуклеотид гинжээс тогтоно. Нуклеотид бүр азотлог суурь, сахар болон фосфатын бүлгээс бүрддэг. ДНХ-д [[аденин]] (A), [[цитозин]] (C), [[гуанин]] (G), [[тимин]] (T) гэсэн дөрвөн үндсэн азотлог суурь байдаг.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эдгээр нуклеотидын дараалал нь ДНХ-д агуулагдах генетикийн мэдээллийг тодорхойлдог. Нуклейн хүчлийн дарааллыг уламжлалаар 5′ төгсгөлөөс 3′ төгсгөл рүү бичдэг.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=The Structure and Function of DNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26821/ |language=en}}</ref> Жишээлбэл: :5′–AAGCTGACCT–3′ гэсэн ДНХ-ийн дарааллын нуклеотидуудын байрлал өөрчлөгдвөл тухайн хэсэгт агуулагдах генетикийн мэдээлэл өөрчлөгдөж болно. [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] нь мөн нуклеотидын дарааллаар мэдээлэл агуулдаг боловч ДНХ-д байдаг тимины оронд [[урацил]] (U) агуулах онцлогтой.<ref>{{Cite web |title=RNA (Ribonucleic Acid) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/RNA-Ribonucleic-Acid |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> [[File:RNA-codons.svg|thumb|upright=0.75|Мэдээлэгч РНХ-ийн хэсэг дэх кодонууд. Кодон бүр гурван нуклеотидоос тогтоно.]] Генетикийн мэдээлэл нь зөвхөн уураг кодлогч дарааллаар хязгаарлагдахгүй. Геномд уураг кодлодог генээс гадна үйл ажиллагаатай РНХ кодлодог ген, генийн зохицуулагч дараалал, интрон болон бусад олон төрлийн кодлогддоггүй ДНХ-ийн дараалал байдаг.<ref>{{Cite web |title=Non-Coding DNA |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Non-Coding-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Генетикийн мэдээллийн хадгалалт ба дамжуулалт == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ [[ДНХ-ийн хуулбарлалт|хуулбарлагдана]]. Энэ үйл явцын үед эх ДНХ-ийн гинж бүр шинэ гинж үүсэх хэв болж, генетикийн мэдээллийг шинэ ДНХ молекулуудад дамжуулдаг.<ref>{{Cite web |title=DNA Replication |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Replication |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Ингэснээр эс хуваагдсаны дараа үүссэн охин эсүүд эх эсийн генетикийн мэдээллийг хүлээн авах боломжтой болдог. Бэлгийн үржилтэй организмд генетикийн мэдээлэл эцэг, эхээс үр төлд хромосомоор дамжин удамшина. Үр төл нь эцэг болон эхээс ирсэн генетикийн материалын хослолыг агуулдаг. [[Мейоз]]ын үед хромосомуудын бие даан хуваарилагдах болон [[генетикийн рекомбинаци]] явагдах нь үр төлд генетикийн шинэ хослол үүсэхэд нөлөөлдөг.<ref>{{Cite web |title=Meiosis |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Meiosis |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Генийн илэрхийлэл == [[File:Kooditabel.png|thumb|upright=0.9|Генетикийн кодыг кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь нуклеотид болон харгалзах амин хүчлээр дүрсэлсэн хүснэгт.]] ДНХ-д хадгалагдсан генетикийн мэдээллийг эс ашиглах үйл явцын нэг үндсэн хэлбэрийг [[генийн илэрхийлэл]] гэнэ. Уураг кодлодог генийн хувьд ДНХ-д хадгалагдсан мэдээлэл эхлээд [[транскрипци]]йн явцад РНХ молекулд хуулбарлагдаж, дараа нь [[трансляци]]йн үед мэдээлэгч РНХ-ийн дарааллын дагуу уураг нийлэгжинэ.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=From DNA to RNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26887/ |language=en}}</ref> Молекул биологийн мэдээллийн үндсэн урсгалыг ихэвчлэн: :'''ДНХ → РНХ → уураг''' гэж дүрсэлдэг. Энэ зарчмыг [[молекул биологийн төв догма]]тай холбон тайлбарладаг.<ref>{{Cite web |title=Central Dogma |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Central-Dogma |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Трансляцийн үед мэдээлэгч РНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжээр буюу [[кодон]]оор уншдаг. Кодон бүр тодорхой амин хүчилтэй эсвэл уургийн нийлэгжилтийг эхлүүлэх, зогсоох дохиотой харгалздаг.<ref>{{Cite web |title=Codon |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Codon |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Кодон болон амин хүчлийн хоорондын харгалзааг [[генетикийн код]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=The Genetic Code |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/15-1-the-genetic-code |publisher=OpenStax |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> '''Генетикийн мэдээлэл''' болон '''генетикийн код''' нь ижил ойлголт биш. Генетикийн мэдээлэл гэдэг нь нуклейн хүчлийн дараалалд хадгалагдсан биологийн мэдээллийг өргөн утгаар хэлдэг бол генетикийн код нь нуклеотидын гурвал буюу кодоныг амин хүчилтэй харгалзуулах дүрмийн тогтолцоо юм. == Генетикийн мэдээллийн өөрчлөлт == ДНХ-ийн нуклеотидын дараалалд гарах өөрчлөлтийг [[мутаци]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=Mutation |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mutation |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Мутаци нь нэг нуклеотидын өөрчлөлтөөс эхлээд ДНХ-ийн томоохон хэсэг устах, нэмэгдэх, хувилагдах эсвэл дахин зохион байгуулагдах зэрэг олон хэлбэртэй байж болно. Мутацийн биологийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн төрөл болон геномын аль хэсэгт үүссэнээс хамаарна.<ref>{{Cite web |title=Genetic Variation |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Variation |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Зарим өөрчлөлт организмд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй байхад зарим нь уургийн бүтэц, үйл ажиллагаа эсвэл генийн илэрхийлэлд нөлөөлж болно. Удамших боломжтой генетикийн өөрчлөлт болон рекомбинаци нь популяци дахь [[генетикийн олон янз байдал|генетикийн олон янз байдлын]] чухал эх үүсвэр бөгөөд [[эволюци]] явагдах үндсэн нөхцөлүүдийн нэг болдог.<ref>{{Cite book |last=Urry |first=Lisa A. |author2=Cain, Michael L. |author3=Wasserman, Steven A. |author4=Minorsky, Peter V. |author5=Orr, Rebecca B. |title=Campbell Biology |edition=12 |publisher=Pearson |year=2020 |language=en}}</ref> == Генетикийн мэдээллийг тодорхойлох == [[File:DNA sequence.svg|thumb|ДНХ-ийн дараалал тогтоох автомат төхөөрөмжөөс гарсан электрофореграммын жишээ. Өнгөт оргилууд нь ДНХ-ийн нуклеотидуудыг илэрхийлнэ.]] ДНХ молекул дахь нуклеотидуудын дарааллыг тодорхойлох үйл явцыг [[ДНХ дараалал тогтоох]] буюу ДНХ-ийн секвенсинг гэнэ.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн дарааллыг тодорхойлсноор генүүд, зохицуулагч хэсгүүд, генетикийн хувилбарууд болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судлах боломжтой. === Тоон дүрслэл === [[File:AMY1gene.png|thumb|upright=1.2|Генетикийн дарааллыг компьютерт тоон хэлбэрээр дүрсэлсэн жишээ.]] Нуклейн хүчлийн дарааллыг тодорхойлсны дараа түүнийг компьютерийн системд тоон өгөгдөл хэлбэрээр хадгалж болно. ДНХ-ийн дарааллыг ихэвчлэн A, C, G, T үсгийн дарааллаар дүрсэлдэг. Орчин үеийн [[геномик]] болон [[биоинформатик]]ийн судалгаанд ийм дарааллын мэдээллийг компьютерийн аргаар боловсруулан шинжилдэг.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эдгээр аргыг генүүдийг тодорхойлох, геномын дарааллуудыг харьцуулах, генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэх, организмын гарал үүсэл болон хувьслын холбоог судлах зэрэгт ашигладаг. == Мөн үзэх == * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Ген]] * [[Геном]] * [[Хромосом]] * [[Нуклейн хүчлийн дараалал]] * [[Генетикийн код]] * [[Генийн илэрхийлэл]] * [[ДНХ-ийн хуулбарлалт]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Мутаци]] * [[Генетик]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] 2t8f1n2x64t2dqrum7efmgt6j7x5zfm 866030 866029 2026-08-13T22:16:42Z Koldobin 106481 866030 wikitext text/x-wiki [[File:DNA RNA structure (1).png|thumb|upright=1.1|Нуклейн хүчлийн анхдагч, хоёрдогч, гуравдагч болон дөрөвдөгч бүтцийн жишээ.]] '''Генетикийн мэдээлэл''' (англи: ''genetic information'') гэдэг нь организмын бүтэц, үйл ажиллагаа, хөгжил, нөхөн үржихүй болон удамшлын шинжийг тодорхойлоход оролцдог, [[нуклейн хүчил|нуклейн хүчлийн]] молекулд хадгалагдсан биологийн мэдээллийг хэлнэ. Эсийн организмд энэхүү мэдээллийн үндсэн тээгч нь [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] бөгөөд мэдээлэл нь ДНХ-ийн нуклеотидын дарааллаар кодлогддог.<ref>{{Cite web |title=Deoxyribonucleic Acid (DNA) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Deoxyribonucleic-Acid-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Генетикийн мэдээллийн тодорхой хэсгүүд нь [[ген]] үүсгэдэг. Ген нь уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ молекул үүсэхэд шаардлагатай мэдээллийг агуулж болох бөгөөд генийн зохицуулагч болон кодлогддоггүй бусад ДНХ-ийн дараалал нь генийн илэрхийлэл болон геномын бусад үйл ажиллагааг зохицуулахад оролцдог.<ref>{{Cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Организм буюу эсэд агуулагдах нийт генетикийн материалын цогцыг [[геном]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=Genome |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genome |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эукариот организмын цөмийн ДНХ нь гистон болон бусад уурагтай нэгдэн [[хроматин]] үүсгэдэг бөгөөд хроматин нь [[хромосом]] хэлбэрээр зохион байгуулагдана. == Молекулын үндэс == [[File:RNA chemical structure.GIF|thumb|РНХ-ийн химийн бүтцийн хэсэг. Зурагт нуклейн хүчлийн 5′-ээс 3′ чиглэлийг харуулжээ.]] ДНХ нь хоорондоо холбогдсон хоёр полинуклеотид гинжээс тогтоно. Нуклеотид бүр азотлог суурь, сахар болон фосфатын бүлгээс бүрддэг. ДНХ-д [[аденин]] (A), [[цитозин]] (C), [[гуанин]] (G), [[тимин]] (T) гэсэн дөрвөн үндсэн азотлог суурь байдаг.<ref>{{Cite web |title=Nucleotide |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Nucleotide |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эдгээр нуклеотидын дараалал нь ДНХ-д агуулагдах генетикийн мэдээллийг тодорхойлдог. Нуклейн хүчлийн дарааллыг уламжлалаар 5′ төгсгөлөөс 3′ төгсгөл рүү бичдэг.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=The Structure and Function of DNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26821/ |language=en}}</ref> Жишээлбэл: :5′–AAGCTGACCT–3′ гэсэн ДНХ-ийн дарааллын нуклеотидуудын байрлал өөрчлөгдвөл тухайн хэсэгт агуулагдах генетикийн мэдээлэл өөрчлөгдөж болно. [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] нь мөн нуклеотидын дарааллаар мэдээлэл агуулдаг боловч ДНХ-д байдаг тимины оронд [[урацил]] (U) агуулах онцлогтой.<ref>{{Cite web |title=RNA (Ribonucleic Acid) |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/RNA-Ribonucleic-Acid |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> [[File:RNA-codons.svg|thumb|upright=0.75|Мэдээлэгч РНХ-ийн хэсэг дэх кодонууд. Кодон бүр гурван нуклеотидоос тогтоно.]] Генетикийн мэдээлэл нь зөвхөн уураг кодлогч дарааллаар хязгаарлагдахгүй. Геномд уураг кодлодог генээс гадна үйл ажиллагаатай РНХ кодлодог ген, генийн зохицуулагч дараалал, интрон болон бусад олон төрлийн кодлогддоггүй ДНХ-ийн дараалал байдаг.<ref>{{Cite web |title=Non-Coding DNA |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Non-Coding-DNA |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Генетикийн мэдээллийн хадгалалт ба дамжуулалт == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ [[ДНХ-ийн хуулбарлалт|хуулбарлагдана]]. Энэ үйл явцын үед эх ДНХ-ийн гинж бүр шинэ гинж үүсэх хэв болж, генетикийн мэдээллийг шинэ ДНХ молекулуудад дамжуулдаг.<ref>{{Cite web |title=DNA Replication |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Replication |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Ингэснээр эс хуваагдсаны дараа үүссэн охин эсүүд эх эсийн генетикийн мэдээллийг хүлээн авах боломжтой болдог. Бэлгийн үржилтэй организмд генетикийн мэдээлэл эцэг, эхээс үр төлд хромосомоор дамжин удамшина. Үр төл нь эцэг болон эхээс ирсэн генетикийн материалын хослолыг агуулдаг. [[Мейоз]]ын үед хромосомуудын бие даан хуваарилагдах болон [[генетикийн рекомбинаци]] явагдах нь үр төлд генетикийн шинэ хослол үүсэхэд нөлөөлдөг.<ref>{{Cite web |title=Meiosis |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Meiosis |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> == Генийн илэрхийлэл == [[File:Kooditabel.png|thumb|upright=0.9|Генетикийн кодыг кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь нуклеотид болон харгалзах амин хүчлээр дүрсэлсэн хүснэгт.]] ДНХ-д хадгалагдсан генетикийн мэдээллийг эс ашиглах үйл явцын нэг үндсэн хэлбэрийг [[генийн илэрхийлэл]] гэнэ. Уураг кодлодог генийн хувьд ДНХ-д хадгалагдсан мэдээлэл эхлээд [[транскрипци]]йн явцад РНХ молекулд хуулбарлагдаж, дараа нь [[трансляци]]йн үед мэдээлэгч РНХ-ийн дарааллын дагуу уураг нийлэгжинэ.<ref>{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |author2=Johnson, Alexander |author3=Lewis, Julian |author4=Raff, Martin |author5=Roberts, Keith |author6=Walter, Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |chapter=From DNA to RNA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26887/ |language=en}}</ref> Молекул биологийн мэдээллийн үндсэн урсгалыг ихэвчлэн: :'''ДНХ → РНХ → уураг''' гэж дүрсэлдэг. Энэ зарчмыг [[молекул биологийн төв догма]]тай холбон тайлбарладаг.<ref>{{Cite web |title=Central Dogma |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Central-Dogma |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Трансляцийн үед мэдээлэгч РНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжээр буюу [[кодон]]оор уншдаг. Кодон бүр тодорхой амин хүчилтэй эсвэл уургийн нийлэгжилтийг эхлүүлэх, зогсоох дохиотой харгалздаг.<ref>{{Cite web |title=Codon |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Codon |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Кодон болон амин хүчлийн хоорондын харгалзааг [[генетикийн код]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=The Genetic Code |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/15-1-the-genetic-code |publisher=OpenStax |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> '''Генетикийн мэдээлэл''' болон '''генетикийн код''' нь ижил ойлголт биш. Генетикийн мэдээлэл гэдэг нь нуклейн хүчлийн дараалалд хадгалагдсан биологийн мэдээллийг өргөн утгаар хэлдэг бол генетикийн код нь нуклеотидын гурвал буюу кодоныг амин хүчилтэй харгалзуулах дүрмийн тогтолцоо юм. == Генетикийн мэдээллийн өөрчлөлт == ДНХ-ийн нуклеотидын дараалалд гарах өөрчлөлтийг [[мутаци]] гэнэ.<ref>{{Cite web |title=Mutation |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mutation |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Мутаци нь нэг нуклеотидын өөрчлөлтөөс эхлээд ДНХ-ийн томоохон хэсэг устах, нэмэгдэх, хувилагдах эсвэл дахин зохион байгуулагдах зэрэг олон хэлбэртэй байж болно. Мутацийн биологийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн төрөл болон геномын аль хэсэгт үүссэнээс хамаарна.<ref>{{Cite web |title=Genetic Variation |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Variation |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Зарим өөрчлөлт организмд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй байхад зарим нь уургийн бүтэц, үйл ажиллагаа эсвэл генийн илэрхийлэлд нөлөөлж болно. Удамших боломжтой генетикийн өөрчлөлт болон рекомбинаци нь популяци дахь [[генетикийн олон янз байдал|генетикийн олон янз байдлын]] чухал эх үүсвэр бөгөөд [[эволюци]] явагдах үндсэн нөхцөлүүдийн нэг болдог.<ref>{{Cite book |last=Urry |first=Lisa A. |author2=Cain, Michael L. |author3=Wasserman, Steven A. |author4=Minorsky, Peter V. |author5=Orr, Rebecca B. |title=Campbell Biology |edition=12 |publisher=Pearson |year=2020 |language=en}}</ref> == Генетикийн мэдээллийг тодорхойлох == [[File:DNA sequence.svg|thumb|ДНХ-ийн дараалал тогтоох автомат төхөөрөмжөөс гарсан электрофореграммын жишээ. Өнгөт оргилууд нь ДНХ-ийн нуклеотидуудыг илэрхийлнэ.]] ДНХ молекул дахь нуклеотидуудын дарааллыг тодорхойлох үйл явцыг [[ДНХ дараалал тогтоох]] буюу ДНХ-ийн секвенсинг гэнэ.<ref>{{Cite web |title=DNA Sequencing |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/DNA-Sequencing |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> ДНХ-ийн дарааллыг тодорхойлсноор генүүд, зохицуулагч хэсгүүд, генетикийн хувилбарууд болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судлах боломжтой. === Тоон дүрслэл === [[File:AMY1gene.png|thumb|upright=1.2|Генетикийн дарааллыг компьютерт тоон хэлбэрээр дүрсэлсэн жишээ.]] Нуклейн хүчлийн дарааллыг тодорхойлсны дараа түүнийг компьютерийн системд тоон өгөгдөл хэлбэрээр хадгалж болно. ДНХ-ийн дарааллыг ихэвчлэн A, C, G, T үсгийн дарааллаар дүрсэлдэг. Орчин үеийн [[геномик]] болон [[биоинформатик]]ийн судалгаанд ийм дарааллын мэдээллийг компьютерийн аргаар боловсруулан шинжилдэг.<ref>{{Cite web |title=Bioinformatics |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics |publisher=National Human Genome Research Institute |language=en |access-date=2026-08-14}}</ref> Эдгээр аргыг генүүдийг тодорхойлох, геномын дарааллуудыг харьцуулах, генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэх, организмын гарал үүсэл болон хувьслын холбоог судлах зэрэгт ашигладаг. == Мөн үзэх == * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Ген]] * [[Геном]] * [[Хромосом]] * [[Нуклейн хүчлийн дараалал]] * [[Генетикийн код]] * [[Генийн илэрхийлэл]] * [[ДНХ-ийн хуулбарлалт]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Мутаци]] * [[Генетик]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] 80qkci9jx4qe2qdzx6p2k33bakahf9e 866031 866030 2026-08-13T22:28:09Z Koldobin 106481 Англи Википедиагийн адилаар Нуклейн хүчлийн дараалал өгүүлэл рүү чиглүүлэв. 866031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нуклейн хүчлийн дараалал]] hutl05miu7fzcp5dimf2kwk7rgjrhw9 0 147950 866083 2026-08-14T02:01:58Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Эш-сюр-Альзетт бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хилийн бүсийн гол төв хот юм. Энэхүү хот нь Альзетте голын хөндийд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ тус хот нь Люксембургийн бахархал болсон гангийн үйлдвэ..." 866083 wikitext text/x-wiki Эш-сюр-Альзетт бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хилийн бүсийн гол төв хот юм. Энэхүү хот нь Альзетте голын хөндийд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ тус хот нь Люксембургийн бахархал болсон гангийн үйлдвэрлэл болон уул уурхайн томоохон түшиц газар байсан бөгөөд аж үйлдвэрийн хувьсгал болон ХХ зууны дунд үед их гүнт улсын эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулсан билээ. Уламжлалт аж үйлдвэр шинэчлэгдсэнийг дагаад өдгөө Эш хот нь соёл, технологи, боловсролын эрч хүчтэй орчин үеийн төв болон амжилттай өөрчлөгдсөн байна. Алдартай Люксембургийн их сургуулийн үндсэн кампус (Бельвалийн кампус), шинжлэх ухааны парк болон улсын чанартай олон тооны эрдэм шинжилгээний байгууллагууд энд байрладаг. Үүнээс гадна тус хот нь "Европын соёлын нийслэл"-ээр тодорч байсан бөгөөд хуучин гангийн үйлдвэрийн туурийг хотын орчин үеийн бэлгэдэл болгон өөрчилсөн амжилттай туршлагаараа Европын аж үйлдвэрийн соёлын өвийг хамгаалах болон хот шинэчлэлтийн шилдэг үлгэр жишээ болж байна. dhmo4vd48hzelp8n02rdumruibktymt 866099 866083 2026-08-14T02:11:40Z Lemonaka 79894 866099 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|$N=Unreferenced |date=Наймдугаар сар 2026}} '''Эш-сюр-Альзетт''' бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хилийн бүсийн гол төв хот юм. Энэхүү хот нь Альзетте голын хөндийд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ тус хот нь Люксембургийн бахархал болсон гангийн үйлдвэрлэл болон уул уурхайн томоохон түшиц газар байсан бөгөөд аж үйлдвэрийн хувьсгал болон ХХ зууны дунд үед их гүнт улсын эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулсан билээ. Уламжлалт аж үйлдвэр шинэчлэгдсэнийг дагаад өдгөө Эш хот нь соёл, технологи, боловсролын эрч хүчтэй орчин үеийн төв болон амжилттай өөрчлөгдсөн байна. Алдартай Люксембургийн их сургуулийн үндсэн кампус (Бельвалийн кампус), шинжлэх ухааны парк болон улсын чанартай олон тооны эрдэм шинжилгээний байгууллагууд энд байрладаг. Үүнээс гадна тус хот нь "Европын соёлын нийслэл"-ээр тодорч байсан бөгөөд хуучин гангийн үйлдвэрийн туурийг хотын орчин үеийн бэлгэдэл болгон өөрчилсөн амжилттай туршлагаараа Европын аж үйлдвэрийн соёлын өвийг хамгаалах болон хот шинэчлэлтийн шилдэг үлгэр жишээ болж байна. quxvu1pvshfpctcv3bovhemmriz0et8 866136 866099 2026-08-14T08:27:15Z Zorigt 49 866136 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|$N=Unreferenced |date=Наймдугаар сар 2026}} '''Эш-сюр-Альзетт''' ({{langx|fr|Esch-sur-Alzette}}, {{langx|lb|Esch-Uelzecht}}, {{langx|de|Esch an der Alzette}} буюу ''Esch an der Alzig'') бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хилийн бүсийн гол төв хот юм. Энэхүү хот нь Альзетте голын хөндийд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ тус хот нь Люксембургийн бахархал болсон гангийн үйлдвэрлэл болон уул уурхайн томоохон түшиц газар байсан бөгөөд аж үйлдвэрийн хувьсгал болон ХХ зууны дунд үед их гүнт улсын эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулсан билээ. Уламжлалт аж үйлдвэр шинэчлэгдсэнийг дагаад өдгөө Эш хот нь соёл, технологи, боловсролын эрч хүчтэй орчин үеийн төв болон амжилттай өөрчлөгдсөн байна. Алдартай Люксембургийн их сургуулийн үндсэн кампус (Бельвалийн кампус), шинжлэх ухааны парк болон улсын чанартай олон тооны эрдэм шинжилгээний байгууллагууд энд байрладаг. Үүнээс гадна тус хот нь "Европын соёлын нийслэл"-ээр тодорч байсан бөгөөд хуучин гангийн үйлдвэрийн туурийг хотын орчин үеийн бэлгэдэл болгон өөрчилсөн амжилттай туршлагаараа Европын аж үйлдвэрийн соёлын өвийг хамгаалах болон хот шинэчлэлтийн шилдэг үлгэр жишээ болж байна. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] 6xbeoiybn325aycutwn1c58exvx6izk 0 147951 866094 2026-08-14T02:05:13Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Дифферданж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын гурав дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд оршдог. Түүхэндээ Люксембургийн хүнд үйлдвэрлэлийн томоохон түшиц газар байсан энэхүү хот нь өөрийн хүчирхэг гангийн үйлдвэрлэлэ..." 866094 wikitext text/x-wiki Дифферданж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын гурав дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд оршдог. Түүхэндээ Люксембургийн хүнд үйлдвэрлэлийн томоохон түшиц газар байсан энэхүү хот нь өөрийн хүчирхэг гангийн үйлдвэрлэлээрээ аж үйлдвэрийн хувьсгал болон ХХ зууны улс орны хөгжилд асар их түүхэн ач холбогдолтой байсан юм. Дэлхийн аж үйлдвэрийн бүтэц өөрчлөгдсөнийг дагаад Дифферданж хот нь сүүлийн жилүүдэд эдийн засгаа олон тулгуурт хэлбэрт шилжүүлж, өндөр технологи, бүтээлч салбар болон орчин үеийн үйлчилгээний салбарыг амжилттай хөгжүүлж байна. Үүний зэрэгцээ Дифферданж нь хотын ногоон байгууламж, байгаль орчинд онцгой анхаардаг бөгөөд эргэн тойрондоо өтгөн ой мод, байгалийн дархан цаазат газраар хүрээлэгдсэн байдаг. Тус хотод Майами их сургуулийн Долибуа дахь Европын төв зэрэг олон улсын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагууд, соёл, спортын олон тооны эрч хүчтэй байгууламжууд байрладаг бөгөөд энэ нь түүнийг аж үйлдвэрийн түүхэн өв болон орчин үеийн инновацын эрч хүчийг нэгтгэсэн Люксембургийн өмнөд бүсийн жишиг хот болгож байна. dd7j4iv3la7ctx9athbhtpmfssca4yh 866139 866094 2026-08-14T08:32:56Z Zorigt 49 866139 wikitext text/x-wiki '''Дифферданж''' ({{langx|fr|Differdange}}, {{langx|lb|Déifferdeng}} буюу {{lang|lb|Déifferdang}}, {{langx|de|Differdingen}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] гурав дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд оршдог. Түүхэндээ Люксембургийн хүнд үйлдвэрлэлийн томоохон түшиц газар байсан энэхүү хот нь өөрийн хүчирхэг гангийн үйлдвэрлэлээрээ аж үйлдвэрийн хувьсгал болон ХХ зууны улс орны хөгжилд асар их түүхэн ач холбогдолтой байсан юм. Дэлхийн аж үйлдвэрийн бүтэц өөрчлөгдсөнийг дагаад Дифферданж хот нь сүүлийн жилүүдэд эдийн засгаа олон тулгуурт хэлбэрт шилжүүлж, өндөр технологи, бүтээлч салбар болон орчин үеийн үйлчилгээний салбарыг амжилттай хөгжүүлж байна. Үүний зэрэгцээ Дифферданж нь хотын ногоон байгууламж, байгаль орчинд онцгой анхаардаг бөгөөд эргэн тойрондоо өтгөн ой мод, байгалийн дархан цаазат газраар хүрээлэгдсэн байдаг. Тус хотод Майами их сургуулийн Долибуа дахь Европын төв зэрэг олон улсын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагууд, соёл, спортын олон тооны эрч хүчтэй байгууламжууд байрладаг бөгөөд энэ нь түүнийг аж үйлдвэрийн түүхэн өв болон орчин үеийн инновацын эрч хүчийг нэгтгэсэн Люксембургийн өмнөд бүсийн жишиг хот болгож байна. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] j8arp2tlr7ltmmy180o4qa6v4qagvip 0 147952 866095 2026-08-14T02:07:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Дюделанж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ уул уурхай болон гангийн үйлдвэрлэлээр цэцэглэн хөгжиж байсан уламжлалт хүнд үйлдвэрийн хот бол..." 866095 wikitext text/x-wiki Дюделанж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ уул уурхай болон гангийн үйлдвэрлэлээр цэцэглэн хөгжиж байсан уламжлалт хүнд үйлдвэрийн хот болох Дюделанж нь аж үйлдвэрийн шинэчлэлийн дараа өдгөө Люксембургийн өмнөд бүсийн соёл, урлаг, олон соёлт байдлын алдартай төв болон амжилттай хөгжиж чаджээ. Тус хот нь олон улсын жазз хөгжмийн наадам, орчин үеийн урлагийн үзэсгэлэн болон соёлын төрөл бүрийн арга хэмжээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдгаараа улс орондоо алдаршсан юм. Үүнээс гадна Люксембургийн улсын чанартай чухал телевиз болон радиогийн цамхаг энд байрладаг байна. Дюделанж нь оршин суугчдын орчин үеийн ахуйн үйлчилгээний байгууламж, спортын хөгжлийн арвин уламжлалтай төдийгүй хуучин аж үйлдвэрийн хаягдал газар болон уурхайн тууриудыг өвөрмөц эко цэцэрлэгт хүрээлэн, аж үйлдвэрийн соёлын аялал жуулчлалын бүс болгон амжилттай өөрчилсөн нь Европын хотуудын ногоон эко шинэчлэлийн шилдэг үлгэр жишээ болж байна. ipiaymd084cb74gifj7wdf8xvmb8897 866138 866095 2026-08-14T08:30:53Z Zorigt 49 866138 wikitext text/x-wiki '''Дюделанж''' ({{langx|fr|Dudelange}}, {{langx|lb|Diddeleng}}, {{langx|de|Düdelingen}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд, Франц улсын хилтэй залгаа оршдог. Түүхэндээ уул уурхай болон гангийн үйлдвэрлэлээр цэцэглэн хөгжиж байсан уламжлалт хүнд үйлдвэрийн хот болох Дюделанж нь аж үйлдвэрийн шинэчлэлийн дараа өдгөө Люксембургийн өмнөд бүсийн соёл, урлаг, олон соёлт байдлын алдартай төв болон амжилттай хөгжиж чаджээ. Тус хот нь олон улсын жазз хөгжмийн наадам, орчин үеийн урлагийн үзэсгэлэн болон соёлын төрөл бүрийн арга хэмжээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдгаараа улс орондоо алдаршсан юм. Үүнээс гадна Люксембургийн улсын чанартай чухал телевиз болон радиогийн цамхаг энд байрладаг. Дюделанж нь оршин суугчдын орчин үеийн ахуйн үйлчилгээний байгууламж, спортын хөгжлийн арвин уламжлалтай төдийгүй хуучин аж үйлдвэрийн хаягдал газар болон уурхайн тууриудыг өвөрмөц эко цэцэрлэгт хүрээлэн, аж үйлдвэрийн соёлын аялал жуулчлалын бүс болгон амжилттай өөрчилсөн нь Европын хотуудын ногоон эко шинэчлэлийн шилдэг үлгэр жишээ болж байна. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] 5e6e14kwm3li2ou0t8e2bmevx2dxs0h 0 147953 866098 2026-08-14T02:10:12Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Петанж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал хот бөгөөд коммуна юм. Энэхүү хот нь Люксембург, Бельги, Франц гэсэн гурван улсын хилийн уулзвар дээр байрладаг газар зүйн нэн өвөрмөц байршилтай. Түүхэндээ Пе..." 866098 wikitext text/x-wiki Петанж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал хот бөгөөд коммуна юм. Энэхүү хот нь Люксембург, Бельги, Франц гэсэн гурван улсын хилийн уулзвар дээр байрладаг газар зүйн нэн өвөрмөц байршилтай. Түүхэндээ Петанж нь Люксембургийн уул уурхай, гангийн хүнд үйлдвэрлэлийн чухал төв болон төмөр замын тээврийн гол зангилаа байсан бөгөөд их гүнт улсын аж үйлдвэрийн шинэчлэлд бат бөх суурийг тавьж өгсөн юм. Уламжлалт хүнд үйлдвэрүүд хаагдсаныг дагаад өдгөө Петанж хот нь орчин үеийн худалдаа, логистик болон үйлчилгээний салбарын төв болон амжилттай өөрчлөгдсөн байна. Үүний зэрэгцээ тус хот нь аж үйлдвэрийн соёлын арвин өвөөрөө алдартай бөгөөд "Миннетт парк" аж үйлдвэрийн археологийн музей болон түүхэн хуучны уурын тэрэгний аяллын шугам энд байрладаг. Түүнчлэн Петанж нь оршин суугчдын ахуйн үйлчилгээ, спортын иж бүрэн байгууламжтай төдийгүй үндэстэн дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны ачаар их гүнт улсын хамгийн эрч хүчтэй, нээлттэй хилийн боомт хотуудын нэг болжээ. rvsqmtxz0wdrax604amo8qmeb7ngkld 866137 866098 2026-08-14T08:28:54Z Zorigt 49 866137 wikitext text/x-wiki '''Петанж''' ({{langx|fr|Pétange}}; {{langx|lb|Péiteng}}, {{langx|de|Petingen}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал хот бөгөөд коммун юм. Энэхүү хот нь Люксембург, Бельги, Франц гэсэн гурван улсын хилийн уулзвар дээр байрладаг газар зүйн нэн өвөрмөц байршилтай. Түүхэндээ Петанж нь Люксембургийн уул уурхай, гангийн хүнд үйлдвэрлэлийн чухал төв болон төмөр замын тээврийн гол зангилаа байсан бөгөөд их гүнт улсын аж үйлдвэрийн шинэчлэлд бат бөх суурийг тавьж өгсөн юм. Уламжлалт хүнд үйлдвэрүүд хаагдсаныг дагаад өдгөө Петанж хот нь орчин үеийн худалдаа, логистик болон үйлчилгээний салбарын төв болон амжилттай өөрчлөгдсөн байна. Үүний зэрэгцээ тус хот нь аж үйлдвэрийн соёлын арвин өвөөрөө алдартай бөгөөд "Миннетт парк" аж үйлдвэрийн археологийн музей болон түүхэн хуучны уурын тэрэгний аяллын шугам энд байрладаг. Түүнчлэн Петанж нь оршин суугчдын ахуйн үйлчилгээ, спортын иж бүрэн байгууламжтай төдийгүй үндэстэн дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны ачаар их гүнт улсын хамгийн эрч хүчтэй, нээлттэй хилийн боомт хотуудын нэг болжээ. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] 00n1s3hvytiftktjbt0j8u93px28ky2 0 147954 866100 2026-08-14T02:13:03Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Санем бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал коммуна юм. Тус коммуна нь Санем, Бельваль, Билем зэрэг хэд хэдэн үндсэн суурин газруудаас бүрддэг. Түүхэндээ Санем нь ХХ зууны их гүнт улсын гангийн үйлдвэрлэли..." 866100 wikitext text/x-wiki Санем бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал коммуна юм. Тус коммуна нь Санем, Бельваль, Билем зэрэг хэд хэдэн үндсэн суурин газруудаас бүрддэг. Түүхэндээ Санем нь ХХ зууны их гүнт улсын гангийн үйлдвэрлэлийн цэцэглэлтийн үед чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан юм. Сүүлийн жилүүдэд тус коммуна эрч хүчтэй шинэчлэлт хийсэн бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрт байрлах Бельваль бүс нь Люксембургийн улсын чанартай шинжлэх ухаан, судалгаа, соёлын инновацын төв болон хөгжсөн байна. Энд Люксембургийн их сургуулийн ихэнх салбар сургуулиуд болон өндөр технологийн олон компаниуд байрладаг. Үүний зэрэгцээ Санемд XIII зуунд байгуулагдсан түүхт Санемын цайз (Санем кастл) бүрэн хадгалагдан үлдсэн бөгөөд өдгөө соёлын олон нийтийн байгууламж болон өөрчлөгджээ. Энэхүү коммуна нь дундад зууны үеийн түүх соёлын өвийг XXI зууны орчин үеийн шинжлэх ухаан, технологийн инновацтай төгс хослуулсан бөгөөд Люксембургийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй бүс нутгуудын нэг юм. hvd61ulw5xuj6lafptbw16q91j9vjgy 866135 866100 2026-08-14T08:24:04Z Zorigt 49 866135 wikitext text/x-wiki '''Санем''' ({{langx|fr|Sanem}}, {{langx|lb|Suessem}}, {{langx|de|Sassenheim}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших чухал коммун юм. Тус коммун нь Санем, Бельваль, Билем зэрэг хэд хэдэн үндсэн суурин газраас бүрддэг. Түүхэндээ Санем нь ХХ зууны их гүнт улсын гангийн үйлдвэрлэлийн цэцэглэлтийн үед чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан юм. Сүүлийн жилүүдэд тус коммун эрч хүчтэй шинэчлэлт хийсэн бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрт байрлах Бельваль бүс нь Люксембургийн улсын чанартай шинжлэх ухаан, судалгаа, соёлын инновацын төв болон хөгжсөн байна. Энд Люксембургийн их сургуулийн ихэнх салбар сургуулиуд болон өндөр технологийн олон компаниуд байрладаг. Үүний зэрэгцээ Санемд XIII зуунд байгуулагдсан түүхт Санемын цайз бүрэн хадгалагдан үлдсэн бөгөөд өдгөө соёлын олон нийтийн байгууламж болон өөрчлөгджээ. Энэхүү коммун нь дундад зууны үеийн түүх соёлын өвийг XXI зууны орчин үеийн шинжлэх ухаан, технологийн инновацтай төгс хослуулсан бөгөөд Люксембургийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй бүс нутгуудын нэг юм. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] lg77dha2ed0r6jcttd8cay4dpanza6n 0 147955 866105 2026-08-14T02:23:25Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Эхтернах бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хэсэгт, Эхтернах кантонд, Герман улсын хилтэй залгаа орших түүх, соёлын алдартай хот юм. Энэ нь манай эриний 698 онд Гэгээн Виллибрордын байгуулсан Люксембургийн хамгийн эртний түүхт хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-г..." 866105 wikitext text/x-wiki Эхтернах бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хэсэгт, Эхтернах кантонд, Герман улсын хилтэй залгаа орших түүх, соёлын алдартай хот юм. Энэ нь манай эриний 698 онд Гэгээн Виллибрордын байгуулсан Люксембургийн хамгийн эртний түүхт хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхийн соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн "Эхтернахын бүжгийн жагсаал"-аараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэхүү эртний шашны уламжлал нь жил бүр олон мянган жуулчдыг татдаг. Үүнээс гадна хотод Гэгээн Виллибрордын сүрлэг сүм, эртний Ромын виллагийн туурь болон дундад зууны үеийн хамгаалалтын хэрэм бүрэн хадгалагдан үлдсэн. "Люксембургийн жижиг Швейцарь" хэмээх бүс нутгийн төв болох Эхтернах нь Европын эко болон соёлын аялал жуулчлалын томоохон түшиц газар юм. ixi283yqqybqnp0cuzmdtgt5cjqgj5b 866134 866105 2026-08-14T08:21:13Z Zorigt 49 866134 wikitext text/x-wiki '''Эхтернах''' ({{langx|de|Echternach}}, {{langx|fr|Echternach}}; {{langx|lb|Iechternach}} буюу {{lang|lb|Eechternoach}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] зүүн хэсэгт, Эхтернах кантонд, Герман улсын хилтэй залгаа орших түүх, соёлын алдартай хот юм. Энэ нь нийтийн тооллын 698 онд Гэгээн Виллибрордын байгуулсан Люксембургийн хамгийн эртний түүхт хот юм. Тус хот нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхийн соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн "Эхтернахын бүжгийн жагсаал"-аараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэхүү эртний шашны уламжлал нь жил бүр олон мянган жуулчдыг татдаг. Үүнээс гадна хотод Гэгээн Виллибрордын сүрлэг сүм, эртний Ромын виллагийн туурь болон дундад зууны үеийн хамгаалалтын хэрэм бүрэн хадгалагдан үлдсэн. "Люксембургийн жижиг Швейцар" хэмээх бүс нутгийн төв болох Эхтернах нь Европын эко болон соёлын аялал жуулчлалын томоохон түшиц газар юм. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] 7dg1q6yjc3aczmb56nkif1igaucymt8 0 147956 866106 2026-08-14T02:25:04Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Дикирх бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хойд хэсэгт, Дикирх кантонд, Зауэр голын эрэг дээр орших чухал төв хот юм. Тус хот нь уламжлалт ёсоор Люксембургийн хойд бүсийн шүүх засаглал, цэргийн төв бөгөөд дээд шүүх болон их гүнт улсын цорын ганц цэргийн х..." 866106 wikitext text/x-wiki Дикирх бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хойд хэсэгт, Дикирх кантонд, Зауэр голын эрэг дээр орших чухал төв хот юм. Тус хот нь уламжлалт ёсоор Люксембургийн хойд бүсийн шүүх засаглал, цэргийн төв бөгөөд дээд шүүх болон их гүнт улсын цорын ганц цэргийн хуаран энд байрладаг. Дикирх нь арвин баялаг түүхтэй бөгөөд хотын нэр нь эртний сүмээс (ард түмний сүм гэсэн утгатай) гаралтай. Энэ хот нь Люксембургийн алдартай ижил нэртэй уламжлалт шар айраг (Дикирх шар айраг) үйлдвэрлэлээрээ улс орондоо алдартай. Мөн хотод Люксембургийн Үндэсний цэргийн түүхийн музей байрлах бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Арденны тулааны тухай үнэт үзмэрүүдээрээ дэлхийд танигдсан, Европын орчин үеийн түүхийг судлах чухал соёлын төв юм. rvkbq6xvwyv38g2awxg0gi1sz22phxx 866133 866106 2026-08-14T08:18:56Z Zorigt 49 866133 wikitext text/x-wiki '''Дикирх''' ({{langx|fr|Diekirch}}; {{langx|de|Diekirch}}; {{langx|lb|Dikrech}} буюу {{lang|lb|Dikrich}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] зүүн хойд хэсэгт, Дикирх кантонд, Зауэр голын эрэг дээр орших чухал төв хот юм. Тус хот нь уламжлалт ёсоор Люксембургийн хойд бүсийн шүүх засаглал, цэргийн төв бөгөөд дээд шүүх болон их гүнт улсын цорын ганц цэргийн хуаран энд байрладаг. Дикирх нь арвин баялаг түүхтэй бөгөөд хотын нэр нь эртний сүмээс (ард түмний сүм гэсэн утгатай) гаралтай. Энэ хот нь Люксембургийн алдартай ижил нэртэй уламжлалт шар айраг (Дикирх шар айраг) үйлдвэрлэлээрээ улс орондоо алдартай. Мөн хотод Люксембургийн Үндэсний цэргийн түүхийн музей байрлах бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Арденны тулааны тухай үнэт үзмэрүүдээрээ дэлхийд танигдсан, Европын орчин үеийн түүхийг судлах чухал соёлын төв юм. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] bpnzafrzjdmqojd64skqx3uq13xzpus 0 147957 866107 2026-08-14T02:26:48Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Вианден бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хойд хэсэгт, Вианден кантонд орших түүх, соёлын үзэсгэлэнт хот бөгөөд коммуна юм. Үр гол хотыг дайран өнгөрдөг бөгөөд Герман улстай хиллэдэг. Тус хот нь эгц хадан цохион дээр сүндэрлэх дундад зууны үеийн гайха..." 866107 wikitext text/x-wiki Вианден бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн хойд хэсэгт, Вианден кантонд орших түүх, соёлын үзэсгэлэнт хот бөгөөд коммуна юм. Үр гол хотыг дайран өнгөрдөг бөгөөд Герман улстай хиллэдэг. Тус хот нь эгц хадан цохион дээр сүндэрлэх дундад зууны үеийн гайхамшиг болох Виандений цайзаараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь Европт үлдсэн хамгийн том, хамгийн үзэсгэлэнтэй Роман болон Готик хэв маягийн феодалын цайзуудын нэг юм. Вианден нь дундад зууны үеийн хамгаалалтын хэрэм, цамхаг болон нарийн чулуун гудамжнуудаа бүрэн хадгалж үлдсэн. Францын алдартай зохиолч Виктор Хюго энд цөлөгдөж байхдаа амьдарч байсан бөгөөд өдгөө түүний байшин нь Виктор Хюгогийн музей болон өөрчлөгджээ. Люксембургийн аялал жуулчлалын гол бэлгэдэл болох Вианден нь жил бүр дэлхийн өнцөг булан бүрээс олон мянган жуулчдыг татдаг. sy0hqzz44v80szvlgonvbf7m5uvc4t0 866128 866107 2026-08-14T08:15:46Z Zorigt 49 866128 wikitext text/x-wiki '''Вианден''' ({{langx|de|Vianden}}; {{langx|lb|Veianen}} буюу {{lang|lb|Veinen}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] зүүн хойд хэсэгт, Вианден кантонд орших түүх, соёлын үзэсгэлэнт хот бөгөөд коммуна юм. Үр гол хотыг дайран өнгөрдөг бөгөөд Герман улстай хиллэдэг. Тус хот нь эгц хадан цохион дээр сүндэрлэх дундад зууны үеийн гайхамшиг болох Виандены цайзаараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь Европт үлдсэн хамгийн том, хамгийн үзэсгэлэнтэй роман болон готик хэв маягийн феодалын цайзуудын нэг юм. Вианден нь дундад зууны үеийн хамгаалалтын хэрэм, цамхаг болон нарийн чулуун гудамжнуудаа бүрэн хадгалж үлдсэн. Францын алдарт зохиолч [[Виктор Гюго|Виктор Хюго]] энд цөлөгдөж байхдаа амьдарч байсан бөгөөд өдгөө түүний байшин нь Виктор Хюгогийн музей болон өөрчлөгджээ. Люксембургийн аялал жуулчлалын гол бэлгэдэл болох Вианден нь жил бүр дэлхийн өнцөг булан бүрээс олон мянган жуулчдыг татдаг. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] rkr758devzdxrkwnprx3qtwcxcxxlaj 0 147958 866108 2026-08-14T02:29:00Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Ремих бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Ремих кантонд, алдартай Мозель голын эрэг дээр, Герман улсын хилтэй залгаа орших үзэсгэлэнт хилийн хот юм. Үүнийг "Мозелийн сувд" хэмээн нэрлэдэг бөгөөд Люксембургийн дарс үйлдвэрлэл болон усан үзэ..." 866108 wikitext text/x-wiki Ремих бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Ремих кантонд, алдартай Мозель голын эрэг дээр, Герман улсын хилтэй залгаа орших үзэсгэлэнт хилийн хот юм. Үүнийг "Мозелийн сувд" хэмээн нэрлэдэг бөгөөд Люксембургийн дарс үйлдвэрлэл болон усан үзэм тариалалтын алдартай төв юм. Ремих нь үргэлжилсэн усан үзмийн талбай, байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөр хүрээлэгдсэн бөгөөд голын эрэг дагуух урт зугаалгын талбай нь нутгийн оршин суугчид болон жуулчдын амрах, дарс амтлах, усан онгоцоор аялах дуртай газар юм. Өөрийн өвөрмөц газар зүйн байршилд түшиглэн Ремих нь их гүнт улсын үндэстэн дамнасан худалдаа болон Европын бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцийн хөгжил дэх эрч хүчтэй, нээлттэй хилийн боомт, худалдааны хот юм. svdbahdnoh0tujoys523s94ckkw61bq 866127 866108 2026-08-14T08:12:00Z Zorigt 49 866127 wikitext text/x-wiki '''Ремих''' ({{langx|de|Remich}}; {{langx|lb|Réimech}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] зүүн өмнөд хэсэгт, Ремих кантонд, алдартай Мозель голын эрэг дээр, Герман улсын хилтэй залгаа орших үзэсгэлэнт хилийн хот юм. Үүнийг "Мозелийн сувд" хэмээн нэрлэдэг бөгөөд Люксембургийн дарс үйлдвэрлэл болон усан үзэм тариалалтын алдартай төв юм. Ремих нь үргэлжилсэн усан үзмийн талбай, байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөр хүрээлэгдсэн бөгөөд голын эрэг дагуух урт зугаалгын талбай нь нутгийн оршин суугчид болон жуулчдын амрах, дарс амтлах, усан онгоцоор аялах дуртай газар юм. Өөрийн өвөрмөц газар зүйн байршилд түшиглэн Ремих нь их гүнт улсын үндэстэн дамнасан худалдаа болон Европын бүс нутгийн эдийн засгийн интеграцийн хөгжил дэх эрч хүчтэй, нээлттэй хилийн боомт, худалдааны хот юм. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] fwsb42tg4l9gezuzzlfj69tkvfbp56j 0 147959 866109 2026-08-14T02:30:04Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Румеланж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших аж үйлдвэрийн чухал хот бөгөөд өмнөд талаараа Франц улстай хиллэдэг. Энэхүү хот нь түүхэндээ Люксембургийн улаан хөрсний хүдэр (төмрийн хүдэр) олборлолтын гол баа..." 866109 wikitext text/x-wiki Румеланж бол Люксембургийн Их Гүнт Улсын баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших аж үйлдвэрийн чухал хот бөгөөд өмнөд талаараа Франц улстай хиллэдэг. Энэхүү хот нь түүхэндээ Люксембургийн улаан хөрсний хүдэр (төмрийн хүдэр) олборлолтын гол бааз байсан бөгөөд их гүнт улсын гангийн аж үйлдвэржилтийн явцад түүхэн асар их хувь нэмэр оруулсан юм. ХХ зууны сүүл үеэр уурхайнууд бүрэн хаагдсаны дараа Румеланж хот энэхүү үнэт аж үйлдвэрийн өвдөө түшиглэн амжилттай шинэчлэгдэж чадсан байна. Их гүнт улсын алдартай Люксембургийн Үндэсний уул уурхайн музей тус хотод байрладаг бөгөөд энэ нь жуулчдад газрын гүн дэх хуучин уурхайн хонгилоор аялах боломжийг олгодог түүх, археологи болон соёлын аялал жуулчлалын өндөр ач холбогдолтой газар юм. Өдгөө энэ хот нь байгаль орчин сайн хөгжсөн орчин үеийн эко-орон сууц, соёлын аялал жуулчлалын хот болон хөгжжээ. 3c2i56208ac7u6d0lrlj4l006s48rgx 866126 866109 2026-08-14T08:10:15Z Zorigt 49 866126 wikitext text/x-wiki '''Румеланж''' ({{langx|fr|Rumelange}}, {{langx|lb|Rëmeleng}}, {{langx|de|Rümelingen}}) бол [[Люксембург|Люксембургийн Их Гүнт Улсын]] баруун өмнөд хэсэгт, Эш-сюр-Альзетт кантонд орших аж үйлдвэрийн чухал хот бөгөөд өмнөд талаараа Франц улстай хиллэдэг. Энэхүү хот нь түүхэндээ Люксембургийн улаан хөрсний хүдэр (төмрийн хүдэр) олборлолтын гол бааз байсан бөгөөд их гүнт улсын гангийн аж үйлдвэржилтийн явцад түүхэн асар их хувь нэмэр оруулсан юм. ХХ зууны сүүл үеэр уурхайнууд бүрэн хаагдсаны дараа Румеланж хот энэхүү үнэт аж үйлдвэрийн өвдөө түшиглэн амжилттай шинэчлэгдэж чадсан байна. Их гүнт улсын алдартай Люксембургийн Үндэсний уул уурхайн музей тус хотод байрладаг бөгөөд энэ нь жуулчдад газрын гүн дэх хуучин уурхайн хонгилоор аялах боломжийг олгодог түүх, археологи болон соёлын аялал жуулчлалын өндөр ач холбогдолтой газар юм. Өдгөө энэ хот нь байгаль орчин сайн хөгжсөн орчин үеийн эко-орон сууц, соёлын аялал жуулчлалын хот болон хөгжжээ. [[Ангилал:Люксембургийн суурин]] tkip1ei4n6naipqy9tocmfttj52wy6o 0 147960 866114 2026-08-14T02:39:30Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ганкимоду боомт]] to [[Ганцмод боомт]] 866114 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ганцмод боомт]] n4sy5jiiuco152myyj8opxgb6s4kce7 0 147961 866130 2026-08-14T08:16:29Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Виктор Гюго]] to [[Виктор Хюго]] over redirect 866130 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Виктор Хюго]] hnd52s24qgxe1umgu6i306u2wx7yiu9 1 147962 866132 2026-08-14T08:16:29Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Хэлэлцүүлэг:Виктор Гюго]] to [[Хэлэлцүүлэг:Виктор Хюго]] over redirect 866132 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Виктор Хюго]] f9miqqcg8e9ll0emus19z19xw8xms1k