Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Монгол Ардын Нам 0 1293 866726 855169 2026-08-20T06:34:04Z Egzs 88168 866726 wikitext text/x-wiki :''"Монгол Ардын Хувьсгалт Нам" нь энэ хуудсанд шууд холбогджээ. 2010 онд байгуулагдсан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын тухай [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|эндээс]] үзнэ үү.'' {{Инфобокс нам | name = Монгол Ардын Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳ {{zwj}}ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = | abbreviation = {{lang|mn|МАН}} | logo = Logo of the Mongolian People's Party.svg | secretary_general = [[Янгугийн Содбаатар]] | foundation = {{start date|1920|6|25|df=yes}} | dissolution = | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''[[Монголын үнэн]]'' | student_wing = Социал-Демократ Монголын Оюутны Холбоо | youth_wing = Социал-Демократ Монголын Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Нийгмийн Ардчилал Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2023 | membership = 287,283 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Социал демократ]] | '''1990–2010:''' | [[Ардчилсан социализм]] | '''1920–1990:''' | [[Коммунизм]] | [[Марксизм–Ленинизм]] }} | position = {{ubl|class=nowrap | [[Төв-зүүний улс төр|Төв-зүүн]] | '''1990–2010:''' | [[Зүүний улс төр|Зүүний жигүүр]] | '''1920–1990:''' | [[Хэт зүүний улс төр|Хэт зүүн]] }} | national = | international = [[Социалист интернационал|Социалист Интернационал]]<ref>[https://www.socialistinternational.org/committees/asia-pacific-1999-2011/strengthening-democracy-and-pursuing-sustainable-and-fair-economic-growth-in-the-asia-pacific-region/statement-on-mongolia/ Statement on Mongolia, 7-8 October 2011]</ref><br />[[Прогрессив холбоо (улс төрийн интернационал)|Прогрессив холбоо]]<ref>{{cite web|url=http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|title=Participants - Progressive Alliance|work=progressive-alliance.info|access-date=14 February 2017|archive-date=6 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306042542/http://progressive-alliance.info/network/parties-and-organisations/|url-status=dead}}</ref> | colors = {{color box|{{Монгол Ардын Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Улаан]] | colorcode = {{Монгол Ардын Нам/meta/color}} | leader = [[Ням-Осорын Учрал]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{composition bar|68|126|hex={{Монгол Ардын Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Mongolian People's Party flag.svg|Official flag of the Mongolian People's Party|border|200px]] | website = {{URL|mpp.mn}} | country = Монголын | footnotes = {{center|Хуучин нэршил<br />'''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам'''<br />(1924–2011)}} }} '''Монгол Ардын Нам''' ('''МАН'''), [[1921]] оны [[3 сарын 1]]-нд байгуулагдсан, [[Монгол Улс|Монголын]] хамгийн том улс төрийн ууган хүчин юм. 1920 оны 1-р сарын 5-нд болсон хоёр бүлгэмийн хуралдаанаар дан гагц харьяат Монголын шашин үндэс ба олон түмэн ардыг гал усны гашуун зовлонгоос гэтэлгэж, амар түвшнийг олох замыг нээгдүүлэн соёрх хэмээх үгийг хадагт сүүгээр бичиж, Хүрээний улаан сахиусанд өргөн, зорьсон хэрэгтээ няцалт буцалтгүй зүтгэхээр тангараг тавьсанаар Монгол Ардын Намын анхын суурь бүрэлдэн тогтсон. ==Түүх== [[Файл:MAN baiguulgdsan ni 1919.png|left|thumb|250px|Хүрээнд хувьсгалт бүлэгүүд байгуулагдсан нь (1919 он)]] {{Гол|Ардын хувьсгал}} Үндэсний засаг төрөө сэргээхээр хүчээ нэгтгэсэн [[Улаанбаатар|Хүрээ]]<nowiki/>ний ба Консулын 2 бүлгэм 1920 оны 6 сарын 25-нд “Монгол Ардын нам” нэртэй улс төрийн нэгэн байгууллага болж, тус байгууллагын нэрийн өмнөөс [[Большевик|ОК(б)Н]]-ын Сибирийн товчоо, Зөвлөлт засгийн газартай хэлэлцээр хийж тусламж авсан билээ. 1921 оны 3 дугаар сарын 1-3-нд болсон зөвлөлгөөнөөр удирдах байгууллага-Төв хороог сонгон, мөрийн хөтөлбөр “Монгол Ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”-ийг баталснаар улс төрийн намын шинжийг бүрнээ олжээ. МАН, АТЗГ эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд ард түмнээ удирдаж, 1921 оны хувьсгалыг ялалтад хүргэснээр улс үндэснийхээ тусгаар байдлыг сэргээн тогтоож, нийгмийн шинэчлэлийн үйл хэргийг эхлүүлсэн түүхтэй. 1924 оноос тус намын дэргэд олон улсын коммжнист хөдөлгөөний байгууллага - Коминтерний төлөөлөгч суух болж, үндэстний ардчилсан үзлийг баримталсан МАН 1925 онд мөрийн хөтөлбөр, дүрэмд өөрчлөлт оруулж, нэрийг '''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)''' болгон өөрчилжээ. МАХН нь [[Монгол Улс|Монголын]] тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг сэргээн бататгаж, олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлэх, нийгэм төрөө шинэчлэн хөгжүүлэх их үйлсийг удирдаж, улс үндэстнээ орчин үеийн соёл иргэншилд хүргэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.Үүний хамт нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүчний хувьд түүхийн тодорхой үед гадаад, дотоод ээдрээтэй нөхцөл байдлын улмаас Монгол оронд гарсан сөрөг үйл явдлууд, нийгмийг хэт үзэл сурталжуулах, нийгмийн гишүүдийг үзэл бодлоор хяхан хавчих үйл ажиллагаанаас ангид байсангүй. Монгол улс түүхэн сонголтын заагт ирсэн 1980-аад оны дундаас МАХН нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлийн бодлогыг эхлүүлж, ардчилсан үйл явцыг эргэлт буцалтгүй болгосон улс төрийн шинэ хүчнүүдийн шаардлагыг хүлээн авсан юм. 1990 оны 3 дугаар сард эрх баригч МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Үндсэн хуулийн “Улсын ба хөдөлмөрчдийн олон түмний бүх байгууллагын манлайлагч бөгөөд жолоодогч Монгол Ардын Хувьсгалт нам” гэсэн заалтаас татгалзсанаар улс төрийн шинэ тогтолцоог төлөвшүүлэх өргөн бололцоог нээж өгчээ. МАХН-ын Онц их хурлаар намын үзэл баримтлал, зохион байгуулалт, мөрийн хөтөлбөр дүрмээ өөрчлөн шинэчилж, 2003 онд [[Социалист Интернационал|Социалист Интернационалийн]] бүрэн эрхт гишүүнээр элсэв. 2010 онд хуралдсан МАХН-ын XXVI их хурлаас “...Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёс, эв нэгдэл, үндэсний язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлсэн, нийгмийн ардчиллын үзэл баримтлал бүхий зүүн төвийн нам мөн" хэмээн зарлаж, '''Монгол Ардын Нам (МАН)''' нэрийг сэргээжээ.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/852 Монгол ардын нам] Монголын түүхийн цахим тайлбар толь. 2016.</ref> ==Монгол Ардын Намын далбаа== Монгол Ардын Намын далбаа улаан, цагаан, хөх хосолсон өнгөтэй, урт, өргөн нь 2:1-ийн харьцаатай байна. Далбааны гуравны нэгийн хэмжээстэй эхний хэсэг нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, мандан бадрахын бэлгэдэл улаан, дунд хэсэг нь шударга ёс, эв нэгдэл, ариун нандины бэлгэдэл цагаан, төгсгөл хэсэг нь хөгжил дэвшил, төрт ёсны бэлгэдэл мөнх тэнгэрийн хөх өнгөтэй байна. Далбааны төв хэсэг дэх цагаан дэвсгэрийн дунд Монгол Ардын Намын бэлгэдлийг байрлуулна. == Харилцаа == [[Зураг:12468-1.jpg|thumb|right|250px|МАН-ын төв байр - Тусгаар тогтнолын ордон]] Монгол Улсын Засаг захиргааны бүх нэгжид МАН-ын анхан шатны байгууллагууд байршин ажилладаг ба нийтдээ 121 мянга орчим гишүүнтэй. МАН-ын дэргэд [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Залуучуудын Холбоо]], [[Нийгмийн Ардчилал, Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо]], [[МАСОХ]], МАН-ыг дэмжигч ахмадын холбоо зэрэг олон нийтийн байгууллага ажиллаж байна. МАН нь уламжлалт харилцаатай [[ОХУ]], [[БНХАУ]]-ын эрх баригч болон зүүний чиглэлийн намуудтай харилцаагаа хөгжүүлж байна. Түүнчлэн [[АНУ]], [[Япон]], [[ХБНГУ]], [[Англи]], [[Франц]], [[БНСУ]], [[Энэтхэг]], [[Вьетнам]], [[Лаос]] зэрэг орны улс төрийн олон намуудтай хамтын ажиллагаатай бөгөөд сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын Бүгд Найрамдахчуудын Олон улсын хүрээлэн, [[Герман|ХБНГУ-ын]] Социал Демократ Намын дэргэдэх Эбертийн сан, архив зэрэг олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байна. == Намын дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Сонгогдсон огноо||Огцорсон огноо||Тайлбар |- |1||[[Солийн Данзан]]||[[1921]] оны 3 сарын 3||1921 оны 9 сарын 26 | |- |||[[Догсомын Бодоо]]{{ref|1}}||[[1921]] оны 9 сарын 27||1921 оны 11 сарын 22 | |- |2||[[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]]||[[1921]] оны 11 сарын 22||1923 оны 1 сарын 12||Нарийн бичгийн дарга (1922 оны 3 сарын 7 хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч) |- |3||[[Ажвагийн Данзан]]||[[1923]] оны 1 сарын 12||1924 оны 8 сарын 31||"Япон" Данзан |- |4||Цэрэн-Очирын Дамбадорж||[[1924]] оны 8 сарын 31||1928 оны 10 сар | |- |5||[[Өлзийтийн Бадрах]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1932 оны 1 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |6||[[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1930 оны 3 сарын 13||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |7||[[Пэлжидийн Гэндэн]]||[[1928]] оны 11 сарын 12||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |8||[[Золбингийн Шижээ]]||[[1930]] оны 3 сарын 13||1932 оны 6 сарын 30||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |9||Бат-Очирын Элдэв-Очир||[[1932]] оны 6 сарын 30||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |10||[[Жамбын Лүмбэ]]||[[1932]] оны 6 сарын 30||1933||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |11||[[Доржжавын Лувсаншарав]]||[[1932]] оны 6 сарын 30||1937||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |12||[[Хас-Очирын Лувсандорж]]||[[1934]] оны 10 сарын 5||1936 оны 8 сарын 15||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |13||[[Банзаржавын Баасанжав]]||[[1936]] оны 10 сарын 7||1940 оны 2 сарын 22||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |14||[[Дашийн Дамба]]||[[1932]] оны 7 сарын 4||1940 оны 4 сарын 8||Адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргын нэг |- |15||[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]||1940 оны 4 сарын 8||1954 оны 4 сарын 4||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |16||Дашийн Дамба||[[1954]] оны 4 сарын 4||1958 оны 11 сарын 22||1-р нарийн бичгийн дарга |- |17||Юмжаагийн Цэдэнбал||1958 оны 11 сарын 22||1984 оны 8 сарын 24||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1981 оны 5 сарын 30 хүртэл 1-р нарийн бичгийн дарга) |- |18||[[Жамбын Батмөнх]]||1984 оны 8 сарын 24||1990 оны 3 сарын 14||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |19||[[Гомбожавын Очирбат]]||1990 оны 3 сарын 14||1991 оны 2 сарын 28||1990 оны 4 сар хүртэл Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |20||[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]||1991 оны 2 сарын 28||1996 оны 10 сарын 5 |- |21||[[Намбарын Энхбаяр]]||1996 оны 10 сарын 5||1997 оны 2 сар||Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |- |22||[[Нацагийн Багабанди]]||1997 оны 2 сар||1997 оны 6 сарын 6 | |- |23||Намбарын Энхбаяр||1997 оны 6 сарын 6||2005 | |- |24||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2005||2007 оны 11 сар | |- |25||[[Санжаагийн Баяр]]||[[2007]] оны 11 сар||2010 оны 4 сарын 8 | |- |26||[[Сүхбаатарын Батболд]]||[[2010]] оны 4 сарын 8||2012 оны 7 сарын 25 | |- |27||[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]||[[2012]] оны 7 сарын 25||2013 | |- |28||Миеэгомбын Энхболд||[[2013]] оны 11-р сар || 2017 оны 11 сарын 21 | |- |29||[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]||2017 оны 11 сарын 21 || 2021 оны 6 сарын 9 | |- |30||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]||2021 оны 6 сарын 9|| 2025 оны 9 сарын 28 | |- |31 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2025 оны 9 сарын 28 |2025 оны 11 сарын 17 | |- |32 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 11 сарын 17 |Одоо хүртэл |2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан намын 31-р их хуралд оролцсон нийт төлөөлөгчийн 94.95 хувийн саналаар сонгов.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=Монгол Ардын Нам |url=http://nam.mn/v9 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} {{note|1}} - ''Үүрэг гүйцэтгэгч'' == Мөн үзэх == * [[Анхны долоо]] * [[Монголын намын жагсаалт]] * [[Улс төрийн нам]] * [[Социализм]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] * [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ Албан ёсны сайт] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монгол Ардын Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Социал демократ нам]] [[Ангилал:Социалист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] jj1j81xrogkj05ev44pmqa39c4bqv8d Богд сум (Баянхонгор) 0 3813 866688 802731 2026-08-19T14:26:03Z ~2026-45349-46 106924 866688 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Богд сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠣᠭᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Mon-bayankhongorbogd.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayankhongor aymag.png}} [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хориулт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,983 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,061 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Богд ''' ({{mongolUnicode|ᠪᠣᠭᠳᠠ}}) гэж [[Баянхонгор]] аймгийн [[сум]] бий. Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]]аас 700 км, аймгийн төв [[Баянхонгор (аймгийн төв)|Баянхонгороос]] 130 км зайтай. == Сумын засаг дарга нар == Сумын анхны даргаар А.Рэндоо /1924-1926/, анхны нарийн бичгийн даргаар Ц.Тогоо /1924-1926/, анхны орлогч даргаар Д.Цагаанмаам /1944-191945/ зэрэг хүмүүс ажиллаж байжээ. Одоо сумын Засаг дарга Л.Ганзориг, ИТХ – ын даргаар Л.Ганаа нар ажиллаж байна. БНМАУ-ын АИХ-ын делутатаар Я.Сономцэрэн, Р.Пилжид, Л.Дашцэрэн, Цэвээн-дорж, Р.Доржбат, Улсын их хурлын гишүүнээр доктор Д.Дашцэдэн, Ц.Шийрэвдамба, Ц.Жаргал нар сонгогджээ. == Сургууль == Сургууль нь 1940-1941 онд Цутгалангийн адагийн гурван бургасны баруун доод тохойд 8 гэртэй хоёр ангитай 69 сурагчтайгаар байгуулагдаж байсан. Анхны төгсөлт 1943-1944 оны хичээлийн жилд 4 дүгээр ангийн 50 сурагч төгссөн. Өдгөө Их Богдын бүсийн дунд сургууль болж өргөжсөн. Өсвөр үеийг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд хичээн зүтгэж явсан ахмад багш Мэндээхүү, Дашдаваа, Норов, Данзан болон ардын боловсролын тэргүүний ажилтан Л.Лувсанцэрэн, Л.Баатар, И.Чагнаадорж нарын сум орныхоо хөгжилд оруулсан хувь нэмэр их. == Газар зүй == === Уулс === *[[Их Богд уул]] *[[Бага Богд уул]] *[[Дулаан Богд уул]] *[[Жаран Богд уул]] == Сумаас төрсөн алдартнууд == Богд сум алдарт, гавьяат цолтон бахархал болсон хүмүүс олонтой. Ардын Хатанбаатар Магсаржавын цэрэг А.Дашдаваа, Б.Рэндоо, Улсын баатар Н.Жамбаа, Байлдааны гавъяат улаан тугийн одонт Б.Сангидулам, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Л.Зундуй, ахмад дайчин Д.Цагаанмаам, Ц.Цэрэндулам нарын баатарлаг эх орончид бол мөнхөд хүндлэгдэх гавьяатнууд билээ. Сумынхаа нэрийг өндөрт өргөж явсан өдгөө түмэнд дуурсагдаж яваа алдартнуудаас Монгол улсын арслан П.Аюуш, улсын идэр начин Ч.Баасанхүү, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Лувсанвандан, Ч.Сангидорж, гавьяат тээвэрчин Ц.Лувсанвандан, Г.Дашхүү, Р.Доржбат нарын боловсрол соёлын ажилтнууд, эрдэмтэн, доктор Ж.Бям-баа, Ж.Амгалан, Д.Түмэн, Л.Жамц, Ц.Шийрэвдамба, В.Баасан,А.Батцэнгэл Х.Оюун, Д.Цагаанмаам, Ц.Цэрэнбалжир, Ж.Чулуунхүү, дэлхийн оюутан залуучуудын их наадмын алтан медальт Ч.Доржсэмбээ, нэрт малчдаас Д.Сангивандан, Д.Чимэд, О.Бүсгүй, И.Гомбо, Б.Цэдэв, С.Тогоо, Бо.Санги, Ж.Адъяа, Ж.Дэндэв, Улсын сайн малчин Л.Дашцэрэн, Д.Лигмэндаваа, Я.Жүгдэрсанги, Л.Дооцэрэн нарын олон малчин улс, аймгийн аварга малчин цол хүртжээ. Тус сум 1979 онд хагас түмэн тэмээтэй болж “Мөнгөн буйл”-аар шагнагдсан. Улс, аймгийн аварга, удам залгасан тэмээчид олон. Цэргийн зүтгэлтэн : Бригадын генерал Д.Намсрай. {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Богд сум (Баянхонгор)| ]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] eas59joagdp1mdhd829uxwku5fywfam Дезоксирибонуклейн хүчил 0 6172 866692 858462 2026-08-19T14:42:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866692 wikitext text/x-wiki [[Зураг:DNA Overview.png|thumb|220px|ДНХ-ийн хос спираль бүтэц]] '''Дезоксирибонуклейны хүчил''' ('''ДНХ''') нь мэдэгдэж буй бүх [[амьд организм]]уудын өсөлт хөгжилт, ажиллагаанд ашиглагддаг ба [[генетик]]ийн заавруудыг агуулсан [[нуклейны хүчил]] юм. ДНХ-ийн [[молекул]]уудын гол үүрэг нь удаан хугацаанд [[Мэдээлэл|мэдээллийг]] хадгалдаг ба энэ нь [[эс]]ийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тухайлбал [[Уураг (молекул)|уургууд]] болон [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийн]] молекулуудыг угсрах заавруудыг агуулдаг учираас ДНХ-г ихэвчлэн барилгын план зургуудын цуглуулгатай адилтгадаг. Генетикийн энэхүү мэдээллийг агуулдаг ДНХ-ийн хэсгүүдийг [[ген]] гэдэг. Гэхдээ бусад ДНХ-ийн дарааллууд нь бүтцийн зориулалттай байдаг эсвэл энэхүү генетикийн мэдээллийг хэрхэн ашиглахыг зохицуулахад хэрэглэгддэг. Химийн хувьд ДНХ нь [[нуклеотид]] хэмээх энгийн нэгжүүдээс бүрдсэн, [[эстер|диэфир]]ийн холбоогоор холбогдсон чихэр болон фосфатын нэгдлээс бүрдсэн нуруу бүхий хоёр урт [[полимер]]оос тогтдог. Эдгээр хоёр хэлхээ нь бие биетэйгээ параллел боловч чиглэл нь эсрэг оршидог. Чихэр бүрт дөрвөн төрлийн молекулуудын нэг нь холбогдсон байх ба эдгээрийг [[нуклеосуурь|сууриуд]] гэдэг. Гол нурууны дагуу байрлах эдгээр дөрвөн суурийн дараалал нь мэдээллийг кодлодог. Энэ мэдээллийг [[генетик код]]ыг ашиглан уншдаг. Генетик код нь протейнуудад байх [[амин хүчил]]ийн дараалалыг тодорхойлж өгдөг. Кодыг ДНХ-ийн хэсгүүдийг холбогдох нуклейны хүчил РНХ-рүү хуулбарлах замаар уншдаг. Энэ процессыг генетик хөрвүүлэлт гэдэг. Тэдгээр РНХ молекулуудын ихэнх нь протейныг нийлэгжүүлэхэд ашиглагддаг ба харин бусад нь бүтэцүүд болох жишээлбэл [[рибосом]] болон [[сплицезон]]д шууд ашиглагддаг. Эсийн дотор ДНХ нь [[хромосом]] гэгдэх бүтцүүдэд хуваагдах ба эсийн доторх хромосомуудын нэгдэл нь [[геном]]ыг бүтээдэг. Тэдгээр хромосомууд нь эсийн хуваагдалын өмнө хуулбарлан хуваагддаг. Энэ процессыг ДНХ үржих гэдэг. [[Эукариот|Эукариот организм]]ууд тухайлбал [[амьтан]], [[ургамал]], [[мөөг]] зэрэг нь өөрсдийн ДНХ-г [[эсийн бөөм]] дотороо хадгалдаг бол харин [[Прокариот|Прокариот организм]]ууд тухайлбал бактериийх эсийн [[цитоплазм]] дотороо байдаг. Хромосомуудын дотор [[хроматин]] протейнууд тухайлбал [[гистон]]ууд ДНХ-г нягтруулж, зохион байгуулдаг. Энэ нь бусад протейнуудтай харилцан үйлчлэлцэхийг хянахад тусладаг бөгөөд улмаар [[гени]]йн хөрвүүлэлтийг хянадаг. == Физик химийн шинж чанар == [[Зураг:DNA chemical structure.svg|right|thumb|350px|ДНХ-ийн химийн бүтэц.]] ДНХ нь [[нуклеотид]]ууд гэж нэрлэгдэх дахин давтагдах нэгжүүдээс бүрдсэн урт [[полимер]] юм.<ref name=Alberts>{{cite book |last=Alberts |first=Bruce | coauthors=Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters |title=Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition |publisher=Garland Science|date=2002 |location=New York and London |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2 |isbn=0-8153-3218-1}}</ref><ref name="Butler">Butler, John M. (2001) ''Forensic DNA Typing'' "Elsevier". pp. 14–15. ISBN 978-0-12-147951-0.</ref> ДНХ-ийн гинж нь 22-оос 26 [[Ангстром]] өргөн (2.2-оос 2.6 [[нанометр]]) бөгөөд нэг нуклеотид нь 3.3 Ангстром (0.33 нанометр) урт байдаг.<ref>{{cite journal |author=Mandelkern M, Elias J, Eden D, Crothers D |title=The dimensions of DNA in solution |journal=J Mol Biol |volume=152 |issue=1 |pages=153–61 |year=1981 |pmid=7338906}}</ref> Давтагдах нэгжүүд нь хэдий маш жижигхэн ч гэсэн ДНХ-ийн полимерууд нь хэдэн сая нуклеотидуудыг агуулсан асар том молекулууд байж болдог. Тухайлбал хүний хамгийн том [[хромосом]] болох Хромосом № 1 нь 220 сая [[хос суурь|хос сууриас]] бүрдсэн урт байдаг.<ref>{{cite journal |author=Gregory S, ''et al.'' |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |pages=315–21 |year=2006 |pmid=16710414}}</ref> Амьд организмуудад ДНХ нь ганц молекулын байдлаар байнга оршдоггүй, харин нарийн холбогдсон хос молекулууд байдлаар оршдог.<ref name=Watson>{{cite journal |author=Watson J, Crick F |title=Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid |url=http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |journal=Nature |volume=171 |issue=4356 |pages=737–8 |year=1953 |pmid=13054692}}</ref><ref name="berg">Berg J., Tymoczko J. and Stryer L. (2002) ''Biochemistry.'' W. H. Freeman and Company ISBN 0-7167-4955-6</ref> Тэдгээр хоёр урт хэлхээ нь мөлхөө ургамал адил сүлжилдэн [[спираль|хос спираль]] хэлбэрийг олдог. Нуклеотидын давтамж нь гинжийг холбон барих молекулын нурууны хэсгийг болон спираль дах бусад ДНХ-ийн хэлхээтэй харилцан үйлчлэх суурийг хоюуланг нь агуулдаг. Ерөнхийдөө сахарт холбогдсон суурийг [[нуклеозид]] гэдэг ба сахарт болон нэг эсвэл хэд хэдэн фосфатын нэгдэлд холбогдсон суурийг [[нуклеотид]] гэдэг. Хэрэв олон нуклеотидууд хоорондоо ДНХ-д байдаг шиг холбогдсон байвал энэ полимерийг [[полинуклеотид]] хэмээн дурддаг.<ref name=IUPAC>[http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html Abbreviations and Symbols for Nucleic Acids, Polynucleotides and their Constituents] IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature (CBN), Accessed 03 Jan 2006</ref> ДНХ-ийн хэлхээний гол нуруу нь [[фосфат]] болон [[сарарт]]ийн тунадаснуудын хослолоос бүрддэг.<ref name=Ghosh>{{cite journal |author=Ghosh A, Bansal M |title=A glossary of DNA structures from A to Z |journal=Acta Crystallogr D Biol Crystallogr |volume=59 |issue=Pt 4 |pages=620–6 |year=2003 |pmid=12657780}}</ref> ДНХ дэхь сахар нь 2-дезоксироз ба энэ нь [[пентоз]] (таван [[нүүрстөрөгч]]) сахар юм. сахарууд нь хоорондоо фосфатын нэгдэлээр холбогдоно. Фосфатын нэгдэл нь сахарын 3-р болон 5-р орбитын атомуудын хооронд [[Фосфодиэфир холбоо|фосфодиэфирийн холбоос]]ыг үүсгэдэг. Эдгээр тэгш биш хэмт [[Ковалент холбоо|холбоосууд]] нь ДНХ-ийн хэлхээ нь чиглэлтэй болохыг харуулж байгаа юм. ДНХ-ийн хос спираль дахь нэг хэлхээний нуклеотидуудын чиглэл нь нөгөө хэлхээнийхээ нуклеотидуудын эсрэг чиглэлд байдаг. Энэхүү ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тогтоцыг антипараллел гэдэг. ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тэгш биш хэмт төгсгөлүүдийг 5′ (''таван штрих'') болон 3' (''гурван штрих'')-ын төгсгөлүүд гэж нэрлэдэг. ДНХ болон РНХ хоёрын хамгийн гол ялгаа нь сахар бөгөөд 2-дезоксиробозын оронд өөр нэгэн сахар болох [[рибоз]] нь РНХ-д байдаг.<ref name=berg/> ДНХ-ийн хоёр хэлхээнд буй сууриудыг хооронд нь холбосон [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоосууд]] нь ДНХ-ийн хос спиралийг тогтворжуулах үүргийг гүйцэтгэдэг. ДНХ дэхь дөрвөн суурийг [[аденин]] (A), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэдэг. Доор харуусан эдгээр дөрвөн сууриуд нь чихэр/фосфатад холбогдон аденозин монофосфатад харуулсаны дагуу бүтэн нуклеотидыг үүсгэдэг. Эдгээр сууриудыг хоёр төрлийн ангилалд хуваадаг. Аденин болон гуанинууд нь [[пурин]] гэгддэг 5-р болон 6-р түвшинд нэгдсэн [[гетеро цагирагт нэгдэл]]үүд юм. Харин цитозин болон тимин нь [[пиримидин]] гэгдэх 6-р түвшиний орбитын нэгдэл юм.<ref name=berg/> 5 дахь пиримидин суурийг [[урацил]] (У) гэх ба энэ нь ихэвчлэн РНХ-д тиминий үүргийг орлох бөгөөд тиминээс орбит дээрээ метилийн бүлэггүйгээрээ ялгардаг. Урацил нь ДНХ-д бараг илэрдэггүй бөгөөд зөвхөн цитозин задрах үед илэрдэг. Гэхдээ үүнээс гадна зөвхөн PBS1 гэж нэрлэгддэг [[фаг]] нь өөрийнхөө ДНХ-д урацилыг агуулж байдаг.<ref name="nature1963-takahashi">{{cite journal |author=Takahashi I, Marmur J. |title=Replacement of thymidylic acid by deoxyuridylic acid in the deoxyribonucleic acid of a transducing phage for Bacillus subtilis |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-02-23_197_4869/page/794 |journal=Nature |year=1963 |pages=794–5 |volume=197 |pmid=13980287}}</ref> Дээрхээс ялгаатай нь дараах РНХ-ийн тодорхой молекулуудын нийлэгжилт юм. Энэ нь байхгүй метилийн бүлгийн ферментийн нэмэлтээр ихээхэн хэмжээний урацилууд тиминүүд болон хувирах нийлэгжилт юм. Энэ нь ихэвчлэн [[шилжих РНХ]] болон [[рибозон РНХ]] мэтийн бүтцийн болон ферментийн РНХ-үүдэд илэрдэг.<ref>{{cite journal |author=Agris P |title=Decoding the genome: a modified view |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=14715921 |journal=Nucleic Acids Res |volume=32 |issue=1 |pages=223–38 |year=2004 |pmid=14715921 }}{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Их болон бага ховил === [[Зураг:DNA_orbit_animated.gif|frame|right|ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн бүтцийн амьлуулсан дүрслэл. Сууриуд нь хос спирал хэлхээнүүдийн хооронд хэвтээ байрласан байна. [[:Image:DNA orbit animated.gif|Томруулж харах]]<ref>Created from {{Webarchiv|url=http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1D65 |wayback=20080928112201 |text=PDB 1D65 |archiv-bot=2026-06-09 07:52:48 InternetArchiveBot }}</ref>]] Хос [[спирал]] нь баруун гарын дүрмээр эргэх спирал юм. ДНХ-ийн хэлхээнүүд бие биеээ тойрч эргэх үед фосфат нуруунуудын хооронд зай үүсэх бөгөөд доторх сууриудын талуудыг ил гарган харуулна (амьлуулсан дүрслэлийг харна уу). Хос спиралын гадаргуу дээр мушгиралдсан хоёр янзын ховил байна. Нэг ховилыг нь их ховил гэх бөгөөд 22&nbsp;Å өргөнтэй, харин нөгөөг нь бага ховил гэх бөгөөд 12&nbsp;Å өргөнтэй байдаг.<ref>{{cite journal |author=Wing R, Drew H, Takano T, Broka C, Tanaka S, Itakura K, Dickerson R |title=Crystal structure analysis of a complete turn of B-DNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-10-23_287_5784/page/755 |journal=Nature |volume=287 |issue=5784 |pages=755–8 |year=1980 |pmid=7432492}}</ref> Бага ховил нь нарийн байгаа нь сууриудын ирмэгүүд нь их ховилын талаасаа илүү нээлттэй байна гэсэн үг юм. Үүний үр дүнд давхар хэлхээ бүхий ДНХ-ийн тодорхой дараалалд барьцалдсан [[Активатор|активаторууд]] мэтийн протейнууд нь их ховилын талаасаа ил гарсан сууриудтай холболт үүсгэдэг.<ref>{{cite journal |author=Pabo C, Sauer R |title=Protein-DNA recognition |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1984_53_annual/page/293 |journal=Annu Rev Biochem |volume=53 |pages=293–321 |year=1984 |pmid=6236744}}</ref> === Сууриудын хослол === {{гол|Суурийн хослол}} <div class="thumb tleft" style="background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {|border="0" width=230px border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |[[Зураг:Base pair GC.svg|281px]] |} {|border="0" width=230px border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |[[Зураг:Base pair AT.svg|281px]] |} <div style="border: none; width:281px;"><div class="thumbcaption">[[Устөрөгчийн холбоо|Устөрөгчийн гурван холбоогоор]] холбогдсон '''ГЦ''' суурийн хослолыг дээд талд нь харуулав. Устөрөгчийн хоёр холбоогоор холбогдсон '''АТ''' суурийн хослолыг доод талд нь харуулав. Устөрөгчийн холбоог тасархай зураасаар дүрслэв.</div></div></div> Нэг талын хэлхээнд буй суурь бүр нь нөгөө хэлхээнд буй суурь бүртэй холбоос үүсгэдэг. Үүнийг сууриудын хослол үүсгэх гэдэг. Энд пуринууд нь пиримидинүүдтэй [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоог]] үүсгэн А нь зөвхөн Т-тэй, Ц нь зөвхөн Г-тэй холбогдох замаар хоорондоо холбогддог. Хос спиралын дагуу хоорондоо ийнхүү барьцалдсан хоёр нуклеотидуудын тогтоцыг суурийн хослол гэж нэрлэдэг. Хос спиралын хоёр хэлхээ нь ДНХ-ийн дараалалын нөлөөлөлөөс ангид байх [[пи холбоо]] болон [[Гидрофобын эффект|гидрофобын эффектээс]] үүсэх хүчний үйлчлэлээр мөн хоорондоо барьцалддаг.<ref>{{cite journal |author=Ponnuswamy P, Gromiha M |title=On the conformational stability of oligonucleotide duplexes and tRNA molecules |journal=J Theor Biol |volume=169 |issue=4 |pages=419–32 |year=1994 |pmid=7526075}}</ref> Устөрөгчийн холбоонууд нь [[Ковалент холбоо|ковалент]] биш учир задрах болон буцаж холбогдохдоо амархан байдаг. Тиймээс ДНХ-ийн хос спирал дахь хоёр хэлхээг механик [[хүч]] эсвэл өндөр [[температур]]ын нөлөөгөөр өмдний цахилгааныг тайлж буй мэт салгаж болдог.<ref>{{cite journal |author=Clausen-Schaumann H, Rief M, Tolksdorf C, Gaub H |title=Mechanical stability of single DNA molecules |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1300792&blobtype=pdf |journal=Biophys J |volume=78 |issue=4 |pages=1997–2007 |year=2000 |pmid=10733978 |access-date=2007-11-10 |archive-date=2019-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1300792/pdf/10733978.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүний үр дүнд ДНХ-ийн спиралын хос хэлхээт дараалал дахь бүх мэдээлэл нь хэлхээ тус бүртээ хуулбарлагддаг. Энэ онцлог нь ДНХ-ийн үржилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Үнэндээ суурийн хослолын энэхүү давтагдах чанартай, онцгой дотоод харилцан үйлчлэл нь амьд организмуудын ДНХ-ийн бүхий л ажиллагаанд нэн чухал байдаг билээ.<ref name=Alberts/> Хоёр төрлийн суурийн хослолууд нь өөр өөр тоотой устөрөгчийн холбоонуудыг үүсгэдэг. АТ нь устөрөгчийн хоёр холбоог, харин ГЦ нь устөрөгчийн гурван холбоог үүсгэдэг (зүүн талын зургийг харна уу). Тиймээс ГЦ суурийн хослол нь АТ суурийн хослолоос илүү бат бэх байдаг. Өөрөөр хэлбэл ДНХ-ийн хоёр хэлхээний хоорондын харилцан үйлчлэлийн хэмжээ нь ДНХ-ийн хос спиралын нийт урт болон түүнд агуулагдах ГЦ суурийн хослолын эзлэх хувиас шууд хамаарна. ГЦ хослолын агуулга өндөртэй, урт ДНХ-ийн спирал нь хүчтэй харилцан үйчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байдаг ба харин АТ хослолын агуулга өндөртэй, богино ДНХ-ийн хувьд сул харилцан үйлчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байна.<ref>{{cite journal |author=Chalikian T, Völker J, Plum G, Breslauer K |title=A more unified picture for the thermodynamics of nucleic acid duplex melting: a characterization by calorimetric and volumetric techniques |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=22151&blobtype=pdf |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=96 |issue=14 |pages=7853–8 |year=1999 |pmid=10393911 |access-date=2007-11-10 |archive-date=2019-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC22151/pdf/pq007853.pdf |url-status=dead }}</ref> Амархан салгагддаг ДНХ-ийн хос спиралын хэсгүүдэд тухайлбайл бактерийн [[Промотор|промоторуудад]] байдаг ТАТААТ [[Прибнов хайрцаг]]т АТ хослолын агуулга өндөр байх хандлага ажиглагддаг бөгөөд энэ нь хэлхээнүүдийг салгахад амархан болгодог.<ref>{{cite journal |author=deHaseth P, Helmann J |title=Open complex formation by Escherichia coli RNA polymerase: the mechanism of polymerase-induced strand separation of double helical DNA |url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1995-06_16_5/page/817 |journal=Mol Microbiol |volume=16 |issue=5 |pages=817–24 |year=1995 |pmid=7476180}}</ref> Лабораторийн горимд энэхүү харилцан үйлчлэлийн хүчний хэмжээг устөрөгчийн холбоонууд нь задрахад шаардлагатай температурын хэмжээгээр тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл тэдгээрийн [[хайлах температур]] (мөн ''T<sub>m</sub>'' утга ч гэж хэлдэг ) гэж нэрлэдэг. ДНХ-ийн хос спиралын бүх суурийн хослолууд хайлж дуусах үед хэлхээнүүд нь салах бөгөөд тэдгээрийг уусмалд хоёр огт хамааралгүй молекулууд байдалаар байлгаж болдог. Эдгээр ганц хэлхээт ДНХ-ийн молекулуудад тодорхой нийтлэг хэлбэр дүрс байдаггүй бөгөөд харин зарим конформацууд нь харьцангуй тогвортой байдаг.<ref>{{cite journal |author=Isaksson J, Acharya S, Barman J, Cheruku P, Chattopadhyaya J |title=Single-stranded adenine-rich DNA and RNA retain structural characteristics of their respective double-stranded conformations and show directional differences in stacking pattern |journal=Biochemistry |volume=43 |issue=51 |pages=15996–6010 |year=2004 |pmid=15609994}}</ref> === Эерэг ба сөрөг туйл === {{гол|Туйл (молекул биологи)}} Хэрэв ДНХ-ийн дараалал нь протейнд хөрвүүлэгдсэн [[зуучлагч РНХ]]-ийн хуулбарын дараалалтай ижил байвал үүнийг "туйлт" (эерэг туйлт) дараалал гэдэг. Харин эсрэг хэлхээний дараалал нь туйлт дараалалтай хосмог үүсгэж байвал түүнийг "антитуйлт" буюу сөрөг туйлт дараалал гэнэ. Нэгэнт [[РНХ полимераз|РНХ-ийн полимеразууд]] нь өөрийнхөө загваруудын хосмог хуулбарыг үүсгэх замаар явдаг тул сөрөг туйлт хэлхээ нь эерэг туйлт зуучлагч РНХ-г үүсгэх загвар болдог. Эерэг болон сөрөг туйлт дараалалууд нь хоёул ДНХ-ийн нэг хэлхээний өөр өөр хэсгүүд дээр орших боломжтой (тухайлбал хоёр хэлхээ нь хоёул эерэг, сөрөг дараалалыг агуулж байх тохиолдолд). Прокариот эукариот хоёуланд нь сөрөг туйлт РНХ-ийн дараалал бүрэлддэг боловч эдгээр РНХ-ийн ажиллагаа нь бүхэлдээ тодорхой биш юм.<ref>{{cite journal |author=Hüttenhofer A, Schattner P, Polacek N |title=Non-coding RNAs: hope or hype? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2005-05_21_5/page/289 |journal=Trends Genet |volume=21 |issue=5 |pages=289–97 |year=2005 |pmid=15851066}}</ref> Нэг тайлбар байдаг бөгөөд үүнд сөрөг туйлт РНХ-үүд нь РНХ-РНХ суурийн хослолын дагуу [[Генийн илэрхийлэл|генийн илэрхийлэлийг]] зохицуулахад оролцдог гэсэн байдаг.<ref>{{cite journal |author=Munroe S |title=Diversity of antisense regulation in eukaryotes: multiple mechanisms, emerging patterns |journal=J Cell Biochem |volume=93 |issue=4 |pages=664–71 |year=2004 |pmid=15389973}}</ref> Прокариот болон эукариотуудад олддог цөөхөн хэдэн, харин плазмид болон вирусүүдэд түгээмэл олддог ДНХ-ийн дараалалууд нь гениүд нь давхарддаг улмаас дээр гаргасан эерэг болон сөрөг туйлт хэлхээнүүдийн ялгааг бүдгэрүүлдэг.<ref>{{cite journal |author=Makalowska I, Lin C, Makalowski W |title=Overlapping genes in vertebrate genomes |url=https://archive.org/details/sim_computational-biology-and-chemistry_2005-02_29_1/page/n8 |journal=Comput Biol Chem |volume=29 |issue=1 |pages=1–12 |year=2005 |pmid=15680581}}</ref> Эдгээр тохиолдолуудад зарим ДНХ-ийн дараалалууд нь давхар үүрэгтэй оролцдог бөгөөд тухайлбал нэг хэлхээний дагуух 5' болон 3'-уудыг унших үед нэг протейн нь кодлодог бол нөгөө протейн нь нөгөө хэлхээний дагуу эсрэг чиглэлд унших үед кодлодог. [[Бактери|Бактериудад]] энэхүү давхцал нь магадгүй генийн бичиглэлийг зохицуулахад ашиглагддаг байж болох юм.<ref>{{cite journal |author=Johnson Z, Chisholm S |title=Properties of overlapping genes are conserved across microbial genomes |journal=Genome Res |volume=14 |issue=11 |pages=2268–72 |year=2004 |pmid=15520290}}</ref> Харин вирүсүүдэд давхардсан гениүд нь вирүсийн жижиг геномд кодлогдсон мэдээлэлийн хэмжээг ихэсгэдэг.<ref>{{cite journal |author=Lamb R, Horvath C |title=Diversity of coding strategies in influenza viruses |journal=Trends Genet |volume=7 |issue=8 |pages=261–6 |year=1991 |pmid=1771674}}</ref> Геномын хэмжээг багасгах өөр замыг шугаман эсвэл дугариг дан хэлхээт ДНХ-г генетикийн материал болгон ашигладаг зарим вирүсүүд дээр харж болох юм.<ref>{{cite journal |author= Davies J, Stanley J |title=Geminivirus genes and vectors |journal=Trends Genet |volume=5 |issue=3 |pages=77–81 |year=1989 |pmid=2660364}}</ref><ref>{{cite journal |author=Berns K |title=Parvovirus replication |journal=Microbiol Rev |volume=54 |issue=3 |pages=316–29 |year=1990 |pmid=2215424}}</ref> === Супер-ороомог === {{гол|Туйл (ДНХ супер-ороомог)}} ДНХ-г утас ээрэхтэй адилаар мушгих процессыг [[ДНХ супер-ороомог|ДНХ-г ээрэх]] гэдэг. ДНХ нь "тайван" төлөвт орших үед хэлхээ нь хос спиралын тэнхлэгийг 10.4 суурийн хослол тутамд нэг бүтэн ороодог. Гэхдээ ДНХ-г ээрвэл хэлхээнүүд нь илүү чанга эс бөгөөс илүү сул болно.<ref>{{cite journal |author=Benham C, Mielke S |title=DNA mechanics |journal= Annu Rev Biomed Eng |volume=7 |pages=21–53 |year=2005 |pmid=16004565}}</ref> Хэрэв ДНХ-г спиралын чиглэлийн дагуу ээрвэл үүнийг эерэг супер-ээрүүлдэх гэх бөгөөд сууриуд нь хоорондоо илүү шигүү барьцалдана. Харин эсрэг чиглэлд ээрэх тохиолдолд энэ нь сөрөг супер-ээрүүлдэх болох бөгөөд сууриуд нь илүү салангид болно. Байгаль дээр ихэнх ДНХ-г [[топоизомераз]]ууд гэгдэх [[фермент]]үүдийн тусламжтайгаар бага зэрэг сөрөг супер-ээрүүлддэг.<ref name=Champoux>{{cite journal |author=Champoux J |title=DNA topoisomerases: structure, function, and mechanism |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2001_70/page/369 |journal=Annu Rev Biochem |volume=70 |pages=369–413 |year=2001 |pmid=11395412}}</ref> Эдгээр ферментүүд нь хөрвүүлэлт болон ДНХ үржүүлэх процессуудад ДНХ-ийн хэлхээнүүдийг ээрэх зорилгоор ашиглагддаг.<ref name=Wang>{{cite journal |author=Wang J |title=Cellular roles of DNA topoisomerases: a molecular perspective |journal=Nat Rev Mol Cell Biol |volume=3 |issue=6 |pages=430–40 |year=2002 |pmid=12042765}}</ref> [[Зураг:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|thumb|right|290px|Зүүнээс баруун талруу А, B болон Z ДНХ-ийн бүтэцүүдийг дүрслэв]] === Бусад давхар-мушгиа бүтэцүүд === {{гол|Туйл (ДНХ механик шинж чанар)}} ДНХ нь хэд хэдэн боломжит [[Конформацын изомеризм|конформац]] хэлбэрт оршдог. Гэвч зөвхөн A-ДНХ, B-ДНХ болон Z-ДНХ-г л байгаль дээр буй биологийн системүүдэд ажиглаж болно. ДНХ нь ямар конформацтай байх нь ДНХ-ийн дараалал, түүний супер-ороомогийн хэмжээ болон чиглэл, сууриудын химийн өөрчлөлт, мөн уусмалын нөхцөл тухайлбал [[метал]] [[Ион|ионууд]] болон [[Полиамин|полиаминууд]] зэрэгээс хамаардаг.<ref>{{cite journal |author=Basu H, Feuerstein B, Zarling D, Shafer R, Marton L |title=Recognition of Z-RNA and Z-DNA determinants by polyamines in solution: experimental and theoretical studies | journal=J Biomol Struct Dyn |volume=6 |issue=2 | pages=299–309 |year=1988 |pmid=2482766}}</ref> Эдгээр гурван конформацуудаас дээр дурдагдсан "В" хэлбэр нь эсүүдийн дотороос олддог орчинд хамгийн түгээмэл байдаг.<ref>{{cite journal |author=Leslie AG, Arnott S, Chandrasekaran R, Ratliff RL |title=Polymorphism of DNA double helices |journal=J. Mol. Biol. |volume=143 |issue=1 |pages=49–72 |year=1980 |pmid=7441761}}</ref> Бусад хоёр ДНХ-ийн хос-мушгиа хэлбэрүүд нь геометр дүрс болон чиглэлүүдээрээ ялгагддаг. "А" хэлбэр нь илүү өргөн, баруун эрчилсэн спираль бөгөөд түүний бага ховил нь гүехэн болоод өргөн, харин их ховил нь гүнзгий болоод нарийн байдаг. "А" хэлбэр нь ДНХ-ийн дегидратацад орсон физиологийн бус нөхцөлд илэрдэг бөгөөд харин эсийн дотор ДНХ болон РНХ-ийн хэлхээнүүдийн холимог хослолоос, мөн фермент-ДНХ комлексоос үүсэх магадлалтай.<ref>{{cite journal |author=Wahl M, Sundaralingam M |title=Crystal structures of A-DNA duplexes |url=https://archive.org/details/sim_biopolymers_1997_44_1/page/n50 | journal=Biopolymers |volume=44 |issue=1 | pages=45–63 |year=1997 |pmid=9097733 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0282(1997)44:1 <!--Retrieved from PMID by DOI bot-->}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lu XJ, Shakked Z, Olson WK |title=A-form conformational motifs in ligand-bound DNA structures |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-07-21_300_4/page/819 |journal=J. Mol. Biol. |volume=300 |issue=4 |pages=819–40 |year=2000 |pmid=10891271 |doi=10.1006/jmbi.2000.3690}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Плазмид]] * [[ДНХ дараалал тогтоох]] * [[Полимеразын гинжин урвал]] * [[Гурван хэлхээт ДНХ]] == Ишлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:ДНХ| ]] bu03qmzm4i809s1uzevn8zfsrwrdvf8 Их Британи 0 6254 866622 866535 2026-08-19T11:59:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866622 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Их Британи | linking_name = Их Британи<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | native_name = {{native name|en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} | conventional_long_name = Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠪᠷᠢᠲᠠᠨᠢ᠂<br/>ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ<br/>ᠢᠷᠯᠠᠨᠳ ᠤᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/> ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = [[Их Британийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (Tudor crown).svg|x95px]] | symbol_type = [[Их Британи Улсын хааны сүлд|Сүлд]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x95px]] | other_symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд#Одоогийн хэрэглээ|Шотланд дахь хааны сүлд]]: | national_motto = | national_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"{{Efn|Үг нь уламжлалын асуудал тул төрийн дууллын зөвшөөрөгдсөн хувилбар байхгүй; ихэвчлэн эхний бадаг л дуулагддаг.<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=National Anthem |url= https://www.royal.uk/national-anthem |access-date=4 June 2016 |publisher=The Royal Family |last1=Berry |first1=Ciara }}</ref> No statute has been enacted designating "God Save the King" as the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; [[proclamation]] and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the King" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br />''Бурхан Хааныг хамгаал''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр,<br /> Титмийн хараат нутаг болон [[Их Британийн эдийн засгийн онцгой бүс|эдийн засгийн онцгой бүс]]|default=1}} | map_caption = {{Map_caption|countryprefix=|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал}} | capital = [[Лондон]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл<br /> {{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] (''[[де-факто]]'')<!--Note: Just English, don't add "British English"--> }} | languages2_type = Нутгийн болон цөөнхийн хэл{{Efn|Скотс, Ольстер Скотс, Уэльс, Корн, Шотланд-Гали болон Ирланд хэлнүүд нь [[Европын Зөвлөл]]ийн [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йн дагуу [[нутгийн хэл|нутгийн]] эсвэл [[цөөнхийн хэл|цөөнхийн]] гэж ангилагддаг.<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр хэлийг сурталчлах тодорхой үүрэг хариуцлага үүнд багтана.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=www.gov.uk}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}</ref> Мөн [[Их Британийн хэлнүүд]] үзнэ үү. Уэльс улсад Уэльс хэл нь ''[[де-юре]]'' хязгаарлагдмал албан ёсны статустай, түүнчлэн үндэсний засгийн газрын үйлчилгээ үзүүлэхэд хязгаарлагдмал байдаг.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[Скотс хэл]] |[[Ольстер Скотс хэлний аялгууд|Ольстер Скотс хэл]] <!--Brittonic--> |[[Уэльс хэл]] |[[Корн хэл]] <!--Goidelic--> |[[Шотланд-Гали хэл]] |[[Ирланд хэл]] |[[Британийн дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.1% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] |7.0% [[Британийн Азичууд|Ази]] |3.0% [[Хар Британичууд|Хар]] |2.0% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] |0.9% бусад }} | ethnic_groups_year = [[2011 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2011]] | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Янз бүр]] |59.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] |25.7% Шашингүй |4.4% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] |1.3% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] |1.2% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] |7.2% шийдээгүй |group="N"}} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name=Weller>{{cite journal|title=Balancing within Three Dimensions: Christianity, Secularity, and Religious Plurality in Social Policy and Theology|url=https://archive.org/details/studies-in-interreligious-dialogue_2016_26_2/page/131|first=Paul|last=Weller|year=2016|journal=Studies in Interreligious Dialogue|volume=26|issue=2|pages=131–146|doi=10.2143/SID.26.2.3200411}}</ref><ref name=CusickStorry>{{cite book|chapter=Religion|first1=Edmund|last1=Cusick|first2=Mike|last2=Storry|title=British Cultural Identities|editor-first1=Mike|editor-last1=Storry|editor-first2=Peter|editor-last2=Childs|year=2017|edition=5th|publisher=Routledge|location=London|pages=239–266|isbn=978-1315440590}}</ref> | demonym = {{Hlist|[[Британичууд]]}} | membership = {{Plainlist| * [[Англи]] * [[Шотланд]] * [[Уэльс]] * [[Умард Ирланд]]}} | membership_type = [[Их Британийн харьяат улс|Харьяат улсууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]{{Efn|Хэдийгээр Нэгдсэн Вант Улс нь уламжлал ёсоор нэгдмэл улс гэж тооцогддог байсан ч [[Вернон Богданор]]ын<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> болон бусдын дэвшүүлсэн "эвслийн улс" гэсэн тодорхойлолт нь 1990-д онд Их Британид эрх мэдлийг шилжүүлэх тухай хууль батлагдсанаас хойш улам бүр нөлөөтэй болсон.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> Эвслийн улс нь нэгдмэл улсаас ялгаатай нь гол эрх мэдэлтэй байхын зэрэгцээ түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн түүхэн эрх, дэд бүтцийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Их Британийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Энди Бёрнем]] | legislature = [[Их Британийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Лордуудын Танхим]] | lower_house = [[Их Британийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Их Британийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[1535 ба 1542 оны Уэльсийн тухай хуулиуд|Уэльс дэх хуулийн тухай акт]] | established_date1 = 1535 болон 1542 | established_event2 = [[Титмүүдийн холбоо]] | established_date2 = 3 сарын 24, 1603 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ (1706)|Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 7 сарын 22, 1706 он | established_event4 = [[1707 оны Холбооны тухай хуулиуд|Англи-Шотландын Холбооны Акт]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 он | established_event5 = [[1800 оны Холбооны тухай хууль|Их Британи-Ирландын Холбооны Акт]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1801 он | established_event6 = [[1922 оны Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай хууль|Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1922 он | area_km2 = 242,495 | area_footnote = <ref>{{Cite report |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=9 August 2015 |year=2012}}</ref> | area_rank = 78 | area_sq_mi = 93628 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2021 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 68,138,484<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=United Kingdom|access-date=21 March 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 22 | population_census = 63,182,178<ref>{{Cite web |title=2011 UK censuses |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |access-date=17 December 2012 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22 | population_density_km2 = 270.7 | population_density_sq_mi = 701.2 | population_density_rank = 50 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.847&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web |date=April 2023|title=World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,471<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{Increase}} $3.159&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 6 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,371<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22 | Gini = 36.6 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Inequality – Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=25 July 2021 |website=us.oecd.org |publisher=[[OECD]]}}</ref> | HDI = 0.929<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 18 | currency = [[Фунт стерлинг]]{{Efn|Эрх чөлөөлөгдсөн зарим улсууд, титэм хараат улсууд болон Британийн хилийн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд өөрсдийн фунтыг гаргадаг, эсвэл өөр улсын мөнгөн тэмдэгтийг ашигладаг.. Илүү их мэдээллийг [[Британийн мөнгөн тэмдэгтүүдийн жагсаалт]]аас харна уу.}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Гринвичийн стандарт цаг]], [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Британийн Зуны Цаг]], [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = {{plainlist| * {{Abbr|өө|өдөр}}/{{Abbr|сс|сар}}/{{Abbr|жжжж|жил}} * {{Abbr|жжжж|жил}}-{{Abbr|сс|сар}}-{{Abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) }} | drives_on = зүүн{{Efn|Хоёр далайн чандын нутаг дэвсгэрийг эс тооцвол: [[Гибралтар]] болон [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]]}} | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]] | cctld = [[.uk]]{{Efn|[[.gb]] домейныг мөн Их Британид олгосон ч хэрэглээ нь бага.}} }} '''Их Британи''', албан ёсоор '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс'''<ref>{{Cite web|title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь|trans-title=|author=|work=toli.gov.mn|date=|access-date=21 January 2023|url=http://toli.gov.mn/country|language=mn|quote=Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}}</ref> (<small>''[[товчлол|товч.]]</small>'' '''ИБУИНХУ'''; {{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK}}) нь баруун хойд [[Европ|Европт]], эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын [[улс]] юм. Энэ улс нь [[Англи]], [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]] гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Бүгд Найрамдах Ирланд улстай]] газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь [[Атлантын далай]], [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]], [[Ла-Маншийн хоолой]], Селтик тэнгис, [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно. 1707 онд [[Английн Вант улс|Английн Вант Улс]] болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (''Crown Dependencies'') гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ. Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том [[Гүрэн|эзэнт гүрэн]] байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. [[Англи хэл]] нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна. Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан [[III Чарльз]] юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь [[Лондон]] бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. [[Эдинбург]], [[Кардифф]], [[Белфаст]] хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад [[Бирмингем]], [[Манчестер]], [[Глазго]], [[Лийдс]] зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон. Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба [[эдийн засаг]] нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу [[цөмийн зэвсэг]] эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. == Газар зүй == [[Зураг:Uk topo en.jpg|thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Бен-Невис]] [[Зураг:Severn_Aerial.jpg|thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр]] [[Зураг:Plymouth_hoe_from_mountbatten_2.jpg|thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр]] Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|78-р том орон]] юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор [[Их Британи арал|Их Британи]], [[Ирланд]] зэрэг арлууд ([[Британийн олтриг]]) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар [[Европ]] тив, [[Өрнөд Европ]]т хамаарна. Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар [[Ла-Маншийн хоолой]], хоолойн цаана [[Франц]] улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар [[Ирландын тэнгис]], баруун хойд талаар [[Атлантын далай]] байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь [[Англи]], 78772 км² нь [[Шотланд]], 20778 км² нь [[Уэльс]], 13843 км² нь [[Умард Ирланд]] орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс [[Фолклендийн олтриг]] ([[Аргентин]]тай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, [[Гибралтар]] зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. === Газрын гадарга === Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. === Усны зүй === Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. === Уур амьсгал === Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн [[Кэмбридж]]ид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/sty---overview-of-the-uk-population.html Overview of the UK Population.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 1801 || 16,300,000 |- | 1851 || 27,368,800 |- | 1900 || 41,154,600 |- | 1950 || 50,381,500 |- | 1970 || 55,632,200 |- | 1990 || 57,237,500 |- | 2013 || 64,105,654 |- |} Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %. Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. === Ард түмэн === Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна. === Хот суурин === [[Зураг:050114_2495_london_city.jpg|thumb|left|200px|[[Лондон]]]] [[Зураг:View_of_Glasgow_from_Queens_Park.jpg|thumb|200px|[[Глазго]]]] {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Лондон]] (7,744,942) * [[Бирмингем]] (942,766) * [[Глазго]] (578,776) * [[Ливерпүүл]] (452,773) * [[Эдинбург]] (451,851) * [[Лидс]] (440,954) * [[Шеффилд]] (415,175) * [[Манчестер]] (396,322) || * [[Бристол]] (372,985) * [[Кардифф]] (316,793) * [[Лестер]] (296,596) * [[Бредфорд]] (278,984) * [[Ковентри]] (267,775) * [[Кингстон]] (265,615) * [[Белфаст]] (258,659) * [[Плимут]] (253,188) |} == Түүх == [[Зураг:Stonehenge2007_07_30.jpg|thumb|200px|[[Стоунхенж]]. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]] === Эртний үе === Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд [[бритон]], [[галл]] зэрэг [[кельт]] угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] аян дайнаар [[Эртний Ром|Ромтой холбогдож]] НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос [[англосакс]] гэсэн [[герман угсаатан]] ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн [[католик]] шашинд оржээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Bayeux_Tapestry_WillelmDux.jpg|thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он]] Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн [[викинг]] улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн [[Альфред]] ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд [[Английн вант улс|Английн Хаант улс]] мэндэлжээ. [[Кнуд]] гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын [[Уильям]] гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. Английн вангийн удам өнөөгийн [[Франц]]ын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453) байсан. === Сэргэн мандалт === Европын [[Сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын үед]] уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд [[Уэльс]] Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд [[Англи]]йн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс [[Умард Ирланд]]ад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, [[Шотланд]], [[Ирланд]] орсон ба [[Эдинбург]]т байснаа [[Лондон]]д шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч [[Хойд Америк|Умард Америк]]т колони үүсгэжээ. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Trafalgar-Auguste_Mayer.jpg|thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц]] 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд [[хэмжээт эрх хаант засаг]], [[парламентат ёс]] хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь [[Роберт Вальполе]] байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын [[Наполеон I Бонапарт|Напелеон]] дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ. === Колонийн задрал === [[Зураг:The_British_Empire.png|thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн]] Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай эвсэж [[Герман]]тай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед [[Британийн эзэнт гүрэн]] дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. [[Ирланд]]ын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр [[Уинстон Черчилль]] удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт [[Итали]]тай, Бирмд [[Япон]]той байлдаж байсан. Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд [[Энэтхэг]] ([[Пакистан]], [[Бангладеш]] гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл|Их Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]д багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван [[II Элизабет]] байсаар байна. [[Зураг:Международная Леонардо-премия 17.jpg|thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]]] === 1947 оноос хойш === Дайны дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулалцав. Их Британи 1952 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн [[Суэцийн хямрал]]д шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч [[Англи хэл]] олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд [[Европын холбоо]] болон өөрчлөгдсөн байна. 1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон. Их Британи НҮБ, [[НАТО]], Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. [[Афганистан]], [[Ирак]]ийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. == Төр засаг == Их Британи бол төрийн [[хэмжээт эрхт хаант засаг]]т хэлбэртэй, төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. [[Зураг:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|150px|[[II Элизабет]] хатан хан]] === Хаант ёс === Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог. Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед [[II Элизабет|II Элизабет хатан]] хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет [[1952]] онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ. === Парламент === Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Их Британийн Парламент]] (''Parliament of the United Kingdom'') байна. Хоёр танхимтай. [[Зураг:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон]] 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан. 1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан. ==== Лордуудын Танхим ==== Лордуудын Танхим (''House of Lords'') нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. ==== Төлөөлөгчдийн Танхим ==== [[Зураг:David_Cameron_official.jpg|thumb|150px|right|[[Дэвид Кэмерон]]]] Төлөөлөгчдийн Танхим (''House of Commons'') нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг. === Засгийн газар === Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (''Cabinet of the United Kingdom'') байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн [[Борис Жонсон]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Орон нутаг == [[Зураг:Map_of_the_administrative_geography_of_the_United_Kingdom.png|thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь]] {{Image frame|width=150|content=<center>{{Image label begin|image=United Kingdom countries.svg|link=|width=150|float=none}} {{Image label small|x=0.625|y=1.2|scale=150|text =<big>[[Англи]]</big>}} {{Image label small|x=0.375|y=0.7|scale=150|text=<big>[[Шотланд]]</big>}} {{Image label small|x=0.4|y=1.3|scale=150|text= <big>[[Уэльс]]</big>}} {{Image label small|x=0.15|y=0.95|scale=150|text =<big>[[Умард Ирланд|Умард<br />Ирланд]]</big>}} {{Image label end}}</center> |caption= Дөрвөн орон }} Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг. {| class="wikitable sortable" ! Д/д !! Орон !! Нутгийн хуваарь !! Газар нутаг<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=2015-11-29 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> !! Хүн ам <br />(2011 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |wayback=20160131125807 |text=2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom |archiv-bot=2026-05-06 07:16:53 InternetArchiveBot }}: ({{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |wayback=20131102072318 |text=2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb) |archiv-bot=2026-05-12 07:08:35 InternetArchiveBot }})</ref> |- | align="center" | 1 || [[Англи]] || 9 муж, 6 хот хошуу, 28 хошуу, <br> 55 нэгж нутаг, Их Лондон, Силли арал || align="right" | 130,395 || align="right" | 53,012,450 |- | align="center" | 2 || [[Шотланд]] || 32 зөвлөлт нутаг || align="right" | 78,772 || align="right" | 5,295,403 |- | align="center" | 3 || [[Уэльс]] ||9 хошуу, 3 хот, 3 хот хошуу || align="right" | 20,779 || align="right" | 3,063,456 |- | align="center" | 4 || [[Умард Ирланд]]|| 5 хошуу, 11 тойрог || align="right" | 13,843 || align="right" | 1,810,863 |- class="shadow" | align="center" | || Их Британи || олон зүйлийн нэгжийн нутаг || align="right" | 243,789 || align="right" | 63,182,178 |} Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. [[Гибралтар]], [[Фолкленд]] (маргаантай), [[Кайман]], [[Бермуд]] зэрэг 14 нутаг бий. == Эдийн засаг == [[Зураг:The_City_London.jpg|thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв]] [[Зураг:A350_First_Flight_-_Low_pass_02.jpg|thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг.]] [[Зураг:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгис]]ийн ёроолоос газрын тос олборлодог]] Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг. Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна. Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм. Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (10.8%)" from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (10.4%)" from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (8.1%)" from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (7.2%)" from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.5%)" from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (14.9%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (9.0%)" from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (7.8%)" from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (6.5%)" from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.1%)" from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Heathrow_T5.jpg|thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал]] Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Гадаад холбоос == {{G8}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Их Британи| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] oti0j0fqo0bcyo5e77rj4bl8fr5qs1d Алт 0 6325 866643 864856 2026-08-19T12:57:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866643 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс алт}} '''Алт''' нь '''Au''' гэж тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 79, нэгэн төрлийн [[химийн элемент]] юм. ''aurum'' буюу ''Үүрийн туяа'' гэсэн утгатай [[Латин]] үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) орших ба хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй [[металл]] юм Байгальд маш ховор тохиолдолд 6; 8;12; ханатай талст хэлбэрээр оршдог. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад [[металл]] болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр1,1•10³ppm нягтралтайгаар оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алт озонтой давсны хүчилд урвалд орон Au<sub>2</sub> нэгдлийг үүсгэх ба цианы уусмалд задарч Au<sub>4</sub> нэгдлийг үүсгэдэг учир алтыг ялган авахад цианы хүчлийг хэрэглэх тохиолдол байдаг. Алт нь хүн төрөлхтний хамгийн их үнэлдэг гол металлын нэг бөгөөд Аurum буюу Үүрийн туяа гэсэн утгатай Латин үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) оршихоос гадна калаварит сивьванит , нагиагит зэрэгл теллурт нэгдэлд 6-39 хувийн агуулгатай байна. Алт нь хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй металл юм. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад металл болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алтны хамгийн онцгой чанар нь ус болоод агаарын нөлөөнд автаггүй явдал юм. Монголчууд эрт дээр vеэс алтаар гангарч ирсэн ард тvмэн бөгөөд Бvр Хvннvгийн vеэс алтаар маш нарийн донж хийцтэй эдлэл хийж хэрэглэж байсныг Эрдэмтэд тогтоосон байна. Алтыг бас Дорно дахины анагаах ухааны салбарт олон зууны тэртээгээс ашиглаж ирсэн гэсэн баримт буй. Цэвэр алт нь ихэнхи тохиолдолд 30-50 % ийн мөнгөний хольцтой байдаг . Үүнээс гадна түүний найрлагад зэс төмөр зэрэг зарим эрдэс бага хэмжээтэй байдаг. Алт нь голдуу өрөл , ялтас , утас , мөн ховорхон тохиолдолд талст хэлбэртэй , шар өнгөтэй байдаг бөгөөд мөнгө агуулсан алт нь илүү тунгалаг өнгөтэй байдаг бол зэс агуулсан алт нь улаавтар туяатай байдаг. Алт нь голдуу гидротермаль гаралтай цахирын судал , пегматит , скарн болон зэс турихан цагаан , хүнцэл болон холимог металлын хүдэрт оршдог байна. Хүн төрөлхөтөн алтны Шороон ба Үндсэн ордоос 1800000 тн гаруй олт олборлосон гэж үздэг бөгөөд Алтны хам гол нөөц Далай буюу Тэнгисийн усанд 1 тэрбум тонн буюу 1шоо метр усанд 3-5мг алт байдаг гэж үздэг байна. Гэхдээ одоог хүртэл Далайгаас алтыг олборлох аргыг нээж илрүүлээгүй байна. Олон улсын стандартаар бол 1000 кг хvдэрт 0.5 гр алт агуулагдаж байвал эдийн засгийн хувьд vр ашигтайд тооцогддог юм байна. Гэхдээ ил уурхайнуудын хувьд ийм хэмжээний хvдэрт ихэвчлэн 1-5 гр алт агуулагддаг. Энэ агууламж бvр 30 гр хүрсэн үе бас тохиолдсон байна. Алтны 100 тонноос дээш нөөцтэй үндсэн ордыг их том , 50-100 тонныхыг том , 10-50 хүртэл тонныхыг дунд , 10 тонныхыг жижиг ордод тооцох ба 1тонноос бага нөөцтэй ордыг жижиг орд гэж нэрлэнэ. Алтны үндсэн ордоос алтны зэрэгцээгээр ашигтай тохиолдолд мөнгө , теллур , висмут , хүнцэл зэргийг олборлодог болно. Алтны зарим шороон орд нь Доржпалам , уулын болор , цагаан алт , титаны бүлгийн эрдэс агуулдаг . Алтны хатуулаг нь 2-3 , нягтрал нь хольцоосоо хамаарах ба цэвэр алтных 19,3 байдаг байна. Цэвэр алтны агуулгыг сорьц гэх бөгөөд хэрэв алтны сорьц 900 гэвэл тэр нь түүний найрлагад цэвэр алт 90% байна гэж үзнэ. Алтны нөөц өсгөх нэн чухал хүчин зүйл нь санхүүжилтийн эх үүсвэр бөгөөд үүнд хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгжүүдийн оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт нөлөөлдөг болно. Геологийн хайгуулын ажлаар алтны нөөцийн хувьд ирээдүй багатай гэж үзсэн талбайд хувийн хэвшлийнхэн өөрийн хөрөнгөөр хайгуул хийн олборлох боломжит нөөц олон олборлолтын хэмжээг нэмэгдүүлдэг байна. Алтны ордуудын нөөцийн хэмжээ , уул техникийн нөхцөл , ашиглалтын хүчин чадлаар нь бүлэглэж тээврийн иж бүрдэл хослол , технологийн схемийг сонгон авч зураг төсөл туршилтын олон хувилбараар боловсруулж уг ажлыг агент лаг болон хяналтын байгуулагууд эцэслэн хянаж зөвшөөрөлцсөний үндсэн дээр хэрэгжүүлдэг . Алтны үндсэн ордын хүдрээс алт ялган авах оновчтой технологийг сонгон авах явдал нь хүдэр дэхь бодисын найрлага , алт агуулсан эрдсүүдийн шинж чанар технологийн ажиллагааг хүндрүүлэх нөлөөтэй хольцууд байгаа эсэх зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг ба хүдрийг урьдчилан бэлгэх баяжуулах металлурги химийн боловсруулалт зэрэг үндсэн ажиллагааг бүрдүүлдэг . Алтны үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн орнуудад алтны үндсэн нөөц нь ихэвчлэн үндсэн ордод 80% , шороон ордод 2 % , үдсэн нь дагалдах хэлбэрээр олборлогдсон алтанд ноогддог байна. Манай улсын хувьд алт олборлолт нь өөрийн гэсэн онцлог давуу талтай . Одоогоор ашиглаж буй ордууд нь хөрөнгө оруулалт бага харьцангуй хялбар технологи шаарддаг ба алт олборлолтын өөрийн өртөг нь харьцангуй бага байгаагаараа онцлогтой . == Шинж чанар == [[File:Au atomic wire.jpg|thumb|upright|left|Алт нь гайхамшигтай уян чанартай. Түүнийг моноатомт утас болгож болох ба ингэж сунасныхаа дараа тасартлаа хоёр дахин сунадаг.<ref>{{cite book |doi=10.5772/62288 |isbn=978-953-51-2252-4 |chapter=Combined Transmission Electron Microscopy – In situ Observation of the Formation Process and Measurement of Physical Properties for Single Atomic-Sized Metallic Wires |author=Masuda, Hideki |title=Modern Electron Microscopy in Physical and Life Sciences |editor=Janecek, Milos |editor2=Kral, Robert |publisher=InTech |year=2016}}</ref>]] Алт нь бүх металлууд дотроос хамгийн [[уян чанар]]тай нь ба нэг грамм нь 1 квадрат метр талбай бүхий хавтанг үүсгэж чаддаг. Алтан ялтасыг тунгалаг болтол нь нимгэлэн давтаж болдог. Түүний нэвтрүүлэх өнгө нь ногоон-цэнхэр байдаг. Учир нь, алт шар ба улаан өнгийг хүчтэйгээр ойлгодог.<ref>{{cite web|url = http://www.webexhibits.org/causesofcolor/9.html|title=Gold: causes of color|accessdate=6 June 2009}}</ref> Ийм хагас тунгалаг ялтас [[хэт улаан туяа]]г мөн хүчтэй ойлгодог нь, түүнийг дулаан тэсвэртэй хувцасны шилний хэт улаан туяаны хаалт болон [[сансрын хувцас]]ны шилний нарнаас хамгаалах хаалт болгон ашиглагдах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |title=Suiting up for space: the evolution of the space suit |url=https://archive.org/details/suitingupforspac0000lloy |last=Mallan |first=Lloyd |date=1971 |publisher=John Day Co. |isbn=978-0-381-98150-1 |page=[https://archive.org/details/suitingupforspac0000lloy/page/216 216]}}</ref> Алт нь [[Дулаан дамжуулалт|дулааны]] болон [[Цахилгаан дамжуулагч|цахилгааны сайн дамжуулагч]]аас гадна, [[хэт улаан цацраг]]ийг хүчтэй ойлгогч Алтны нягт нь 19.3&nbsp;g/cm<sup>3</sup>. Харьцуулхад, [[хар тугалга]]ных 11.34&nbsp;g/cm<sup>3</sup> бол, хамгийн өндөр нягттай элемент болох [[осми]]гийнх 22.588&nbsp;±&nbsp;0.015&nbsp;g/cm<sup>3</sup> юм.<ref name="Densest">{{cite journal |last=Arblaster |first=J. W. |title=Osmium, the Densest Metal Known |journal=Platinum Metals Review |volume=39 |issue=4 |date=1995 |page=164 |url=http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |access-date=2016-11-13 |archive-date=2016-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018195547/http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |url-status=dead }}</ref><!-- 10.1038/nchem.1479 from 2012 gives same value--> == Хими == [[File:Gold(III) chloride solution.jpg|thumb|right|Алтны(III) хлоридын усан уусмал]] Алт нь хэдийгээр, [[тогтвортой металл]]уудын хамгийн тогтвортой нь<ref>{{cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-07-20_376_6537/page/238 |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J }}</ref> ч гэсэн олон янзын нэгдлүүдийг үүсгэдэг. Алтны, түүний нэгдэл дахь [[исэлдэлтийн зэрэг]] -1-с +5 хооронд хэлбэлздэг ба химид Au(I) ба Au(III) давамгайлна. Au(I)-ийг, алтны ион агуулсан нэгдэл гэж нэрлэх бөгөөд [[тиоэфир]]үүд, [[тиолат]]ууд ба гуравдагч [[фосфин]]үүд зэрэг хөнгөн лигандуудтай холбогдох өргөн тархсан исэлдэлтийн зэрэг. Au(I) нэгдлүүд ихэвчлэн шугаман байдаг. Тод жишээ бол, [[Алтны цианжилт|Au(CN)<sub>2</sub><sup>−</sup>]] бөгөөд, энэ нь алтны уусдаг хэлбэр ба уул уурхайд ашиглагдана. [[Алтны(I) хлорид|AuCl]] гэх мэт, алтны бинар галогенидууд нь, зигзаг полимер хэлхээг бий болгох ба энэ нь шугаман координацийг мөн илэрхийлнэ. Алтан дээр суурилсан дийлэнхи эмийн бэлдмэлүүд нь Au(I)-ийн уламжлалууд юм.<ref>{{Cite journal |last=Shaw III |first=C.F. |title=Gold-Based Medicinal Agents |journal=Chemical Reviews |date=1999 |volume=99 |issue=9 |pages=2589–2600 |doi=10.1021/cr980431o |pmid=11749494}}</ref> Au(III) нь ердийн исэлдэлтийн зэрэг ба [[алтны(III) хлорид]] (Au<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>) байдлаар илэрнэ. Au(III) комплекс дахь алтны атомын төв нь бусад d<sup>8</sup> нэгдлүүдтэй адил, ихэвчлэн [[дөрвөлжин хавтгай геометр]]тэй ба [[химийн холбоо]] нь [[ковалент холбоо|ковалент]] ба [[ионы холбоо]]ны шинж тэмдэгүүдийг аль алийг нь агуулна. Алт нь [[хүчилтөрөгч]]тэй ямар ч температурт урвалд ордоггүй;<ref>{{cite web|url=http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16%253A_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|title=Chemistry of Oxygen|website=Chemwiki [[UC Davis]]|language=en-US|access-date=2016-05-01|archive-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714004304/http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16:_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|url-status=dead}}</ref> озонтой мөн адил{{citation needed|date=March 2015}}. Зарим чөлөөт галогенүүд алттай урвалд орно.<ref>{{Cite book |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |last3=Holleman |first3=Arnold Frederick |last-author-amp=yes |date=2001 |title=Inorganic Chemistry |edition=101st |publisher=Academic Press |isbn=0-12-352651-5 |page=1286 |ref=harv}}</ref> Улайстал халаасан үед алт нь фторын довтолгоонд нэрвэгдэж<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Mtth5g59dEIC |title=Inorganic Chemistry |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |date=2001-01-01 |publisher=Academic Press |isbn=9780123526519 |page=404 |language=en}}</ref> [[алтны(III) фторид]]ыг үүсгэнэ. Нунтаг алт 180&nbsp;°C-д хлортой урвалд орж [[Алтны(III) хлорид|AuCl<sub>3</sub>]]-ыг үүсгэнэ.<ref>{{harvnb|Wiberg|Wiberg|Holleman|2001|pp=1286–1287}}</ref> Алт 140&nbsp;°C-д бромтой урвалд орж [[алтны(III) бромид]]ыг үүсгэх бол, иодтой маш удаан урвалд орж [[алтны(I) иодид|моноиодидыг]] үүсгэнэ. Алт нь тасалгааны температурт [[мөнгөн ус]]анд хялбар уусаж [[амальгам]]ыг үүсгэнэ. Өндөр температурт олон металлуудтай [[хайлш]]ийг үүсгэнэ. Хайлшийг алтны хатуулаг болон бусад металлургийн шинж чанаруудыг сайжруулах замаар [[хайлах температур]]ыг хянах эсвэл ер бусын өнгийг гарган авахад ашиглаж болох юм. Алт нь [[кали]], [[рубиди]], [[цези]] эсвэл [[тетраметиламмони]]йтэй урвалд орж, Au<sup>−</sup> ионыг агуулах, харгалзах ауридын давсуудыг уусгэнэ. Эдгээрийн, хамгийн алдартай нь [[цезийн аурид]] юм. Алт нь ихэнхи хүчлүүдийн нөлөөлөлд автдаггүй. Тэрээр, [[хайлуурын хүчил|хайлуурын]], [[давсны хүчил|давсны]], [[бромт устөрөгчийн хүчил|бромт устөрөгчийн]], [[иодот устөрөгчийн хүчил|иодот устөрөгчийн]], [[хүхрийн хүчил|хүхрийн]], [[азотын хүчил|азотын]] хүчлүүдтэй урвалд ордоггүй. Алт нь, азотын ба давсны хүчлүүдийн холимог болох [[хаан дарс]]анд, мөн [[селений хүчил]]д уусдаг. Хаан дарс нь 1:3 харьцаатай азотын болон давсны хүчлийн уусмал ба алтыг уусгана. Азотын хүчил нь металлыг +3 ион болгон исэлдүүлэх боловч, маш бага хэмжээтэйг исэлдүүлэх ба энэ нь урвалын химийн тэнцвэрээс хамааран цэвэр хүчил дотор илэрдэггүй. Гэсэн хэдий ч, ионууд нь давсны хүчлээр AuCl<sub>4</sub><sup>−</sup> ион эсвэл [[хлорталтны хүчил]] үүсгэгдэн тэнцвэрээс зайлуулагдаж, цаашид дахин исэлдэх боломжийг дагуулдаг. Алт нь дийлэнхи сууриудын нөлөөнд мөн автдаггүй. Тэрээр, усмал, хатуу ба хайлсан натрийн эсвэл калийн гидроксидтой аль алинтай нь урвалд ордоггүй. Алт нь натрийн эсвэл калийн цианидтай, шүлтлэг орчинд, хүчилтөрөгчтэй үед уусдаг комплексийг үүсгэнэ. Алтны ердийн исэлдэтийн зэрэг +1 (алтлаг нэгдлүүд) ба +3 (алтны нэгдлүүд) юм. Уусмал дахь алтны ионууд нь өөр ямар ч хамаангүй металлыг [[ангижруулагч]] байдлаар нэмхэд, металл байдлаар хялбар [[Ангижрах (хими)|ангижран]] [[Тунадас (хими)|тунана]]. Нэмсэн металл нь [[Исэлдэх|исэлдэн]] уусаж, алтыг уусмалаас хатуу тунадас үүсгэн ялгарах боломжийг олгоно. === Өнгөн тархаагүй исэлдэлтийн зэрэг === === Холимог валенттай нэгдлүүд === === Өнгө === === Изотопууд === == Орчин цагийн хэрэглээ == Алт нь хүн төрөлхтний [[түүх]]ийн туршид, [[үнэт металл]] гэж тооцогдон арилжааны хэрэгсэл, хадгаламж, гоёл чимэглэлд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн ба орчин үед [[шүд]]ний [[эмнэлэг]], [[электроник]]ийн салбарт их хэмжээгээр ашиглагдаж байна. Нянгийн эсрэг үйлчилгээ үзүүлдэг учир эмнэлэгт өргөн хэрэглэсээр ирсэн. Алт нь янз бүрийн металлтай холилдох чадвар маш өндөр бөгөөд энэ чанарыг нь ашиглан төрөл бүрийн үнэт хайлшийн үндсэн эд болгон хэрэглэдэг юм. Алтыг гоёл чимэглэлээс эхлэн пуужин , цөмийн тогоо , нисэх онгоц , холбоо харилцааны техник хэрэгсэл , хими , анагаах ухааны салбар , фото зургийн үйлдвэр , зэрэг олон төрлийн салбарт өргөнөөр хэрэглэж байна. === Гоёл чимэглэл === === Хөрөнгө оруулалт === === Цахилгаан дамжуулагч === === Цахилгааны бус салбарт === === Худалдааны хими === === Анагаах ухаан === === Хоол хүнс === == Түүх == Хүмүүсийн ашиглаж байсан хамгийн эртний бүртгэгдсэн металл нь алт байсан бөгөөд үүнийг үнэ төлбөргүй эсвэл "уугуул" гэж үзэж болно. Хожуу палеолитын үед ашиглагдаж байсан Испанийн агуйнуудаас бага хэмжээний байгалийн алт олдсон, в. МЭӨ 40,000.[74] Алт олдворууд Египетэд хаант улсын өмнөх үеийн эхэн үед буюу МЭӨ 5-р мянганы төгсгөл, 4-р зууны эхэн үед анх гарч ирсэн бөгөөд хайлуулах үйлдвэрлэл 4-р мянганы явцад хөгжсөн; 4-р мянганы эхэн үед Доод Месопотамийн археологид алтны олдворууд гарч ирэв.[75] Балкан дахь алтны олдворууд нь МЭӨ 4-р мянганы үеэс бий, тухайлбал Болгарын Варна нуурын ойролцоох Варна ордоноос олдсон олдворууд нь нэг эх сурвалжийн үзэж байгаагаар (La Niece 2009) алтны олдворуудын хамгийн эртний "хуучирсан" олдвор гэж үздэг.[ 65] 1990 оны байдлаар Баруун эрэг дэх МЭӨ 4-р мянганы Вади Кана агуйн оршуулгын газраас олдсон алтан олдворууд нь Левантаас хамгийн эртнийх нь байжээ.[76] Алтан малгай, Небра диск зэрэг алтан олдворууд МЭӨ 2-р мянганы Хүрэл зэвсгийн үеэс Төв Европт гарч ирсэн. Алтны уурхайн хамгийн эртний газрын зургийг Эртний Египетийн 19-р гүрний үед (МЭӨ 1320-1200) зурсан бол алтны тухай анхны бичгээр МЭӨ 1900 оны үед 12-р гүрний үед тэмдэглэгджээ.[77] МЭӨ 2600 оны эхэн үеийн Египетийн иероглифт алтыг Митаннигийн хаан Тушратта Египетэд "шорооноос ч элбэг" гэж мэдэгдсэн байна.[78] Египет, ялангуяа Нуби улс нь түүхийн ихэнх хугацаанд алт олборлодог томоохон бүс нутаг болгох нөөцтэй байсан. Турин папирусын газрын зураг гэгддэг хамгийн эртний газрын зургуудын нэг нь Нуби дахь алтны уурхайн төлөвлөгөөг орон нутгийн геологийн шинж тэмдгүүдийн хамт харуулжээ. Анхны ажлын аргуудыг Страбон болон Диодорус Сикулус хоёрын аль алиных нь тайлбарлаж, гал асаах арга зэргийг багтаасан байдаг. Улаан тэнгисийг гатлан ​​одоогийн Саудын Арабын нутаг дэвсгэрт ч томоохон уурхайнууд байсан. == Тархалт == [[Файл:Bernhard Otto Holtermann with 630lb gold from Hill End.jpg|left|thumb|Холтерман ба түүний олдвор (ялгаж авсан алт нь 57 кг).]] Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг -аас хэдэн арван кг хүртэл байх аж. Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд [[Австрали]]ас олдсон ''Холтерманы хавтан'' гэгдэх олдвор бөгөөд барьцалдсан чулууныхаа хамт 1.5 м урт, 286 кг орчим юм. Мөн ''Хүслийг үл мэдэгч'' нэртэй 66.6 кг, ''Хүслийн цул'' нэртэй 68.2 кг, ''Гайхамшигт Барклэй'' хэмээх 52.2 кг, ''Канадын тал'' нэртэй 41 кг алт олджээ. 1842 онд Уралаас олдсон ''Том гурвалжин'' нэртэй 36.22 кг алтны олдвор [[Орос]]ын алмазны фондод хадгалагддаг байна. Монголын хамгийн том алтанд 1995 онд Заамарын Хайлаастын ордоос олдсон 808 гр, мөн Шарын голын шороон ордоос олдсон 351.3 гр жинтэй алт тус тус ордог. Алтны орд газрууд тив бүрт харилцан адилгүй тархжээ. Алт ихтэй улсад [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Австрали]], [[Орос]], [[АНУ]], [[Узбекстан]], [[Канад]], [[Перу]], [[Индонез]], [[Хятад]] зэрэг орно. Алтны нөөц ихтэй, дэлхийн томоохон орд газрууд, түүнд түшиглэсэн уурхайнууд: # Йоханнесбургийн уурхай (ӨАБНУ) # Алган, Уралын орд, уурхай (ОХУ) # Калигоорлын орд, уурхай (Австрали) # Гуажу (Хятад) # Грасбергийн, Эрцбергийн орд уурхай (Индонез) Дэлхийн хамгийн Их Нөөцтэй 10 Улс № Улсын Нэр Нөөцийн хэмжээ 1 АНУ 8133.5 ТН 2 Герман 3401.8 ТН 3 Итали 2451.8 ТН 4 Франц 2435.4 ТН 5 БНХАУ 1054.1 ТН 6 Швецарь 1040.1 ТН 7 ОХУ 851.5 ТН 8 Япон 765.2 ТН 9 Голланд 612.5 ТН 10 Энэтхэг 557.7 ТН === Монгол орон === Монгол орон нь алтаар баян оронд орох бөгөөд Баттай Бодитой Боломжтой нөөц нь нийлээд 513970 кг гэдгийг Эрдэмтэд 2010 онд тогтоож байсан байна. Европын нэгэн хэвлэлд Монголыг алтаар баян орон гэж үзэж түүнийг олон жилийн өмнө алтны их нүүргээн болж алт олборлох ажилд үй түмэн хүн оролцсон Канадын Клондейк нутагтай адилтгаж бичсэн байдаг . Монгол нь Алтны хүн амд ноогдох хайсан нөөц , олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэх байр суурийг эзэлдэг байна. Монголчууд алтыг дээр үеэс эхлэн амьдрал аж ахуйдаа хэрэглэж ирснийг СунДуйн Жүд хэмээх 10 боть номыг 452.5 кг алт мөнгөөр хийсэн баримтаар нотолдог байна. Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг –аас хэдэн кг хүртэл байдаг . Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд Австралид олдсон 260кг орчим юм , Харин Монголын хамгийн Том алтанд Заамарын районы Хайлаастын ордоос олдсон 808гр жинтэй олт ордог байна. Монгол улсын нутаг дэвсгэрт ерөнхийдөө Алтайн , нуурын , Хойд Монголын , Төв Монголын , Хангай , Хэнтийн Дорнот Монголын ба Өмнөт Монголын гэсэн металлогений 7 муж , алтны хүдэржилт агуулсан 25 металлогений бүсүүд , алтны хүдрийн болоод алт агуулсан 70 хүдрийн дүүрэг тогтоодсон байна. Алтны хүдрийн дүүргүүд нь алт агуулсан металлогений бүсүүдийн хэмжээнд ялгагдах ба эдгээр нь бие биеээсээ алтны хүдэржилт хөгжөөгүй эсвэл алтны хүдэржилтийн эрчим суларсан талбайнуудаар тусгаарлагдах ба нэг хүдрийн дүүргийн хэмжээнд голчлон нэг цаг үед үүссэн , нэг төрлийн хүдэржилт давамгайлах онцлогтой болно. Хүдрийн дүүргийн хэмжээнд зөвхөн алтны үндсэн хүдэржилт тархсан бол , алтны хүдрийн дүүрэг , алтны үндсэн болоод шижирмэг хүдэржилт тархсан бол алтны хүдэр болон шижирмэг хүдэржилтийн дүүрэг , хэрэв алт нэг цаг хугацаанд харилцан уялдаа бүхий өөр төрлийн ашигт малтмалтай хамт тархсан бол харгалзан нэрлэдэг байна. Манай орны нутагт илрүүлэгдсэн алтны орд , илрэлүүд нь үүсэж бий болсон геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс агуулагч чулуулагтайгаа үүсэж буй холбоо харьцаа , эрдсийн найрлагаараа алтны ордын бүлэг , төрөл , дэд төрлүүдэд ангилагддаг . Ордын төрөл гэдэг нь үүссэн геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс нь ижил үед эд төрлүүд нь эрдэслэг бүрэлдэхүүнээрээ ялгагддаг байна. == Олборлолт == [[Файл:Or Venezuela.jpg|left|thumb|Байгалийн алт]] 2009 он хүртэл хүн төрөлхтөн нь алтны үндсэн ба шороон ордоос 161,000 т алт олборлоод байна. Голдуу өрөл, ялтас, утас, мөн талст хэлбэртэй олддог. Одоо үед алтны 2 төрлийн ордыг түшиглэн олборлолт хийдэг: # Үндсэн орд # Шороон орд == Үнэ == Олон улсын Алтны үнэ судлаач дийлэнх эрдэмтийн үзэж байгаагаар алтны үнэ нь ''''''2013 онд 1900$ - 2200 $'''''' харин '''2015 он гэхэд 3300$''' хүрнэ гэж үзэж байгаа бол , харин зарим судлаачдын үзэж байгаагаар алтны үнэ '''2013 онд 1850$ – 1950 $''' хооронд хэлбэлзнэ гэж үзэж байгаа аж , Гэвч Дэлхийн банкны гаргасан урьдчилсан мэдээллээр бол алтны үнэ 2013 - 2015 оны хооронд өсөж байгаад 2016 оноос буурах хандлагатай байгаа гэсэн мэдээг гаргасан байна. === Түүх === Алт бол аль ч улс орны хувьд хамгийн эрэлттэй металл бөгөөд үнийн хэлбэлзэл нь дэлхийн эдийн засагт хамааралтай байж чаддаг ашигт малтмал юм. Өнгөрсөн оны хоёрдугаар хагаст эхэлсэн дэлхийн эдийн засгийн тогтворгүй байдал аж үйлдвэрийн гол металуудын үнэ буурахад нөлөөлж байсан боловч алтны дундаж үнэ өнгөрсөн онд 1576 ам.доллар унц болж, 2010 оны байдалтай харьцуулахад 10%-иар өссөн байна. Алтны үнэ өнгөрсөн оны мөн үеийнхтэй харьцуулбал дээд амжилт тогтоож байна гэж шинжээчид үзэж байсан бөгөөд 1910-1920 ам.доллар/ унци болж өссөн юм. Он гарсаар энэ тоонд мөн л өөрчлөлт орсон бөгөөд энэ оны эхний гурван сарын байдлаар 1780 ам.долларын ханштай байсан ч санхүүгийн судалгааны байгууллагууд энэ онд алт үнийн дээд хэмжээндээ очно гэж таамаглаж байгаа аж. Хэдийгээр санхүүгийн судалгааны байгууллагууд алтны үнийг ирэх онд нэлээд өндөр байхаар таамаглаж байсан ч Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн удаашрал болон Индонези, Энэтхэг зэрэг улсуудын алт, мөнгөний худалдан авалт буурсан зэрэг шалтгаануудтй холбон үнийн хэлбэлзэлийг тайлбарлаж байгаа. Гэсэн хэдий ч алтны уурхайд олборлолт явуулдаг томоохон компаниудын 80 гаруй хувь нь ирэх онд алтны үнэ 2000 ам.доллар унц-ын ханштай байна гэж үзэж байгааг судалгаагаар тогтоосон байна. == Алтны арилжаа == Алтны стандартын үед мөнгөний системийг тус улсын алтны нөөцөөр дэмжиж байв. Их Британид дэлхийн 1-р дайн эхэлсний дараа алтан стандартыг цуцалжээ. Хорьдугаар зууны үед бусад улс орнуудын ихэнх нь Их Британийн жишээг дагаж байсан.<ref>[https://www.avatrade.mn/cfd-trading/commodities/precious-metals/gold Алтны ханш (gold exchange rate)]</ref> == Гадаад холбоос == {{wikiquote|Gold}} {{Commons|Gold}} {{Wiktionary|gold}} *{{cite EB1911|wstitle=Gold |volume=11 |short=x}} * [https://web.archive.org/web/20080417110808/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]: [http://www.rsc.org/images/CIIE_Gold_48k_tcm18-118269.mp3 Gold] www.rsc.org * [http://www.periodicvideos.com/videos/079.htm Gold] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham) * [https://web.archive.org/web/20160612192416/http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html ''Getting Gold'' 1898 book], www.lateralscience.co.uk * {{Wayback |df=yes|date=20080307000911 |url=http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307000911/http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archivedate=7 March 2008 |title=Technical Document on Extraction and Mining of Gold }}, www.epa.gov == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:6-р үеийн элемент]] [[Ангилал:11-р бүлгийн элемент]] [[Ангилал:Алт| ]] [[Ангилал:Төлбөрийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Хүнд металл]] [[Ангилал:Хүнсний будаг]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] [[Ангилал:Шилжилтийн металл]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] fostmqcekt1cjc9mfldgbcgn74qvcqe Хүн 0 6983 866633 832202 2026-08-19T12:31:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866633 wikitext text/x-wiki {{redirect|Хүмүүс}} {{Taxobox | color = pink |name = Хүн |image = PPlaqueB.png |image_caption=[[Пионер 10]] ба [[Пионер 11]] [[сансрын хөлөг]] дээр зурагдсан хүнийн зураг |fossil_range = [[Плейстоцен]] - Одоо хүртэл |scientific cassification |regnum = [[Амьтны аймаг|Амьтан]] |phylum = [[Хөвчтөн]] |classis = [[Хөхтөн]] |ordo = [[Приматын баг|Примат]] |familia = [[Гоминид]] |genus = ''[[Хүн (төрөл)|Хүн]]'' |species = '''''Ухаант хүн (H. sapiens)''''' |subspecies = '''''H. s. sapiens''''' |trinomial = ''Homo sapiens sapiens'' |trinomial_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Хүн''' гэдэг нь [[Хөхтөн|Хөхтний]] [[Анги (биологи)|анги]], [[Примат]]ын [[Баг (биологи)|баг]], [[Гоминид]]ын [[Овог (биологи)|овог]]т багтах ''Хомо сапиенс'' ([[Латин хэл|лат.]]: "ухаант хүн") зүйлийн [[амьтан]] юм <ref>{{cite journal |author=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume = 30 |issue=3 |pages=260 – 6 |year=1990 |id=PMID 2109087}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |accessdate=2006-09-25}}</ref>. [[Дэлхий]] дээр оршин буй бусад [[организм|амьд организмтай]] харьцуулахад хүн нь маш өндөр хөгжсөн [[тархи]]тай бөгөөд ярих, сэтгэх, өөрийгөө шинжих чадвартай нийгмийн амьтан болно. Сэтгэлгээний энэхүү чадвар, хойд хөл дээрээ явдаг, биеийн босоо хөгжилтэй хослон хүн нь бусад зүйл амьтдаас илүүтэйгээр урд мөчөө ашиглан төрөл бүрийн багаж хийх, хэрэглэх боломжтой болжээ. [[ДНХ]]-гийн судалгаагаар орчин үеийн хүн нь ойролцоогоор 200,000 жилийн өмнө [[Африк]] тивд үүсэн. <ref>{{Cite web |url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm |title=The Smithsonian Institution, Human Origins Program |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015030431/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm |url-status=dead }}</ref>, улмаар бусад тивүүд рүү нүүн тархсан гэдэг таамаг байдаг. 2022 оны байдлаар Дэлхийн хүн ам 8 тэрбумд хүрээд байна. Хүн өөрийгөө болон орчин тойрныхоо ертөнцийг судалж, өөрчилдөг, соёл болон өөрийн түүхээ бүтээдэг. Хүний мөн чанар, түүний гарал үүсэл, зорилго, дэлхий дээрх түүний эзлэх байр суурь нь гүн ухаан, шашин шүтлэг, шинжлэх ухаан, урлагийн гол асуудал байсаар ирсэн. == Түүх == === Үүсэл === Хүний хувьслын түүхийн судалгаа нь үндсэндээ ''Homo sapiens'' [[Зүйл (биологи)|зүйлийн]] хувьслын судалгаа байдаг. "Орчин үеийн хүн" нь [[биологи]]йн хувьд дээр дурьдсан зүйлд (''Homo sapiens'') хамаарах ''Homo sapiens sapiens'' дэд зүйл гэж үздэг юм. Энэхүү дэд зүйл нь одоо үед оршин байгаа цор ганц дэд зүйл болно. ''Homo sapiens'' зүйлийн өөр нэг дэд зүйл нь ойролцоогоор 160,000 жилийн өмнө амьдарч байсан ''Homo sapiens idaltu'' бөгөөд мөхсөн байна<ref>[http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/# Human evolution: the fossil evidence in 3D], by Philip L. Walker and Edward H. Hagen, Dept of Anthropology, University of California, Santa Barbara, retrieved [[April 5]], [[2005]].</ref>. 130,000 жилийн өмнөх үед хамаарах, орчин үеийн хүнтэй ижил [[анатоми]] бүхий чулуужсан үлдэгдэл Африкаас олдсон болно. <ref>{{Webarchiv|url=http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/sap.htm|wayback=20071015030431|text=Human Ancestors Hall: ''Homo Sapiens''|archiv-bot=2023-09-26 21:24:40 InternetArchiveBot}} - URL retrieved [[October 13]], [[2006]]</ref><ref>{{cite journal |author=Alemseged Z, Coppens Y, Geraads D |title=Hominid cranium from Omo: Description and taxonomy of Omo-323-1976-896 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2002-02_117_2/page/103 |journal=Am J Phys Anthropol |volume=117 |issue=2 |pages=103-12 |year=2002 |id=PMID 11815945}}</ref>. 600 000 жилийн өмнөөс Homo erectus (босоо явдаг хүн) хөгжиж ирсэн бөгөөд неандертал болон бидний Homo sapiens гэсэн хоёр зүйлд салбарлан хуваагдаж иржээ. ''Homo sapiens''-тэй хамгийн төстэй, одоо оршин буй зүйл амьтад бол Паны төрөлд хамаарах 2 зүйл сармагчин: [[Бонобо]] (''Pan paniscus'') ба [[Шимпанзе]] (''Pan paniscus'') юм. Эдгээр зүйл амьтад нэг гаралтай бөгөөд гол ялгаа нь "нийгмийн" (сүргийн) зохион байгуулалт болно. Бонобогийн сүргийг эмэгчин нь толгойлдог бол шимпанзегийн сүргийг эрэгчин нь толгойлно. Генийн судалгааны үр дүнгээр эрдэмтэд "6.5 сая жилийн хувьслын дараа, бонобо/шимпанзе ба хүний ялгаа нь хоорондоо төрөл биш хүмүүсийн ялгаанаас 10 дахин их, харин харх ба хулганы ялгаанаас 10 дахин бага болсон" гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн ба энэхүү 2 зүйл сармагчин болон хүний [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) 95% нь ижил байдагийг тогтоожээ<ref>[[Frans de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | author=Britten RJ | title=Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci U S A | year=2002 | pages=13633-5 | volume=99 | issue=21 | id=PMID 12368483}}</ref><ref>{{cite journal | author = Wildman D, Uddin M, Liu G, Grossman L, Goodman M | title = Implications of natural selection in shaping 99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo. | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 100 | issue = 12 | pages = 7181-8 | year = 2003 | id = PMID 12766228}}</ref><ref>{{cite journal | author = Ruvolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets. | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Evol | volume = 14 | issue = 3 | pages = 248-65 | year = 1997 | id = PMID 9066793}}</ref>. Хүний хөгжлийн шугам шимпанзегийнхаас ойролцоогоор 5 сая жилийн өмнө, [[горилла]]гийнхаас 8 сая жилийн өмнө салсан байна. 1990 оноос хойшхи судалгаан дээр тулгуурлан дэвшүүлсэн таамаглалаар бол орчин үеийн хүн нь Африкт үүссэн бөгөөд бусад [[тив|тивүүд]] рүү 40,000 жилийн өмнө нүүн шилжсэн гэдэг байна<ref>Eswaran, Vinayak, Harpending, Henry & Rogers, Alan R. ''[http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WJS-4G3SC6X-1/2/aae7c2810f0d87628e228363c0e1bd66 Genomics refutes an exclusively African origin of humans]'', Journal of Human Evolution, In Press, Corrected Proof, retrieved [[May 6]], [[2005]].</ref>. Харин түүнээс өмнөх буюу хэдэн 100,000 жилийн өмнөх эртний хүмүүс байгалийн хатуу ширүүн нөхцөл, элдэв бэрхшээлийг давж чадалгүй үе үе мөхөж байсан гэж үздэг. Иймээс Монголд 800,000 жилийн өмнө болон бусад тивд энэ үед амьдарч байсан эртний хүмүүс орчин үеийн хүний шууд өвөг болж чадахгүй, харин орчин үеийн хүн буюу хомо сапиенс л эртний хүний олон салаа салбараас шалгаран тэсэж үлдсэн гэсэн онолыг эрдэмтэд дэмждэг. Гэвч энэ онол одоо хүртэл хүний үүслийг бүрэн тайлбарлаж чадаагүй байна. === Арьстан === {{Гол|Арьсны өнгө|Генетик}} Хүмүүс гурван үндсэн арсьтанд хуваагддаг. Эртний хүмүүсийн дунд 40,000 жилийн өмнө арьстны ялгаа гарч [[Монгол төрхтөн|монголоид]], [[:en:Caucasian race|европоид]], [[африк төрхтөн]] гэж хуваагджээ. Зүүн өмнөд Ази, Австрали, Индонези руу нүүсэн монголоид хүмүүсийн бие галбир тэндхийн халуун уур амьсгалд зохицохын тулд хувьсан өөрчлөгдөж австралоид төрхтөн болсон байдаг. Монголоид төрхтөн өмнөд, умард гэсэн хоёр салбарт хуваагддаг. Умард салбарт монголчууд ордог бол өмнөд салбарт (Номхон далайн салбар) хятад, япон, солонгосчууд, [[Өмнөд Ази]]йн монголоид төрхтнүүд, [[Зүүн Өмнөд Ази]]чууд орно. Төв Азид суурьшиж байсан монголоид төрхтний умард салбараас [[индианчууд]], Сибирийн зарим ард түмэн Америк тив рүү салан нүүжээ. [[Аляска|Аляскаас]] олдсон говь хийцийн чулуун зэвсэг нь монголчуудын зарим хэсэг энэ нүүдэлд оролцсон болохыг баталдаг. Харин [[Фин-Угорууд]], [[Сибирийн уугуул угсаатан|Сибирийн цаатан, анчин ард түмнүүд]] 10,000-аад мянган жилийн өмнө [[Хойд Ази|Умард Ази]], Зүүн Европ, Скандинавын хойг руу нүүн очжээ. Баруун хойд зүгт нүүсэн ихэнх фин-угорууд яваандаа Скандинавын европчууд, орос болон бусад славян үндэстэнтэй холилдон европжуу төрхтэй болжээ. [[Зураг:Y-dna distribution.gif|thumbnail|right|120px|Y ДНХ-ийн тархалт-3]] Америк, Австрали тив, Умард Азиас хэдэн 100,000 жилийн өмнөх хүний олдвор илэрдэггүй. Сибирь, Төв Оросын хойд талын нутаг буюу Уралын нурууны дунд хэсгээс Скандинавын хойг хүртэлх нутгаас олдсон чулуун зэвсэг, эртний хүмүүсийн сууц зэрэг нь Төв Азийнхаас хожуу үеийнх байдаг. [[Умард Тунгусууд]] C3 голлосон гентэйгээрээ монголчуудтай төстэй мэт боловч тэднийг монгол хүнээс амархан ялгаж таниж болдог. Өмнөд тунгусуудын хувьд хятадтай нилээн холилджээ. Умард монголоидуудын умард Сибирийн төрхтөнд буюу палеоази төрхтөнд хамаарагдах [[юкагир]], [[кеть]], [[нивх]], самоедь, [[эскимосчууд]] [[:en:Haplogroup N-M231|N]], [[:en:Haplogroup Q-M242|Q]] давамгайлсан гентэй учир өмнөд Сибирийн төрхтэй Төв Азичуудаас царай төрхөөрөө нэлээд ялгаатай. Тэдний бие галбир хүйтэн нөхцөлд амьдрахад зохицон өөрчлөгдсөн байдаг. Алтайн угсаатнуудтай гарал нэг фин-угорууд, индианчууд, Сибирийн угсаатнууд эрт цагт Алтайн угсаатнуудын хойд захаар амьдарч байгаад салж нүүжээ. [[Казахстан]]ы хойд нутаг, Уулын Алтай, Украин, [[Оросын европ дахь хэсэг|Төв Оросын ихэнх буюу зарим нутагт]] эрт цагт фин-угорууд амьдарч байгаад ихэнх нь түрэг, иран, орос, украинд уусан мөхсөн байдаг. Угорууд Уулын Алтай, умард Казахстан, Баруун Сибирийн өмнөд хэсэгт байсан бололтой. Монголоид төрхтний өмнөд салбарт багтдаг [[Төвөд]], [[Балба]], [[Бутан]], [[Ладакх]], Энэтхэгийн зүүн хойд мужийн ази төрхтэй угсаатнуудыг Өмнөд Азийн дэд бүлэг, япон, солонгос, хятадыг Зүүн Азийн дэд бүлэг, Зүүн Өмнөд Азийн үндэстнүүдийг Зүүн Өмнөд Азийн дэд бүлэг болгон хуваадаг. Зүүн Өмнөд Азийнхан дотроо олон хэлний бүлэгт хуваагдах ба ижил төстэй хэлтэй үндэстнүүд нь адил төстэй төрхтэй байна. Тухайлбал [[Малайз]], [[Бруней]], [[Индонез]]ичууд ойролцоо төрхтэй бол [[Камбож]], [[Вьетнам]] 2 төстэй байдаг. [[Зураг:Sherpa. 2.jpg|thumbnail|left|100px|Шерпачууд]] [[Зураг:Papuans.jpg|thumbnail|right|60px|Австралоид хүн-Папуа]] Эх газрын буюу умард монголоидууд өмнөд монголоидуудаас нуруугаар илүү өндөр, илүү өндөр хамартай, толгойн хэлбэр илүү зууван буюу европжуу, шүд тэгш, хацрын товгор хэсэг нь илүү тод зэрэг [[Антропометри|антропометрийн]] шинжээрээ ялгардаг. Харин өмнөд монголоид хүмүүс нуруу нам, хацар нь тийм ч товгор биш, дорсгор шүдтэй байх нь их байдаг. Тэдний хацар тийм их товгор биш, толгойн хэлбэр умард монголоид хүнээс илүү бөөрөнхий байдаг нь [[Шар мөрөн|Шар мөрнөөс]] [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] урд эрэг хүртэлх нутагт байсан монголоид төрхтэй хүмүүс Зүүн Өмнөд Ази руу нүүж тэндхийн уугуул [[австролоид]] төрхтэй хүмүүстэй холилдон уусгаснаас үүдэлтэй юм. Эдгээр австралоид хүмүүсээс [[папуачууд]] зэрэг цөөн тооны үндэстэн үлджээ. Австралоид хүмүүсийн толгойн хэлбэр монголоид төрхтнүүдээс хамаагүй бөөрөнхий, халуун агаарыг хөргөхөд дасан зохицсон өргөн, навтгар, том хамартай байдаг. Яг ийм шинж тэдэнтэй холилдож өөртөө уусгасан зарим Зүүн Өмнөд Азийн хүмүүс, өмнөд хятадууд, зүүн төвдийн хүн амд маш тодорхой ажиглагддаг. Мөн иймэрхүү төрх солонгос, япон, [[Айнү|Айнүчуудад]] ажиглагддаг. [[Айнү]]чууд австралоид төрхтэй учир тэднийг Зүүн Өмнөд Азиас нүүж ирсэн гэж үздэг. Умард хятадууд урагш нүүж австралоид төрхтэй хүмүүстэй төдийлөн холилдоогүй тул гавлын хэлбэр нь арай зуувандуу, өмнөд хятадуудаас биеэр арай том байдаг. Хятад, япон, солонгосчуудын генийн сангийн ихэнх хувийг [[:en:O-M175|О3]] гапло бүлэг эзэлдэг. Япон, хятад, солонгосчууд төстэй харагддаг ч ихэнх тохиолдолд тэднийг амархан ялгаж таниж болно. Энэтхэг, Бутан, Балбын монголжуу төрхтнүүд, төвөдүүдийн хувьд австралоидуудтай төдийлөн холилдоогүй тул гавал нь илүү зууван, хамар нь зүүн, зүүн өмнөд азичуудаас илүү өндөр байдаг. Төвөд хүний хамар хүйтэн агаарыг хөргөхөд зохицож илүү өндөр болжээ. Генийн мутацийн өөр нэг жишээ бол Германд эрт үед монголоид төрхтний шинжтэй хүмүүс бий болж байгаад буцаад европоид төрхтэй болон хувирсан явдал юм. Бүх монголоид төрхтний их бие урт, хөл богино тул гүйлтийн ба усан спортод хүчтэй өрсөлдөх нь бага байдаг. Европ хүний их бие, хөл тэнцүү тул усан спортод сайн байдаг. Африк хүний их бие богино, хөл урт тул гүйлтийн спортод өндөр амжилт үзүүлдэг. [[Зураг:Newar humuus, Balba.png|thumbnail|left|130px|Ази, европ холимог төрхтэй Неварчууд]] [[Зураг:Khanty family.jpg|thumbnail|right|130px|Холимог төрхтэй Ханты хүмүүс]] [[Зураг:Y-MAP of India.jpg|thumbnail|left|140px|Энэтхэгчүүдийн ген]] Энэтхэг, Балбын монголжуу төрхтнүүд европ гаралтай энэтхэгчүүдтэй нилээн холилдсоноороо төвөдүүдээс ялгардаг ба тэдний соёл, үндэсний хувцас, царай төрх нь энэтхэгчүүдтэй багагүй төстэй болжээ. Зүүн, Зүүн Өмнөд Азичуудын генийг [[:en:O-M175|О]] гаплогрупп голлон бүрдүүлсэн бол төвөд, балба, бутан зэрэг Өмнөд Азийнханд О-с гадна [[:en:Haplogroup D-M174|DM174]] гаплогруппийн ген нэлээд их байдаг учир Өмнөд Азийн эдгээр үндэстэн хоорондоо нэлээн төстэй харагддаг. Арьстнууд нь цэврээрээ байхаас гадна арьстнуудын хил залгаа нутагт өөр арьстнууд холилдсоноос [[холимог арьстан]] үүсдэг. Үүний жишээ бол [[тураноид арьстан]] буюу түрэг угсааны татар, чуваш, узбек, уйгур, туркмен, кавказийн түрэгүүд, ихэнх фин-угорууд, мөн Индо-монголоидууд буюу европжуу энэтхэгчүүдтэй холилдсон Энэтхэг, Балбын монголоид төрхтэй үндэстнүүд болно. Хүн төрөлхтөн түүхийн цаг хугацааны туршид өөрсдийгөө [[арьсны өнгө]]өр, мөн тодорхой [[угсаатан|угсаатны бүлгүүдээр]] ангилж ирсэн байна. Арьсны өнгөөр хүмүүсийг ангилах нь [[биологийн ангилал|биологийн хувьд зөв ангилал]] эсэх нь одоо хүртэл маргаантай байгаа болно<ref>{{cite journal | author = Royal C, Dunston G | title = Changing the paradigm from 'race' to human genome variation. | url=http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1454.html | journal = Nat Genet | volume = 36 | issue = 11 Suppl | pages = S5-7 | year = 2004 | pmid = 15508004 | doi = 10.1038/ng1454}}</ref> Арьсны өнгөөр ангилахын үндэс нь харагдах байдал ба удам гаралтай холбоотой, тодруулбал хүний арьсны өнгө, нүүрний төрхтэй холбоотой болно. Одоо тогтоогдсон [[генетик]]ийн болон [[археологи]]йн баталгаанууд дээр тулгуурлан орчин цагийн хүн нь Зүүн [[Африк]]аас гаралтай гэж үзэж байна<ref>{{cite journal | author = Hua Liu, et al | title = A Geographically Explicit Genetic Model of Worldwide Human-Settlement History | url = http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/v79n2/43550/43550.html | journal = The American Journal of Human Genetics | volume = 79 | pages = 230–237 | year = 2006}}</ref>. Хэдийгээр бусад [[амьтан|амьтдынхыг]] бодвол хүний гений дараалал нь харьцангуй нэгэн төрлийн байдаг боловч (''homogeneous'')<ref name="REGWG">''{{Webarchiv|url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1275602 |wayback=20190916004305 |text=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |archiv-bot=2024-09-17 13:44:37 InternetArchiveBot }}'' by Race, Ethnicity, and Genetics Working Group. ''Am J Hum Genet.'' 2005 '''77'''(4): 519–532.</ref><ref>''{{Webarchiv|url=http://www.fiu.edu/~biology/pcb5665/RACEgen.pdf |wayback=20071201172350 |text=DECONSTRUCTING THE RELATIONSHIP BETWEEN GENETICS AND RACE |archiv-bot=2024-05-31 18:57:12 InternetArchiveBot }}'' Michael Bamshad, Stephen Wooding, Benjamin A. Salisbury and J. Claiborne Stephens. ''Nature Genetics'' (2004) '''5''':598-609</ref><ref>''[http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine]'' by Sarah A Tishkoff & Kenneth K Kidd. ''Nature Genetics'' '''36''', S21 - S27 (2004)</ref><ref>''[http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1435.html Genetic variation, classification and 'race']'' by Lynn B Jorde & Stephen P Wooding. ''Nature Genetics' '''36''', S28 - S33 (2004)</ref>, Африк тив дэх хүмүүсийн [[ген]] нь бусад тивийн хүмүүсийнхтэй харьцуулахад генетикийн хувьд хамгийн олон төрлийнх (''genetically diverse'') байдаг<ref>{{cite journal | author = Jorde L, Watkins W, Bamshad M, Dixon M, Ricker C, Seielstad M, Batzer M | title = The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data. | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=10712212 | journal = Am J Hum Genet | volume = 66 | issue = 3 | pages = 979-88 | year = 2000 | pmid = 10712212 | doi = 10.1086/302825 | access-date = 2008-06-03 | archive-date = 2019-09-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916004305/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1288178/?tool=pubmed | url-status = dead }}</ref>. Генийн гажигуудын дийлэнх нь "нэг өнгийн арьсны бүлэг" бүхий хүмүүс дотор илрэх ба харин "өөр арьсны өнгө бүхий бүлгүүдэд" нийт генийн гажигийн дөнгөж 5-15% тохиолддогийг тогтоосон байна<ref>{{cite journal | author = | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research. | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=16175499 | journal = Am J Hum Genet | volume = 77 | issue = 4 | pages = 519-32 | year = 2005 | pmid = 16175499 | access-date = 2008-06-03 | archive-date = 2019-09-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916004305/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1275602/?tool=pubmed | url-status = dead }}</ref>. Уг асуудал хамгийн маргаантай судалгааны чиглэлийн нэг гэж тооцогдож байна<ref>{{cite journal |author=Edwards A |title=Human genetic diversity: Lewontin's fallacy |journal=Bioessays |volume=25 |issue=8 |pages=798-801 |year=2003 |pmid=12879450 |doi=10.1002/bies.10315}}</ref><ref>Keita, S. O. Y., Kittles, R. A., Royal, C. D. M., Bonney, G. E., Furbert-Harris, P., Dunston, D. M., and Rotimi, C. M. (2004). ''Conceptualizing human variation'': '''Nature Genetics''' 36, S17 - S20 (2004) {{doi|10.1038/ng1455}}</ref>. === Угсаатан === {{Гол|Угсаатан}} [[Угсаатан|угсаатны бүлэг]] нь [[хэл шинжлэл|хэл]], [[соёл]], [[гарал угсаа]], [[үндэстэн]], газар нутагтай салшгүй холбоотой болно. Ураг төрлийн холбоо угсаатны үндэс болно. Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө эртний өвөг угсаатнууд задрах үед одоогийн бие даасан угсаатан үүсчээ. Энэ үед Алтайн өвөг угсаатнаас монгол, түрэг, тунгусууд, эртний европчуудаас [[:en:Germanic people|герман]], кельтүүд, [[:en:Indo - Aryan peoples|аричууд]] (иран, энэтхэгчүүд), [[:en:Slavs|славянчууд]] тус тус бие даан гарчээ.[[:en:Language family|Хэлний язгуур]] нь үндэстнүүдийн гарлыг тодорхойлдог. Угсаатны хамгийн эртний бөгөөд жижиг бүлэг болох овог нь [[балар эртний үе]]д үүссэн ба хүй нэгдлийн байгуулал задарч анхны төр улс байгуулагдаж байх үед овгууд нийлж аймаг бүрдүүлэх болжээ. Дараа нь олон тооны аймгууд нэгдэн нийлснээр угсаатны арай томоохон бүлэг болох ястан бүрэлдэн бий болсон бөгөөд нэг гаралтай ястнууд үндэстнийг бүрэлдүүлдэг. Эрт цагт одоогоос хавьгүй олон угсаатан байсан ч зарим нь өөр үндэстэнтэй холилдон мөхжээ. Ингэж мөхсөн үндэстнүүд бол арабд ууссан эртний [[вавилон]], [[:en:Akkadian Empire|аккад]], [[:en:Sumer|шумерчууд]], түрэгжсэн [[:en:Hittites|хетт]], [[:en:Luwian language|лувийчууд]] зэрэг [[:en:History of Turkey|Анатолийн хойгийн эртний угсаатнууд]], ромчууд болон [[:en:Germanic peoples|герман угсааны]] [[:en:Franks|франкчуудад]] ууссан [[:en:Gauls|галлчууд]], [[:en:List of extinct indigenous peoples of Russia|орост ууссан]] [[:en:Chud|чудь]], [[:en:Merya#Merya|мерья]], [[:en:Muroma|муром]] зэрэг зүүн европт байсан [[:en:Finno-Ugric languages|фин-угорууд]] болно. Харин [[:en:Copts|коптууд]] буюу эртний египетүүд арабд бүрэн уусалгүй үлджээ. Коптууд эртний Египет улсын үед илүү африк төрхтэй байсан ч одоо нилээн араб төрхтэй болжээ. === Соёл иргэншил === [[Зураг:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|thumb|250px|Газар тариалан нь суурин соёл, иргэншлийн үндэс болсон байна.]] {{Гол|Дэлхийн түүх}} Орчин үеийн [[антропологи]]йн шинжлэх ухааны баримтлалаар бол ''Homo sapiens'' нь Африкийн саваннад, 200,000 жилийн өмнө ''Homo erectus''-с үүссэн бөгөөд, 40,000 жилийн өмнө [[Еврази]] ба [[Далайн орнууд|Номхон далайн орнууд]] руу, 10,000 жилийн өмнө [[Америк]] тив рүү нүүдэллэн суурьшжээ<ref>Templeton, Alan (2002). [http://cogweb.ucla.edu/ep/Templeton_02.html "Out of Africa again and again"] ''Nature'' 416: 45 - 51.</ref>. Энэ ''Homo sapiens''-ууд ''Homo erectus''-с үүссэн бусад зүйлүүдийнхээ (Жишээлбэл ''Homo neanderthalensis'' - энэ зүйл нь Евразид 2 саяас илүү жилийн өмнө нүүн ирж суурьшсан) байрыг эзэлсэн байна. Ойролцоогоор 10,000 жилийн өмнө хүртэл хүмүүс нь жижиг отгийн хэлбэрээр (одоо хүртэл амьдралын энэ хэлбэр байгаа), ан агнаж амьдарч байсан байна. [[Шинэ чулуун зэвсгийн үе]]эс [[газар тариалан]] эрхлэх болсноор суурин амьдралын эх тавигдаж, амьтан гаршуулан, зарим [[металл]]уудыг ашиглаж эхэлжээ. Улмаар худалдаа, нийгмийн харилцаа үүсэж, тосгон байгуулагдан, [[Ойрх Дорнод]] зэрэг бүс нутагт анхны иргэншил бий болжээ. Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө, прото-улсууд болох [[Месопотами]], [[Эртний Египет]] үүсэж, цэрэг, арми, удирдагч, төрийн байгуулалт бий болов. 2,000–3,000 жилийн өмнө [[Перс]], [[Хятад]], [[Ром]]ын зэрэг эзэнт гүрнүүд бүрэлдэн тогтож, ойр орчмын жижиг улсуудыг өөртөө нэгтгэлээ. Мөн энэ үед шашны анхны урсгалууд үүссэн байна. [[Дундад зуун]]ы сүүлээр технологийн болон оюуны их үсрэлт гарч, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан зэрэг бүх салбарууд эрчимтэй хөгжив. Үүний дараагаар газар зүйн, 17-р зуунд шинжлэх ухааны их нээлтүүд хийгдэж, 18 ба 19-р зуун аж үйлдвэрийн хувьсгал гэж нэрлэгдсэн дэвшил гарчээ. Энэ үед төмөр зам, автомашин зэрэг тээврийн хэрэгсэл зохиогдож, [[нүүрс]] ашиглан цахилгаан эрчим хүч гаргаж авав. Төрийн байгуулалтын олон янзын хэлбэрүүд энэ үед үүссэн болно. == Хүн ам ба амьдрах хэв маяг == [[Зураг:Fromvictoriapeakatnight.jpg|thumb|right|275px|Хүн төрөлхтөн нь амьдран буй орчноо өөрчлөн зохион байгуулах замаар тулгамдсан асуудлуудыг (жишээлбэл, өндөр барилга барих замаар хүн амын нягтралаас үүсэх асуудлыг) шийдвэрлэнэ. [[Хонконг]] хот.]] Хүний түүхийн эхэн үед хүмүүс нь ус болон бусад төрлийн байгалийн баялаг (газар тарилан эрхэлж болохуйц тал, ангаар баялаг ой гэх мэт), [[уур амьсгал]]ын нөхцөлөөс ихээхэн хамаарч байжээ. Орчин үеийн технологийн дэвшил нь хүмүүст бүх төрлийн уур амьсгалын нөхцөлд амьдрах боломжийг олгож, сүүлийн хэдхэн арван жилийн дотор хүмүүс [[Антарктид]], [[далай]]н ёроол, сансрыг судалж, тэнд богино хугацаагаар амьдарч байна. Дэлхийн хүн амын тоо 8 тэрбумаас давсан ба 61% нь [[Ази]], 14% нь [[Америк]], 13% нь [[Африк]], 12% нь [[Европ]], 0.5% нь Номхон далайн орнуудад амьдарч байна. Антарктид ба задгай сансарт амьдрах нь маш үнэтэй, удаан хугацаагаар байх боломжгүй бөгөөд одоогийн байдлаар тун цөөхөн хүн задгай сансарт гарсан байна. 1969, 1972 онд 2 хүн [[Сар]]ан дээр очсон бөгөөд бусад [[гараг]] дээр зөвхөн хүний гараар бүтээгдсэн [[роботууд]] хүрсэн болно. 1800 - 2000 оны хооронд Дэлхийн хүн ам 1 тэрбумаас 6 тэрбум болж нэмэгдэв. 2004 оны байдлаар 2.5 тэрбум хүн [[хот|хот сууринд]] амьдарч байгаа бөгөөд энэ тоо цаашид өснө гэж тооцож байна. Суурин газрын хүн ам нэмэгдсэнээр төрөл бүрийн бохирдол, [[гэмт хэрэг]] ихсэх хандлагатай байна<ref>[http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993-98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,. Accessed 29 Oct 2006</ref>. Хүмүүс хүрээлэн буй байгаль орчиндоо ихээхэн хэмжээгээр нөлөөлж байна. Сүүлийн үед хурцаар тавигдаж буй асуудал бол [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт]] юм<ref>{{cite web|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|title=www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm<!-- INSERT TITLE -->|accessdate=2007-05-30|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|url-status=dead}}</ref>. Эрдэмтэд одоогийн байгаа хурдаар цаг уурын өөрчлөлт явагдвал, 21-р зуунд Дэлхийн [[амьтан|амьтны]] [[Зүйл (биологи)|зүйлийн]] бүрдлийн талаас илүү нь мөхөх болно гэж тооцож байна<ref>[[American Association for the Advancement of Science]]. {{Webarchiv|url=http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword|wayback=20080304110611|text=Foreword|archiv-bot=2023-10-12 14:33:43 InternetArchiveBot}}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>[[E. O. Wilson|Wilson, E.O.]] (2002). ''in The Future of Life''.</ref>. == Биологи == [[Зураг:Skeleton diagram.svg|thumbnail|200px|Эрэгтэй хүний [[араг яс]]ны диаграмм (эртний зураг)]] {{Гол|Хүний биологи}} === Физиологи ба генетик === {{Гол|Хүний анатоми}} Насанд хүрсэн хүний дундаж өндөр 1.5 - 1.8 м байна<ref>{{cite journal | author = de Beer H | title = Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present. | journal = Econ Hum Biol | volume = 2 | issue = 1 | pages = 45-55 | year = 2004 | id = PMID 15463992}}</ref><ref>"Pygmy." Britannica Concise Encyclopedia. Encyclopædia Britannica, Inc., 2006. Answers.com Accessed 30 Oct. 2006. http://www.answers.com/topic/pygmy</ref>. Хүн бусад приматуудтай харьцуулахад бараг үсгүй мэт боловч, толгой, суга, умдаг орчимдоо ихээхэн, бусад биеэрээ богино, зөөлөн, тачир үстэй болно<ref>[http://www.freerepublic.com/focus/f-news/966532/posts ''Why Humans and Their Fur Parted Way''] by Nicholas Wade, ''New York Times'', August 19 2003, retrieved [[March 17]], [[2006]].</ref>. [[Хүний арьсны өнгө]] хар хүрнээс, цагаан шаргал хүртэл, үсний өнгө цайвар шараас, хүрэн, улаан хүртэл байх боловч ихэнх тохиолдолд хар өнгөтэй байна<ref>{{cite journal | author=Rogers, Alan R., Iltis, David & Wooding, Stephen | year=2004 | title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair | url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 | journal=Current Anthropology | volume=45 | issue=1 | pages=105-108}}</ref>. Арьсны өнгө нь газар зүйн байрлалаас хамааран өөрчлөгдөх ба ерөнхий тохиолдолд [[нар]]ны [[хэт ягаан туяа]]ны эрчимжилттэй хамааралтай байдаг байна. Мөн хүний арьс нь нарны хэт ягаан туяа ихэссэн үед өнгөө өөрчлөх чадвартай байна<ref>Harding, Rosalind M., Eugene Healy, Amanda J. Ray, Nichola S. Ellis, Niamh Flanagan, Carol Todd, Craig Dixon, Antti Sajantila, Ian J. Jackson, Mark A. Birch-Machin, and Jonathan L. Rees (2000). ''Evidence for variable selective pressures at MC1R''. American Journal of Human Genetics 66: 1351 – 1361.</ref><ref>Robin, Ashley (1991). ''Biological Perspectives on Human Pigmentation''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref>. Насанд хүрсэн хүн өдөрт дунджаар 7-8 цаг, харин хүүхэд 9-10 цаг унтана. Хүний хуваагдаж буй эс болгон 23 хос [[хромосом]]той байна. Үүний 22 хос нь [[автосом]], үлдэх нэг хос нь хүйс тодорхойлдог хромосом юм. Сүүлийн үеийн судалгаагаар хүнд ойролцоогоор 20,000-25,000 [[ген]] байдаг гэж тооцоод байгаа ба бусад хөхтөн амьтадтай адил хүн нь хүйс тодорхойлох XY системтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, эмэгтэй хүн хүйс тодорхойлох ХХ, эрэгтэй хүн XY хромосомтой байна. [[Файл:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|left|5 долоо хоногтой хүний [[үр хөврөл]]]] === Амьдралын мөчлөг === Хүний амьдралын мөчлөг нь бусад хөхтөн амьтдынхтай адил. [[Бэлгийн хурьцал|Бэлгийн хурьцлаар]] [[эр бэлгийн эс]], [[өндгөн эс]]тэй нэгдэн үр тогтоно. Энэхүү үр тогтсон өндгөн эсийг зигот гэх ба эмэгтэй хүн ойролцоогоор 38 долоо хоногийн турш жирэмслэнэ. Энэ хугацаанд хүний үр хөврөл бүрэн торнино. Улмаар шинэ хүүхэд эхээс төрнө. [[Зураг:Two young girls at Camp Christmas Seals.jpg|thumb|right|250px|Бага насны охид]] Бусад зүйлийн амьтадтай харьцуулахад хүний төрөлт нь эрсдэл өндөртэй, учир нь хүүхдийн толгой, эхийн [[аарцаг]]ны ясны хэмжээнээс том байдаг байна<ref>{{cite journal | author = LaVelle M | title = Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis | journal = Am J Phys Anthropol | volume = 98 | issue = 1 | pages = 59-72 | year = 1995 | id = PMID 8579191}}</ref><ref>{{cite journal | author = Correia H, Balseiro S, De Areia M | title = Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis | journal = Homo | volume = 56 | issue = 2 | pages = 153-60 | year = 2005 | id = PMID 16130838}}</ref>. Шинэ төрж буй хүүхэд ойролцоогоор 3 – 4 кг, 50 – 60 см урттай байна<ref>{{cite web|url=http://childinfo.org/areas/birthweight/|title=Low Birthweight|accessdate=2007-05-30|archive-date=2008-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/|url-status=dead}}</ref>. Хүүхэд цаашид өссөөр, 12 - 15 настайдаа бэлгийн хувьд боловсрох ба охид 18 нас, хөвгүүд 21 нас хүртлээ өснө. Хүний дундаж наслалт Дэлхийн орон бүрд харилцан адилгүй байна. [[Хонконг]]т эмэгтэй хүний дундаж наслалт 84.8, эрэгтэй хүнийх 78.9 байдаг бол [[Эсватини]]д [[дархлалын олдмол хомсдол]]-ын халдвараас болоод дөнгөж 31.3 байна<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] [[United Nations Development Programme]], pp. 363-366, [[November 9]] [[2006]]</ref>. [[Европ]]т 5 хүн тутмын нэг нь, харин [[Африк]]т 20 хүн тутмын нэг нь 60-аас дээш настай байдаг<ref>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|wayback=20090912045414|text=''The World Factbook''|archiv-bot=2023-09-26 21:24:40 InternetArchiveBot}}, U.S. Central Intelligence Agency, retrieved [[April 2]], [[2005]].</ref>. [[НҮБ]]-ийн 2002 оны судалгаагаар [[Дэлхий]] дээр 100-гаас дээш настай 210,000 хүн байна<ref>[http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm U.N. Statistics on Population Ageing], United Nations press release, February 28, 2002, retrieved April 2, 2005</ref>. Дэлхийн хэмжээнд 60-аас дээш настай 100 эмэгтэй тутамд мөн насны 81 эрэгтэй ноогддог байна. Хүн нас барсны дараа өөр амьдрал байдаг эсэх нь маргаантай асуулт бөгөөд оршуулах ёслол нь үхлийн дараах амьдралтай холбоотой үүссэн зан үйл юм. == Сэтгэл оюун ухаан == {{Гол|Тархи|Оюун ухаан}} [[Тархи]] нь хүний [[төв мэдрэлийн систем]]ийн төв юм. Тархи нь "доод" буюу автоном үйлдлүүд болох амьсгалах, хооллох зэрэг үйлдлүүдийг удирдахаас гадна, мөн "дээд" буюу ухамсрын үйлдлүүд болох [[сэтгэн бодох|бодох]], хийсвэрлэх зэрэг үйлдлүүдийг удирдана<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html|wayback=20171025031432|text=3-D Brain Anatomy|archiv-bot=2025-06-13 01:41:58 InternetArchiveBot}}, ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service, retrieved [[April 3]] [[2005]].</ref>. Эдгээр ухамсрын буюу танин мэдэхүйн үйлдлүүд нь [[оюун ухаан]]тай холбоотой ба үүнээс урган гарах шинж чанаруудыг сэтгэл зүй судлана. Хүний тархи нь дээд буюу ухамсрын үйлдлүүдийг хийх илүү чадамжтайгаараа бүх зүйл амьтдаас ялгарна. Амьтад зөвхөн зөн совингоороо хамгийн энгийн зүйлсийг багаж болгон хэрэглэдэг бол хүн төрөлхтөн цаг хугацааны туршид багаж хэрэгслээ улам боловсронгуй болгон сайжруулсаар ирсэн байна. Хамгийн эртний хүмүүсийн хэрэглэж байсан багаж хүртэл бусад зүйл амьтдын хэрэглэдгээс хамаагүй боловсронгуй байжээ<ref>[[Carl Sagan|Sagan, Carl]] (1978). ''[[The Dragons of Eden]]''. A Ballantine Book. ISBN 0-345-34629-7</ref>. == Соёл == {{Template:Social Infobox/Human}} {{Гол|Соёл}} [[Соёл]] гэдэгт нийгмийн социал бүлгийн оюун, сэтгэлгээ, итгэл бишрэлтэй холбоотой бүлэг зүйлийг хамруулан ойлгох ба үүнд, [[урлаг]], [[уран зохиол]], амьдралын хэв маяг, уламжлал, зан заншил, итгэл бишрэл зэрэг багтана. Хүний биологи ба хүний шинж чанар, соёл нь хоорондоо нягт холбоотой байна. === Хэл === {{Гол|Хэл}} Үзэл бодол, сэтгэгдлээ хүн нь хэл яриа, бичгээр дамжуулан илэрхийлнэ. Энэ бол хүний нэгэн онцгой чадвар бөгөөд хэл яриа нь хүмүүсийн харилцааны цөм болно. Анхны бичгийн системийг ойролцоогоор 5000 жилийн өмнө зохиосон бөгөөд энэ бол соёлын хувьсгалын үндсэн шат байв. [[Хэл шинжлэл]] нь хэлний бүтэц, өөр хэлнүүдийн харилцан уялдааг судалдаг ухаан юм. Дэлхий дээр ойролцоогоор 6000 орчим хэл хэрэглэгдэж байна гэсэн тооцоо байдаг. [[Зураг:Lorenzo Lippi 001.jpg|thumb|170px|left|''Allegory of Music''. Хөгжмийн нот бичиж буй эмэгтэй, Лоренц Липпи, 1594 он]] === Урлаг, хөгжим, уран зохиол === {{Гол|Урлаг|Хөгжим|Уран зохиол}} Урлагийн бүтээл нь хүний түүхийн эхнээс эхлэн одоог хүртэл оршин байгаа ба урлаг нь хүнийг бусад зүйл амьтдаас ялгадаг нэг гол түлхүүр шинж юм. [[Хөгжим]] нь хүнд заяасан байгалийн зөн бөгөөд ритм, зохимж, аялгуу гэсэн хоорондоо холбоотой 3 зүйлээс бүрдэнэ. Хөгжмийн олон төрлийн урсгал байна. [[Уран зохиол]] нь ихэнх тохиолдолд хэн нэгний зохиосон бичгийн болон аман хэлбэрийн бүтээл ба [[өгүүллэг]] [[тууж]], [[шүлэг]], [[яруу найраг]], драм зэрэг багтана. Уран зохиолын төрөлд [[тууль]], [[домог]], [[үлгэр]] зэрэг мөн багтана. === Шинжлэх ухаан ба технологи === {{Гол|Шинжлэх ухаан|Технологи}} [[Шинжлэх ухаан]] гэдэг нь орчлон дэлхийн тухай, зохион байгуулалтад оруулсан мэдлэгийн цогц, харин [[технологи]] гэдэгт хүн төрөлхтөн өөрийн хэрэгцээнд зориулан бүтээсэн бүх зүйлийг хамруулна. [[Зураг:Astronaut-in-space.jpg|thumb|left|250px|[[Сансар судлал]] нь хүн төрөлхтөнд шинэ боломж олгож байна]] Хүн төрөлхтний [[соёл]]уудын нийтлэг болон ялгаатай талууд нь тэдгээр хүмүүсийн бүтээсэн бол хэрэглэж буй зүйлсээр илрэнэ. [[Археологи]] нь өнгөрсөн түүхийн хугацаанд оршин байсан соёлуудыг судлана. Эртний хүмүүс [[чулуун зэвсэг]], вааран эдлэл, гоёл чимэглэлийн зүйлсүүдийг бүтээж, хэрэглэж байсан ба эдгээр нь цаг хугацаа болон тодорхой бүс нутгуудын хувьд өөр хоорондоо ялгаатай байдаг байна. Технологийн дэвшлээр соёлын нэг түвшнээс нөгөө түвшин рүү шилжинэ. Жишээлбэл [[газар тариалан]] нь анх салангид, цөөн хэдэн газарт үүссэн боловч маш богино хугацаанд тархаж, хүн төрөлхтний амьдралын үндсэн хэлбэр болсон. [[Зэр зэвсэг]], [[архитектур]], [[төмөрлөгийн үйлдвэрлэл]]д гарсан дэвшил мөн адил богино хугацаанд хурдацтай дэлгэрсэн байдаг. Эдгээр технологи нь аман хэлбэрээр тархсан ба технологийн нэгэн төрөл болох [[бичиг үсэг]] нь бүс нутгуудын хооронд [[мэдээлэл]] дамжих боломжийг асар ихээр нэмэгдүүлэв. Дээр дурьдсан дэвшлүүд нь [[иргэншил]], [[хот]]жилт үүсэх боломжийг бүрдүүлж, аажмаар энэ нь шинэ технологи бий болгох, дэлгэрүүлэх, боловсронгуй болгох тодорхой бүтцүүдийг үүсэхэд нөлөөлөв. Одоо шинжлэх ухаан нь хүн төрөлхтний соёлын үндсэн цөм болоод байна. === Нийгэм, засгийн газар ба улс төр === [[Зураг:United Nations HQ - New York City.jpg|thumb|right|Нью-Йорк хот дахь [[НҮБ]]-ын байр. Уг байгууллага нь [[Дэлхий]] дээрх улс төрийн хамгийн том байгууллагуудын нэг юм.]] {{Гол|Нийгэм|Засгийн газар|Улс төр|Төр}} [[Нийгэм]] гэдэг нь хүмүүсийн харилцаанаас урган гарсан зохион байгуулалт бүхий нийлмэл системийг хэлнэ. [[Төр]] нь тодорхой газар нутгийн хүрээн дэх, зохион байгуулалттай улс төрийн нэгдлийг хэлнэ. Төр нь [[засгийн газар]]тай, өөрийн газар нутгийн хүрээнд хэмжээлшгүй эрхтэй байна. Засгийн газрыг улс төрийн утгаар нь [[хууль]] тогтоох, түүнийг мөрдүүлэх зорилготой, шатлан захирах бүтэц бүхий байгууллага гэж тодорхойлж болно. [[Улс төр|Улс төрийн бодлого]] нь нийгмийн бүлэг дэх шийдвэрээр дамжин явагдах процесс юм. Ерөнхий тохиолдолд үүнийг засгийн газрын шинж чанарыг тодорхойлоход хэрэглэх боловч, мөн хамтын ажиллагаа, акедемик, байгууллын хүрээнд хэрэглэж болно. Дээр дурьдсан зүйлс нь эдийн засагтай нягт холбогдоно. === Дайн === [[Зураг:Nagasakibomb.jpg|left|thumb|[[Япон]]ы Нагасаки, Хирошима хот дээр хаясан [[атомын бөмбөг]] нь 120,000 гаруй хүний амь нас сүйтгэсэн байна.]] {{Гол|Дайн}} [[Дайн]] нь бүлэг хүмүүс, улс, тодорхой бүтцүүдийн хоорондын том хэмжээний зөрчил бөгөөд зөрчилдөгч талууд, хоорондоо [[галт зэвсэг]] хэрэглэн [[хүчирхийлэл]] үйлдэх явдлаар илрэнэ. Зөвхөн 20-р зуунд гэхэд 167-188 сая хүн дайнд амь үрэгдсэн байна<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep/Oct 2006</ref>. Дайн нь хэдий асар их хэмжээний сүйрэл, гамшиг дагуулдаг боловч, нөгөө талаас [[технологи]]йн дэвшлийг түргэтгэдэг. Эм зүй, байршил тогтоох, [[металлург]], бөөнөөр үйлдвэрлэх, цөмийн технологи, [[пуужин]], [[компьютер]] зэргийн хөгжилд дайн тодорхой нөлөө үзүүлсэн байна. === Эдийн засаг ба худалдаа === [[Зураг:Market-Chichicastenango.jpg|thumb|right|230px|[[Гватемал]]ийн зах дээр хүмүүс худалдаа хийж байна]] {{Гол|Худалдаа|Эдийн засаг}} Худалдаа гэдэг нь бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг солилцох үйл явц буюу эдийн засгийн нэг төрөл юм. Үндсэн механизмыг нь зах зээл гэж нэрлэнэ. Худалдааны анхны хэлбэр нь бараа солилцоо байсан байна. Орчин үеийн худалдаа бол хэлцэл, мөнгөн солилцоон дээр тулгуурлана. Цаасан мөнгө, хожим зээлийг нэвтрүүлснээр худалдааг хялбархан хийх боломжтой болов. Эдийн засаг нь нийгмийн шинжлэх ухааны нэг салбар бөгөөд бараа, үйлчилгээний үйлдвэрлэл, түгээлт, худалдаа, хэрэглээ зэргийг судална. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090709125530/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humanevolution/sapiens.html MNSU] * [https://web.archive.org/web/20110528014013/http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Archaeology Info] * [http://www.wikinfo.org/wiki.php?title=Human Human article] at [[Wikinfo]] * [http://www.breitbart.com/article.php?id=070824121653.65mgd37f Chororapithecus abyssinicus] Possible human-orangutan split 20 million years ago. (Aug 26 2007) [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Хүн төрөлхтөн| ]] [[Ангилал:Геномын дараалалтай организм]] egu6j360pq204a8yw6vd95hn10lm5x3 Чадраабалын Лодойдамба 0 8069 866716 848328 2026-08-20T04:54:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 866716 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Чадраабалын Лодойдамба | зураг = | хэмжээ = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = 1917 он 8 сар 20 өдөр | төрсөн газар = Говь-Алтай аймаг | нас барсан огноо = 1970 он 1 сар 11 өдөр | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч | гарал үүсэл = Малчин | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = Үргэлжилсэн үгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Чадраабалын Лодойдамба''' (* [[1917 он]]ы [[8 сарын 20|8-р сарын 20]]-нд [[Говь-Алтай аймаг]]т төрсөн - [[1970 он]]ы [[1 сарын 11]]-нд нас барсан) нь [[БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Төрийн хошой шагналт]] (1954, 1971) Монголын нэрт зохиолч. 1940 оноос Холбооны техникумд физикийн багш, 1941 онд Радио хороонд орлогч дарга, 1944-45 онд МУИС-ийн Номын төв сургуульд түүх, гүн ухааны багш, МЗЭ-ийн хорооны "Цог" сэтгүүлийн эрхлэгч, 1959 оноос Урлагийн хэрэг эрхлэх хорооны 1-р орлогч дарга, 1961 оноос Соёлын яамны 1-р орлогч сайд, Уран сайхны зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан сэхээтэн юм. == Намтар == Ч.Лодойдамба 1917 оны 8 дугаар сарын 20-нд тэр үеийн Засагт хан аймгийн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын нутаг Сүхийн хоолойн "Янчилын ам" хэмээх газар Олхонуд отгийн ард Чадраабалын гэрт төржээ. Эцэг [[Цогтын Чадраабал]], эх [[Лувсангомбын Цэрэндэжид]] нарынхаа гар дээр өсөн торниж, улмаар бага насандаа хонь мал хариулж, аргал түлш түүж, хурдан морь унаж, эмнэг хангал сургаж тэр үеийн хүүхэд багачуудын нэгэн адил амьдрал туулжээ. Бага наснаасаа сургууль соёлын мөр хөөж, 1924-1927 онд Гандантэгчилэн хийдэд Ганжуур хэмээх ламд шавилан сууж байгаад оргон хар болж, улмаар 1931-1935 онд Эрдэнэ сумын бага сургууль, Улаанбаатар хотын үлгэр жишээ дунд сургууль, 1935-1938 онд ЗХУ-ын [[Улаан-Үд]] хот дахь [[Монгол Рабфак]], төмөр замын курс зэрэгт тус тус суралцжээ. Ч.Лодойдамба 1939 оноос Улаанбаатар төмөр замд депогийн жижүүр, туслах машинч, жинхэнэ машинч, 1940 оноос Холбооны техникумд физикийн багшаар ажиллаж байгаад, МАХН-ын Төв хорооны шийдвэрээр 1941 оноос Улсын радио хороонд орлогч даргаар дэвшиж, улмаар 1944-1955 онд МАХН-ын Төв хороонд лектор, тасгийн эрхлэгч, Зохиолчдын хорооны төв хэвлэл [["Цог" сэтгүүл|"Цог" сэтгүүлийн]] эрхлэгч зэрэг хариуцлагатай ажил хийж, МАХН-ын XI, XII их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон байна. 1954 онд МУИС төгсөж, улмаар ЗХУ-д [[Москва]] хотноо ЗХУКН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид суралцан зөвлөлтийн доцент А.В.Прямковын удирдлага дор "Монголын орчин үеийн драматургийн үндсэн үзэл санаа, дүрүүд" гэсэн сэдвээр диссертац бичиж 1959 онд урлаг судлалын ухааны дэд эрдэмтний цол хамгаалжээ. == Уран бүтээл == 1940 оноос уран бүтээлээ туурвиж «Алтайд», «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» роман, «Манай сургуулийнхан» тууж, «Малгайтай чоно», «Солонго», «Дусал нулимс юу гэж хэлсэн бол» зэрэг олон арван шилдэг өгүүллэг бичсэнээс гадна «[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]<nowiki/>», «Өөрийн замаар», «Итгэж болно» драмын жүжиг, «[[Энэ хүүхнүүд үү]]<nowiki/>» зэрэг олны танил болсон киноны зохиолыг бичжээ. Зохиолчийн «Тунгалаг тамир», «Алтайд» роман орос, чех, румын, болгар, вьетнам, солонгос, япон зэрэг хэлнээ орчуулж хэвлэгдэж байжээ. «Алтайд» романы хувьд анх 1949 онд нэгдүгээр дэвтрийг хэвлүүлсэн боловч 2 дугаар дэвтэр гэж хэвлэгдээгүй байсаар 1951 онд 2 дэвтрийг нэгтгэн нэг роман болгож хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]ыг 1954 онд «Алтайд» роман болон «Манай сургуулийнхан» туужаар, 1971 онд «Тунгалаг тамир» романаар хоёр дахь удаагаа хүртсэн юм. Лодойдамбын [[Тунгалаг тамир (роман)|''Тунгалаг Тамир'' романы]] (1970-1973) кино хувилбарыг киноны найруулагч [[Равжаагийн Доржпалам]] хийсэн байна. Монголчуудын сайн мэдэх Монгол Улсын Ардын жүжигчин [[Чимидийн Долгорсүрэн]] нь түүний эхнэр юм. Лодойдамбын Тунгалаг тамир роман нь ХХ зууны Монголын шилдэг роман хэмээн үнэлсэн юм. Тэрээр мөн Жүжгийн зохиолч, утга зохиол судлаач, соёл олон нийтийн зүтгэлтэн. == Бүтээлүүд == *"Малгайтай чоно" 1946, 1953 онуудад *"Мялзангийн цагаан өвгөн" 1947 *"Алтайд" 1949, 1951 онд *"Манай сургуулийнхан" тууж 1952 *"Өнгөрсөн үеийн баатрын өнөө үеийн явдал" 1956 *"Миний танилууд" 1962 он *"Гарын таван хуруу" жүжиг 1968 *"Тунгалаг тамир" 1971 2 дахь хэвлэл *"Түүвэр зохиол" 1977 *"Хугараагүй ноён нуруу" *"Гэрээслэл" *"Хугараагүй ноён нуруу" *"Шаргачин" == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070125072507/http://www.elibrary.mn/read_book.php?bid=35 Тунгалаг Тамир], ELibrary.MN-с {{DEFAULTSORT:Лодойдамба, Чадраабалын}} [[Ангилал:Чадраабалын Лодойдамба| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Утга зохиол судлаач]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын жүжгийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Говь-Алтайнхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:1970 онд өнгөрсөн]] j3x4wt02x3tn09l4njqhn4op0ntle0q Израил 0 8276 866646 865593 2026-08-19T13:00:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866646 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Израил Улс | native_name = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Еврей хэл|Еврей]])<br />{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэл|Араб]])}} | common_name = Израил | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[Израилын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Израилын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|he|{{Script/Hebrew|הַתִּקְוָה}}}} (''[[Израилын төрийн дуулал|Хатиква]]''; "Итгэл найдвар"){{parabr}}{{center|[[File:Hatikvah instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Israel (orthographic projection) with occupied territories.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg|frameless]]|Израилын газрын зураг ([[Ногоон шугам (Израил)|Ногоон шугам]])}} | map_caption = Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хил доторх Израилыг хар ногооноор; [[Израилын эзэлсэн газар нутаг|Израилын эзэлсэн газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Иерусалим]]<br />([[Иерусалимын статус|хэсэгчилсэн]]){{refn|group=fn|НҮБ-ын бусад гишүүн орнуудын хүлээн зөвшөөрөл: Орос ([[Баруун Иерусалим]]),<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[Чех]] ([[Баруун Иерусалим]]),<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|work=The Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote="The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967." The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on "results of negotiations."}}</ref> [[Хондурас]],<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[Гватемал]],<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[Науру]],<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}</ref> болон АНУ.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref>}}{{refn|group=fn|Эзлэгдсэн газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[Зүүн Иерусалим]]ыг оруулбал Иерусалим нь Израилын хамгийн том хот юм.<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref>}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Еврей хэл]] | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн хэл | languages2 = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]{{refn|group=fn|Араб хэл өмнө нь Израилын төрийн албан ёсны хэл байсан.<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}</ref> 2018 онд [[Үндсэн хууль: Израил нь Еврей ард түмний үндэсний улс|ангиллыг]] нь "улсад онцгой статустай" болгон өөрчилснөөр төрийн байгууллагуудад ашиглахаар хуульчилсан.<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|73.6% [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]|21.1% [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]]|5.3% [[Израилын хүн ам|бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2022 | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2022"/> | demonym = [[Израилчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Исаак Херцог]] | leader_title2 = [[Израилын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Биньямин Нетаньяху]] | leader_title3 = [[Кнессетийн даргын жагсаалт|Кнессетийн дарга]] | leader_name3 = [[Амир Охана]] | leader_title4 = [[Израилийн Дээд шүүх|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Эстер Хают]] | legislature = [[Кнессет]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Палестин дахь Британийн Мандатын төгсгөл|Британийн Палестинаас]])}} | established_event1 = [[Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тунхаглав]] | established_date1 = 5 сарын 14, 1948 он | established_event2 = [[Израиль болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-д элсэв]] | established_date2 = 5 сарын 11, 1949 он | established_event3 = [[Израилын үндсэн хуулиуд|Үндсэн хуулиуд]] | established_date3 = 1958–2018 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 149 | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = 2.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{data Israel|poptoday|formatnum}}<ref name="cbs_main">{{cite web |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2023.aspx |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=29 December 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 91 | population_census = 7,412,200<ref>{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_density_km2 = {{pop density|{{data Israel|poptoday}}|22072|km2|prec=0|disp=num}} | population_density_rank = 29 | GDP_PPP = {{increase}} $534 тэрбум<ref name="IMFWEOIL">{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=436,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=July 8, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $54,997<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_PPP_rank = 48 | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{increase}} $539 тэрбум<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_rank = 29 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $55,536<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13 | Gini = 34.8 | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |archive-date=30 Зургадугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 |url-status=dead }}</ref> | Gini_year = 2018 | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = 0.919 | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_rank = 22 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | currency = [[Израилын шинэ шекель|Шинэ шекель]] ({{lang|he|₪}}) | currency_code = ILS | time_zone = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]] | utc_offset = +2:00 | time_zone_DST = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]] | utc_offset_DST = +3:00 | date_format = {{unbulleted list|{{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Дэлхийн жил|AM]])|өө-сс-жжжж ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = right | cctld = [[.il]] | iso3166code = IL | calling_code = +972 | footnote_a = {{note|area}} 20,770&nbsp;км<sup>2</sup> талбай нь [[Ногоон шугам (Израил)|ногоон шугам]] доторх Израил юм. 22,072&nbsp;км<sup>2</sup> нь эзлэгдсэн [[Голаны өндөрлөг]] (1,200&nbsp;км<sup>2</sup>) болон [[Зүүн Иерусалим]] (64&nbsp;км<sup>2</sup>) багтана }} '''Израил''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏יִשְׂרָאֵל‏‎, [[Араб хэл|араб.]] إِسْرَائِيل‎), албан ёсоор '''Израил Улс''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎ ''Медина́т Исраэ́ль'', [[Араб хэл|араб.]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎ ''Даула́т Исра’и́ль''),— [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээр орших баруун [[Ази]]йн орон. Хойд талаараа [[Ливан]], зүүн хойд талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]] орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. [[Баруун эрэг]] болон [[Газын зурвас]] ч мөн зэргэлдээ оршино. Израилын хүн амын ихэнх хувь нь [[Еврей үндэстэн]] бөгөөд дэлхийн цорын ганц еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна [[араб]]ын [[Ислам|Мусульманчууд]], [[Христийн шашин]]тнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог. Өнөөгийн Израил улс нь 3000 гаруй жилийн турш [[Иудаизм|Иудаизмын]] хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг "Израилын нутаг" (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] нь "Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон" бүтээх зорилгоор Британийн Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд [[НҮБ]] нь Палестины мандатыг еврей, араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. [[Арабын Барилдлага]] нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5-р сарын 14-нд Еврейн түр засгийн газар Израилыг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайнд]] Израил ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг [[НҮБ]]-ын хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунган тэлжээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болсон бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израил улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израил нь [[Египет]], [[Йордан]] зэрэг орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, [[Палестин]]чуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна. Израил нь төлөөллийн [[ардчилал]]тай бөгөөд [[парламент]]ын системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израилын хууль тогтоох байгууллага нь [[Кнессет]]. [[ҮНБ]]-ээр тооцвол Израилын эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. [[Хүний хөгжил]], [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]], эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрх Дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь [[Иерусалим]] бол эдийн засгийн төв нь [[Тел-Авив]] юм. == Этимологи == [[Их Британи|Их Британийн]] захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин ([[Еврей хэл|еврей:]] פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс ([[Еврей хэл|еврей:]] מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, ''Medīnat Yisrā'el'' [mediˈnat jisʁaˈʔel]; [[Араб хэл|араб:]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, ''Dawlat Isrāʼīl'', [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] "Израиль" гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд "Израильчууд" гэсэн нэр томъёог сонгож, анх [[Израил улсын гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны]] сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн. == Түүх == {{main|Израилын түүх}} === Балар эртний түүх === 1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ. === Эртний үе === Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|thumb|[[Иерусалим|Иерусалимд]] оршдог том чулуун байгууламж]] [[Самуел]]ын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа [[Давид хаан]] ширээнд суусан бөгөөд [[Израилын хаант улс|Израилын хаант улсыг]] МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг [[Иерусалим]] хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү [[Соломон]] хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. [[Соломон]] МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм. [[Ассири]]чууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд [[Вавилони|Вавилонийн Эзэнт Гүрэн]] Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон [[Перс|Персүүдэд]] эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон [[Ромын эзэнт гүрэн]] энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд '''Диаспора''' гэж нэрлэж байв. Олон еврейчүүд дахин [[Галил]] (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн. Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа. Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна. === 1917-1948 оны түүх === 1947 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабчууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон [[Палестины дайн|Израил-Арабын дайн]] эхэлжээ. == Хүн ам == {{Main|Израилын хүн ам|Израилчууд}} [[Файл:Israelpop.svg|thumb|Израилын хүн амын пирамид]] [[2021 он|2021 оны]] байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь [[еврей]] гэж бүртгэгдсэн байв.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Арабчууд]] хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш [[Христ итгэл|христийн]] шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд [[Румын]], [[Тайланд]], [[Хятад]], [[Африк]], [[Өмнөд Америк|Өмнөд Америкийн]] олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> [[2012 он|2012 оны]] 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ-аас]] [[2016 он|2016 онд]] нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан. [[Файл:Aliyah_1948-2015.png|thumb|1948–2015 оны хооронд Израил руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо.]] Израил нь [[Еврей|еврей хүмүүсийн]] эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын [[Буцах тухай хууль (Израил)|Буцах тухай хууль]] нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст [[Израилын иргэншлийн тухай хууль|Израилын иргэншилтэй]] байх эрхийг олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]] руу цагаачилдаг ([[Еврей хэл|еврей.]] ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог<ref>{{cite book|last=DellaPergola|first=Sergio|author-link=Sergio DellaPergola|contribution=Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective|editor=Daniel J. Elazar|editor2=Morton Weinfeld|title=The Global Context of Migration to Israel|url=https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse|orig-year=2000|year=2000|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1-56000-428-8|pages=[https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse/page/13 13]–60}}</ref> боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.<ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Eric D.|last2=Moav|first2=Omer|year=2007|title=Israel's Brain Drain|journal=Israel Economic Review|volume=5|issue=1|pages=1–22|ssrn=2180400}}</ref><ref>{{cite news|last=Rettig Gur|first=Haviv|title=Officials to US to bring Israelis home|newspaper=The Jerusalem Post|date=6 April 2008|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254|access-date=20 March 2012}}</ref> Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь [[Европ]], [[Америк|Америк тивээс]], 7 хувь нь [[Ази]], [[Африк|Африкаас]] ирсэн цагаачид юм.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017|title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> [[Европ]], хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь [[еврей]] гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд<ref>{{cite journal|url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.|doi=10.18647/2793/JJS-2008}}</ref> нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|title=The myth of the Mizrahim|work=The Guardian|date=3 April 2009|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim|title=Missing Mizrahim|date=31 August 2009}}</ref> [[Ногоон Шугам (Израил)|Ногоон шугамаас]] цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг.<ref>{{cite magazine|last=Gorenberg|first=Gershom|date=26 June 2017|title=Settlements: The Real Story|url=http://prospect.org/article/settlements-real-story|magazine=The American Prospect|access-date=25 August 2017}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа [[Хеврон]], [[Гуш-Эцион]] зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. [[Баруун эрэг|Баруун эргийн]] суурингуудаас гадна [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимд]] 200,000 гаруй еврей, [[Голаны өндөрлөг|Голаны өндөрлөгт]] 22,000 еврей амьдардаг байв.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7 May 2019|website=Daily Sabah|access-date=9 May 2019}}</ref> [[Газын зурвас]] дахь [[Гуш-Катиф]] нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу [[2005 он|2005 онд]] нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|title=Settlements in the Gaza Strip|access-date=12 December 2007|website=Settlement Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|archive-date=26 August 2013}}</ref> === Хот суурин газрууд === {{main|Израилын хотын жагсаалт}}{{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|Тел-Авивын дэлгэмэл зураг}}Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: [[Гуш-Дан]] (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), [[Хайфа хотын бүс]] (924,400 хүн ам), [[Беэр-Шева хотын бүс]] (377,100 хүн ам).<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017|title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities|date=6 September 2017|publisher=Израилийн Статистикийн Төв Товчоо|access-date=19 September 2017}}</ref> Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь [[Иерусалим]] бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын [[Иерусалим|Иерусалимын]] талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн [[Палестин|Палестины]] газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай [[Тел-Авив]], [[Хайфа]] хотууд нь Израилд [[Иерусалим|Иерусалимын]] дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд. Израил нь 100,000-аас дээш хүн амтай 16 хоттой. Нийтдээ Израил нь "хотын захиргаа" (эсвэл "хот") статустай болсон 77 сууринтай<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> бөгөөд 4 нь [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] байрладаг.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.co.il/municipal/Cities.php|title=List of Cities in Israel}}</ref> Өөр хоёр сууринд хотын статус олгохоор төлөвлөсөн: [[Негевийн цөл|Негевд]] баригдахаар төлөвлөгдсөн [[Касиф]] хот ба [[2015 он|2015 оноос]] хойш өргөжиж эхэлсэн [[Хариш]] хот.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/as-harish-rises-some-wonder-if-it-can-break-suburban-mold/|title=New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville|work=The Times of Israel|access-date=2 July 2018|date=25 August 2015}}</ref> {{Израилын хамгийн том хотууд}} == Засгийн газар ба улс төр == {{multiple image |total_width=260 |caption_align=center | image1 = Isaac Herzog.jpg | caption1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />[[Ицхак Херцог]] | image2 = Yair Lapid (D1237-011).jpg | caption2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]<br />[[Яир Лапид]] }} [[Файл:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|thumb|[[Кнессет|Кнессетийн]] ордон, Израилын засгийн газар хуралддаг байр]] Израил нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]], бүх нийтийн сонгуультай [[Ардчилал|ардчилсан улс]] юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>In 1996, direct elections for the prime minister were inaugurated, but the system was declared unsatisfactory and the old one reinstated. See {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2683259.stm|work=BBC News|title=Israel's election process explained|access-date=31 March 2010|date=23 January 2003}}</ref> Израилыг [[Кнессет]] гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг,<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|access-date=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}</ref> 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. [[Баруун эрэг]] дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> бөгөөд [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015 оны сонгуулийн]] дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан.<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> Парламентын [[Израилын сонгууль|сонгуулийг]] дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. [[Файл:Israel's_political_system.svg|thumb|309x309px|Израилын улс төрийн тогтолцоо]] [[Израилын үндсэн хуулиуд]] нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. [[2003 он|2003 оноос]] Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mazie|2006|p=34}}</ref> Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|work=The World Factbook|title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch|access-date=20 July 2007|date=19 June 2007|archive-date=22 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|url-status=dead}}</ref> Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй<ref>{{cite book|title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel|chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present|chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=167–169|isbn=978-1-137-38115-6|year=2014|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|editor3-first=Aurora|last=Charbit|editor3-last=Nou|editor2-first=Sarah|editor2-last=Fainberg|editor1-first=Jacques|editor1-last=Berlinerblau|first=Denis|quote=The compromise, therefore, was to choose constructive ambiguity: as surprising as it may seem, there is no law that declares Judaism the official religion of Israel. However, there is no other law that declares Israel's neutrality toward all confessions. Judaism is not recognized as the official religion of the state, and even though the Jewish, Muslim and Christian clergy receive their salaries from the state, this fact does not make Israel a neutral state. This apparent pluralism cannot dissimulate the fact that Israel displays a clear and undoubtedly hierarchical pluralism in religious matters.&nbsp;... It is important to note that from a multicultural point of view, this self-restrained secularism allows Muslim law to be practiced in Israel for personal matters of the Muslim community. As surprising as it seems, if not paradoxical for a state in war, Israel is the only Western democratic country in which Sharia enjoys such an official status.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sage Handbook of the Sociology of Religion|last=Sharot|first=Stephen|editor1-last=Beckford|editor1-first=James A.|editor2-last=Demerath|editor2-first=Jay|chapter=Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict|publisher=Sage Publications|location=London and Thousand Oaks, CA|year=2007|isbn=978-1-4129-1195-5|pages=671–672|chapter-url={{Google books|vA8edg7bv0kC|page=PA671|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=It is true that Jewish Israelis, and secular Israelis in particular, conceive of religion as shaped by a state-sponsored religious establishment. There is no formal state religion in Israel, but the state gives its official recognition and financial support to particular religious communities, Jewish, Islamic and Christian, whose religious authorities and courts are empowered to deal with matters of personal status and family law, such as marriage, divorce, and alimony, that are binding on all members of the communities.}}</ref><ref>{{cite book|title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel|last=Jacoby|first=Tami Amanda|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Quebec and Kingston, Ontario|year=2005|isbn=978-0-7735-2993-9|pages=53–54|url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=Although there is no official religion in Israel, there is also no clear separation between religion and state. In Israeli public life, tensions frequently arise among different streams of Judaism: Ultra-Orthodox, National-Religious, ''Mesorati'' (Conservative), Reconstructionist Progressive (Reform), and varying combinations of traditionalism and non-observance. Despite this variety in religious observances in society, Orthodox Judaism prevails institutionally over the other streams. This boundary is an historical consequence of the unique evolution of the relationship between Israel nationalism and state building.&nbsp;... Since the founding period, in order to defuse religious tensions, the State of Israel has adopted what is known as the 'status quo,' an unwritten agreement stipulating that no further changes would be made in the status of religion, and that conflict between the observant and non-observant sectors would be handled circumstantially. The 'status quo' has since pertained to the legal status of both religious and secular Jews in Israel. This situation was designed to appease the religious sector, and has been upheld indefinitely through the disproportionate power of religious political parties in all subsequent coalition governments.&nbsp;... On one hand, the Declaration of Independence adopted in 1948 explicitly guarantees freedom of religion. On the other, it simultaneously prevents the separation of religion and state in Israel.}}</ref> боловч Израил улсыг "еврей ба ардчилсан" гэж тодорхойлсон нь [[иудаизм]] шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.<ref>{{cite journal|last=Englard|first=Izhak|date=Winter 1987|title=Law and Religion in Israel|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-comparative-law_winter-1987_35_1/page/185|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|issue=1|pages=185–208|doi=10.2307/840166|jstor=840166|quote=The great political and ideological importance of religion in the state of Israel manifests itself in the manifold legal provisions concerned with religions phenomenon.&nbsp;... It is not a system of separation between state and religion as practiced in the U.S.A and several other countries of the world. In Israel a number of religious bodies exercise official functions; the religious law is applied in limited areas}}</ref> [[2018 он|2018 оны]] [[7 сарын 19|7 сарын 19-ний]] өдөр [[Кнессет|Израилын парламент]] Израил улсыг "Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс", [[Еврей хэл|еврей хэлийг]] албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд [[араб хэл]]д "онцгой статус" олгосон. Уг хуулиар [[Еврей|еврейчүүдэд]] үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг "үндэсний ашиг сонирхол" гэж үзэж, засгийн газарт "энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах" боломжийг олгосон.<ref>{{cite news|title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill|publisher=BBC|date=19 July 2018|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554|access-date=20 July 2018}}</ref> === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Израилын тойргууд}} {{Израил улсын засаг захиргааны хуваарь}} Израил улс нь ''мехозот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан тойрогт хуваагддаг - [[Израилын төв тойрог|Төв]], [[Хайфа тойрог|Хайфа]], [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]], [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]], [[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] тойрог, мөн [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] оршдог [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн]] бүс нутаг. Бүх [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн бүс нутаг]] болон [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]] тойргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. тойргууд нь ''нафот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд тойргуудад хуваадаг бөгөөд дэд-тойргууд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Тойрог ! rowspan="2" |Нийслэл ! rowspan="2" |Томоохон хот ! colspan="3" |Хүн ам<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейчүүд !Арабчууд !Нийт |- ![[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |67% | style="text-align:right" |32% | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |- ![[Израилын умард тойрог|Хойд]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |43% | style="text-align:right" |54% | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} |- ![[Хайфа тойрог|Хайфа]] | colspan="2" |[[Хайфа]] | style="text-align:right" |68% | style="text-align:right" |26% | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} |- ![[Израилын төв тойрог|Төв]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |88% | style="text-align:right" |8% | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} |- ![[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] | colspan="2" |[[Тел-Авив]] | style="text-align:right" |93% | style="text-align:right" |2% | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} |- ![[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |73% | style="text-align:right" |20% | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} |- ![[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самари]] |[[Ариэль]] |[[Модиин-Иллит]] | style="text-align:right" |98% | style="text-align:right" |0% | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |} === Тусгай төрлийн суурин газар === * [[Нийтийн суурин]] * [[Еврей суурин]] * [[Кибуц]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Гадаад харилцаа === {{Main|Израилын гадаад харилцаа|Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн улсын жагсаалт}} [[Файл:Foreign_relations_of_Israel_Map_July_2011.PNG|thumb|{{legend|#0000ff|Дипломат харилцаа}}{{legend|#80ffff|Дипломат харилцаагаа зогсоосон}}{{legend|#00ff00|Хуучин дипломат харилцаа}}{{legend|#ff00ff|Дипломат харилцаагүй, гэхдээ хуучин худалдааны харилцаатай байсан}}{{legend|#ff8040|Дипломат харилцаагүй}}]] Израил улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын 164 гишүүн орон]], мөн [[Ариун Сэнтий]], [[Косово]], [[Күүкийн арлууд]], [[Ниуэ]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат төлөөлөгчийн газартай]];<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|archive-date=20 April 2016}}</ref> Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Why-doesnt-the-Muslim-world-recognize-Israel#article=0QUFFOUZBN0YxODM3RDE5NDM4OUEyRkE5MjY1OEJCRDI=|title=Why Doesn't the Muslim World Recognize Israel?|author=Mohammed Mostafa Kamal|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=21 July 2012|access-date=30 November 2015}}</ref> [[Арабын Барилдлага|Арабын барилдлагын]] цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. [[Египет]], [[Йордан|Йордан улс]] тус тус [[Египет-Израилын энхийн гэрээ|1979]], [[Израил-Египетийн энхийн гэрээ|1994 онд]] энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]], [[Бахрейн]] зэрэг Арабын дөрвөн улстай ([[Авраамын гэрээ]] гэж нэрлэдэг),<ref>{{Cite news|last=Liebermann|first=Oren|date=September 16, 2020|title=Two Gulf nations recognized Israel at the White House. Here's what's in it for all sides|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/09/15/politics/israel-uae-bahrain-white-house-analysis-intl/index.html}}</ref> 10-р сард [[Израил-Суданы энхийн гэрээ|Судан]],<ref>{{Cite web|last=Hansler|first=Jennifer|date=October 23, 2020|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|access-date=2020-12-15|website=CNN}}</ref> 12-р сард [[Израил-Мароккогийн энхийн гэрээ|Мароккотой]] харилцаагаа хэвийн болгосон.<ref>{{Cite news|date=December 11, 2020|title=Morocco latest country to normalise ties with Israel in US-brokered deal|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55266089|access-date=December 15, 2020}}</ref> Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог.<ref>"Massive Israel protests hit universities" (Egyptian Mail, 16 March 2010) "According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country"</ref> Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=37–39, 47}}</ref> боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ.<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=47–49}}</ref> Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр [[Сири]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Саудын Араб]], [[Йемен|Йеменд]] ([[Араб-Израилын дайн|1948 онд Араб-Израилын дайнд]] оролцсон орнууд) очих боломжгүй.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot+din+israeli0304.htm|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|script-title=he:הוראות הדין הישראלי|year=2004|language=he|access-date=9 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701072212/http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot%2Bdin%2Bisraeli0304.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] үр дүнд [[Мавритани]], [[Катар]], [[Боливи]], [[Венесуэл|Венесуэл улс]] Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон<ref name="al-jaz-eng">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html|newspaper=Al Jazeera English|title=Qatar, Mauritania cut Israel ties|access-date=20 March 2012|date=17 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|publisher=YVKE Mundial Radio|title=Bolivia rompe relaciones diplomáticas con Israel y anuncia demanda por genocidio en Gaza|access-date=14 April 2010|date=14 January 2009|first=Abi|last=Abn|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105210936/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|archive-date=5 January 2011}}</ref> ч Боливи [[2019 он|2019 онд]] харилцаагаа сэргээжээ.<ref>{{cite news|last1=Flores|first1=Paola|title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746|access-date=15 December 2020|agency=[[ABC News]]|date=29 November 2019}}</ref> [[Хятад-Израилын харилцаа|Хятад]] улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/israel-china-relations-innovation-infrastructure-investment/|title=Israel-China Relations: Innovation, Infrastructure, Investment|last=Kuo|first=Mercy A.|date=17 July 2018|website=The Diplomat}}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан.<ref>{{Cite journal|jstor=2193961|title=The Recognition of Israel|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1948-07_42_3/page/620|journal=The American Journal of International Law|volume=42|issue=3|pages=620–627|last1=Brown|first1=Philip Marshall|doi=10.2307/2193961|year=1948}}</ref> [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, [[1991 он|1991 оны]] 10 сард харилцаагаа сэргээсэн.<ref>{{cite news|last=Yaakov|first=Saar|title=There Were Times (Hayu Zemanim)|page=30|language=he|publisher=Israel Hayom|date=18 October 2017}}</ref> АНУ Израилыг "нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол" дээр үндэслэн "Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш" гэж үздэг.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014|website=U.S. Department of State|access-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=Israel: Background and Relations with the United States Updated|publisher=Defense Technical Information Center|access-date=19 October 2009|archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|url-status=dead}}</ref> 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн<ref name="PNADR900">{{cite web|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|title=U.S. Overseas Loans and Grants|access-date=2021-05-01|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131018/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|url-status=dead}}</ref> ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|url-status=dead|archive-date=20 October 2011|title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225192852/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2007|title=Foreign Aid}}</ref> 2007 он гэхэд [[Герман-Израилын харилцаа|Герман]] Израил улс болон [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум [[Евро|еврогийн]] нөхөн төлбөр төлсөн.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2)|access-date=29 September 2010|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Европын Холбоо|ЕХ]] болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан.<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/127874|title=EU to Revise Relations with Turbulent Neighbourhood|author=Eric Maurice|publisher=[[EUobserver]]|date=5 March 2015|access-date=1 December 2015}}</ref> [[Файл:President_Donald_Trump_and_Prime_Minister_Benjamin_Netanyahu_Joint_Press_Conference,_February_15,_2017_(01).jpg|left|thumb|АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Израилын Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] хийсэн хэвлэлийн бага хурлын үед, 2017 он.]] Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна.<ref>{{cite journal|last=Uzer|first=Umut|date=26 March 2013|title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|journal=Middle East Policy|volume=XX|issue=1|pages=97–110|doi=10.1111/mepo.12007|access-date=7 January 2017|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423054359/http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|url-status=dead}}</ref> Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш [[Грек-Израилын харилцаа]] сайжирч эхэлсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442|title=Israel woos Greece after rift with Turkey|newspaper=BBC News|date=16 October 2010}}</ref> Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд [[Израилын нисэх хүчин]] [[Грекийн нисэх хүчин|Грекийн нисэх хүчинтэй]] Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан. [[Азербайжан]] нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат [[Энэтхэг-Израилын харилцаа|харилцаа]] тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|publisher=Jerusalem Institute for Western Defense|last=Kumar|first=Dinesh|title=India and Israel: Dawn of a New Era|access-date=19 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|archive-date=12 May 2012}}</ref> Энэтхэг нь [[Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн жагсаалт|Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн]] хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|archive-url=https://archive.today/20120707084501/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel|date=19 January 2010|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012}}</ref> Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/15453225|title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world|newspaper=The Economist|date=4 February 2010|access-date=20 March 2012}}</ref> Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг. Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.653988|last=Pfeffer|first=Anshel|newspaper=Haaretz|title=The Downsides of Israel's Missions of Mercy Abroad|date=28 April 2015|access-date=22 November 2015|quote=And even when no Israelis are involved, few countries are as fast as Israel in mobilizing entire delegations to rush to the other side of the world. It has been proved time and again in recent years, after the earthquake in Haiti, the typhoon in the Philippines and the quake/tsunami/nuclear disaster in Japan. For a country of Israel's size and resources, without conveniently located aircraft carriers and overseas bases, it is quite an impressive achievement.}}</ref> 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ.<ref name="Geldenhuys">{{cite book|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|url-access=registration|quote=israel international aid africa 1970.|title=Isolated States: A Comparative Analysis|author=Deon Geldenhuys|publisher=Cambridge University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/428 428]|isbn=978-0-521-40268-2}}</ref> Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох [[Машав|Машавыг]] байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/mashav/AboutMASHAV/Pages/Background.aspx|title=About MASHAV|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 January 2017}}</ref> Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна.<ref name="Yacobi">{{cite book|title=Israel and Africa: A Genealogy of Moral Geography|author=Haim Yacobi|publisher=Routledge|year=2016|pages=111–112}}</ref> 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/26634/Default.aspx|date=20 May 2015|access-date=24 November 2015|newspaper=Israel Today|title=When catastrophe strikes the IDF is there to help}}</ref> Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ-ийхээ]] 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв.<ref name="Quinn">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/04/uk-among-six-countries-hit-un-aid-spending-target-oecd|title=UK among six countries to hit 0.7% UN aid spending target|author=Ben Quinn|publisher=theguardian|year=2017}}</ref> Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.<ref>{{cite report|date=October 2016|title=World Giving Index|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/1950a_wgi_2016_report_web_v2_241016.pdf|publisher=Charities Aid Foundation|access-date=20 January 2017}}</ref> == Дайн самуун == Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар [[Адольф Хитлер]] тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая [[Еврей|еврейг]] аймаглан устгах ([[Холокост]]), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ. === Цэрэгжилт === Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж. === Орчин үе === Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр [[Их Британи]] Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ. Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм. Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж. Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт. == Газар зүй == Израил нь хойд талаараа [[Ливан]], [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]]тэй хиллэдэг. == Зүүлт == ===Тэмдэглэл=== {{Reflist|group=fn}} {{notelist}} ===Эшлэл=== {{reflist}} ===Эх сурвалж=== {{Refbegin|2}} * {{cite book |title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=978-0-7146-5576-5|publisher=Routledge|year=2004}} * {{cite book|title=The Original Story: God, Israel and the World|url=https://archive.org/details/originalstorygod0000bart|last1=Barton|first1=John|last2=Bowden|first2=Julie |author-link=John Barton (theologian)|isbn=978-0-8028-2900-9|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}} * {{cite book | last = Bascomb | first = Neal | author-link = Neal Bascomb | title = Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World's Most Notorious Nazi | year = 2009 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | location = Boston; New York |isbn=978-0-618-85867-5 | title-link = Hunting Eichmann }} * {{cite book |title=A History of the Jewish People |last=Ben-Sasson |first=Hayim |year=1985 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6}} * {{cite book|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=978-0-333-67631-8|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|author-link=Ahron Bregman |url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}} * {{cite book|title=World Music: The Rough Guide|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=978-1-85828-635-8|publisher=Rough Guides|year=1999 |url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo}} * {{cite book|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|url=https://archive.org/details/holocaustcitymak0000cole|last=Cole|first=Tim|isbn=978-0-415-92968-4|year=2003|publisher=Routledge}} * {{cite book | last=Fischbach | first=Michael | title=Jewish Property Claims Against Arab Countries | publisher=Columbia University Press | year=2008 |isbn=978-0-231-51781-2 | url=https://books.google.com/books?id=38xyBIqKgkwC&pg=PA27 }} * {{cite book |last1=Faust |first1=Avraham |chapter=The Exodus Group |editor-last1=Levy |editor-first1=Thomas E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Thomas |editor-last3=Propp |editor-first3=William H. C. |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |date=28 March 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-04768-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink |date=6 March 2002 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-2338-6 |language=en}} * {{cite book|last=Fraser|first=T.G.|title=The Arab-Israeli Conflict|url={{Google books|IBJrQgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=12 May 2013|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan Limited|isbn=978-1-4039-1338-8}} * {{cite book|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|url=https://archive.org/details/israelpalestinec0000gelv|last=Gelvin|first=James L.|author-link=James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85289-0}} * {{cite book|title=The Routledge Atlas Of The Arab–Israeli conflict|url=https://archive.org/details/routledgeatlasof0000mart|last=Gilbert|first=Martin|isbn=978-0-415-35900-9|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}} * {{cite book|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=978-0-306-47445-3|year=2003|publisher=Springer}} * {{cite book|title=Warfare and the Third World|url=https://archive.org/details/warfarethirdworl0000hark|last1=Harkavy|first1=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-24012-7}} * {{cite book|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|url=https://archive.org/details/brasseysinternat0000robe|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=978-1-57488-550-7}} * {{cite book|title=The Jewish State|url=https://archive.org/details/jewishstate0000herz_g7y9|last=Herzl|first=Theodor|author-link=Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=978-0-486-25849-2}} * {{cite book|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1998|isbn=978-1-85828-248-0 |url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco}} * {{cite book|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1295-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell}} * {{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300-1100 B.C.E. |location=Atlanta, Georgia |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=1-58983-097-0 |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC}} * {{cite book|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=978-0-253-33203-5|publisher=Indiana University Press|year=1993}} * {{cite book|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=978-0-87609-036-7|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988 |url=https://archive.org/details/forlandlordjewis0000lust}} * {{cite book|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|url=https://archive.org/details/israelshigherlaw0000mazi|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=978-0-7391-1485-8}} * {{cite book |last=McNutt |first=Paula M. |date=1999 |title=Reconstructing the Society of Ancient Israel |url={{Google books|hd28MdGNyTYC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Westminster John Knox |isbn=978-0-664-22265-9}} * {{cite book |last=Miller |first=Robert D. |date=2012 |orig-year=First published 2005 |title=Chieftains of the Highland Clans |url={{Google books|P35NAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=978-1-62032-208-6}} * {{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |date=2008 |title=1948: A History of the First Arab–Israeli War |url={{Google books|J5jtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14524-3}} * {{cite book|title=Triumph of the File: The Media's War in the Persian Gulf&nbsp;— A Global Perspective|last1=Mowlana|first1=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-1610-9 |url=https://archive.org/details/triumphofimageme0000unse}} * {{citation|author-link=OECD|author=OECD|date=2011|title=Study on the Geographic Coverage of Israeli Data|publisher=OECD Statistics Directorate|url=https://www.oecd.org/els/48442642.pdf}} * {{cite book |last1=Redmount |first1=Carol A. |chapter=The Literary and Historical Character of the Exodus Narrative |editor-last1=Coogan |editor-first1=Michael D. |title=The Oxford History of the Biblical World |date=7 June 2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988148-2 |language=en}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Adam|author-link=Adam Roberts (scholar)|title=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967|journal=The American Journal of International Law|volume=84|issue=1|year=1990|pages= 44–103|doi=10.2307/2203016|jstor=2203016|s2cid=145514740|url=https://semanticscholar.org/paper/8aaa455b51d4c49285089a97a08496071e322877}} * {{cite book|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8239-3978-7 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma_r5h5}} * {{cite book|title=The Economic Consequences of Zionism|url=https://archive.org/details/economicconseque0000rose|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-90-04-09147-4}} * {{cite book|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|url=https://archive.org/details/powerkillsdemocr0000rrum|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|author-link=R. J. Rummel|isbn=978-0-7658-0523-2}} * {{cite book|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=978-0-88125-545-4|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}} * {{cite book|title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East|last=Segev|first=Tom|isbn=978-0-8050-7057-6|year=2007|publisher=Henry Holt and Company}} * {{cite book |title=Palestine: A Guide |last=Shahin |first=Mariam |year=2005 |url=https://archive.org/details/palestine00mari |publisher=Interlink Books |via=[[Internet Archive]] |isbn=1-56656-557-X}} * {{cite book|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|url=https://archive.org/details/landbeyondpromis0000shin|last=Shindler|first=Colin |isbn=978-1-86064-774-1|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}} * {{cite book|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=978-0-02-865928-2|publisher=Macmillan|year=2007|volume=9|edition=2nd}} * {{cite book|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=978-0-521-86465-7|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek |url=https://archive.org/details/deterringamerica0000smit}} * {{cite book|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-275-97141-0 |url=https://archive.org/details/hopefulfilledris00lesl}} * {{cite book|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=978-1-898723-23-3|year=1997|publisher=Sussex Academic Press |url=https://archive.org/details/arabsinisrael00sten}} * {{cite book|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last1=Stone|first1=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=978-0-7914-1959-5|publisher=SUNY Press|year=1994}} * {{cite book|title=Culture and Customs of Israel|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000tors|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=978-0-313-32091-0|year=2004|publisher=Greenwood Press}} {{Refend}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Израил| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Иудаизм]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] 8utdew51at7n6w9oxo7bpf8ikaenevy Иерусалим 0 8526 866686 864791 2026-08-19T14:22:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866686 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Левант дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Иерусалим | native_name = {{unbulleted list|{{native name|he|יְרוּשָׁלַיִם}}|{{native name|ar|القُدس}}}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/3/2 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg | caption1 = [[Оливийн уул|Оливийн уулнаас]] харагдах [[Сүмийн Уул]]ан дээрх [[Ал-Акса сүм]] (зүүн) болон [[Чулууны Пөмбөгөр]]тэй (баруун) [[Иерусалимын хуучин хот|хуучин хот]] | image2 = המצודה בלילה.jpg | caption2 = [[Давидын цамхаг]] | image3 = הרברט_סמואל_ירושלים.jpg | caption3 = [[Ционы талбай]] | image4 = Jerusalem Chords Bridge 5 (cropped).jpg | caption4 = [[Аккордын гүүр]] | image5 = Old_city_walls_and_mamilla_ave._at_night_-_as_seen_from_"Rooftop"_restauran_-_Jerusalem,_Israel.jpg | caption5 = [[Мамилла худалдааны төв]] | image6 = 16-03-30-Klagemauer Jerusalem RalfR-DSCF7704.jpg | caption6 = [[Баруун Хана]] | image7 = Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg | caption7 = [[Номын бунхан]] | image8 = East Jerusalem - The Old City - 171 (4261730886).jpg | caption8 = [[Ариун Авсны Сүм|Ариун Авс]] }} | image_flag = Flag of Jerusalem.svg | flag_alt = Иерусалимын Далбаа | flag_link = Иерусалимын далбаа | image_shield = Emblem of Jerusalem.svg | shield_alt = Иерусалимын Сүлд | shield_link = Иерусалимын сүлд | shield_size = 69px | nickname = {{ubl|{{transliteration|ar|Ir ha-Kodesh}} (Ариун Хот)|{{transliteration|ar|Bayt al-Maqdis}} (Гэгээнтний Өргөө)}} | pushpin_map = Израил#Палестин#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_relief = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_alt = Иерусалимын байршил | coordinates = {{Coord|31|46|44|N|35|13|32|E|region:IL-JM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Захиргаа | subdivision_name = [[Израил]] | subdivision_type1 = Нэхэж буй | subdivision_name1 = [[Израил]] ба [[Палестин]]{{refn|group=note|Палестин Улс (Палестины Үндсэн хууль, 1-р бүлэг: 3-р зүйлийн дагуу) Иерусалим хотыг өөрийн нийслэлээ гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3>[http://www.palestinianbasiclaw.org/basic-law/2003-amended-basic-law 2003 оны Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт]. Палестины үндсэн хууль. Татаж авсан: 2012-12-09.</ref> Гэвч [[Палестины Чөлөөлөх Байгуулга|ПЧБ]]-ын Хэлэлцээрийн Албаны Департаментын (ХАД) бичиг баримтад [[Зүүн Иерусалим]]ыг (Иерусалим бүхэлдээ биш) ирээдүйн нийслэл, заримдаа одоогийн нийслэл гэж тодорхойлдог. "Зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор" гэж тодорхойлсон 2010 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь Палестинд "Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх ирээдүйн тухай" "алсын хараа"-тай гэж заасан байдаг,<ref name=PLO-NAD-2010>{{cite web |work=PLO-NAD |date=2010 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |title=Jerusalem Non-Paper |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206101131/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |archive-date=2012-02-06 |access-date=2018-07-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |title=Statements and Speeches |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |archive-date=2016-04-18 |work=nad-plo.org |access-date=2014-11-25 |page=2 |quote="Энэхүү баримт бичиг нь '''зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор зориулагдсан''' болно. Бүх зүйл тохиролцох хүртэл юу ч тохиролцоогүй болно.Палестины Иерусалимын талаарх '''алсын хараа'''...Бидний '''алсын харааны''' дагуу 1967 оны эзлэн түрэмгийллийн өмнөх хотын хил хязгаараар тодорхойлогдсон '''Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх''' бөгөөд муж бүр хотын өөрийн хэсэгт бүрэн эрх мэдэлтэй байх болно."}}</ref> ба 2013 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь "Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим"-ыг дурдаж, "Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим нь ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв" гэж тэмдэглэсэн бөгөөд мөн "Иерусалим нь Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх нь үргэлж байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байгаа бөгөөд "Палестин зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг хүлээн зөвшөөрсөн нь гашуун буулт юм" гэжээ.<ref name=PLO-NAD-2013>{{cite web |work=ПЧБ-Хэлэлцээрийн асуудал эрхэлсэн газар (NAD) |date=2013 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |title=East Jerusalem today – Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121305/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-11-25 |quote=" ... Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим ... Зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг Палестин хүлээн зөвшөөрсөн нь хүнд хэцүү буулт юм: ... Иерусалим үргэлж Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байна. Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим бол ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв юм."}}</ref>}} | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Израилын тойрог]] | subdivision_name2 = [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | subdivision_type3 = [[Палестины мужууд|Палестины муж]] | subdivision_name3 = [[Кудс муж|Кудс]] | established_title = [[Гихон]] суурин | established_date = МЭӨ 3000–2800 | established_title1 = Давидын хот | established_date1 = {{circa|1000 BCE}} | established_title2 = [[Иерусалимын хэрэм|Одоогийн хуучин хотын хэрэм]] баригдсан | established_date2 = 1541 | established_title3 = [[Хотын Шугам (Иерусалим)|Зүүн-Баруун Иерусалимын хуваалт]] | established_date3 = 1948 | established_title4 = [[Зүүн Иерусалимын хавсарган нэгтгэлт]] | established_date4 = 1967 | established_title5 = [[Иерусалимын тухай хууль]] | established_date5 = 1980 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Иерусалимын хотын захиргаа]] | leader_party = [[Ликуд]] | leader_title = [[Иерусалим хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Моше Лион]] | unit_pref = | area_total_dunam = 125156 | area_metro_dunam = 652000 | elevation_m = 754 | population_as_of = {{Израилын хүн ам|Year}} |population_footnotes= {{Израилын хүн ам|reference}} | population_total = {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,253,900 | population_demonyms = {{ubl|[[Иерусалимчууд]]|(Еврей: {{transl|he|Yerushalmi}})|(Араб: {{transl|ar|[[wikt:Qudsi|Кудси]]/[[Макдиси]]}})}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврей]] | demographics1_info1 = 59.9% | demographics1_title2 = [[Мусульманчууд]] | demographics1_info2 = 37.2% | demographics1_title3 = [[Христэд итгэгчид]] | demographics1_info3 = 1.7% | demographics1_title4 = бусад | demographics1_info4 = 1.1% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]], [[Палестины Зуны Цаг|PST]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]], [[Палестины Зуны Цаг|PDT]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 9XXXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-2 | website = {{URL|https://www.jerusalem.muni.il/en|jerusalem.muni.il}} | footnotes = {{Infobox designation list |embed = yes |designation1 = World Heritage Site |designation1_offname = [[Иерусалимын хуучин хот|Иерусалимын хуучин хот ба түүний хэрэм]] |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iii, vi |designation1_date = 1981 |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/148 148] |designation1_free1name = Бүс |designation1_free1value= [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] |designation1_free2name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |designation1_free2value= 1982–одоо үе }} }} '''Иерусалим'''{{refn|group=note|{{IPAc-mn|jɵ|ˈ|r|ʊ|s|a|ɮ|i|m}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Мөн '''Кудс''' эсвэл '''ал-Кудс''' гэж нэрлэдэг {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "ИЕРУСАЛИМ: Араб хэлээр Байтул Мукаддас (Ариун ордон) эсвэл Байтул Макдис (Ариун газрын байшин) гэж нэрлэдэг".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), х. 63: "... Лалын ертөнцийн ариун мөргөлийн газрууд болох Мекка, Мадина, Байтул Мукаддасын хамгаалагч"</ref><ref name="Elihay2011" /> Албан ёсны Израилын {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (Библийн болон нийтлэг хэрэглэгддэг Араб нэрсийг хослуулсан)<br />Бусад хэл дээр:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}} нь [[Газар дундын тэнгис]] болон [[Сөнөсөн тэнгис]]ийн хооронд [[Иудейн нуруу]]ны өндөрлөг дээр, [[Өмнөд Левант]]ад байрладаг хот юм. Хот нь [[дэлхийн хамгийн эртний хотууд]]ын нэг бөгөөд гурван гол [[Абрахамын шашин]] болох [[Иудаизм]], [[Христийн шашин]], [[Исламын шашин]]д [[Ариун хот|ариун]] гэж тооцогддог. [[Израил]] болон [[Палестин Улс|Палестин]] хоёулаа Иерусалим хотыг [[нийслэл]]ээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр [[Иерусалимын статус|хүлээн зөвшөөрөөгүй]].{{refn|group=note|Иерусалим бол [[Иерусалимын тухай хууль|Израилын хуулийн]] дагуу нийслэл нь юм. Ерөнхийлөгчийн ордон, засгийн газрын албан газрууд, Дээд шүүх болон парламент ([[Кнессет]]) тэнд байрладаг. Палестин Eлс (Палестины Үндсэн хуулийн нэгдүгээр гарчиг: 3-р зүйл) Иерусалимыг өөрийн нийслэл гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3/> НҮБ болон ихэнх улс орнууд Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд Иерусалимын эцсийн статус Израил болон Палестины засаг захиргааны хоорондын ирээдүйн хэлэлцээрээр тодорхойлогдоно гэсэн байр суурийг баримталдаг. Ихэнх улс орнууд элчин сайдын яамаа [[Тел-Авив]] болон [[Мевасерет Цион]] зэрэг Иерусалимын захын хорооллуудад байрлуулдаг <small>({{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилын газрын зураг |access-date=2026-01-22 |archive-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> }}<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |title=Дональд Трамп АНУ Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрнө гэдгээ мэдэгдэв |last=Смит |first=Вилльям |date=2017-12-06 |work=The Guardian |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |url-status=live}}</ref> Иерусалим [[Иерусалимын түүх|урт түүхийнхээ]] туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, [[Иерусалимын бүслэлт (салаа утга)|23 удаа бүслэгдэж]], 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ.<ref name="Moment">{{cite web |title=Do We Divide the Holiest Holy City? |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-date=2008-06-03 |access-date=2008-03-05 |work=Moment Magazine}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> [[Давидын хот (археологийн газар)|Давидын хот]] гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг.<ref name="Greenberg">{{cite web |last1=Гринберг |first1=Рафаэль |last2=Мизрахи |first2=Ёнатан |date=2013-09-10 |title=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |archive-date=2022-08-15 |access-date=2026-01-22 |publisher=Emek Shaveh}}</ref> [[Канаан#Канаанчууд|Канааны]] үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг [[Эртний Египет|эртний Египетийн]] самбар дээр ''Урусалим'' гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь [[Канааны шашин|Канааны бурхны]] нэрээр "[[Шалем]]ын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. [[Израилитууд|Израилитын]] үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот [[Иудейн хаант улс]]ын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн.<ref>{{cite book |last=Серги |first=Омер |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |title=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |publisher=SBL Press |year=2023 |isbn=978-1-62837-345-5 |pages=197 |access-date=2026-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=2023-10-24 |url-status=live}}</ref> 1538 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] [[I Сулейман|агуу Сулейманы]] удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд [[Иерусалимын хуучин хот|хотын хэрмийг]] сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш [[Армени хороолол|Армени]], [[Христийн хороолол|Христ]], [[Еврей хороолол (Иерусалим)|Еврей]], [[Лалын хороолол (Иерусалим)|Лалын]] гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан [[Иерусалимын хуучин хот|Хуучин хотыг]] тодорхойлдог.<ref>{{Cite book |last=Бен-Ариех |first=Ехошуа |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 |title=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |publisher=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |year=1984 |isbn=978-0-312-44187-6 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14]}}</ref><ref name="Teller" /> Хуучин хот нь 1981 онд [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад багтсан бөгөөд [[Аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалт]]ад багтжээ.<ref>{{cite web |title=Old City of Jerusalem and its Walls |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |archive-date=2017-08-04 |access-date=2026-01-21 |publisher=UNESCO World Heritage Convention}}</ref> 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн. {{Израилын хүн ам|Year}} онд Иерусалим хот нь {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} [[Израилын хүн ам|хүн амтай]] байна.{{Израилын хүн ам|reference}} 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв.<ref name="cbs.gov.il 2022">{{cite web |date=2022-05-26 |title=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |archive-date=2023-05-28 |access-date=2026-01-21 |website=cbs.gov.il}}</ref>{{refn|group=note|Иерусалимын хүн ам зүйн статистик нь 1967 оноос өмнөх Израил, [[Йордан]]ы хотууд болон зүүн хойд хэсэгт орших [[Палестинчууд|Палестины]] хэд хэдэн нэмэлт тосгон, хорооллуудыг багтаасан өргөжсөн Израилын хотын захиргааг хэлдэг. Палестины зарим тосгон, хорооллуудыг [[Израилын Баруун эргийн хаалт]]аар [[Баруун эрэг]]т ''де-факто'' шилжүүлсэн,<ref name=laub2006/> боловч тэдгээрийн хууль ёсны статусыг буцаан аваагүй байна.}} 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.<ref name="PopRel">{{cite web |year=2022 |title=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |archive-date=26 March 2023 |access-date=27 December 2022 |website=jerusaleminstitute.org.il}}</ref> Мөн [[Иудаизм]]ын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь [[Христийн шашин|Христийн шашны]] эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн [[Ислам]]ын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд [[Сүмийн Уул]], [[Баруун Хана]], [[Христосын шашин]]тнуудад [[Ариун Авсны Сүм]], Мусульмантнуудад [[Чулууны Пөмбөгөр]], [[Ал-Акса сүм]] гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа [[Дэлхийн өв]]үүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ. Одоогийн байдлаар [[Иерусалимын статус]] нь [[Израил-Палестины мөргөлдөөн]]ий гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны [[Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөө]]ний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор ''[[Corpus separatum (Иерусалим)|corpus separatum]]''" болгон байгуулах байсан.<ref>{{cite web |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archive-date=2017-10-10 |access-date=2026-01-23 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей}}</ref> [[1948 оны Араб-Израилын дайн]]ы үеэр [[Баруун Иерусалим]] нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан [[Зүүн Иерусалим]]ыг [[Йордан]] эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]]ы үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ.{{refn|group=note|[[Баруун Иерусалим]] нь Иерусалимын хотын захиргааны талбайн гуравны нэг орчим хувийг, [[Зүүн Иерусалим]] нь гуравны хоёр орчим хувийг эзэлдэг. Израил Зүүн Иерусалимыг эзлэн авахдаа Йорданы мэдэлд байсан Баруун эргийн хэсгийг Иерусалимын хотын захиргааны бүсэд оруулсан.<ref>Валид Халиди (1996) Ислам, Баруун ба Иерусалим. Жоржтаун Их Сургуулийн Орчин Үеийн Араб Судлалын Төв болон Мусульман-Христийн Ойлголтын Төв, дараах байдлаар задаргааг иш татсан: 1948 онд Баруун Иерусалим: 16,261 дунум (14%); 967 онд нэмэгдсэн Баруун Иерусалим: 23,000 дунум (20%); Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум (5%); Израил улсаас Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс: 67,000 дунум (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Аронсон |first=Жеффри |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_autumn-1995_25_1/page/131 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар, Палестин судлалын хүрээлэн |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=Баруун Иерусалим: 35%; Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 4%; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref name=Benvenisti1976>{{cite book |last=Бенвенисти |first=Мерон |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 67,000}}</ref>}} [[Израилын үндсэн хуулиуд]]ын нэг болох 1980 оны [[Иерусалимын тухай хууль]]д Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор [[Кнессет]] (Израилын парламент), [[Бейт-Агион|ерөнхий сайд]], [[Бейт-ХаНасси|ерөнхийлөгчийн ордон]], [[Израилын Дээд шүүх|Дээд шүүх]] Иерусалимд байрладаг. [[Олон улсын хамтын нийгэмлэг]] хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.<ref>{{cite web |date=1971-09-25 |title=Resolution 298 September 25, 1971 |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-date=2013-08-19 |access-date=2026-01-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |quote=Израилд эзлэгдсэн Иерусалимын хэсгийн статусыг өөрчлөх зорилготой Израилын арга хэмжээ, үйл ажиллагаатай холбоотой тогтоолуудаа эргэн санаж,...}}</ref><ref>{{cite book |title=The Question of Palestine & the United Nations |date=2003 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Олон Нийтийн Мэдээллийн Газар |chapter=Иерусалимын статус |quote=Зүүн Иерусалимыг Ерөнхий Ассемблей болон Аюулгүйн Зөвлөл аль аль нь Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үздэг. |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-02-26 |title=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |access-date=2026-01-23 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-11-09 |title=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |quote=Зүүн Иерусалимыг олон улсын хамтын нийгэмлэг Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж үздэг ч Израил үүнийг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж мэдэгддэг. |access-date=2026-01-23 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |url-status=live}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Knesset building (edited).jpg|[[Кнессет]] (төрийн ордон) Elyon.JPG|[[Израилын дээд шүүх|Дээд шүүх]] Hutz.JPG|Израилын гадаад хэргийн яам BankIsrael01 ST 06.jpg|[[Израилын төв банк]] HaMate HaArtzy 2 Jerusalem.jpg|Цагдаагийн албаны төв байр Julius Jacobs house.jpg|Ерөнхий сайдын ордон The Meeting Room at the President of Israel Residence.jpg|Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|[[Израил музей]] The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[Израилын үндэсний номын сан]] Binyanei-HaUmah.JPG|Иерусалимын олон улсын хурлын төв AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|[[Израилын шинжлэх ухааны академи]] Academy of the Hebrew Language.JPG|[[Еврей хэлний академи]] Jerusalem Botanical Garden Givat Ram.JPG|Ботаникийн цэцэрлэг JerusalemMunicipalityP4190008.JPG|Хуучин хотын захиргаа JerusalemMunicipalityP4190026.JPG|Шинэ хотын захиргаа </gallery> ==Газар зүй== {{wide image|Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|1000px|align-cap=center|[[Оливийн уул]]наас харагдах [[Ал-Акса сүм]] болон [[Чулууны Пөмбөгөр]] байрладаг [[Сүмийн Уул]] (Харам аль-Шариф эсвэл Ал-Акса цогцолбор)}} Иерусалим нь Иудейн уулсын [[өндөрлөг газар|өндөрлөг газрын]] [[Оливийн уул]] (Зүүн) болон [[Скопус уул]] (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут).<ref>{{Cite book |title=Drought Management Planning in Water Supply Systems |last=Кабрера |first=Энрике |author2=Хорхе Гарсиа-Серра |year=1998 |isbn=978-0-7923-5294-5 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304 304] |quote=The Old City of Jerusalem (760 m) in the central hills |url=https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304}}</ref> Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. [[Кидроны хөндий|Кидрон]], [[Хинном]], [[Тиропоеоны хөндий|Тиропоеоны хөндийнүүд]] Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог.<ref name=bergsohn>{{cite web |url=https://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |last=Бергсон |first=Сэм |date=2006-05-15 |access-date=9 February 2007 |title=Geography |publisher=Корнеллийн Их Сургууль |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714134629/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |archive-date=2007-07-14}}</ref> [[Кидроны хөндий]] нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд [[Оливийн уул]]ыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт [[Геенна|Хинномын хөндий]] байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид [[Геенна]] буюу [[Там]] гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.<ref>{{Cite book |title=Four Views on Hell |url=https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse |last=Валвурд |first=Жон |publisher=Zondervan |year=1996 |author2=Закари Ж. Хэйс |author3=Кларк Х. Пиннок |author4=Уильям Крокетт |author5=Стэнли Н. Гандри |isbn=978-0-310-21268-3 |page=[https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse/page/58 58] |chapter=The Metaphorical View}}</ref> [[Тиропоеоны хөндий]] нь [[Дамаскийн хаалга]]ны ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр [[Силоамын цөөрөм]] хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна.<ref name=bergsohn/> Библийн үед Иерусалим хот нь бүйлс, чидун, нарс модоор хүрээлэгдсэн байв. Эдгээр нь олон зууны турш үргэлжилсэн дайн дажин, үл хайхрамжаас болж сүйрсэн. Иерусалимын бүс нутгийн фермерүүд хөрсийг барихын тулд налуу дагуу чулуун тавцан барьсан нь Иерусалимын ландшафтад одоо ч тод харагддаг онцлог юм.{{Citation needed|date=October 2010}} Иерусалимд усны хангамж үргэлж томоохон асуудал байсаар ирсэн бөгөөд үүнийг хотод олдсон эртний усан суваг, хонгил, усан сан, нөөцлүүрийн нарийн төвөгтэй сүлжээ гэрчилдэг.<ref>{{cite journal |jstor=3137039 |title=The Water Supply of Jerusalem, Ancient and Modern |first=E. W. G. |last=Masterman |journal=The Biblical World |volume=19 |issue=2 |date=February 1902 |pages=87–112 |publisher=[[Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар]] |doi=10.1086/472951 |doi-access=free}}</ref> Иерусалим нь [[Тел-Авив]] болон [[Газар дундын тэнгис]]ээс зүүн тийш {{cvt|60|km|mi|0}}<ref>{{Cite book |title=Taking Space Seriously: Law, Space and Society in Contemporary Israel |url=https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose |last=Розен-Цви |first=Иссахар |isbn=978-0-7546-2351-9 |date=2004 |publisher=Ashgate Publishing |page=[https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose/page/37 37] |quote=Жишээлбэл, дөрвөн том метрополитан бүсийн хоорондох зай нь—39 миль юм.}}</ref> зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор {{cvt|35|km|mi|0}}<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5750610 |publisher=NBC News |agency=The Associated Press |date=2004-08-18 |title=Debate flares anew over Dead Sea Scrolls |access-date=9 February 2007 |last=Федерман |first=Жозеф |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017143456/http://www.nbcnews.com/id/5750610/ |url-status=live}}</ref> зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох [[Сөнөсөн тэнгис]] байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт [[Бетлехем]], [[Бейт Жала]], зүүн талаараа [[Абу Дис]], [[Маале Адумим]], баруун талаараа [[Мевасерет Цион]], хойд талаараа Рамалла, [[Гиват Зеэв]] багтана.<ref>{{cite web |url=http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405000137/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-date=5 April 2005 |work=The Tell es-Safi/Gath Archaeological Expedition |publisher=Бар Илан Их Сургууль |access-date=2026-01-22 |title=Introduction}}{{cbignore}} (Image located here [http://webarchive.loc.gov/all/20080731210023/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Map_Jerusalem_K_Menahem_small.jpg Archived copy] at the [[Library of Congress]] (31 July 2008).)</ref><ref name=map>{{cite web |url=http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |publisher=Eye on Israel |access-date=2007-04-25 |title=Map of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427145816/http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |archive-date=2007-04-27 |url-status=dead}} (See map 9 for Jerusalem)</ref><ref>{{Cite news |title='One more Obstacle to Peace'—A new Israeli Neighborhood on the lands of Jerusalem city |url=http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |publisher=The Applied Research Institute—Jerusalem |date=2007-03-10 |access-date=2026-01-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131211621/http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |archive-date=2008-01-31}})</ref> [[Иерусалимын ой]]н ойролцоох хотын баруун талд орших [[Херцлийн уул]] нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм. <gallery widths="200" heights="135"> File:Jeruselum 1918 Hurley SLNSW FL520655.jpg|Иерусалимын агаарын зураг, 1918 File:Jerusalem, Israel.JPG|Иерусалимын сансраас харагдах байдал File:Israel-2013-Aerial-Mount of Olives.jpg|[[Оливийн уул]]ын нар жаргах үеийн агаарын зураг </gallery> ===Уур амьсгал=== [[File:העיר העתיקה בירושלים בלבן.jpg|thumb|Цастай Иерусалимын Хуучин хот]] Хот нь [[халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалт]]ай ([[Коппений уур амьсгалын ангилал|Коппен]]: ''Csa'') бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг. Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|9.1|°C|1}}; 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|24.2|°C|1}} бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас {{cvt|537|mm|in|0}} орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог.<ref name=weather>{{cite web |title=Mean Daily Sunshine on each month for Jerusalem, Israel |publisher=The Weather Channel |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |access-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114085738/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |archive-date=2007-11-14 |url-status=dead}}</ref> Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг.<ref name=snow2013-1>{{cite news |title=Roads to Jerusalem closed as huge storm batters Israel |first=Yaakov |last=Lappin |work=The Jerusalem Post |date=2013-12-13 |url=https://www.jpost.com/National-News/Police-IDF-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-Jerusalem-BG-Airport-shut-temporarily-334920 |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425111635/https://www.jpost.com///national-news/police-idf-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-jerusalem-bg-airport-shut-temporarily-334920 |url-status=live}}</ref><ref name=snow2013-2>{{cite news |title=Biblical snowstorm: Rare flakes in Cairo, Jerusalem paralyzed by over a foot |first=Жэйсон |last=Саменов |newspaper=The Washington Post |date=2013-12-13 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |access-date=2026-01-22 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |url-status=live}}</ref> 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод {{cvt|30|cm|in}} цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон.<ref name=snow2013-1/><ref name=snow2013-2/> Иерусалимд нэг өдөр дунджаар 9.3 цаг нартай байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн дундаж температур ижил байдаг тул [[Газар дундын тэнгисийн далай]]н нөлөө хүчтэй байдаг. Иерусалимд бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур 1881 оны 8 сарын 28, 30-нд {{cvt|44.4|°C|1}} байсан бол хамгийн бага температур 1907 оны 1 сарын 25-нд {{cvt|−6.7|°C|1}} байжээ. Иерусалимын агаарын бохирдлын дийлэнх нь тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй.<ref name=friction>{{Cite book |title=Jerusalem: Points of Friction-And Beyond |last=Маоз |first=Моше |publisher=Brill Academic Publishers |year=2000 |author2=Сари Нуссейбех |isbn=978-90-411-8843-4 |pages=44–46}}</ref> Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр [[нүүрстөрөгчийн дан исэл]] ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.<ref name=friction/><ref>{{cite news |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Worst ozone pollution in Beit Shemesh, Gush Etzion |author=Рори Кесс |newspaper=[[The Jerusalem Post]] |date=2007-09-16 |access-date=2007-10-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624112024/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=2011-06-24}}</ref> {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Иерусалим (1991–2020 оны хэвийн) |metric first= yes |single line=Y |Jan record high C = 24.4 |Feb record high C = 27.5 |Mar record high C = 32.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.6 |Aug record high C = 44.4 |Sep record high C = 42.7 |Oct record high C = 36.5 |Nov record high C = 32.6 |Dec record high C = 28.5 |year record high C = 44.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 14.0 |Mar high C = 17.4 |Apr high C = 22.0 |May high C = 26.2 |Jun high C = 28.6 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 28.9 |Oct high C = 25.9 |Nov high C = 19.9 |Dec high C = 14.9 |year high C = |Jan mean C = 9.8 |Feb mean C = 10.7 |Mar mean C = 13.4 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 21.2 |Jun mean C = 23.5 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 25.3 |Sep mean C = 24.0 |Oct mean C = 21.6 |Nov mean C = 16.4 |Dec mean C = 11.9 |year mean C = |Jan low C = 6.7 |Feb low C = 7.3 |Mar low C = 9.5 |Apr low C = 12.5 |May low C = 16.2 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 19.1 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.9 |Dec low C = 8.8 |year low C = |Jan record low C = -6.7 |Feb record low C = -2.5 |Mar record low C = -0.3 |Apr record low C = 0.8 |May record low C = 7.6 |Jun record low C = 11.0 |Jul record low C = 14.6 |Aug record low C = 15.5 |Sep record low C = 13.2 |Oct record low C = 9.8 |Nov record low C = 1.8 |Dec record low C = -0.4 |year record low C = -6.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 136.8 |Feb precipitation mm = 117.9 |Mar precipitation mm = 67.2 |Apr precipitation mm = 21.8 |May precipitation mm = 7.1 |Jun precipitation mm = 0.3 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.7 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 51.1 |Dec precipitation mm = 112.3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 9.2 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 6.2 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 0.8 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.2 |Oct precipitation days = 1.9 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 59 |Mar humidity = 52 |Apr humidity = 39 |May humidity = 35 |Jun humidity = 37 |Jul humidity = 40 |Aug humidity = 40 |Sep humidity = 40 |Oct humidity = 42 |Nov humidity = 48 |Dec humidity = 56 |Jan sun = 192.9 |Feb sun = 243.6 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 331.7 |Jun sun = 381.0 |Jul sun = 384.4 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 309.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 228.0 |Dec sun = 192.2 |year sun = 3397.4 |source 1=[[Израилын цаг уурын алба]] (1990 он хүртэлх)<ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Long Term Climate Information for Israel |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=2010-09-14}}{{in lang|he}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael/ |title=Record Data in Israel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024203/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |archive-date=2010-01-24}}{{in lang|he}}</ref> |source 2 = NOAA (хэвийн утга & өгөгдөл, 1991–2020)<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |title=WMO Climate Normals for Jerusalem 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112053004/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |url-status=live}}</ref> (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |title=Jerusalem Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019015618/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead |access-date=2026-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=40183&ano=2025&mes=11&day=5&hora=18&min=0&ndays=30 |title= 40183: Иерусалим Төв (Израил)|author=<!--Not stated--> |date= 2025-11-05|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2026-01-22|quote=}}</ref> |date=2016}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Jerusalem|Иерусалим}} {{Wikiquote}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://www.jerusalem.muni.il/ Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.jerusalemp3.com Jerusalemp3], mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд * [http://www.cityofdavid.org.il/hp_eng.asp Давидын хот] * [http://www.jerusalem.muni.il/jer_sys/map2000_eng/first1.asp Иерусалим хотын газрын зургууд] * [https://web.archive.org/web/20060411201121/http://maps-of-jerusalem.huji.ac.il/ Иерусалим хотын эртний газрын зургууд] == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=note}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Израилын хот}} {{Иерусалим тойрог}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Иерусалим| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Иерусалим тойргийн хот]] [[Ангилал:Иерусалим тойрог]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Иудаизмын мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Христийн шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] iuer64z63jhc78njnq46rvk8zmy2b9b Унгар 0 9091 866689 866197 2026-08-19T14:28:40Z Karixway39 102441 /* */ 866689 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь улс}} {{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Унгар<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠤᠩᠭᠠᠷ|size=1em}}</span> | common_name = Унгар | native_name = {{native name|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_type = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{native name|hu|"[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}</ref><br />({{Lang-mn|"Төрийн дуулал"}})<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}} | capital = [[Будапешт]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Унгар хэл]]<ref name="Flaw" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98.3% [[Унгарчууд‎]] | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]] | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]] | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]] | 1% тунхаглаагүй<ref group="note">Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2022 тооллого | religion_year = 2011 тооллого | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}} | demonym = [[Унгарчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бака Андраш]] | leader_title2 = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мадьяр Петер]] | leader_title3 = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = [[Форстхоффер Агнеш]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Унгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Унгарын гүнт улс]] | established_date1 = 895<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event2 = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]] | established_date2 = 12 сарын 25, 1000 он<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event3 = [[1222 оны Алтан бух]] | established_date3 = 4 сарын 24, 1222 он | established_event4 = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}} | established_date4 = 8 сарын 29, 1526 он | established_event5 = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}} | established_date5 = 9 сарын 2, 1686 он | established_event6 = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1848 он | established_event7 = [[Австри-Унгар]] | established_date7 = 3 сарын 30, 1867 он | established_event8 = [[Трианоны гэрээ]] | established_date8 = 6 сарын 4, 1920 он | established_event9 = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 10 сарын 23, 1989 он | established_event10 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]] | established_date10 = 3 сарын 12, 1999 он | established_event11 = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]] | established_date11 = 5 сарын 1, 2004 он | area_km2 = 93,030<ref name=area>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 108 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.7<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = 9,678,000<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}</ref>|| | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 92 | population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78 | GDP_PPP = {{increase}} $427 тэрбум<ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,907<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $188 тэрбум<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 58 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 57 | Gini = 28.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.846 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 46 | currency = [[Унгарын форинт|Форинт]] | currency_code = HUF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = жжжж.сс.өө. | drives_on = баруун | calling_code = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]] | patron_saint = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]] | cctld = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}} | footnote_a = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй. == Түүх == 235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. [[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг<ref>[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007</ref> болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]<ref>{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}</ref> дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино. Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан<ref>[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |url-status=dead }}</ref>. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог<ref>http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf</ref><ref>[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд<!-- Bot generated title -->]</ref>. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг. == Хүн ам == 2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна. Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг. Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. == Төрийн тогтолцоо == Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'') юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм. 2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Орон нутаг == {| class="wikitable" |- style="background-color:#ffd700;text-align:left" ! Газар (орон) <br> [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]] ! Муж (бүс) <br> [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]] ! Аймаг (хошуу) <br> [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]] ! Хүн ам <br> (2012) |- | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв газар) | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв муж) | [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041 |- | [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048 |- | rowspan=9 | [[Дунантуль]] <br> (Дунайн цаад газар) | rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын төв муж) | [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581 |- | [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200 |- | [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565 |- | rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өрнөд муж) | [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827 |- | [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458 |- | [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өмнөд муж) | [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907 |- | [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850 |- | [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116 |- | rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]<br> (Умард газар ба<br> Нам доор газар) | rowspan=3 | [[Умар Унгар]] <br> (Унгарын умард муж) | [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261 |- | [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336 |- | [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933 |- | rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] <br> (Умард нам доор газар) | [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037 |- | [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128 |- | [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] <br> (Өмнөд нам доор газар) | [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312 |- | [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740 |- | [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366 |- style="background: #f0f0f0;" | 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731 |} == Эдийн засаг == Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна. Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм. Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг). Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм. Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг. 2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай. === Аж үйлдвэр === * Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL. * Автомашин үйлдвэрлэл: ** Suzuki (Эстергом хотод); ** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»; ** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот); ** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод; ** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод. * Химийн аж үйлдвэр: ** BorsodChem (Боршодхем); ** TVK. * Эм зүйн аж үйлдвэр: ** Gedeon Richter; ** Egis. Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд: * экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%; * импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%. == Боловсролын тогтолцоо == Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан. == Тэмдэглэл == {{reflist|group="note"}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [http://www.hungarianhistory.com History of Hungary – The Corvinus Library] * [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition * [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database] * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}} * [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Унгар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] eduqhgfqma5h50bm0cota3c4cova4uw Кентакки 0 9707 866665 750215 2026-08-19T13:45:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866665 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Кентаккийн Хамтын Нөхөрлөл |англи нэр =Commonwealth of Kentucky |далбаа =Flag of Kentucky.svg |нэр =Кентакки |сүлд =Seal_of_Kentucky.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =Bluegrass State (Хөх өвст муж улс) |уриа =United we stand, divided we fall (Нэгдвэл хүчтэй, хуваагдвал доройтно) |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]]<ref name="kysym">{{cite web | title=Kentucky State Symbols | publisher=Kentucky Department for Libraries and Archives | url=http://kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | accessdate=2006-11-29 | archive-date=2006-11-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061130030521/http://www.kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | url-status=dead }}</ref> |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA KY.svg |нийслэл =[[Фрэнкфорт, Кентакки|Фрэнкфорт]] |хамгийн том хот =[[Луйсвилл, Кентакки|Луйсвилл]] |хамгийн том метрополитан бүс =Луйсвилл |нутаг дэвсгэрийн байр =37 |нийт нутаг дэвсгэр =104,749 |өргөн =225 |урт =610 |усны эзлэх хувь =1.7 |өргөрөг =36° 30′ N - 39° 09′ N |уртраг =81° 58′ W - 89° 34′ W |хүн ам =4,241,474 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =39.28 |хүн амын байр =26 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =22 |хамгийн өндөр цэг =[[Блэк уул (Кентакки)|Блэк уул]]<ref name="usgs">{{cite web | title=Science In Your Backyard: Kentucky | publisher=United States Geological Survey | url=http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY) | accessdate=2006-11-29 }}</ref> |хамгийн өндөр =1,263 |дундаж өндөр =230 |хамгийн нам цэг =[[Миссиссиппи гол]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =78 |нэгдсэн өдөр =1792 оны зургадугаар сарын 1 |нэгдсэн дараалал =15 |амбан захирагч =[[Стив Бишиэр]] (АН) |дэд захирагч =[[Даниел Монжиардо]] (АН) |сенатчид =[[Митч МакКоннелл]] (БНН)<br />[[Жим Баннинг]] (БНН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана =зүүн хагас |цагийн бүс 2 =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]] |цагийн бүс 2 хаана =баруун хагас |шуудангийн товчлол =KY |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-KY |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =Kentucky.gov |тайлбар = }} '''Кентаккийн Хамтын Нөхөрлөл''' ({{lang-en|Commonwealth of Kentucky}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Төв Зүүн хэсэгт оршдог [[АНУ]]-ын муж улс. Кентаккийг Өмнөдийн бүрэлдхүүнд оруулдаг боловч, заримдаа газарзүй, соёлын хувьд Дундад Өрнөдөд оруулж тооцдог.<ref>{{cite book |title=''The North American Midwest: A Regional Geography''|publisher=Wiley Publishers |location=[[New York, New York]] |year=1955 |isbn=0901411931}}</ref><ref>{{cite journal |last=Meyer |first=David R. |year=1989 |month=December |title=Midwestern Industrialization and the American Manufacturing Belt in the Nineteenth Century |journal=The Journal of Economic History |volume=49 |issue=4 |pages=921–937 |id= |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1989-12_49_4/page/n128|accessdate= }}</ref> Кентакки нь албан ёсоор хамтын нөхөрлөл гэгддэг дөрвөн муж улсын нэг юм. Анх Виржинийн бүрэлдхүүнд байсан тус муж улс нь 1792 онд Нэгдсэн Улсад нэгдсэн 15 дахь муж улс болжээ. Кентакки нутаг дэвсгэрээр 37-д, хүн амаар 26-д ордог. Кентакки даяар нуга, бэлчээрт ургах хөх өвсний нэрээр тус муж улсыг "Хөх өвст муж улс" гэдэг. Байгаль орчны янз бүрийн бүстэй бөгөөд байгалийн баялаг элбэг. Дэлхийн хамгийн урт агуйн систем, доод 48 муж улсдаа хамгийн уртад тооцогдох усан замд ашиглаж болох гол мөрөн арвинтайгаас гадна Миссиссиппи голоос зүүн тийш хамгийн том хоёр хиймэл нууртай. Түүнчлэн АНУ-д хамгийн олон цагаан сүүлт буга, зэрлэг цацагт хяруултай бөгөөд улсдаа хамгийн их нүүрс гаргадаг орд газруудтай. Кентакки нь мөн цэвэр үүлдрийн адуу, морины уралдаан, бурбон виски нэрэх үйлдвэр, дуу хөгжим, автомашины үйлдвэрлэл, тамхи, коллежийн сагсан бөмбөгөөрөө алдартай билээ. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Ном зүй == === Улс төр === * [https://web.archive.org/web/20120726111711/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3096856 Miller, Penny M. ''Kentucky Politics & Government: Do We Stand United?'' (1994)] * Jewell, Malcolm E. and Everett W. Cunningham, ''Kentucky Politics'' (1968) === Түүх === ==== Судалгаа ба лавлах материал ==== * Bodley, Temple and Samuel M. Wilson. ''History of Kentucky'' 4 vols. (1928). * [[Harry M. Caudill|Caudill, Harry M.]], ''Night Comes to the Cumberlands'' (1963). ISBN 0-316-13212-8 * Channing, Steven. ''Kentucky: A Bicentennial History'' (1977). * Clark, Thomas Dionysius. ''A History of Kentucky'' (many editions, 1937–1992). * Collins, Lewis. ''History of Kentucky'' (1880). * Harrison, Lowell H. and James C. Klotter. ''A New History of Kentucky'' (1997). * Kleber, John E. et al ''The Kentucky Encyclopedia'' (1992), standard reference history. * Klotter, James C. ''Our Kentucky: A Study of the Bluegrass State'' (2000), high school text * Lucas, Marion Brunson and Wright, George C. ''A History of Blacks in Kentucky'' 2 vols. (1992). * Notable Kentucky African Americans http://www.uky.edu/Subject/aakyall.html * Share, Allen J. ''Cities in the Commonwealth: Two Centuries of Urban Life in Kentucky'' (1982). * Wallis, Frederick A. and Hambleton Tapp. ''A Sesqui-Centennial History of Kentucky'' 4 vols. (1945). * Ward, William S., ''A Literary History of Kentucky'' (1988) (ISBN 0-87049-578-X). * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99066764 WPA, ''Kentucky: A Guide to the Bluegrass State '' (1939)], classic guide. * {{cite book|title=Two Hundred Years at the Fall of the Ohio: A History of Louisville and Jefferson County|last=Yater|first=George H.|year=1987|publisher=[[The Filson Historical Society|Filson Club, Incorporated]]|edition=2nd edition|id = ISBN 0-9601072-3-1}} ==== Төрөлжсөн эрдэм шинжилгээний судалгаа ==== * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=105132587 Bakeless, John. ''Daniel Boone, Master of the Wilderness'' (1989)] * Blakey, George T. ''Hard Times and New Deal in Kentucky, 1929–1939'' (1986) * Coulter, E. Merton. ''The Civil War and Readjustment in Kentucky'' (1926) * Davis, Alice. "Heroes: Kentucky's Artists from Statehood to the New Millennium" (2004) * Ellis, William E. ''The Kentucky River'' (2000). * Faragher, John Mack. ''Daniel Boone'' (1993) * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6471305 Fenton, John H. ''Politics in the Border States: A Study of the Patterns of Political Organization, and Political Change, Common to the Border States: Maryland, West Virginia, Kentucky, and Missouri'' (1957)] * Ireland, Robert M. ''The County in Kentucky History'' (1976) * {{cite book|title=Kentucky's Civil War 1861–1865| last=Klotter|first=James C.|coauthors=Lowell Harrison, James Ramage, Charles Roland, Richard Taylor, Bryan S. Bush, Tom Fugate, Dixie Hibbs, Lisa Matthews, Robert C. Moody, Marshall Myers, Stuart Sanders and Stephen McBride|editor=Jerlene Rose|year=2005|publisher=Back Home In Kentucky Inc|id = ISBN 0-9769231-1-4}} * Klotter, James C. ''Kentucky: Portrait in Paradox, 1900–1950'' (1992) * Pearce, John Ed. ''Divide and Dissent: Kentucky Politics, 1930–1963'' (1987) * Remini, Robert V. ''Henry Clay: Statesman for the Union'' (1991). * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100662336 Sonne, Niels Henry. ''Liberal Kentucky, 1780–1828'' (1939)] * Tapp, Hambleton and James C Klotter. ''Kentucky Decades of Discord, 1865–1900'' (1977) * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=61648056 Townsend, William H. ''Lincoln and the Bluegrass: Slavery and Civil War in Kentucky'' (1955)] * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14459929 Waldrep, Christopher ''Night Riders: Defending Community in the Black Patch, 1890–1915'' (1993)] tobacco wars == Гадны холбоос == * [http://kentucky.gov Kentucky.gov: My New Kentucky Home] * [https://web.archive.org/web/20080515221659/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kentucky Kentucky State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Kentucky state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.kentuckytourism.com Kentucky Department of Tourism] * [http://www.kentuckyhighlands.com/kh/index.asp The Kentucky Highlands Project] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Kentucky] * [https://web.archive.org/web/20081201092405/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=KY Energy & Environmental Data for Kentucky] * [https://web.archive.org/web/20080820031734/http://ers.usda.gov/StateFacts/KY.HTM Kentucky State Facts] * [https://web.archive.org/web/20080516051753/http://kentuckyunbridledspirit.com/ Kentucky: Unbridled Spirit] * [http://www.kyvl.org/ Kentucky Virtual Library] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KY "Science In Your Backyard: Kentucky"] U.S. Department of the Interior | U.S. Geological Survey, July 3, 2006, retrieved November 4, 2006 * [https://web.archive.org/web/20150622061626/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/21000.html U.S. Census Bureau Kentucky QuickFacts] * [http://www.mrnussbaum.com/kentuckyflash2.htm Interactive Kentucky for Kids] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Кентакки| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] 1e2x7yiy4h61f9ndjopwjbxcn9b766c Перу 0 9948 866649 769537 2026-08-19T13:04:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866649 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Америк дахь улс}} {{About|Өмнөд Америк дахь улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Перу Улс | native_name = {{nobold|{{native name|es|República del Perú}}}} | common_name = Перу | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:center;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|Албан ёсны нэрс}}{{efn|name=a|Перу улсад бусад хэлийг хууль ёсны автохтон хэл гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн. * [[Кечуа хэл]]: ''Piruw Ripuwlika''<!-- , {{IPA-xx|xx|IPA}} --> * {{lang-ay|Piruwxa Ripuwlika}}<!-- , {{IPA-xx|xx|IPA}} -->}} |{{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[Кечуа хэл|Кечуа]]: |data1={{lang|qu|Piruw Ripuwlika}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Аймара хэл|Аймара]]: |data2={{lang|ay|Piruwxa Ripuwlika}} }} }} | image_flag = Flag of Peru.svg | flag_type = [[Перугийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Escudo nacional del Perú.svg | symbol_type = [[Перугийн төрийн сүлд|Сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Gran Sello de la República del Perú.svg|100px|link=Great Seal of the State]]</div>{{native phrase|es|[[Перугийн төрийн сүлд#Хувилбарууд|Gran Sello del Estado]]|nolink=on}}<br />Төрийн их тамга | other_symbol_type = [[Тамга|Үндэсний тамга]] | national_motto = <br />{{native name|es|{{noitalic|"}}[[Firme y feliz por la unión]]{{noitalic|"}}|nolink=on}}<br />"Холбооны төлөө тууштай, баяртай" | national_anthem = <br />{{native name|es|{{noitalic|"}}[[Перугийн төрийн дуулал|Himno Nacional del Perú]]{{noitalic|"}}|nolink=on}}<br />"Перугийн төрийн дуулал"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg]]}}</div> | march = <br />{{native name|es|{{noitalic|"}}[[Перугийн төрийн далбаа#Тугуудын марш|Marcha de Banderas]]{{noitalic|"}}|nolink=on}}<br />"Тугуудын марш"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Marcha de banderas (José Sabas Libornio Ibarra, 1895).ogg]]}}</div> | image_map = PER orthographic.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Лима]] | coordinates = {{Coord|12|2.6|S|77|1.7|W|region:PE-LIM_type:city(9,500,000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[Испани хэл]] | languages_type = Давхар албан ёсны хэл | languages = {{Plainlist| * [[Кечуа хэл]] * [[Аймара хэл]] * [[Перугийн хэлнүүд|Бусад уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |60.2% [[Местисо]] ([[Европ гаралтай Перучууд|Цагаан]] ба [[Перугийн уугуул иргэд|уугуулын]] холимог) |25.8% [[Перугийн уугуул иргэд|Уугуул]] |5.9% [[Европ гаралтай Перучууд|Цагаан]] |3.6% [[Хар Перучууд|Хар]] |0.2% [[Япон Перучууд|Япон]] эсвэл [[Хятад Перучууд|Хятад]] |1.0% Бусад |3.3% Хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2017{{efn|name=b|[[2017 оны Перугийн хүн амын тооллого|2017 оны улсын тооллогод]] анх удаа 12 ба түүнээс дээш насны хүмүүст хандсан угсаатны соёлын бодит байдлыг төсөөлж, илүү сайн ойлгохын тулд тэдний удам угсаа, зан заншил, гэр бүлийн гарал үүсэл гэх мэт элементүүдийг харгалзан үзэн угсаатны өөрийгөө тодорхойлох асуултыг оруулсан болно.}} | demonym = [[Перучууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Draft">{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status=dead |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 August 2008 |access-date=31 August 2017 }}</ref><ref name="Dual">{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |issn=1476-3427 |oclc=6895745903 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |doi-access=free |quote=Only in Latin America have all new democracies retained a pure presidential form, except for Peru (president-parliamentary) and Bolivia (assembly-independent). }}</ref> | leader_title1 = [[Перугийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Дина Болуарте]] | leader_title2 = [[Перугийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = Сул | leader_title3 = [[Перугийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Альберто Отарола]] | leader_title4 = [[Бүгд Найрамдах Перу Улсын Конгрессын дарга|Конгрессын дарга]] | leader_name4 = Алехандро Сото Рейес | legislature = [[Бүгд Найрамдах Перу Улсын Конгресс|Бүгд Найрамдах Улсын Конгресс]] | sovereignty_type = [[Перугийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испанийн түүх (1814-1873)|Испаниас]]) | established_event1 = [[Перугийн тусгаар тогтнолын дайн|Тунхагласан]] | established_date1 = 7 сарын 28, 1821 он | established_event2 = [[Аякучогийн тулалдаан|Баталсан]] | established_date2 = 12 сарын 9, 1824 он | established_event3 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date3 = 8 сарын 14, 1879 он | area_km2 = 1,285,216 | area_rank = 19 | area_sq_mi = 496,225 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0.41 <!-- CIA World Factbook --> | population_estimate = 32,440,172<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Peru|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 46 | population_density_km2 = 23 <!--UN World Population Prospects--> | population_density_sq_mi = 57 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 197 | GDP_PPP = {{increase}} $556.680&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&pr.y=8&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=293&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Peru|publisher=International Monetary Fund|access-date=18 January 2020|archive-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117125604/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&pr.y=8&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=293&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 45 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $16,132<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 96 | GDP_nominal = {{increase}} $268.235&nbsp;тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 49 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,772<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 87 | Gini = 41.5 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PE |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |access-date=14 July 2021 |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507153612/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PE |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.762 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 84 | currency = [[Перугийн соль]] | currency_code = PEN | time_zone = [[Перугийн цаг|ПЕЦ]] | utc_offset = −5 | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Перу дахь утасны дугаар|+51]] | iso3166code = PE | cctld = [[.pe]] | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 88.2% [[Христийн шашин|Христ]] ** 70.2% [[Католик сүм|Ромын Католик]] ** 18% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |8.3% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |3.5% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 |url-status=live }}</ref> | religion_year = 2022 }} '''Бүгд Найрамдах Перу Улс''' хэмээх '''Перу́''' ({{lang-es|Perú}}) нь [[Өмнөд Америк]]ийн өрнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Умард талаараа [[Эквадор]], [[Колумб]], дорнод талаараа [[Бразил]], өмнөд талаараа [[Боливи|Болив]], [[Чили]] таван улстай тус тус хиллэж, өрнөд талаараа [[Номхон далай]]д өргөн уудам газар нутагтай. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ [[Дэлхийн улс орны газар нутгийн хэмжээ|дэлхийд 19-р том]] буюу 1.28 сая хавтгай дөрвөлжин километр байна. Нутгийн баруун эргийн дагуу [[Андын нуруу]] байх ба [[Амазон]]ы сав газрын хэсэг мөн улсын нутагт байснаар уур амьсгалын хуьд эрс тэс өөр өөр байна. Нийт 32 сая хүн оршин амьдарч байгаагаас нийслэл бөгөөд хамгийн том хот [[Лима]]д 9 сая хүн оршин суудаг. 1551 онд [[Лимагийн их сургууль]] байгуулагдсан нь бүс нутагтаа анхных болно. Хүн амын ихэнх нь [[местисо]] (нутгийн индиан-цагаан арьсны холимог) төрлийн хүн байх ба үлдсэн нь [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]]йн гаралтай хүмүүс байна. Үндсэн хэл нь [[испани хэл|испани]] байх ба нутгийн уугуул хэл болох [[кечуа хэл|кечуа]], [[аймара хэл|аймара]] зэрэг олон хэл мөн албан ёсоор зөвшөөрөгджээ. Хүн амын ихэнх нь [[христийн шашин]], тэр дундаа [[католик]] урсгалыг дагадаг. Соёлын энэ олон янз байдал нь дүрслэх урлаг, идээ унд, уран зохиол, дуу хөгжимд тусгалаа олжээ. 1821 онд Перу улс тогтосноо зарлан тунхагласан ба [[Хосе Франциско де Сан-Мартин]], [[Симон Боливар]] нарын чөлөөлөгч нар тусгаар тогтнолын төлөө Испанийн [[даргач]] нартай байлдаж 1824 онд [[Аякучогийн тулалдаан]]д ялснаар тусгаар тогтнолыг бүрнээ олжээ. Дараагийн жилүүдэд улс төр, эдийн засгийн хувьд хөлөө олоход амаргүй байсан ба 1879-1884 онд [[Номхон далайн дайн]]д [[Болив]]той холбоолж орсон боловч [[Чили]]д ялагджээ. 20-р зуунд дотоодын зөрчил, бослого, төрийн эргэлт үе үе тохиолдсон ба мөн эдийн засгийн өсөлт, тогтвортой байдал ээлжилж байв. 1990-ээд оноос эхлэн [[неолиберал]] эдийн засгийн загвараар хөгжиж байна. 2000-аад онд [[түүхий эдийн үнийн өсөлт]] бий болсон ба мөн [[ядуурал]] буурчээ. Перу улс нь төлөөллийн [[ардчилал]] бүхий [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] бөгөөд засаг захиргааны зорилгоор 25 нутагт хуваагддаг. [[Хүний хөгжлийн индекс]]ээр өндөр гэж дүгнэгдэж байна. [[ДНБ]]-ийн өсөлт 2017 онд 5.9% байсан нь харьцангуй өндөр өсөлт бөгөөд аж үйлдвэрийн салбарын өсөлт 2018 онд 9.6% байсан нь дэлхийд тэргүүлэх өсөлт юм. Гол салбар нь [[уул уурхай]], [[аж үйлдвэр]], [[загас агнуур]], [[хөдөө аж ахуй]] бөгөөд мөн [[харилцаа холбоо]], [[био технологи]]йн салбар өсч байгаа. [[Номхон далайн ирвэс]] хэмээх [[Мексик]], [[Колумб]], Перу, [[Чили]] дөрвөн улсын улс төр, эдийн засгийн холбоонд нэгдсэн ба мөн [[Ази-Номхон далайн хамтын ажилл]], [[Номхон далайн хамтын ажиллагаа]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]] зэрэгт гишүүнээр элсчээ. [[НҮБ]]-д 1945 онд гишүүнээр элссэн. == Түүх == === Инкийн соёл иргэншил === [[Зураг:Moche_earrings.jpg|thumb|left|Алт, оюуг шитгэн хийсэн моче дайчны дүрс бүхий ээмэг]] НТӨ өмнөх 13-р мянганд хамаарах хүн амьдарч байсан өлгий Хуака Приета сууринаас олдож байв. Энэ нутагт усалгааны систем, газар хагалбар зэргийг газар тариаланд ашиглаж, мал аж ахуй, загасны аж ахуй мөн дэлгэрчээ. НТӨ 3000-1800 оны хоорондох дурсгалыг [[Карал]]ын, [[Чав]]ын соёл гэх мэтээр үүссэн нутгаар нь нэрлэжээ. Харин НТӨ 1000-200 оны үеийн [[Куписник]]ийн соёлын үеийн ваар сав дурсгал мөн олдсон ба НТ 100–700 оны үе эрэг дагуу [[Паракас]], [[Нацка]], Вари, Чиму, Моче зэрэг нутаг их хөгжсөнөөс [[Моче]] нь маш хөгжсөн нийгэм байжээ.<ref>{{cite journal|doi=10.2307/971715|jstor=971715|title=Archaism or Tradition?: The Decapitation Theme in Cupisnique and Moche Iconography|url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_1992-09_3_3/page/206|last=Cordy-Collins |first=Alana |volume =3|issue =3|date= 1992|pages= 206–220|journal=Latin American Antiquity|s2cid=56406255 }}</ref> Энд усалтай газар тариалан эрхэлж, боловсронгуй ваар сав, төмөр эдлэл, сүрлэг барилга байгууламжтай байв. [[Чиму]] болохоор 1140-1450 онд хэрэмт хоттой байсан ба нийслэл нь өнөөгийн Труяилло орчим байжээ. [[Титикака]] нуурын өндөрлөг газарт [[Тиахуанако]] соёл оршин байсан ба өнөөгийн [[Аякучо]] хот орчим НТ 500-1000 оны хооронд маш том суурин буюу [[Вари]] соёл оршин тогтножээ.<ref>[http://countrystudies.us/peru/2.htm Pre-Inca Cultures] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161103012150/http://countrystudies.us/peru/2.htm |date=3 November 2016}}. countrystudies.us.</ref> [[Зураг:Machu_Picchu,_Peru.jpg|thumb|left|15-р зуунд баригдсан [[Инк]]ийн [[Мачу Пикчу]] цайз]] 15-р зуунд [[Инк]] соёл иргэншил хүчирхэгээр оршин тогтнож нийслэл нь [[Кузко]]д байв. Кузко нь эхэндээ [[кечуа]] хүмүүс байсан бол улс өргөжиж эргэн тойрноо хамарсан гүрэн болжээ. Пачакути хааны үед байлдан дагуулал идэвхжиж түүний хүү Топа Инка Юпанкуйн үед Андын ихэнх газрыг хамааруулсан нь 9-16 сая оршин суугчтай болгожээ. Пачакути хаан бурхнаас илгээгдсэн буюу Нарны бурханы зарилгаар Кузког гайхамшигтайгаар цогцлоон хөгжүүлжээ. 1438-1533 оны хооронд Инк нь өмнө зүгт [[Чили]]йн умард хэсэг, умард зүгт [[Колумб]]ын өмнөд хэсэг, дорнод зүгт [[Амазон]]ы ширэнгэн ой, өрнөд зүгт [[Номхон далай]] хүртэл тэлсэн өргөн уудам газар нутгийг эзэлжээ. Хааныг «[[Нар]]ны хүү» гэж өргөмжилдөг байв.<ref>[https://web.archive.org/web/20091110041802/http://www.nflc.org/Reach/7ca/enCAInca.htm "The Inca"] at the Wayback Machine (archived 10 November 2009) ''The National Foreign Language Center at the University of Maryland.'' 29 May 2007. Retrieved 27 July 2014.</ref> === Испанийн колони === [[Зураг:La_Captura_de_Atahualpa_-_Juan_Lepiani_1920s.png|thumb|left|1532 он Кажамаркийн тулалдаанд Атахуалпаг баривчилж байгаа нь. 1920 онд Хуан Лепиани зурсан зураг]] [[Атахуалпа]] нь эцгээ өөд болсны дараа эцэг нэгт ах [[Хуаскар]]ыг байлдан ялсан ба [[инк]]ийн сүүлийн хаан байх тавилантай байжээ. 1532 онд [[Франциско Пицарро]]гоор удирдуулсан [[Испани]]йн эзлэн түрэмгийлэгчид [[чанка]], [[хуанка]], [[канар]], [[чапоя]] зэрэг индиан овгоор замчлуулан ирж [[Кажамаркийн тулалдаан]]д инкийг байлдан дагуулж Атахуалпа хааныг баривчилжээ. Хүчирхэг инкийг буулган авсан нь Испанийн хувьд [[Өмнөд Америк]] дахь дайны чухал ололт байсан ба өмнө нь хэд хэд мөргөлдсөний дараа ийнхүү ноёрхлоо тогтоож, [[Перу колони]]йг үүсгэн байгуулсан гээд [[Лима]]д төвлөжээ. Хамгийн сүүлийн инкийн эсэргүүцэл нь 1572 онд [[Вилькабамба]] дахь [[Инкийн шинэ улс]]ыг даран сөнөөснөөр эцэслэжээ. Нутгийн [[индиан]] хүмүүс шинээр ирж буй [[колони]]члогчидтой аажимдаа нийгэм эдийн засгийн харилцаанд орж шинэ тахал тусаж хүн амын тоо буурчээ.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1467-8306.1992.tb01968.x|jstor=2563354|last=Lovell |first=W. George |year=1992 |title='Heavy Shadows and Black Night': Disease and Depopulation in Colonial Spanish America |journal= Annals of the Association of American Geographers |volume=82 |issue=3 |pages=426–443}}</ref> [[Франциско Толедо]] захирагч 1570-аад оны үед эндээс алт, мөнгө зэрэг олборлохоор нутгийн индианчуудыг ажлын гол хүч болгосон. Өнөөгийн Болив дахь [[Потоси]] болон Перугийн [[Хуанкавелика]] нутгууд дахь гол нөөцийг түшиглэн ашигт малтмал олборлох болов. Испанийн худалдааны онгоцууд Акапулкогоор дамжин Перуг Ази-Америкийн худалдааны замд холбож байв. Тухайн үед [[Панам]]ын захирагч байсан [[Дон Себастьян Хуртадо де Коркуера]] нь Филиппинд [[Замбоанга]] хотод шинээр суурьшихыг хариуцаж байхдаа Перугийн цэрэг, колоничлогчидыг авчран суулгаж байсан нь түүхэнд тэмдэглэгджээ.<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1467-8306.1992.tb01968.x|jstor=2563354|last=Lovell |first=W. George |year=1992 |title='Heavy Shadows and Black Night': Disease and Depopulation in Colonial Spanish America |journal= Annals of the Association of American Geographers |volume=82 |issue=3 |pages=426–443}}</ref> [[Зураг:Basílica_Catedral_Metropolitana_de_Lima.jpg|thumb|Лимагийн [христийн] төв дуган 15-17-р зуунд баригдаж байв]] Колоничлол гүнзгийрэхийн хэрээр эдийн засгийн харилцаа өргөжиж, мөн дагаад [[христийн шашин]] буюу католик урсгал нэвтэрчээ. Кузкогийн Кориканча сүмийн зэргэлдээ католик сүмүүд баригдсан дэлгэрчээ. Португалын колонийн тэлэлт буюу өнөөгийн Бразилын тэлэлтийг Испанийнхан тухайн үед зогсоож дийлээгүй. 18-р зуунд Испанийн хаан ширээ [[Бурбон]] урагт шилжсэнээр эдийн засгийн [[Бурбоны шинэтгэл|шинэтгэл]] явуулаад [[Шинэ Гранада|Шинэ Гранадын]] колонийг Перугийнхаас таслан үүсгэсэн ба колониудад [[татвар]] өсгөж дарамталсан ба энэ нь явсаар бослого хөдөлгөөнд өдөөж, нэгэн зууны дараа тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн ялах суурь нэгэн шалтгаан болжээ. Перуд байсан соёл дээр колонийн шалтгаанаар ирсэн соёл угсаатны холимог нийгэм бүрдсэн ба нутгийн уугуул иргэдээс 1742 онд [[Хуан Сантос Атахуалпа]], 1780 онд [[2-р Тупак Амару]] нарын бослого нь Испанийн удирдлагын эсрэг боссон гол тэмцэл байв.<ref>{{cite encyclopedia |title=Túpac Amaru II |url=https://www.britannica.com/biography/Tupac-Amaru-II |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=10 July 2018 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603132731/https://www.britannica.com/biography/Tupac-Amaru-II |url-status=live }}</ref> === Тусгаар Перу === [[Зураг:La_Independencia_del_Perú.jpg|thumb|left|Сан Мартин тусгаар тогтнолыг зарлан тунхагласан]] 19-р зууны эхэнд Өмнөд Америкийн улсууд тусгаар тогтносны адилаар Перу Испанийн захиргааны эсрэг дайтан ялж тусгаар тогтнов. Перу дахь Испанийн захиргааны хэсэг болох [[креоло]] олигархиуд босогчидтой дайтаж байсан ба [[Ла Платын колони]]д тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн ялснаас 21 хоног болоход [[Хосе де Сан Мартин]] цэрэг шинээр элсүүлж [[Андын цэрэг|Андын цэргийг]] үүсгэжээ. 1818 онд тэрээр Чилийн жанжин [[Бернардо О Хиггинстэй]] нийлж [[Чили]]йг чөлөөлж, 1820 онд Перугийн [[Паракас]] боомт руу 8 хөлөг онгоц илгээн [[Писко]] хотыг эзлээд [[Хуачо]]д төвлөж Лимагийн [[Каллао]] боомтыг бүсэлжээ. Перу нь Испанийн ноёрхлын том түшиц тул Сан Мартин эхлээд дипломат аргаар чөлөөлөхийг зорьж Лима дахь колонийн захирагч руу элч илгээсэнд амжилтгүй болсон. Перугийн колонийн захирагч [[Хоакин де ла Пасела]] нь [[Хосе де ла Серна]]д үүрэг өгч Лимаг хамгаал гэсэн боловч тэр буцаж ноцон Лимад ирж захирагч болжээ. 1821 оны 7 сарын 12-нд Сан Мартин Лимаг эзэлж 7 сарын 28-нд Перугийн тусгаар тогтнолыг зарлан тунхаглаж, анхны төрийн далбааны загварыг зохион бүтээсэн түүхтэй. [[Дээд Перу]] буюу өнөөгийн [[Болив]] нь [[Симон Боливар]]ыг очтол дахин гурван жил тусгаар тогтнолыг хүлээжээ. Хосе де Сан Мартиныг «Перуг ивээн хамгаалагч» хэмээн өргөмжилсөн. Симон Боливар [[Шинэ Гранада]]г чөлөөлсөний дараа жил 1822 онд Сан Мартин Боливар нар нь Куакильд хуралдан Перугийн үлдсэн хэсгийг бүрэн чөлөөлөхөөр хэлэлцэж, Боливарт төрийн эрхийг өгчээ. 1824 онд Аякучогийн тулалдаанд [[Антонио Хосе де Сукре]]тэй нийлэн Испанийн үлэмж хүчнийг ялан дийлснээр Перу болон Дээд Перу (Болив) бүхлээрээ тусгаар тогтнож чаджээ. Тусгаар тогтнолын эхний жилүүд цэргийн эрхтнүүдийн эрх мэдлийн төлөө тэмцэлтэй буюу улс төрийн тогтворгүй байдалтай байв. 1840-1860 онд Перу нь [[Рамон Кастилья]] ерөнхийлөгчийн үед улс төрийн тогтвортой байж [[гуано]] шувууны экспортоос шалтгаалж улсын орлого нэмэгдэв. 1870-аад улсын сан хоосорч, өрөнд орж, улс төрийн тэмцэл дахин ихэссэн. Төмөр зам барих ажлыг эхлүүлж амжилттай барьсан ч ба энэ нь мөн тухайн үед улсыг дампууруулах шалтгаан болсон. 1879-1884 онд Боливтой эвсэл болон [[Номхон далайн дайн]]д оролцсон ч Чилид ялагдаж [[Атакамын цөл]] дэх [[Такна]] [[Арика]] хоёр нутгийг Чилид алджээ. Дайны дараанаас нийгэм улс төрийн шинэчлэл явуулснаар 1900 он болоход улс төр тогтворжисон. === 20-р зуун === Дайны дараа Сивилиста («иргэний») намын үед тогтсон тогтвортой байдлы дараа Аугусто Лехия гэх дарангуй удирдагч төрийг барьсан. Лехиягийн үеийг [[Их хямралын үе]] ирснээр унагаж Америкийн Ардын Хувьсгалт Эвсэл төр барив. Энэ нам болон элит, цэргийн хүчний нэгдсэн эвсэл хоёрын хооронд дараагийн 30 жилийн тэмцэл өрнөжээ. 1929 онд Чилитэй удаан хэлэлцсэний дараа Такнаг Перу буцаан авчээ. 1941 онд Перу-Эквадорын дайн болж хил тогтоосон ба Колумбтай мөн хилийн маргаан үүсгээд дараа нь эцэслэжээ. 1948 онд цэргийн хүчээр Мануэль Одриа генерал ерөнхийлөгч болж сөрөг хүчнийг ихээр дарав. 1968 онд Фернандо Белунде Терри ерөнхийлөгч болсон ч цэргийн эргэлтээр Хуан Веласко Альварадо төрийн эрхэнд гарч Америкийн компанийн мэдэлд байсан газрын тосны компанийг төрийн өмчинд авч, газар тариаланд шинэтгэл хийв. Энэ шинэтгэл нь том газар эзэмшигчдийн газрыг хурааж хоршоо байгуулсан тариаланчдад хувааж өгсөн ба боловсролын системд уугуул хэлийг испани хэлний зэрэгцээ түвшинд авч үзжээ. Америкаас зайлж гуравдагч хөршийн бодлого эрэлхийлсэн ба АНУ зарим хоригийг Перуд тавьжээ. 1981 онд Эквадортой хилийн жижиг нутгийн төлөө мөргөлдөн ялсан. 1985 оноос хойш инфляцид өртөн 1990 онд жилийн 7650% буюу оргилдоо хүрээд, 1991 онд 139% гэх мэтээр буурсан. 1992 онд гарсан төрд гарсан генерал [[Альберто Фүжимори]] нь мэдээллийн хэрэгслийг хяналтандаа авч, эмзэг бүлгийн бөглүү тосгоны эмэгтэйчүүдийг цэргийн хүчээр хядсан бөгөөд 300000 гаруй хүний аминд хүрч, дараа нь 2000 онд Фүжимори авилга авснаасаа болж буун Япон руу оргон зайлжээ.<ref name="CANbio2">{{cite journal|last1=Gaussens|first1=Pierre|date=2020|title=The forced serilization of indigenous population in Mexico in the 1990s|journal=Canadian Journal of Bioethics|volume=3|issue=3|pages=180+|doi=10.7202/1073797ar |s2cid=234586692 |quote=a government plan, developed by the Peruvian army between 1989 and 1990s to deal with the Shining Path insurrection, later known as the 'Green Plan', whose (unpublished) text expresses in explicit terms a genocidal intention}}</ref> === 21-р зуун === Фүжиморийн дэглэм төгссөнөөс хойш эдийн засгийг тогтворжуулах болон авлигын эсрэг тэмцэж байна. Хэд хэдэн өмнөх ерөнхийлөгч авлигын хэргээр ял сонсож, нэг нь амиа хорложээ. Олон асуудал байгаа боловч зарим хэмжээгээр ахицтай шийдэгдэж байна. == Төр засаг == Перу нь олон намын тогтолцоотой, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай улс юм. Улс төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс болно. 1993 оны үндсэн хуулиар либерал ардчилсан тогтолцоог баталжээ. Эрх мэдэл гурван салбартай: #Хууль тогтоох эрх мэдэл: Перугийн хууль тогтоох байгууллага нь нэг танхим бүхий Конгресс (их хурал) байна. Их хурлын гишүүнийг аймаг бүрийн болон гадаад дахь Перугийн иргэдийн хүн амын тоонд нь харьцуулж 130 төлөөлөгч байхаар сонгосон. Лима аймаг хамгийн олон буюу 36 төлөөлөгчтэй. Их хурлын нэг хүчирхэг байдал нь Ерөнхийлөгчийг огцруулах хүчин чадалтай буюу Гүйцэтгэх эрх мэдлийн салбараас хүчтэй байна. #Гүйцэтгэх эрх мэдэл: Гүйцэтгэх эрх мэдлийг ерөнхийлөгч, түүний тохоон томилсон Сайд нарын зөвлөл хэрэгжүүлнэ. Ерөнхийлөгч нь шууд сонгуулиар дахин сонгогдох эрхгүйгээр 5 жилийн хугацаатайгаар сонгогдоно. Сайд нарын тоо 18 байна. Ерөнхийлөгч мөн Их хуралд итгэл үзүүлэх эсэх санал тавьж болно. #Шүүх эрх мэдэл: Перугийн дээд шүүх нь шүүх эрх мэдлийн дээд байгууллага байна. 18 гишүүнтэй. === Орон нутаг === [[Зураг:Peru_-_Regions_and_departments_(labeled).svg|thumb|Нэгдүгээр зэргийн 26 нутаг]] Перу улс нь төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс бөгөөд засаг захиргааны зорилгоор 1-р түвшинд 26 нутаг болж хуваагддаг. Үүний 24 нь муж ({{lang-es|departamento}}), 1 нь аймаг (''provincia''), 1 нь үндсэн хуулийн аймаг (''provincia constitucional'') болно. Мужууд цааш 196 аймаг болж хуваагддаг. Аймгууд цааш дүүрэгт (''distrito'') хуваагдана. Лима аймаг нь [[Лима]] хот буюу улсын нийслэл байрладаг. Лима хотын бөөгнөрөл нь 11 сая хүнтэй ба энэхү Лима аймаг болон Кальяо үндсэн хуулийн аймгийн нутгуудыг хамардаг, Өмнөд Америктаа Бразилын [[Сан Паулу]], [[Рио де Жанейро]], Колумбын [[Богота]]гийн дараа орох томд тооцогдоно. [[Кальяо]] боомтыг багтаасан Кальяо үндсэн хуулийн аймаг дээр 24 мужийг нэмээд эдгээрийг нутгийн удирдлагатай буюу өөрийн хуралтай, хэрэгжүүлэх эрх мэдлийг нутгийн засаг дарга удирддаг бол аймгийн түвшинд нутгийг хотын удирдлага буюу захирагч удирддаг. Энэхүү удирдлагын ялгаатай байдал нь олон нийтийг хэрхэн оролцуулах вэ гэдэгтэй холбоотой ажээ. Төрийн бус байгууллагууд энэхүү төвлөрсөн удирдлагын системд оролцох боломжтой байдаг. Нэгдүгээр зэргийн 26 нутаг: 24 муж, 1 аймаг, 1 үндсэн хуулийн аймаг. Үүнд: {{Col-begin}} {{Col-break}} * [[Амазонас]] * [[Анкаш]] * [[Апуримак]] * [[Арекипа]] * [[Аякучо]] * [[Кахамарка]] * [[Кальяо]] * [[Куско]] {{Col-break}} * [[Уанкавелика]] * [[Уануко]] * [[Ика]] * [[Хунин]] * [[Ла Либертад]] * [[Ламбаеке]] * [[Лима аймаг]] * [[Лима муж]] * [[Лорето]] {{Col-break}} * [[Мадре де Дьос]] * [[Мокегуа]] * [[Паско]] * [[Пьюра]] * [[Пуно]] * [[Сан Мартин]] * [[Такна]] * [[Тумбес]] * [[Укаяли]] {{col-end}} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} {{Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Америкийн Улсуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Перу| ]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] egst8exmm5vjbq0tt9q9zgxrxdcporu Ген 0 10130 866672 866146 2026-08-19T13:59:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866672 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[Генетик код|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1556|journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/469 |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Генетик код|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author1=Mortazavi A |author2=Williams BA |author3=McCue K |author4=Schaeffer L |author5=Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author1=Braig M |author2=Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_2006-03-15_66_6/page/2881 |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Генетик код}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4<sup>3</sup>), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book |author1=Watson JD |author2=Baker TA |author3=Bell SP |author4=Gann A |author5=Levine M |author6=Losick R |title=Molecular Biology of the Gene |url=https://archive.org/details/molecularbiology0005wats |edition=5th |publisher=Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) |year=2004 |isbn=0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author1=Steinman RM |author2=Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author1=Min Jou W |author2=Haegeman G |author3=Ysebaert M |author4=Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0 |bibcode=1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10<sup>-6</sup>-аас 10<sup>-10</sup> байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author1=Schuler GD |author2=Boguski MS |author3=Stewart EA |display-authors=etal |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540 |bibcode=1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author1=Yu J |author2=Hu S |author3=Wang J |display-authors=etal |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-04-05_296_5565/page/79 |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |bibcode=2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author1=Carninci P |author2=Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-02_309_5740/page/1529 |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author1=Carolina Perez-Iratxeta |author2=Gareth Palidwor |author3=Miguel A Andrade-Navarro |display-authors=etal |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |volume=441 |issue=7092 |title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/469 |date=May 2006 |journal=Nature |pages=469–74 |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal |pmid=15880101 |doi=10.1038/nature03574 |volume=435 |issue=7042 |title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-02_435_7042/page/n128 |date=June 2005 |journal=Nature |pages=637–45 |author1=Spilianakis CG |author2=Lalioti MD |author3=Town T |author4=Lee GR |author5=Flavell RA |bibcode=2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-10-19_318_5849/page/415 |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid=16344564 |doi=10.1101/gr.4145906 |volume=16 |issue=1 |title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome |pmc=1356127 |date=January 2006 |journal=Genome Res. |pages=37–44 |author1=Parra G |author2=Reymond A |author3=Dabbouseh N |display-authors=etal}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid=15998911 |doi=10.1101/gr.3455305 |volume=15 |issue=7 |title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays |pmc=1172043 |date=July 2005 |journal=Genome Res. |pages=987–97 |author1=Kapranov P |author2=Drenkow J |author3=Cheng J |display-authors=etal}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal |author1=Gerstein Mark B. |author2=C. Bruce |author3=J. S. Rozowsky |author4=D. Zheng |author5=J. Du |author6=J. O. Korbel |author7=O. Emanuelsson |author8=Z. D. Zhang |author9=S. Weissman |display-authors=etal |year=2007 |title=What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition |journal=Genome Research |volume=17 |issue=6 |pages=669–681 |doi=10.1101/gr.6339607 |pmid=17567988 }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] ftqn5mmai3jzfl6l5y0w2t01bj4v9q8 Цоохондой 0 10734 866702 744610 2026-08-19T14:59:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866702 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Цоохондой | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=2002|id=8543|title=Felis silvestris|downloaded=5 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern</ref> | image = Wildkatze 002.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[Европын цоохондой]] (''Felis silvestris silvestris'') | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | genus = ''Felis'' | species = Цоохондой | binomial = ''Felis silvestris'' | binomial_authority = Шребер, 1775 | subdivision_ranks = дэд зүйл | subdivision = Өгүүллийг үзнэ үү | range_map = Wiki-Felis sylvestris.png | range_map_caption = ''Felis silvestris''-ийн таван дэд зүйлийн тархалт (2007 оны ДНХ-ийн судалгаагаар).<ref name="CA-Driscoll" /> }} '''Цоохондой''' (''Felis silvestris'') [[Европ]], [[Ази]], [[Африк]]т тархсан жижиг мий. Жижиг хөхтөн, шувуу, бусад ойролцоо хэмжээтэй амьтан барьж иддэг. Өөр өөр бүсэд хэд хэдэн дэд зүйл тархсан. Заримдаа [[гэрийн муур]]ыг (''Felis silvestris catus'') энэ зүйлд багтаадаг. Гэрийн муур хүн амьдарч байгаа бүх тив, ихэнх томоохон аралд тархсан бөгөөд олон газар [[зэрлэгшсэн муур]] тааралддаг. Цоохондой янз бүрийн орчинд дасамтгай. Тухайлал саванна, задгай ой, тал хээрт тархсан. Гэршүүлсэн үүлдэр нь өнгө зүс, хэлбэр төрхөөрөө олон янз боловч, зэрлэг дэд зүйлүүд нь хар судалтай хүрэндүү өнгөтэй, 45-80 см урт, 3-8 кг жинтэй. Өндөр нь мөрөөрөө 35 см, сүүлний урт 30 см. Африкийн дэд зүйл нь жижгэвтэр, цайвардуу хүрэн зүстэй. Цоохондой маш аймхай. Суурин газруудаас холхон байдаг. Ганц ганцаараа амьдардаг. Үндэсний хорт хавдрын хүрээлэнгийн судалгаанаас үзэхэд орчин үеийн бүх муур 10000 жилийн өмнө [[Ойрх Дорнод]]ын хавьд өөрөө гэршсэн хэсэг цоохондойгоос гаралтай ажээ.<ref name="CA-Driscoll"/> Цоохондой хамгийн ойр төрөл нь [[Элсний муур]] (''Felis margarita'') юм. ==Шинж тэмдэг== Биеийн хэмжээ, галбир гэрийн мууртай төстэй. Бие 59 см, сүүл 34 см урт. Зоо нурууны дагуу өргөн бараан хүрэвтэр, боровтор судалтай. Биеийн хажуугийн цайвар бор, хөхөвтөр саарал дэвсгэр өнгөн дээр хөндлөн эгнэсэн бараан, бор, хүрэвтэр толбонуудтай. Хэвэл, мөчдийн дотор тал цайвар. Сүүлний үзүүр байраан, түүнээс дээш 4-5 тод бөгжилсэн бараан бүслүүртэй. Чихний үзүүрт 3 см шахам урт, бийр шиг цацаг үс бий. ==Байршил нутаг== Африк, Энэтхэг, Төв Азийн цөл хээрийг хамарсан өргөн уудам нутагт тархана. Монголын цөл, цөлөрхөг хээрийн бүсэд тархацын зүүн хойд зах хамаарна. Шаргын говь, Захуйн баян бүрдээс олдож, Зүүнгарын говь, Алтайн өвөр говь, Өмнөговьд алаг цоог тархсан. Хармаг, заг, сухай бүхий элсэн довцог, баянбүрд, булаг шанд, шал тойрмын захын заг, сухай, харгана, дэрс бүхий газар довцог элс, манхан, хадархаг дов толгод, уулын бэлийн сайрт амьдардаг. ==Амьдралын онцлог== III сарын дундуур бие гүйцсэн эмэгчиний хээлэнд 5 мий байжээ. Элсэн дов сондуул, заг, сухайн бут доогуур нүх малтаж үүрээ засна. Жижиг мэрэгч, шувуугаар хооллоно. Захуйн говьд цоохондой мий өвлийн идэш тэжээлийн 92 хүртэл хувийг ногтруу, тагтаа, согсоот болжмор, Шоорон алаг болжмор, оронгийн болон хээрийн боршувуу зэрэг шувууд шар чичүүлээр хооллодог байна. Голдуу харуй бүрийгээр идэшлэнэ. Их нуугдамхай амьтан юм. == Идэш хоол == Бүх мийн нэгэн адил жинхэнэ махчин бөгөөд барьсан амьтныхаа бараг бүх эд эрхтэнг иддэг. Барьсан амьтных нь арьс үс хивэг болж, яс нь кальци өгдөг бол мах нь үлдсэн бүх шим тэжээлийг өгдөг ажээ. Үнэндээ маханд байх усны агуулга их учраас бараг юм уудаггүй. Цоохондой гэдсэндээ шимэгч хорхой тээдэг тул, түүнийгээ цэвэрлэхийн тулд, мөн магадгүй маханд байдаггүй шаардлагатай хүчлийг олж авахын тулд өвс иддэг. ==Хомсдох шалтгаан== Монголд бага судлагдсан. Шар үнэг, хярс үнэг, шилүүс мий зэрэг амьтдад тавьсан хавханд орж агнуулна. Зөвхөн Захуйн говьд 1995-1997 онд 4-5 цоохондой анчдын хавханд орж үхсэн байна. Захуй, Зарман, Эхийн гол зэрэг хүн ам суурьшсан баян бүрдүүдийн орчмоор гэрийн мууртай эрлийзжих болсон нь удмын санг алдагдуулж болзошгүй. Цөл, хээрт идэш тэжээл ховор үед саарал чоно, бүргэд, хааяа нохойд бариулна. Нутгийн хүмүүс тохиолдлоор агнана. == Дэд зүйлүүд == 2007 оны ДНХ-ийн судалгаагаар 5 дэд зүйл л байдгийг тогтоосон:<ref name="CA-Driscoll">{{cite journal | author = Driscoll, CA, et al | title = The Near Eastern Origin of Cat Domestication | url = https://archive.org/details/sim_science_2007-07-27_317_5837/page/519 | journal = Science | date = [[2007-06-28]] | volume = 317 | issue = 5837 | pages = 519–523 | doi = 10.1126/science.1139518 | pmid = 17600185}}</ref> * ''Felis silvestris silvestris'' ([[Европ]], [[Түрэг]]). * ''Felis silvestris lybica'' ([[Хойд Африк]], [[Ойрх Дорнод]], Баруун Ази, [[Арал тэнгис]] хүртэл). * ''Felis silvestris cafra'' ([[Өмнөд Африк]]). * ''Felis silvestris ornata'' ([[Пакистан]], [[Энэтхэг]]ийн зүүн хойд хэсэг, [[Монгол]], [[Хятад]]ын хойд хэсэг). * ''Felis silvestris bieti'' (Говийн саарал). **''Felis silvestris catus'' (Дэлхий даяар). == Эшлэл == {{reflist}} == Гадны холбоос == {{wikispecies|Felis silvestris}} {{commons|Felis silvestris}} * [http://www.lioncrusher.com/animal.asp?animal=72 ''Felis silvestris'':] three distinct populations * [https://web.archive.org/web/20080222164316/http://lynx.uio.no/lynx/catsgportal/cat-website/20_cat-website/home/index_en.htm ''IUCN/SSC Cat Specialist Group - Cat Species Information''] * [https://web.archive.org/web/20120917073509/http://www.scottishwildcats.co.uk/ Scottish Wildcat Association] * [http://digimorph.org/specimens/Felis_sylvestris_lybica/female/ Digimorph.org:] 3D computed tomographic (CT) animations of male and female African wild cat skulls [[Ангилал:Мийнхэн]] 1hdgcob2v9s1whs9xduq0fzl9ao013i Далайн ван 0 12833 866655 828916 2026-08-19T13:14:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866655 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #97C3F4 | name = Далайн ван | symbol = [[Файл:Neptune symbol (bold).svg|32px|alt=♆|Далайн ван гаригийн одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|center|Вояжер 2 хөлгөөс авсан Далайн вангийн зураг]] | caption = ''Вояжер 2'' хөлгөөс авсан Далайн вангийн зураг | discovery = yes | discoverer = [[Урбэйн Ле Верриер]]<br /> [[Жон Кауч Адамс]]<br /> [[Иоханн Готтфрид Галле]] | discovered = 1846 оны 9 сарын 23<ref name=Hamilton>{{cite web | first=Calvin J. | last=Hamilton | date=August 4, 2001 | url=http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm | title=Neptune |publisher=Views of the Solar System | accessdate=2007-08-13}}</ref> | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | first=Donald K. | last=Yeomans | date =July 13, 2006 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Sun".</ref><ref name=barycentre>Orbital elements refer to the barycentre of the Neptune system, and are the instantaneous [[osculating orbit|osculating]] values at the precise [[J2000]] epoch. Barycentre quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from to the motion of the moons.</ref> | epoch = [[J2000]] | apoapsis = 4,553,946,490&nbsp;[[километр|км]]<br />30.44125206&nbsp;[[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 4,452,940,833&nbsp;км<br />29.76607095&nbsp;а.н. | semimajor = 4,503,443,661&nbsp;км<br />30.10366151&nbsp;а.н. | eccentricity = 0.011214269 | period = 60,190<ref name="fact2">{{cite web | first=K.| last=Munsell | coauthors=Smith, H.; Harvey, S. | url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=Facts | title = Neptune: Facts & Figures | date =November 13, 2007 | publisher = NASA | accessdate = 2007-08-14}}</ref>&nbsp;[[өдөр]]<br />164.79&nbsp;[[юлианы жил (одон орон)|жил]] | synodic_period = 367.49&nbsp;өдөр<ref name="fact">{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html | title = Neptune Fact Sheet | date = September 1, 2004 | publisher = NASA | accessdate = 2007-08-14 | last = Williams | first = David R. | archive-date = 2010-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100701192119/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html | url-status = dead }}</ref> | avg_speed = 5.43&nbsp;км/с<ref name="fact"/> | inclination = 1.767975° ([[Эклиптик]]т)<br />6.43° to ([[Нар]]ны [[экватор]]т)<br />0.72° ([[Тогтмол хавтан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 02:33:50 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 131.794310° | arg_peri = 265.646853° | mean_anomaly = 267.767281° | satellites = [[Тангэрийн вангийн дагуулууд|13]] | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0171 ± 0.0013 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | equatorial_radius = 24,764 ± 15&nbsp;км<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | first=Seidelmann | last=P. Kenneth | coauthors=Archinal, B. A.; A’hearn, M. F. et al. | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=90 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |publisher=Springer Netherlands | accessdate=2008-03-07 }}</ref><ref name=1bar>Refers to the level of 1 bar (100 kPa)</ref><br />3.883 дэлхий | polar_radius = 24,341 ± 30&nbsp;км<ref name=Seidelmann2007/><ref name=1bar/><br />3.829 дэлхий | surface_area = 7.6408{{e|9}}&nbsp;км²<ref name="fact2"/><ref name=1bar/><br />14.98 дэлхий | volume = 6.254{{e|13}}&nbsp;км³<ref name="fact"/><ref name=1bar/><br />57.74 дэлхий | mass = 1.0243×10<sup>26</sup>&nbsp;кг<ref name="fact"/><br />17.147 дэлхий | density = 1.638&nbsp;г/см³<ref name="fact"/><ref name=1bar/> | surface_grav = 11.15&nbsp;[[хурдатгал|м/с²]]<ref name="fact"/><ref name=1bar/><br />1.14&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 23.5&nbsp;км/с<ref name="fact"/><ref name=1bar/> | sidereal_day = 0.6713&nbsp;өдөр<ref name="fact"/><br />16&nbsp;цаг 6&nbsp;мин 36&nbsp;сек | rot_velocity = 2.68&nbsp;км/с<br />9,660&nbsp;км/цаг | axial_tilt = 28.32°<ref name="fact"/> | right_asc_north_pole = 19{{smallsup|цаг}} 57{{smallsup|мин}} 20{{smallsup|сек}}<ref name=Seidelmann2007/> | declination = 42.950°<ref name=Seidelmann2007/> | albedo = 0.290 ([[Бондын албедо|бонд]])<br /> 0.41 ([[Геометр албедо|геом.]])<ref name="fact"/> | magnitude = 8.0 -с 7.78<ref name="fact"/><ref name=ephemeris>{{cite web | last=Espenak | first=Fred | date=July 20, 2005 | url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html | title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006 | publisher=NASA | accessdate=2008-03-01 | archiveurl=https://archive.ph/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html | archivedate=2012-12-05 | url-status=dead }}</ref> | angular_size = 2.2″–2.4″<ref name="fact"/><ref name=ephemeris/> | temperatures = yes | temp_name1 = 1 бар түвшин | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 72&nbsp;[[Кельвин|K]]<ref name="fact"/> | max_temp_1 = | temp_name2 = 0.1 бар (10 кПа) | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 55&nbsp;K<ref name="fact"/> | max_temp = | atmosphere = yes | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | scale_height = 19.7&nbsp;±&nbsp;0.6 км | atmosphere_composition = <table> <tr><td> 80±3.2%</td><td>[[Устөрөгч]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 19±3.2%</td><td>[[Гели]] </td></tr><tr><td> 1.5±0.5%</td><td>[[Метан]] </td></tr><tr><td> ~0.019%</td><td>[[Устөрөгчийн детрит]] (HD) </td></tr><tr><td> ~0.00015%</td><td>[[Этан]] </td></tr><tr><td> '''Мөсүүд''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммон]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Ус]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Аммоны гидросульфат]](NH<sub>4</sub>SH) </td></tr><tr><td> </td><td>Метан (?) </td></tr></table> }} '''Далайн ван''' (тэмдэг: [[File:Neptune symbol (fixed width).svg|16px|♆]], [[Англи хэл|англи]]. ''Neptune'') нь [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] найм дахь гараг юм. Хэмжээгээрээ дөрөв дахь том, массаараа гурав дахь томд тооцогдоно. Далайн ван нь хажуу дахь нягт арай багатай [[тэнгэрийн ван]] гаригаас илүү, дэлхийгээс 17 дахин их масстай. Тус гариг нь [[нар]]ыг ойролцоогоор 30.1 [[одон орны нэгж|о.о.н.]] зайнд тойрно. Тэнгэрийн ван гаригийн орбит бага зэрэг өөрчлөгдөж байсныг үндэслэн 1846 оны 9-р сарын 23-нд нээгдсэн<ref name="Hamilton" /> далайн ван гариг нь ажиглалтаар бус математик тооцоогоор олдсон анхны гариг болжээ. Энэ үед мөн хамгийн том дагуул болох [[Тритон (дагуул)|Тритон]] нээгдсэн байна. Далайн ванд очсон ганц сансрын хөлөг нь 1989 оны 8-р сарын 25-нд очсон ''[[Вояжер 2]]'' байжээ. Далайн ван нь бүтцээрээ Тэнгэрийн вантай төстэй бөгөөд бусад хийн гариг [[Бархасбадь]], [[Санчир]]аас ялгаатай. Атмосфер нь Бархасбадь, Санчиртай ижил устөрөгч, гели, мөн маш бага хэмжээний нүүрстөрөгч, азотоос ихэнхдээ тогтох ч ус, аммон, метан зэрэг мөсүүд ихтэйгээрээ онцлог. Эдгээр ялгааг гаргахын тулд одон орон судлаачид заримдаа Далайн ван, Тэнгэрийн ванг "мөсөн гаригууд" хэмээн ангилдаг.<ref name=atmo>{{cite web | title=The Atmospheres of Uranus and Neptune | last=Lunine | first=Jonathan I. | publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona | year=1993 | format=PDF | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | accessdate=2008-03-10}}</ref> Цөм нь мөс, чулуулгаас тогтдог.<ref name=Podolak1995>{{cite journal | last=Podolak | first=M. | coauthors=Weizman, A.; Marley, M. | title=Comparative models of Uranus and Neptune | journal=Planetary and Space Science | volume=43 | issue=12 | pages=1517–1522 | year=1995 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P | doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref> Гаригийн хөх өнгө нь хамгийн гаднах хэсэгт нь байх маш хэмжээний метанаас шалгаална.<ref name=bluecolour>{{cite web | first=Kirk | last=Munsell | coauthors=Smith, Harman; Harvey, Samantha | date=November 13, 2007 | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong | title=Neptune overview | work=Solar System Exploration | publisher=NASA | accessdate=2008-02-20 | archive-date=2008-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong | url-status=dead }}</ref> Далайн вангийн атмосфер дахь цаг агаарын үзэгдэл идэвхитэй, их харагддагаараа [[Тэнгэрийн ван]]гаас ялгагдана. Эдгээр үзэгдлүүд нь нарны аймаг дахь хамгийн хурдан (2100&nbsp;км/цаг-т хүрнэ) үргэлжилсэн салхины урсгалуудаар явагддаг байна.<ref name="Suomi1991">{{cite journal | last=Suomi | first=V. E. | coauthors=Limaye, S. S.; Johnson, D. R. | year=1991 | title=High Winds of Neptune: A possible mechanism | url=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/929 | journal=[[Science (journal)|Science]] | volume=251 | issue=4996 | pages=929–932 | publisher=AAAS (USA) | doi=10.1126/science.251.4996.929 | pmid=17847386 }}</ref> Нарнаас маш их зайд орших тул далайн вангийн гадна атмосфер нь нарны аймаг дахь хамгийн хүйтэн газруудын нэг юм. Үүлний дээд хэсэгт −218 °C (55 K)-т хүрнэ. Цөм дахь температур нь харин нарны гадаргатай харьцуулахуйц хэмжээнд ба бусад гаригуудын цөмийн температуртай ойролцоо буюу 7,273 K (7,000 °C) орчимд хүрдэг. Далайн ван нь маш бүдэг, эмтэрхий цагирагны системтэй. Далайн вангийн англи нэр ''Neptune'' нь [[Ромын бурхад|Ромын далайн бурхан]] [[Нептун]]ы нэрээр нэрлэгдсэн бөгөөд тэмдэг нь Нептуны сэрээ юм. == Цахим холбоос == {{commons|Neptune|Далайн ван}} * [https://web.archive.org/web/20100701192119/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html NASA's Neptune fact sheet] * [https://web.archive.org/web/20130725210332/http://www.nasa.gov/worldbook/neptune_worldbook.html "Neptune."] Smith, Bradford A. ''World Book Online Reference Center''. 2004. World Book, Inc. (NASA.gov) * [http://www.nineplanets.org/neptune.html Neptune] from Bill Arnett's nineplanets.org * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-63-neptune/ Neptune] [[Astronomy Cast]] episode #63, includes full transcript. * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune Neptune Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [https://web.archive.org/web/20110606055326/http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html Planets – Neptune] A kid's guide to Neptune. == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Далайн ван| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] [[Ангилал:1846 онд нээгдсэн одон орны объект]] [[Ангилал:Цагиргийн системтэй одон орны объект]] {{astro-stub}} 6qp4rusfnqpnus7qi3fedx7cohipoh6 Хаумеа 0 12838 866696 856028 2026-08-19T14:51:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866696 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #FFFFC0 | name = Хаумеа | symbol = [[File:Haumea symbol (bold).svg|32px|🝻]] | image = [[Файл:Haumea Hubble.png|frameless|center]] | caption = Хаумеа ба түүний дагуулуу | discovery = yes | discoverer= [[Майкл Браун|Браун]] ''болон бусад''; [[Хосе Луис Ортиз Морено|Ортиз]] ''болон бусад'' (аль нь ч албан ёсны бус) | discovered=2004 оын 12 сарын 28 (Браун ''болон бусад''); 2005 оны 7 сар (Ортиз ''болон бусад'') | mp_name= (136108) Haumea | note = yes | alt_names=2003 EL<sub>61</sub> | mp_category=[[одой гараг]], [[плутоид]], [[далайн вангаас цааших биетүүд|TNO]]<span style="white-space:nowrap;">(хасагдсан [[кубевано]])</span><ref name="K09A63"> {{cite web |title=Minor Planet Electronic Circular 2009-A63 : Distant Minor Planets (2009 JAN. 29.0 TT) |date=2009-01-13|publisher=Minor Planet Center |url=http://www.cfa.harvard.edu/mpec/K09/K09A63.html |accessdate=2009-02-03 |format=[http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cubewano listing]}}</ref><ref name="Buie"> {{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=2008-06-25 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136108 |publisher=Southwest Research Institute (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html |accessdate=2008-10-02}}</ref><br />тав дахь түвшний [[тэнгэрийн вангаас цааш орших резонант зүйл|12:7 резонанс]]<ref name="candidate"> {{cite journal |title=Candidate Members and Age Estimate of the Family of Kuiper Belt Object {{mp|2003 EL|61}} |author=D. Ragozzine; M. E. Brown |journal=The Astronomical Journal |volume=134|issue=6|pages= 2160–2167 |date=2007-09-04 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0709.0328R |accessdate=2008-09-19 |doi=10.1086/522334}}</ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata" /> | epoch=2008-11-30 ([[юлианы өдөр]] 2454800.5) | semimajor=6,452 [[гига|Г]][[метр|м]]<br />43.132 [[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis=5,194 Гм<br />34.721 а.н. | apoapsis=7,710 Гм<br />51.544 а.н. | eccentricity=0.195&nbsp;01 | period=103&nbsp;468 [[өдөр]] (283.28 [[юлианы жил (одон орон)|жил]]) | inclination=28.22[[градус (өнцөг)|°]] | asc_node=121.10° | arg_peri=239.18° | mean_anomaly=202.67° | avg_speed=4.484 км/с | satellites=2 | physical_characteristics=yes | dimensions= ≈1,960&nbsp;×&nbsp;1,518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;км ([[Кек дуран авай|Кек]])<ref name="Rabinowitz2005"> {{cite journal |author=[[David L. Rabinowitz|D. L. Rabinowitz]], K. M. Barkume, [[Michael E. Brown|M. E. Brown]], H. G. Roe, M. Schwartz, S. W. Tourtellotte, [[Chadwick A. Trujillo|C. A. Trujillo]] |year=2006 |title=Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of {{mp|2003 EL|61}}, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 |journal=The Astrophysical Journal |volume=639|issue=2|pages=1238–1251 |format=[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0509401 preprint on arXiv]|doi=10.1086/499575}} </ref> <br />([[геометр дундаж|≈1,436 км]] (диаметр))<br />1,150 {{±|250|100}} км (диаметр) ([[Спитцер сансрын дуран авай|Спитцер]])<ref name="spitzer"> {{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |work=University of Arizona, Lowell Observatory, California Institute of Technology, NASA Ames Research Center, Southwest Research Institute, Cornell University |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |date=2007-02-20 |accessdate=2008-07-27}}</ref> | radius=≈980&nbsp;×&nbsp;759&nbsp;×&nbsp;498 км (≈750 км) | surface_area=≈2{{e|7}} км<sup>2</sup> | volume= | mass=(4.006 ± 0.040){{e|21}} [[килограмм|кг]]<ref name="Ragozzine&Brown2009"> {{cite journal |last=Ragozzine |first=D. |coauthors=Brown, M.E. |date=2009 |title=Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 |journal=The Astronomical Journal |url=http://arxiv.org/abs/0903.4213}} </ref> | density=2.6–3.3 г/см³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav=0.44 м/с² | escape_velocity=0.84 км/с | sidereal_day=0.163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0.000&nbsp;004 өдөр<br />(3.915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0.000&nbsp;1 цаг)<ref name="hour"> {{cite journal |title=High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 |author=Pedro Lacerda, David Jewitt and Nuno Peixinho |date=2008-04-02 |journal=The Astronomical Journal |volume= 135 |pages=1749–1756 |url=http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/135/5/1749 |accessdate=2008-09-22 |doi=10.1088/0004-6256/135/5/1749}}</ref> | spectral_type=? | magnitude = 17.3 ([[эсрэг (гариг)|эсрэг]])<ref name=AstDys>{{cite web |title=AstDys (136108) Haumea Ephemerides |publisher=Department of Mathematics, University of Pisa, Italy |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea |accessdate=2009-03-19 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea |url-status=dead }}</ref><ref name="Horizons"> {{cite web |title=HORIZONS Web-Interface |publisher=[http://ssd.jpl.nasa.gov NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics] |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 |accessdate=2008-07-02}}</ref> | abs_magnitude=0.17<ref name="jpldata"> {{cite web |date=2008-05-10 last obs |title=Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (({{mp|2003 EL|61}}) |publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 |accessdate=2008-06-11}}</ref> | albedo=0.7&nbsp;±&nbsp;0.1<ref name="Rabinowitz2005"/><br />0.84 {{±|0.1|0.2}}<ref name="spitzer"/> | single_temperature=<50&nbsp;[[кельвин|K]]<ref name="Trujillo 2006"> {{cite journal |author=[[Chadwick A. Trujillo]], [[Michael E. Brown]], Kristina Barkume, Emily Shaller, [[David L. Rabinowitz]] |title=The Surface of {{mp|2003 EL|61}} in the Near Infrared |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 |journal=The Astrophysical Journal |volume=655|date=February 2007|pages=1172–1178 |format=[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0601618 preprint] |doi=10.1086/509861}} </ref> }} '''Хаумеа''', албан ёсоор '''(136108) Хаумеа''' (тэмдэг: [[File:Haumea symbol (fixed width).svg|16px|🝻]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> нь [[Куйперийн бүс]] дахь [[одой гараг]] юм. Масс нь [[дэлхийн ван]]гийн массын гуравны нэгтэй тэнцүү. Хаумеаг [[АНУ]]-д [[Калифорны техникийн институт]]ын [[Майкл Браун]]ы тэргүүлсэн баг [[Паломар одон орон судалгааны төв]]д 2004 онд, [[Испани]]д [[Хосе Луис Ортиз Морено]]гийн тэргүүлсэн баг [[Сьерра Невада одон орон судалгааны төвд]] 2005 онд нээжээ (энэ нь тодорхой бус). 2008 оны 9 сарын 17-нд [[Олон Улсын Одон Орны Холбоо]] түүнийг одой гараг болгон ангилжээ. Нэр нь Хавайн төрөлтийн бурхны нэр юм. [[Файл:TheKuiperBelt Orbits 2003EL61-ru.svg|left|thumb|Ортомын гарал үүсэл Haumei (шар), Pluto (улаан) болон эклиптик (саарал) тойрог замтай харьцуулахад.]] Хаумеагийн хэлбэрт шууд ажиглалт хийгээгүй байгаа ч, гэрлийн муруйгаар нь тооцоо хийхэд [[эллипсойд]] хэлбэртэй (Хамгийн урт эргэлтийн тэнхлэг нь хамгийн багаасаа хоёр дахин их) хэмээн таамаг дэвшүүлж байгаа. Харин татах хүч нь [[гидростатик тэнцвэр]] тогтоход хүрэлцэхүйц хэмжээнд хүрсэн хэмээн үзэж байгаа тул одой гаргийн тодорхойлолтод нийцэж буй. Энэ хэлбэр болон маш хурдтай [[эргэлт]], өндөр [[нягт]], өндөр [[албедо]] (кристалл хэлбэртэй усны мөснөөс) зэрэг нь том мөргөлдөөний үр дүнд бий болсон гэж үзэж байгаа. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://neo.jpl.nasa.gov/orbits/2003el61.html Visualization of Haumea's orbit] by NASA * [http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136108.html (136108) Haumea, Hiʻiaka, and Namaka] at Johnston's Archive.com (updated September 17, 2008) * [[International Year of Astronomy|International Year of Astronomy 2009]] [http://365daysofastronomy.org/2009/03/31/march-31st/ podcast: Dwarf Planet Haumea (Darin Ragozzine)] {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Одой гараг]] 6jpvjnigse4st0rakvykldw6ts2a2hr Жэймс Прэскотт Жоуль 0 14480 866628 864989 2026-08-19T12:20:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866628 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Жэймс Прэскотт Жоуль | image = Joule_James_sitting.jpg | image_width = 200px | caption = Жэймс Жоуль - Физикч | birth_date = 1818.12.24 | birth_place = Англи, Ланкашир, Салфорд | death_date = 1889.10.11 | death_place = Англи, Чэшир, Сэйл | residence = | citizenship = Британи | field = [[физик]] | work_institution = | alma_mater = | influences = [[Жон Дальтон]]</br>[[Жон Дэвес]] | known_for = [[Термодинамикийн нэгдүгээр хууль]] | prizes = }} '''Жэймс Прэскотт Жоуль''' ({{lang-en|James Prescott Joule}}) (1818 оны 12 дугаар сарын 24-нд төрж, 1889 оны 10 дугаар сарын 11-нд нас барсан) нь Английн Ланкаширийн Салфордод төрсөн [[физик]]ч, [[шар айраг]] нэрэгч байсан. Жоуль дулааны шинж чанарыг судалж, түүний механик ажилтай хамааралтай болохыг нээжээ ([[энерги]]йг үз). Энэ нь [[энерги хадгалах]] онол гарахад хүргэсэн бөгөөд улмаар [[термодинамикийн нэгдүгээр хууль]] гарчээ. Энергийн нэгжийг түүний нэрээр [[жоуль]] гэж нэрлэсэн юм. Тэрээр Лорд Кэлвинтэй хамтран [[температур]]ын туйлын хуваарийг бий болгож, соронзон стрикцийг ажиглан, [[цахилгаан гүйдэл]] эсэргүүцлээр дамжин ялгарсан дулаантай холбоотой болохыг олж тогтоосон нь өдгөө [[Жоулийн хууль]] гэгддэг. == Тайлбар == {{reflist}} == Нэмэлт унших материал == * {{cite journal | author = Bottomley, J. T. | title = James Prescott Joule | year = 1882 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 26 | pages = 617 – 620 }} * {{cite book | author = Cardwell, D. S. L. | title=James Joule: A Biography | publisher=Manchester University Press | year=1991 | isbn=0-7190-3479-5 }} * {{cite journal | author = Forrester, J. | title = Chemistry and the Conservation of Energy: The Work of James Prescott Joule | year = 1975 | journal = Studies in the History and Philosophy of Science | volume = 6 | pages = 273 – 313 | doi = 10.1016/0039-3681(75)90025-4}} * Fox, R, "James Prescott Joule, 1818–1889", in {{cite book | author=North, J. | title=Mid-nineteenth-century scientists | publisher=Elsevier | year=1969 | pages = 72–103| isbn=0-7190-3479-5}} * {{cite book | author = Reynolds, Osbourne | title = Memoir of James Prescott Joule | year = 1892 | publisher = Manchester Literary and Philosophical Society | place = Manchester, England | url = http://books.google.com/books?id=Zs93x6asUPgC&pg=PA154&dq=joule&as_brr=1#PPR1,M1 | access-date = 2008-03-15}} * {{cite journal | author = Sibum, H. O. | title = Reworking the mechanical value of heat: instruments of precision and gestures of accuracy in early Victorian England | url = https://archive.org/details/sim_studies-in-history-and-philosophy-of-science_1995-03_26_1/page/73 | year = 1995 | journal = Studies in History and Philosophy of Science | volume = 26 | pages = 73 – 106 | doi = 10.1016/0039-3681(94)00036-9}} * {{cite book | author = Smith, C. | title = The Science of Energy: A Cultural History of Energy Physics in Victorian Britain | location = London | publisher = Heinemann | year = 1998 | isbn = 0-485-11431-3 }} * — (2004) [http://www.oxforddnb.com/view/article/15139 "Joule, James Prescott (1818-1889)"], ''[[Oxford Dictionary of National Biography]]'', Oxford University Press, <http://www.oxforddnb.com/view/article/15139, accessed 27 July 2005> (subscription required) * {{cite book | author=Smith, C. & Wise, M.N. | title=Energy and Empire: A Biographical Study of Lord Kelvin | url=https://archive.org/details/energyempirebiog0000smit | publisher=Cambridge University Press | year=1989 | isbn=0-521-26173-2 }} * {{cite book | author=Steffens, H.J. | title=James Prescott Joule and the Concept of Energy | publisher=Watson | year=1979 | isbn=0-88202-170-2 }} == Цахим холбоос == * [http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' * [https://web.archive.org/web/20061231064256/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/treasure/objects/1876-492.asp Joule's paddle-wheel apparatus] at London Science Museum * ''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule. * [https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] - includes photographs of Joule's house and gravesite * [http://books.google.com/books?id=BCUJAAAAIAAJ&pg=PA209&dq=joule&as_brr=1#PPA208,M1 Dictionary of National Biography (1892)] - entry for Joule * {{cite journal | author = | title = Dr. Joule | journal = Electrical Engineer | year = 1889 | issue = October 18 | pages = 311 – 312 | location = London | url = http://books.google.com/books?id=PQsAAAAAMAAJ&pg=PA311&lpg=PA311&dq=James+Joule+obituary&source=web&ots=qOdCT5LZpz&sig=68bvktPEB4FqIHunmcrIDjUK1Pg&hl=en#PPA311,M1 | access-date = 2008-05-16}}- obituary with brief comment on Joule's family * [https://web.archive.org/web/20130129090231/http://www.cse.salford.ac.uk/physics Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Жоуль, Жэймс Прэскотт}} [[Ангилал:Жэймс Прэскотт Жоуль| ]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Их Британийн исгүүрчин]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Копли медаль шагналтан]] [[Ангилал:Шар айраг судлаач]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1818 онд төрсөн]] [[Ангилал:1889 онд өнгөрсөн]] dr1sydzk2me67sfkbd6b5bq3ovuh1oa Эдвард Адальберт Дойзи 0 14686 866645 788907 2026-08-19T12:58:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866645 wikitext text/x-wiki {{Thumbnail begin}} {{Thumbnail Нобелийн шагналтан|1943|Анагаах ухаан|K витамин, түүний химийн бүтцийг нээсний төлөө}} {{Thumbnail end}} {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Эдвард А. Дойзи | image = Edward A Doisy.jpg | image_size = | caption = <small>''Эдвард Адальберт Дойзи''</small> | birth_date = 1893 оны 11 сарын 3 | birth_place = [[Хюм]], [[Иллинойс]] | death_date = 1986 оны 10 сарын 23 | death_place = [[Сент-Луйс]], [[Миссури]] | nationality = {{USA}} | field = [[Биохими]] | work_institution = | alma_mater = | doctoral_advisor = [[Отто Фолин]] | doctoral_students = | known_for = [[K витамин]] | prizes = Анагаах ухаан, физиологийн салбар дахь [[Нобелийн шагнал]] (1943) }} '''Эдвард Адальберт Дойзи''' ({{lang-en|Edward Adelbert Doisy}}, [[1893]] оны [[11 сарын 3]] &ndash; [[1986]] оны [[10 сарын 23]]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[биохимич]] байв. Тэрээр 1943 онд [[Хенрик Дам]]ын хамтаар [[K витамин]], түүний [[Химийн бүтэц|химийн бүтцийг]] нээснийхээ төлөө физиологи, анагаах ухааны салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]ыг хүртжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Edward Adelbert Doisy}} *[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1943/doisy-bio.html Нобелийн сангийн хуудас дахь намтар] *[https://web.archive.org/web/20110720044500/http://biochemweb.slu.edu/ Сент-Луйсын их сургуулийн биохими, молекулын биологийн тэнхим] ==Эшлэл== *{{cite journal | quotes = yes |last=Zetterström |first=Rolf |authorlink= |year=2006|month=June |title=H. C. P. Dam (1895-1976) and E. A. Doisy (1893-1986): the discovery of antihaemorrhagic vitamin and its impact on neonatal health |journal=[[Acta Paediatr.]] |volume=95 |issue=6 |pages=642–4 |publisher= |location = [[Norway]]| issn = 0803-5253| pmid = 16754542 |doi = 10.1080/08035250600719739 | bibcode = | oclc =| id = | url =https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2006-06_95_6/page/642| language = | format = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }} *{{cite journal | quotes = yes |last=Fitch |first=C D |authorlink= |year=1988|month=May. |title=In memoriam: Edward A. Doisy, Ph. D |journal=[[J. Clin. Endocrinol. Metab.]] |volume=66 |issue=5 |pages=1094–5 |publisher= |location = [[UNITED STATES]]| issn = 0021-972X| pmid = 3283162 }} {{DEFAULTSORT:Дойзи, Эдвард Адальберт}} [[Ангилал:АНУ-ын биохимич]] [[Ангилал:Сент-Луис их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] kunvr89v12lrzlar623jgerwfhtuyfs Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 866727 866353 2026-08-20T06:36:29Z Megzer 20491 866727 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 0v2430vt8exkkodkt3xnlxp4lquqtfd 8 сарын 20 0 16835 866657 596758 2026-08-19T13:26:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 866657 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 232 дахь ([[өндөр жил]] бол 233 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 133 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1667 — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] «[[Алдагдсан диваажин]]<nowiki/>» хэвлэгдэн гарсан. * 1704 — Орсууд шведын Нарва цайзыг эзлэн авсан. * 1876 — Туркэд арменичуудыг үйл олноор устгасан. * 1912 — [[Томас Эдисон]] цахилгаан хураагуур /батарей/-т патент авсан. * 1925 — [[Ромын метро|Ромын метроны]] эхний шугам нээгдсэн. * 1939 — Зөвлөлт-Монголын цэргүүд Халх голд Японы цэргийг бут цохих үйл ажиллагаа болсон. * 1940 — [[Лев Троцкий|Лев Троцкийг]] Мехико хотод алах оролдлого хийсэн бөгөөд маргааш нь тэр нас барсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|20 August|8 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0820]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#20]] 2fiak9dgkxtaiccygpiyf2fmwss0klr 866671 866657 2026-08-19T13:58:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 866671 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 232 дахь ([[өндөр жил]] бол 233 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 133 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1667 — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] «[[Алдагдсан диваажин]]<nowiki/>» хэвлэгдэн гарсан. * 1704 — Орсууд шведын Нарва цайзыг эзлэн авсан. * 1876 — Туркэд арменичуудыг үйл олноор устгасан. * 1912 — [[Томас Эдисон]] цахилгаан хураагуур /батарей/-т патент авсан. * 1925 — [[Ромын метро|Ромын метроны]] эхний шугам нээгдсэн. * 1939 — Зөвлөлт-Монголын цэргүүд Халхын голд Японы цэргийг бут цохих үйл ажиллагаа болсон. * 1940 — [[Лев Троцкий|Лев Троцкийг]] Мехико хотод алах оролдлого хийсэн бөгөөд маргааш нь тэр нас барсан. * 1953 — ЗХУ устөрөгчийн бөмбөг туршсан тухай зарлав. * 1968 — «Дунай» ажиллагааны эхлэл: Варшавын гэрээний орнуудын цэргүүд Чехословакид оров. * 1983 — АНУ ЗХУ-д дамжуулах хоолой барих тоног төхөөрөмж нийлүүлэхэд хориг тавьсан. * 1988 — Иран-иракийн дайн дуусав (1980—1988). * 1991 — [[Эстони]] ЗХУ-аас тусгаар тогнож бугаа тунхаглав. * 2020 — Оросын сөрөг хүчний удирдагч [[Алексей Навальный|Алексей Навальныйг]] хордуулав. == Энэ өдөр төрөгсөд == == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|20 August|8 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0820]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#20]] t43qpd0ft3mk4ea0rplcctixldny9ec 8 сарын 21 0 16836 866711 596759 2026-08-20T03:37:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 866711 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 233 дахь ([[өндөр жил]] бол 234 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 132 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *1331 он - Сербийн III Стефан Урос хаан хэдэн сар үргэлжилсэн хаан ширээний төлөөх тэмцлийн үр дүнд хаан суудлаа авч үлдэв. *1770 он - Их Британийн аялагч [[Жэймс Күүк]] Австралийн зүүн хэсгийг нээн илрүүлж, Их Британийн газар нутаг хэмээн зарласан бөгөөд [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]] гэж нэрийджээ. *1810 он - Францын маршал Жан Баптист-Бернадот Шведийн угсаа залгамжлах хунтайжаар сонгогдов. *1888 он - Дэлхийн түүхэнд хамгийн анхны кассын машиныг зохион бүтээгч Уиллиам Сьюуорд Борроус албан ёсоор патент авсан байна. *1901 он - Үндэстний худалдааны зөвлөлүүдийн олон улсын нарийн бичгийн дарга нарын газар [[Копенхаген]] хотноо байгуулагдав. *1911 он - [[Лувpын музей|Луврын музейн]] ажилтан [[Леонардо да Винчи]]йн сод бүтээл болох [[Мона Лиза]]г хулгайлжээ. *1914 он - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргийн хүч Самбре мөрнийг өгсөн ялалт байгуулав. *1942 он - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Тенаругийн тулаанаар АНУ-ын арми Японы империалист армийг бут цохив. *1957 он - ЗХУ холын тусгал бүхий "Р-7" баллистик пуужинг анх удаа амжилттай туршив. Энэ нь [[Сергей Королёв|С.Королёвын]] бүтээсэн дэлхийн түүхэн дэх тив алгасагч анхны пуужин юм. *1959 он - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] [[Хавай]]г нэгдсэн улсын 50 дахь муж улс болгох шийдвэрт гарын үсэг зуржээ. Энэ өдрийг Хавайчууд албан ёсны баяр болгон тэмдэглэдэг байна. *1961 он - Америкийн хөгжмийн урлагт өөрийн гэсэн чухал байр суурь эзлэх Мотаун студи хамгийн анхны №1 хит дуугаа гаргажээ. Тус дууг The Marvelettes хамтлаг дуулдаг бөгөөд "Please, Mr.Рostman" гэдэг юм. *1968 он - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн алба хаагч бага Жеймс Андерсоныг Алдарын төлөөх медалиар нэхэн шагнах шийдвэрийг АНУ-ын Батлан хамгаалах яам гаргажээ. Ингэснээр хар арьст хүн тус медалийг авсан анхны тохиолдол болон түүхэнд үлдсэн байна. *1983 он - Филиппиний сөрөг хүчний тэргүүн Бенино Акуиног Манилагийн олон улсын нисэх буудалд байхад нь халдаж, амь насыг нь хороожээ. *1991 он - [[Латви]] улс албан ёсоор ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарч тусгаар тогтнож байгаагаа зарлажээ. *2001 он - [[Бүгд Найрамдах Македон Улс|Хуучин Югославын бүгд найрамдах Македон улсад]] болж байгаа иргэний дайныг харгалзан [[НАТО]] буюу Умард Атлантын Цэргийн Эвсэл энхийг сахиулах зорилгоор цэрэг оруулах шийдвэр гаргажээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1165 он - Францын хаан [[II Филипп Огюст]] (1223 онд нас барсан) *1660 он - Францын инженер, математикч Үбер Готье буюу Энри Готье (1737 онд нас барсан) *1754 он - Хийгээр ажилладаг гэрлийг зохион бүтээгч Уиллиам Мөрдок (1839 онд нас барсан) *1765 он - Их Британийн хаан [[IV Уильям|IV Уильяам]] (1837 онд нас барсан) *1936 он - АНУ-ын домогт сагсан бөмбөгч [[Уилт Чемберлэн]] (1999 онд нас барсан) *1937 он - Эквадорын 59 дэх Ерөнхийлөгч Густаво Нобоа *1939 он - Ботсвана улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Фестус Могаэ *1956 он - "Их Хотын Секс" олон анкит киноны Самантагийн дүрээр нэрд гарсан Ким Кетрэлл *1963 он - Марокко улсын хаан VI Мохаммед *1967 он- "System of a Down" хамтлагийн гоцлол дуучин Серж Танкиан *1973 он - Google хайлтын системийг үндэслэгч [[Сергей Брин]] *1986 он - Олимпын наадмын ойрын зайн гүйлтийн төрөлд 6 алтан медаль хүртсэн, Ямайкын гүйгч [[Усайн Болт]] *1988 он - Польшийн шигшээ багийн ахлагч, Германы [[Бавари Мюнхен|"Бавари Мюнхэн" клубын]] тоглогч [[Роберт Левандовский|Роберт Левандовски]] == Энэ өдөр нас барагсад == *1940 он - ЗХУ-ыг үндэслэгчдийн нэг, "[[Улаан Арми]]"-ийн номлолыг бий болгосон төрийн зүтгэлтэн [[Лев Троцкий]] (1879 онд төрсөн) *1943 он - Данийн зохиолч, сэтгүүлч [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Хенрик Понтоппидан (1857 онд төрсөн) *1947 он - Алдарт "Бугатти" брендийг үндэслэгч, инженер, бизнесмэн [[Этторе Бугатти]] (1881 онд төрсөн) *1979 он - Италийн нэрт хөлбөмбөгч, Дэлхийн хошой аварга Жузеппэ Меацца (1910 онд төрсөн) *1995 он - Энэтхэг гаралтай америкийн физикч, математикч [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Субрахманян Чандрасехар (1910 онд төрсөн) *1997 он - [[Юрий Никулин]] (1921 онд төрсөн) кино болон циркийн жүжигчин, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == * {{PHL}} Нино Акүйногын өдөр * {{MAR}} Залуусын өдөр ---- {{Commonscat|21 August|8 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|0821]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#21]] 429qu0j4e8zkypehsgodhelecf2ax03 Арам Хачатурян 0 18805 866683 852082 2026-08-19T14:19:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866683 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Арам Хачатурян | зураг = Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны дэвсгэр тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_он_сар_өдөр = {{birth date|df=yes|1903|6|3|df=y}} | төрсөн_газар = [[Тифлис]] хот, {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} | нас барсан_он_сар_өдөр = {{death date and age|1978|5|1|1903|6|3|df=y}} | нас барсан_газар = [[Москва]] хот, {{USSR}} | мэргэжил = Хөгжмийн зохиолч }} '''Арам Ильич Хачатурян''' '''(Хачатря́н)''' ({{lang-hy|[[wikt:Արամ|Արամ]] [[wikt:Խաչատրյան|Խաչատրյան]]}}, [[1903]] оны 6-р сарын 3-нд төрсөн - [[1978]] оны 5-р сарын 1-нд нас барсан) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]-[[Армени]]йн хөгжмийн нэрт зохиолч бөгөөд «Гаянэ» (1941 он) бүжгийн жүжгээрээ Армени ардын хөгжмийн хөгжлийн шинэ хуудсыг нээсэн гавъяатан юм. Арам Хачатурян өөрийн сор болсон бүтээл болох «[[Спартак (бүжгэн жүжиг)|Спартак]]» бүжгийн жүжгээ [[1954]] онд зохиосон бөгөөд ЗХУ-ын «Төрийн» болон «Лениний» шагналаар шагнагдаж байжээ. == Намтар == 1903 онд [[Тбилиси|Тифлис]] хотод [[армени]] гэр бүлд төрсөн. Эцэг нь Егия Хачатурян, эх нь Кумаш Саркисовна. 1911-1913 онд тэрээр С.В.Аргутинская-Долгоруковагийн хувийн сургуульд, 1913-1921 онд худалдааны сургуульд суралцжээ. Бага наснаасаа тэрээр хөгжимд дуртай байсан бөгөөд сургуулийн найрал дуунд төгөлдөр хуур, бүрээ, туба хөгжмийн зэмсэг дээр тоглодог байсан ч эцэг, эх нь түүний дур сонирхолыг хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан тул тэрээр 19 настайгаасаа л хөгжмөөр нухацтай оролдож эхэлсэн байна. Тэрээр хуучин Тифлис хотын олон хэлтнүүд дунд хөгжмийн уур амьсгалд сазандар (тар, каманча, дап), хотын дуу, романсын хөгжмийн чуулга дунд өссөн байна. Түүний анхны хөгжмийн багш нь хөгжмийн зохиолч [[Мушег Агаян]] байв. [[Файл:Khachaturian.jpg|thumb|Арам Хачатурян, 1971 он]] 1921 онд 18 настай Арам хэсэг армян залуучуудын хамт Москвад ирсэн бөгөөд түүний ах, театрын найруулагч [[Сүрэн Хачатурян]] тэнд удаан ажиллаж, амьдарч байжээ. Тэрээр Москвагийн Их сургуулийн бэлтгэл курсэд элсэн орсон. 1922 онд тэрээр Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Физик-математикийн факультетийн биологийн тэнхим, Гнесинсийн нэрэмжит 3-р үзүүлэнгийн улсын хөгжмийн коллежийн (одоогийн Гнесинсийн хөгжмийн коллеж) биологийн тэнхимийн оюутан болж, виолончель хөгжимд суралцжээ (багш С. Ф. Бычков, дараа нь A. A. Борисяк) болон төгөлдөр хуур, зохиолын хичээлд хамрагдав. 1925 онд тэрээр М.Ф.Гнесиний ангид хөгжмийн зохиол судалж эхэлсэн боловч их сургуулиа орхисон байна. Тэрээр 1929 онд техникум төгссөн. Яг тэр жилүүдэд би амьдралдаа анх удаа симфони концертод оролцож, [[Людвиг ван Бетховен]], [[Сергей Рахманинов|С.Рахманинов]] нарын хөгжмийг сонсоод ихэд сэтгэл хөдөлсөн байна. "Хийл ба төгөлдөр хуурд зориулсан бүжиг" бол хөгжмийн зохиолчийн анхны уран бүтээл юм. 1926-1928 онд тэрээр Москвагийн Арменийн соёлын ордонд ажиллаж, Р.Н.Симоновын удирдлаган дор Арменийн драмын 2-р студийн хөгжмийн хэсгийг удирдаж байжээ. 1929 онд тэрээр Москвагийн Консерваторид элсэн орж, эхлээд [[Михаил Гнесин]], дараа нь Николай Мясковскийтэй хамт хөгжмийн зохиолын чиглэлээр суралцсан; түүний багаж хэрэгслийн зөвлөгч нь Р.М.Глиер, С.Н.Василенко нар байв. 1934 онд консерваторийг онц дүнтэй төгсөж, дараагийн хоёр жил тэнд Николай Мясковскийн хамт аспирантурт суралцжээ. "Спартак" балет нь дайны дараа хөгжмийн зохиолчийн хамгийн том бөгөөд алдартай бүтээл болсон юм. Балетын партитура 1954 онд дуусч, 1956 оны 12-р сард нээлтээ хийсэн байна. Тэр цагаас хойш "Спартак" балетын хамтлагуудын урын санд бат бөх орж, дэлхийн хамгийн том тайзнаа тоглогдож байна. Түүний энэ уран бүтээлийг Л.Якобсон, И.Моисеев, Ю.Григорович, Э.Чанг болон бусад нэрт бүжиг дэглээчид тавьсан. == Шагнал == * [[ЗХУ-ын Төрийн шагнал|Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал]] ==Нэмэлтээр уншиж болох== *{{cite journal | quotes = | last = Robinson | first = Harlow | year = 2007 | month = July | title = The Caucasian Connection: National Identity in the Ballets of Aram Khachaturian | url = https://archive.org/details/sim_nationalities-papers_2007-07_35_3/page/429 | journal = [[Nationalities Papers]] | volume = 35 | issue = 3 | pages = 429–438 | doi = 10.1080/00905990701368670 | laysummary = | laysource = | laydate = }} ==Эшлэл== *Ehrenburg, I., Khachaturian, A., and Pomerantsev, V. (1953). “Three Soviet artists on the present needs of Soviet art.” ''[[Soviet Studies]]'', 5(4), 427–434. *Shneerson, Grigory. (1959). ''Aram Khachaturyan'' (Xenia Danko, Trans.). Moscow: Foreign Languages Publishing House. *Yuzefovich, V. (1985). ''Aram Khachaturyan'' (N. Kournokoff & V. Bobrov, Trans.). New York: Sphinx Press. ISBN 0823686582. {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://www.khachaturian.am Virtual Museum of Aram Khachaturian] *[http://www.npr.org/display_pages/features/feature_1287262.html NPR report including many audio examples of his Sabre Dance] *[http://home.wanadoo.nl/ovar/kachcata.htm Music composed by Khachaturian] *[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8888008 Aram Khachaturian's Gravesite] *[https://web.archive.org/web/20200807093642/http://www.akhic.am/ Aram Khachaturian International Competition] *{{imdb name|id=0006154}} {{DEFAULTSORT:Хачатурян, Арам}} [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Балетын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Үлээвэр хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Москвагийн консерваторын багш]] [[Ангилал:Оросын Гнесиний нэрэмжит хөгжмийн академийн багш]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]] [[Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Тбилисийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Арменичууд]] [[Ангилал:1903 онд төрсөн]] [[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]] qhqyci632ax7yfunqiy8s7yh691hyqa Артур Харден 0 18876 866675 697172 2026-08-19T14:03:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866675 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Артур Харден | image = ArthurHarden.jpg | image_size = 162px | birth_date = {{birth date|1865|10|12|df=y}} | birth_place = [[Манчестер]], [[Англи]] | death_date = {{death date and age|1940|6|17|1865|10|12|df=y}} | death_place = [[Боурн Энд]], [[Бакингемшир]], Англи | nationality = Нэгдсэн Вант Улс | field = [[Биохими]] | work_institution = | alma_mater = [[Манчестерийн Их Сургууль]] - магистр</br>[[Эрлангений Их Сургууль]] - доктор | doctoral_advisor = Отто Фишер | doctoral_students = | known_for = [[исгэгч]]ийн эсийн химийн бүтцийг тодорхойлсон | prizes = Химийн салбарын [[Нобелийн шагнал]] (1929) }} '''Сэр Артур Харден''' ({{lang-en|Sir Arthur Harden}}, 1865 оны 10 сарын 12 – 1940 оны 6 сарын 17) нь Английн [[биохими]]ч байв. ===Судалгаа=== 1886 онд Харден Химийн салбарын Далтоны тэтгэлэг хүртэж, [[Эрланген]]д [[Отто Фишер]]тэй хамт нэг жил ажиллажээ. Манчестерт буцаж ирээд, лекц уншиж байгаад удалгүй шинээр байгуулагдсан, хожим [[Листер Хүрээлэн]] гэгдэх болсон [[Британийн Урьдчилан Сэргийлэх Анагаах Ухааны Хүрээлэн]]д химичээр ажиллаж эхэлсэн. 1907 онд Биохимийн хэлтсийн дарга болж, 1930 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ уг албан тушаалыг хашжээ. Тэтгэвэрт гарсныхаа дараа хүрээлэндээ судалгааны ажил эрхэлж байв. Харден 1926 онд язгууртны хэргэм зэрэгтэй болж, мөн хэд хэдэн газрын хүндэт доктор цол хүртсэн билээ. [[Эзэн Хааны Нийгэмлэг]]ээс түүнд 1935 онд [[Дави медаль]] хүртээсэн. ===Хувийн амьдрал=== Тэрээр гэрлэсэн бөгөөд эхнэр нь 1928 онд нас баржээ. Тэд хүүхэдгүй байв. ==Эшлэл== *{{cite journal |first=Frederick Gowland |last=Hopkins |authorlink=Frederick Gowland Hopkins |coauthors=[[Charles James Martin]] |title=Arthur Harden. 1865-1940 |journal=[[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]] |month=November |year=1942 |volume=4 |issue=11 |pages=2–14 |url=http://www.jstor.org/stable/769143 | doi=10.1098/rsbm.1942.0001}} *{{cite journal |first=Keith L. |last=Manchester |title=Biochemistry comes of age: a century of endeavour |url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2000-03_24_1/page/n27 |journal=Endeavour |volume=24 |issue=1 |pages=22–7 |month=March |year=2000 |pmid=10824440 |doi=10.1016/S0160-9327(99)01224-7}} *{{cite journal |first=Keith L. |last=Manchester |title=Arthur Harden: an unwitting pioneer of metabolic control analysis |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-02_25_2/page/89 |journal=[[Trends in Biochemical Sciences]] |volume=25 |issue=2 |pages=89–92 |month=February |year=2000 |pmid=10664590 |doi=10.1016/S0968-0004(99)01528-5}} {{DEFAULTSORT:Харден, Артур}} [[Ангилал:Английн биохимич]] [[Ангилал:Лондон их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:19-р зууны химич]] [[Ангилал:20-р зууны химич]] [[Ангилал:Рыцарь бакалавр]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1865 онд төрсөн]] [[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]] hseoaftic13u9rd6eqhexj6jdktnu1n Коллаген 0 20689 866627 728101 2026-08-19T12:08:11Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866627 wikitext text/x-wiki [[Image:Collagentriplehelix.png|thumb|right|99px|Тропоколлагены гурвалсан ороомог]] '''Коллаген''' ({{lang-en|Collagen}}) нь байгаль дээр тохиолддог [[Уураг (молекул)|уургийн]] нэг төрөл юм. Гагцхүү [[амьтан]], ялангуяа [[хөхтөн]] амьтдын булчин, холбоост агуулагддаг.<ref>{{Cite journal |last=Müller |first=Werner E. G. |title=The Origin of Metazoan Complexity: Porifera as Integrated Animals |url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2003-02_43_1/page/n6 |journal=Integrated Computational Biology |volume=43 |issue=1 |pages=3–10 |year=2003 |doi=10.1093/icb/43.1.3 }}</ref> It is the main component of connective tissue, and is the most abundant protein in mammals,<ref>{{Cite journal |first=Gloria A. |last=Di Lullo |first2=Shawn M. |last2=Sweeney |first3=Jarmo |last3=Körkkö |first4=Leena |last4=Ala-Kokko |lastauthoramp=yes |first5=James D. |last5=San Antonio |title=Mapping the Ligand-binding Sites and Disease-associated Mutations on the Most Abundant Protein in the Human, Type I Collagen |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-08_277_6/page/4223 |journal=[[Journal of Biological Chemistry|J. Biol. Chem.]] |volume=277 |issue=6 |pages=4223–4231 |year=2002 |pmid=11704682 |doi=10.1074/jbc.M110709200 }}</ref>. Биед агуулагдах уургийн 25% - 35% нь коллаген байдаг. ==Коллагений тухай== Та коллаген, коллагентэй бүтээгдэхүүн, эм бэлдмэлийн тухай сонссон байх. Гэхдээ коллаген гэж чухам юу болох, юунд хэрэгтэй талаар мэдээлэл хомс авсан болов уу. Энэ нь бүх амьд амьтанд маш чухал хэрэгтэй бодис юм. Коллаген гэж юу вэ? Үндсэндээ коллаген нь уургийн нэг төрөл. “Уураг” гэдэг үгийг ихэвчлэн хоол, хүнстэй холбон тайлбарладаг. Үнэндээ амьдрал дээр хэд хэдэн өөр төрлийн уураг бий. Уураг нь молекулын гинжин холбооноос бүрэлдэх бөгөөд үндсэндээ нүүрстөрөгчийн болон органик гэсэн төрөл байдаг. Уурганд нүүрстөрөгч, хүчилтөрөгч, устөрөгч, азотын елементүүд агуулагддаг. Коллаген нь бидний амьдралыг тэтгэгч Амин хүчилүүдээр баялаг уураг юм. Уураг нь маш олон био-химийн процессыг хөнгөвчлөх ба бидний амьдралд чухал үүрэгтэй эсүүдийн амьдрах орчныг нь бүрдүүлж өгдөг. Коллаген ямар үүрэгтэй вэ? Коллаген нь шөрмөс мөн мөгөөрс гэх мэт зөлөөн эдийн холбоосийг бүрдүүлдэг үндсэн эд эс юм. Хүний биеийн бүтцийн 40% орчим, арьсны 75% орчимыг коллаген хэмээх энэ уураг бүрдүүлдэг. Бид хөгшрөх тусам биеэн дэх коллагены хэмжээ багасаж бие хөшинг болж, өвчин тусах магадлал өндөрсдөг. Хүний бие дэх коллагений хэмжээ багассанаар өвчин, шархны эдгэрэлт удааширдаг. Хүний биеийн болон арьсны эсийг бүрдүүлдэг зөөлөн эд коллагенд агуулагдаж байдаг. Энэ нь шархыг эдгээх гол эд эс болдог. 25-н наснаас хойш хүний биеийн коллагений хэмжээ жил бүр 1.5% багасдаг. Ингэснээр бид 40-н нас хүрэхэд залуу байх үеийнхээ коллагены хэмжээний 3-ны 1-ийг алдсан байдаг. Энэ үед бидний хөдөлгөөн тэр хэмжээгээрээ удааширж, өвчин, шархаа эдгээхдээ 1/3% илүү цаг хугацаа зарцуулна гэсэн үг. Үүний үр дүнд хүний арьсны уян хатан чанар алдагдаж арьсанд үрчлээ сууж эхэлдэг. Үүний эсрэг бид юу хийж чадах вэ? Бид алдагдсан эрч хүч,энергиэ хоол идэн олж авдаг шиг, жил ирэх бүр багасаж буй коллагенаа сэргээн нөхөж байх хэрэгтэй. Хүмүүс энэ асуудлыг коллагентэй тос, түрхлэг түрхэх гэх мэт олон аргаар шийдэх гэж оролдож байна. Энэ нь хэрэглэж эхэлсэн яг тухайн цаг үедээ жаахан үр дүн үзүүлэх боловч зардал ихтэй цаашдаа үр дүн муутай арга. Машинаа мянга будаад түлш хийхгүй бол хөдлөхгүй ш дээ. Хамгийн үр дүнтэй арга нь хоолтой адил нэмэлт тэжээлээр авч алдагдаж буй коллагенээ дотроосоо нөхөх юм. Иймээс Америкийн эрдэмтэдийн олон жил судалсаны үр дүнд тусгайлан боловсруулсан коллагений бэлмэлийг гаргаж авсан. Энэ бэлдмэлийг тогтмол хэрэглэх нь алдагдсан коллагенаа нөхөх хамгийн хямд бөгөө үр дүнтэй арга юм. Ходоодонд боловсрогдсон коллагенийг бидний цус хаана хэрэгтэй эд эрхтэнд хүргэж өгнө. Зөвхөн арьс сайхан байснаар бид залуу болохгүй нь ойлгомжтой. Бидний бие эрхтэн бүхлээрээ дутагдсан зүйлгүй, уян хатан байснаар бид эрүүл залуу нас шигээ эрч хүчтэй болно. Коллагений бэлдмэлийг хэрэглэх нь бидэнд ямар нөлөөтэй вэ? Хөгшрөх тусам бидний булчингийн үйл ажиллагаа муудаж, хэмжээ нь багасаж сульдаж байдаг. Энэ нь коллагений дутагдалтай холбоотой. Коллагений бэлдмэлийг хэрэглэснээр үүнийг зогсоож чадахаас гадна, таны булчин хэвийн хэмжээндэээ очино. Мөн таны үс, хумс эрүүлжиж, мэдэгдэхүйц хурдан ургахыг харна. (гэхдээ төрөлхийн халзанг эмчлэхгүй) ==Гадны холбоос== {{commons|Collagen|Коллаген}} ==Ишлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} [[Ангилал:Уураг]] [[Ангилал:Холбогч- ба тулгуур эдийн гистологи]] [[Ангилал:Уургийн бүлэг]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] hkmn8j2h7xqwbzckfnwf2byhnbeeto8 Вернер Арбер 0 20761 866637 766534 2026-08-19T12:37:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866637 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Вернер Арбер |box_width = |image =Werber Arber.jpg |image_width =150px |caption = Вернер Арбер, 2018 |birth_date = {{bda|1929|6|3}} |birth_place = |death_date = |death_place = |residence = |citizenship = |nationality = [[Швейцар]] |ethnicity = |field = [[Микробиологи]] |work_institutions = [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)]]<br>[[Өмнөд Калифорнийн их сургууль]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[Хязгаарлагч фермент]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = 1978, физиологи, анагаах ухааны салбар дахь [[Нобелийн шагнал]] |religion = |footnotes = |signature = }} '''Вернер Арбер''' ({{lang-de|Werner Arber}}, 1929 оны 6 сарын 3-нд төрсөн) нь [[Швейцар]]ын [[микробиологич]], [[генетикч]] юм. [[Хязгаарлагч фермент]]ийг нээснийхээ төлөө 1978 онд Америкийн [[Хамилтон Смит]], [[Даниэл Натанс]] нарын хамтаар физиологи, анагаах ухааны салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]ыг хүртжээ. Тэдний энэхүү нээлт нь [[ДНХ-г дахин хослуулах]] технологийг хөгжүүлэхэд ихээхэн түлхэц болсон билээ. Вернер Арбер 1949 - 1953 онд [[Цюрих]] дахь [[Швейцарын Холбооны Технологийн Хүрээлэн]]д [[хими]], [[физик]]ээр суралцаж төгсчээ. 1953 оны сүүлээр [[Женевийн их сургууль]]д электрон микроскопын туслах ажилтнаар ажиллах болж, улмаар [[бактериофаги]]йг судлах болж, [[Ламбда фаг|ламбда]] профагийн мутантуудын хамгаалах чадварын тухай эрдмийн ажлаа бичиж эхэлсэн байна. Тэрээр 1958 онд докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэгээд 1958 оны зунаас [[Өмнөд Калифорнийн их сургууль]]д Жо Бертанигийн хамтаар фагийн генетикийн судалгаа хийж эхэлсэн<ref>{{Cite web |url=http://www.cartage.org.lb/en/themes/biographies/mainbiographies/A/Arber/Arber.htm |title=Archive copy |access-date=2011-01-02 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315134936/http://www.cartage.org.lb/en/themes/biographies/mainbiographies/A/Arber/Arber.htm |url-status=dead }}</ref>. 1959 оны сүүлээр Женев руу буцан очиж ажиллах саналыг хүлээн авсан бөгөөд 1960 оны эхээр буцахынхаа өмнө [[Калифорнийн Их Сургууль (Беркли)|Бэркли дэх Калифорнийн их сургуульд]] [[Гунтер Стент]], [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфорд их сургуульд]] [[Жошуа Лэдерберг]], [[Массачусеттсын технологийн хүрээлэн]]д [[Сальвадор Луриа]]гийн лаборатариудад "маш үр дүнтэй хэдэн долоо хоног"-ийг өнгөрөөжээ[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1978/arber-autobio.html]. Женевийн их сургуульд буцаж ирээд, Физикийн хүрээлэнгийн лабораторид судалгааны ажил эрхлэх болов[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1978/arber-autobio.html]. 1965 онд молекул генетикийн онц профессор болон тушаал дэвсэн байна. Бэркли дэх Калифорнийн их сургуулийн молекул биологийн тэнхимд зочин профессороор нэг жил ажилласны дараа 1971 онд [[Базель Их Сургууль]] руу шилжжээ. Базельд тэрээр шинээр байгуулагдсан, биофизик, биохими, микробиологи, бүтцийн биологи, эсийн биологи, эм зүйн салбарууд бүхий Биоцентрт ажиллаж байв. Тэрээр 1981 оноос [[Папын шинжлэх ухааны академи]]йн дэргэдэх [https://web.archive.org/web/20060505143523/http://www.wkdialogue.ch/ Дэлхийн мэдлэгийн зөвлөгөөний] эрдмийн зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. Арбер эхнэр, хоёр охинтой. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Werner Arber|Вернер Арбер}} * {{DNB-Portal|11952581X}} * 1978 онд Нобелийн шагнал хүртэхтэй холбогдуулан бичсэн [http://nobelprize.org/medicine/laureates/1978/arber-autobio.html өөрийн намтар] ==Эшлэл== {{reflist}} *{{cite journal |pmid=10655607 |year=2000 |month=Feb |author=Konforti, B |title=History. The servant with the scissors |volume=7 |issue=2 |pages=99–100 |issn=1072-8368 |doi=10.1038/72469 |journal=Nature structural biology}} *{{cite journal |doi=10.1016/S0140-6736(05)76607-X |pmid=10551539 |year=1999 |month=Oct |author=Raju, Tn |title=The Nobel chronicles. 1978: Werner Arber (b 1929); Hamilton O Smith (b 1931); Daniel Nathans (b 1928) |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-10-30_354_9189/page/1567 |volume=354 |issue=9189 |pages=1567 |issn=0140-6736 |journal=Lancet}} *{{cite journal |pmid=7564545 |year=1995 |month=Oct |author=Shampo, Ma; Kyle, Ra |title=Werner Arber--Nobel laureate |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_1995-10_70_10/page/945 |volume=70 |issue=10 |pages=945 |issn=0025-6196 |journal=Mayo Clinic proceedings. Mayo Clinic}} *{{cite journal |pmid=368662 |year=1979 |month=Feb |author=Kroon, Am |title=The Nobel Prize for Medicine and Physiology in 1978 (Werner Arber, Daniel Nathans, Hamilton Smith) |volume=123 |issue=5 |pages=153–6 |issn=0028-2162 |journal=Nederlands tijdschrift voor geneeskunde}} *{{cite journal |pmid=388391 |year=1979 |month= |author=Piekarowicz, A |title=Werner Arber, Daniel Nathans and Hamilton Smith. Nobel prizes for the studies on DNA restriction enzymes |volume=25 |issue=2 |pages=251–3 |issn=0032-5422 |journal=Postepy biochemii}} *{{cite journal |pmid=725894 |year=1978 |month=Dec |author=Berg, K |title=The Nobel prize in physiology and medicine 1978. Nobel prize to a controversial research field |volume=98 |issue=34-36 |pages=1741–2 |issn=0029-2001 |journal=Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke}} *{{cite journal |pmid=364154 |year=1978 |month=Nov |author=Desiderio, S; Boyer, S |title=Arber, Smith and Nathans: Nobel Laureates in medicine and physiology, 1978 |volume=143 |issue=5 |pages=ix-x |issn=0021-7263 |journal=The Johns Hopkins medical journal}} *{{cite journal |pmid=360075 |year=1978 |month=Oct |author= |title=The Nobel prizewinners 1978: medicine. From modest beginnings… |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-10-26_275_5682/page/689 |volume=275 |issue=5682 |pages=689–90 |issn=0028-0836 |journal=Nature}} *{{cite journal |pmid=79742 |year=1978 |month=Aug |author=Peterson, Lr; Gerding, Dn |title=Protein binding and antibiotic concentrations |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1978-08-12_2_8085/page/376 |volume=2 |issue=8085 |pages=376 |issn=0140-6736 |journal=Lancet}} *{{cite journal |pmid=729493 |year=1978 |month= |author=Petterson, R |title=Nobel prize laureates in physiology and medicine |volume=94 |issue=23 |pages=1466–9 |issn=0012-7183 |journal=Duodecim; laaketieteellinen aikakauskirja}} {{DEFAULTSORT:Арбер, Вернер}} [[Ангилал:Генетикч]] [[Ангилал:Микробиологич]] [[Ангилал:Швейцарын биологич]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Базель Их Сургуулийн ректор]] [[Ангилал:Женевийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Европын Молекул Биологийн Байгууллагын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Страсбургийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] hjz2ery09n02u6xbu6x6s88oq0wstow Жон Жэймс Рикард Маклеод 0 21231 866624 742495 2026-08-19T12:04:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866624 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | image = J.J.R. Macleod ca. 1928.png | caption = Ж.Ж.Р. Маклеод. 1928 оны орчим. | name = Жон Жэймс Рикард Маклеод | birth_date = {{birth date|1876|9|6|df=y}} | birth_place = [[Шотланд]], [[Пертшир]], [[Клуни]] | death_date = {{death date and age|1935|3|16|1876|9|6|df=y}} | death_place = [[Шотланд]], [[Абердин]] | nationality = Шотланд | citizenship = [[Нэгдсэн Вант Улс]] | field = Анагаах ухаан | work_institutions = | alma_mater = [[Абердиний их сургууль]] | work_institution = [[Кэйс Вэстэрн Рэзэрв их сургууль]] | known_for = Инсулиныг нээлцсэн | prizes = Физиологи, анагаах ухааны салбарын [[Нобелийн шагнал]] (1923) }} '''Жон Жэймс Рикард Маклеод''' ({{lang-en|John James Rickard Macleod}}, 1876 оны 9 сарын 6– 1935 оны 3 сарын 16) нь [[Шотланд]]ын эмч, физиологич байв. Тэрээр [[инсулин]]ыг хамтран нээсэн хүмүүсийн нэг гэгддэг бөгөөд уг нээлтийнхээ төлөө Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. == Намтар == Маклеод [[Шотланд]]ын [[Пертшир]]ийн [[Клуни]]д Роберт Маклеодын хүү болон мэндэлжээ. 1898 онд [[Абердиний их сургууль|Абердиний их сургуулиас]] анагаах ухааны зэрэг хүртэж, [[Лайпцигийн их сургууль]]д жил хэртэй ажилласан байна. 1899 онд [[Лондоны эмнэлэгийн анагаах ухааны сургууль]]д [[физиологи]]йн сургагчаар очоод, 1902 оноос тус сургуульдаа [[биохими]]йн ухааны лекц унших болсон байна. 1903 онд [[Охайо]] муж улсын [[Кливлэнд]]эд байх, одоогийн [[Кэйс Вэстэрн Рэзэрв их сургууль]]д физиологийн ухааны профессороор ажиллаж эхлэв. Мөн 1918 онд [[Канад]]ын [[Торонтогийн их сургууль|Торонтогийн их сургуулийн]] физиологийн ухааны профессор болсон байна. 1928 онд Абердиний их сургуульдаа эргэж ирэн, физиологийн ухааны профессороор ажиллаж байгаад 1935 онд нас нөгчсөн бөгөөд түүнийг Абердин хотын Алленвэйл оршуулгын газарт нутаглуулжээ. Маклеодын судалгааны гол ажил нь нүүрс-усны метаболизм, түүний үзүүлэх нөлөө байсан бөгөөд [[Фредерик Бантинг]], [[Чарльз Хэрбэрт Бэст|Чарьлз Бэст]] нарын хамтаар [[чихрийн шижин]]г эмнэх үйлчилгээтэй [[инсулин]]ыг нээсэн билээ. Үүнийхээ төлөө Бантинг, Маклеод нар 1923 онд физиологи, анагаах ухааны салбарын [[Нобелийн шагнал]]ыг хуваан хүртжээ. Маклеод Нобелийн шагналын хагасыг хүртсэн боловч Бантингаас эхлээд олон хүн Маклеодын инсулиныг нээхэд оруулсан хувь нэмэр тун бага бөгөөд Бэстийн гүйцэтгэсэн үүрэг их байсан гэж бичиж үлдээсэн байдаг. Гэхдээ уг судалгаа нь Маклеодын төлөвлөгөө байсан бөгөөд түүний санаачлагаар хийсэн туршилтын үр дүнд инсулиныг дангаар нь ялган авч чадсан билээ. Өдгөө инсулиныг нээсэн тухайд Бантинг, Бэст нар Маклеод болон түүний хамтран зүтгэгч [[Жэймс Коллип]]ийг түүхийн номнуудаас хасах зорилготой байсан байж магадгүй гэх үзэл байдаг. Бэст биш, Маклеод Нобелийн шагналыг хүртсэн нь тухайн үедээ ихээхэн дуулиан тарьж байжээ. Тэр Нобелийн шагналын мөнгөө Жэймс Коллиптой хуваалцсан гэдэг. Маклеод ''Физиологийн сүүлийн үеийн ололт'' (''Recent Advances in Physiology'', 1905); ''Чихрийн шижин, түүний эмгэг зүйн физиологи'' (''Diabetes: its Pathological Physiology'', 1925); ''Нүүрс-усны метаболизм ба инсулин'' (''Carbohydrate Metabolism and Insulin'', 1926) зэрэг 11 ном туурвисан. [[Торонтогийн их сургууль|Торонтогийн их сургуулийн]] анагаах ухааны тэнхимийн барилгын [[хурлын танхим]] түүний нэрээр нэрлэгдсэн байдаг. Мөн 2005 [[Diabetes UK]] байгууллага Лондон дахь байраа түүний нэрэмжит болгожээ. == Эшлэл == *{{cite journal | last=Raju | first=Tonse N K | authorlink=| year=2006 | month=October | title=A mysterious something: the discovery of insulin and the 1923 Nobel Prize for Frederick G. Banting (1891-1941) and John J.R. Macleod (1876-1935) | url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2006-10_95_10/page/1155 | journal=Acta Paediatr. | volume=95 | issue=10 | pages=1155–6| location= | pmid=16982482 | doi=10.1080/08035250600930328}} *{{cite journal | doi=10.4065/81.8.1006 | last=Shampo | first=Marc A | authorlink=| coauthors=Kyle Robert A | year=2006 | month=August | title=John J. R. Macleod: Nobel prize for discovery of insulin | url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2006-08_81_8/page/n15 | journal=Mayo Clin. Proc. | volume=81 | issue=8 | pages=1006 | pmid=16901021}} == Цахим холбоос == {{Commons|John James Rickard Macleod}} *[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1923/macleod-bio.html Жон Маклеод - Намтар] *[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1923/macleod-lecture.html Жон Маклеод - Нобелийн лекц. 1925 оны 5 сарын 26] * [https://web.archive.org/web/20200813135729/http://nobelmedicine.co.uk/johnjamesrichardmacleod.htm/ Жон Жэймс Рикард Маклеод] {{DEFAULTSORT:Маклеод, Жон Жэймс Рикард}} [[Ангилал:20-р зууны эмч]] [[Ангилал:Шотландын биохимич]] [[Ангилал:Шотландын физиологич]] [[Ангилал:Шотландын зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Кейс Вестерн Резерв их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Торонтогийн их сургуулийн хүн]] [[Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:1935 онд өнгөрсөн]] aoiwf39f39uw6sdo9f6cvs4fvchz1cc Анри Муассан 0 22683 866674 697113 2026-08-19T14:01:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866674 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Анри Муассан |image = Henri Moissan.jpg |image_size = 180px |birth_date = {{Birth date|1852|9|28|mf=y}} |birth_place = [[Франц]], [[Парис]] |nationality = [[Франц]] |death_date = {{death date and age|1907|2|20|1852|9|28}} |death_place = Франц, Парис |field = [[Хими]] |work_institution = [[Сорбон]] |alma_mater = [[Collège de Meaux]]</br>[[École Pratique des Haute Études]] |doctoral_advisor = [[Пьер Пол Дехерайн]] |doctoral_students = [[Пол Лебеу]]<br/>[[Морис Меслан]] |known_for = [[Фтор]]ыг ялгаж авсан |prizes = [[Эллиотт Крессон медаль]] (1898)<br>[[Нобелийн шагнал]] (1906) |religion = Христ |footnotes = }} '''Фердинанд Фредерик Анри Муассан''' ({{lang-fr|Ferdinand Frederick Henri Moissan}}, 1852 оны 9 сарын 28 &ndash; 1907 оны 2 сарын 20) нь [[Франц]]ын [[химич]], [[фтор]]ыг дангаар нь ялгаж авсныхаа төлөө 1906 онд химийн салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]ыг хүртсэн эрдэмтэн юм. ==Ном зүй== {{refbegin}} *{{cite journal | last1 = Stock | first1 = Alfred | title = HENRI MOISSAN | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 40 | pages = 5099 | year = 1907 | doi = 10.1002/cber.190704004183}} * {{cite journal | title= Henri Moissan (To 150th Anniversary of His Birthday) | author= A.G. Morachevskii | journal= Journal Russian Journal of Applied Chemistry | year= 2002 | volume= 75 | issue= 10 | pages=1720–1722 | doi=10.1023/A:1022268927198}} *{{cite journal | title= Frederic Henri Moissan, on the 120th anniversary of his birth | author=G. V. Samsonov, V. A. Obolonchik | journal= Journal Powder Metallurgy and Metal Ceramics | year= 1886 | volume= 11 | issue=9 | pages=766–768 | doi=10.1007/BF00801283}} *{{cite journal | last=Tressaud | first=Alain | authorlink= | year=2006 | month=October | title=Henri Moissan: winner of the Nobel Prize for Chemistry 1906 | journal=[[Angew. Chem. Int. Ed. Engl.]] | volume=45 | issue=41 | pages=6792–6 | publisher=| location= | pmid=16960820 | doi=10.1002/anie.200601600}} *{{cite journal | last=Royère | first=C | authorlink= | year=1999 | month=March | title=The electric furnace of Henri Moissan at one hundred years: connection with the electric furnace, the solar furnace, the plasma furnace? | journal=[[Annales pharmaceutiques françaises]] | volume=57 | issue=2 | pages=116–30 | publisher=| location=| issn=| pmid=10365467}} *{{cite journal | last=Kyle | first=R A | authorlink= | coauthors=Shampo M A | year=1979 | month=October | title=Henri Moissan | url=https://archive.org/details/sim_jama_1979-10-19_242_16/page/1748 | journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] | volume=242 | issue=16 | pages=1748 | publisher=| location= | pmid=384036 | doi=10.1001/jama.242.16.1748}} *{{cite journal | last=Flahaut | first=J | authorlink= | year=1999 | month=Mar | title=The scientific contributions of Moissan | journal=[[Annales pharmaceutiques françaises]] | volume=57 | issue=2 | pages=101–7 | publisher=| location=| issn=| pmid=10365465}} *{{cite journal | last=Viel | first=C | authorlink= | year=1999 | month=Mar | title=Henri Moissn, first French Nobel prize winner in chemistry: the man, the picture collector | journal=[[Annales pharmaceutiques françaises]] | volume=57 | issue=2 | pages=94–100 | publisher=| location=| issn=| pmid=10365464}} *{{cite journal | last=Wery | first=P | authorlink= | year=1986 | month=Jan | title=Fluoride is 100 years old | journal=[[Médecine et hygiène]] | volume=45 | issue=1685 | pages=138 | publisher=| location=| issn=| pmid=3543628}} *{{cite journal | last=Kempler | first=K | authorlink= | year=1982 | month=Mar | title=[On the 75th anniversary of the death of Henri Moissan] | journal=[[Orvosi hetilap]] | volume=123 | issue=12 | pages=740–1 | publisher=| location=| issn=| pmid=7041048}} *{{cite journal | last=FABRE | first=R | authorlink= | year=1953 | month=May | title=Ceremonies commemorating the centenary of the birth of Henri Moissan. | journal=[[Annales pharmaceutiques françaises]] | volume=11 | issue=5 | pages=Suppl, 65–7 | publisher=| location=| issn=| pmid=13080837}} {{refend}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Henri Moissan|Анри Муассан}} *[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/moissan-bio.html Nobelprize.org дахь намтар] {{DEFAULTSORT:Муассан, Анри}} [[Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:19-р зууны химич]] [[Ангилал:Францын химич]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1852 онд төрсөн]] [[Ангилал:1907 онд өнгөрсөн]] d51dfa11q9i8dcm9ckslmozzt1pgx7i Полимер 0 24694 866660 864754 2026-08-19T13:36:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866660 wikitext text/x-wiki [[Image:Single Polymer Chains AFM.jpg|thumb|175px|Шингэн орчинд [[цөмийн хүчний микроскоп]]оор авсан шугаман полимерийн хэлхээ. Энэ полимерийн [[гадгуун урт]] нь ~204&nbsp;nm; өргөн нь гэх мэт багтана~0.4&nbsp;nm.<ref>{{cite journal|first1=Y.|last1=Roiter |first2=S.|last2=Minko|doi=10.1021/ja0558239|title= AFM Single Molecule Experiments at the Solid-Liquid Interface: In Situ Conformation of Adsorbed Flexible Polyelectrolyte Chains|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2005-11-16_127_45/page/15688|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=127|issue=45|pages=15688–15689|year=2005|pmid=16277495}}</ref>]] '''Полимер''' (Грек ''[[wikt:poly-|poly-]]'', "олон" + ''[[wikt:-mer|-mer]]'', "хэсэг"), олон тооны дэд нэгжүүдээс тогтох том [[молекул]] эсвэл [[макромолекул]]. Полимерүүд нь маш өргөн хүрээний шинж чанаруудыг агуулдаг тул,<ref name="PC1">{{Cite book | last1 = Painter | first1 = Paul C. | last2 = Coleman | first2 = Michael M. | title = Fundamentals of polymer science : an introductory text | url = https://archive.org/details/isbn_2901566765595 | year = 1997 | publisher = Technomic Pub. Co. | location = Lancaster, Pa. | isbn = 1-56676-559-5 | page = [https://archive.org/details/isbn_2901566765595/page/1 1] }}</ref> зохиомол ба байгалийн полимерүүдийн аль аль нь өдөр тутмын амьдралын бүхий л зүйлд маш чухал үүргүүдийг гүйцэтгэдэг.<ref name="MBB1">{{Cite book | last1 = McCrum | first1 = N. G. | last2 = Buckley | first2 = C. P. | last3 = Bucknall | first3 = C. B. | title = Principles of polymer engineering | url = https://archive.org/details/principlesofpoly0000mccr_2edi | year = 1997 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford ; New York | isbn = 0-19-856526-7 | page = [https://archive.org/details/principlesofpoly0000mccr_2edi/page/1 1] }}</ref> Олны танил нийлэг ([[Синтез|синтетик]]) хуванцар болох [[полистирол]]оос (хөөсөнцөр) эхлээд, биологийн бүтэц ба үүргүүдийн үндэс болох [[ДНХ]], [[Уураг (молекул)|уураг]] гэх мэт байгалийн [[биополимер]]ууд бүгд полимер нэгдлүүд юм. Нийлэг ба байгалийн бүхий л полимерууд нь [[мономер]] гэж нэрлэгдэх олон жижиг молекулуудаас [[полимеризац]] гэдэг процессийн үр дүнд үүсдэг. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Полимер| ]] [[Ангилал:Хуванцар]] [[Ангилал:Зөөлөн бодис]] hdbm1gjfvtnpa3mfi1c6pd1r1w5i7ee Перс хэл 0 26576 866626 829424 2026-08-19T12:06:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866626 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Иран хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Перс хэл | altname = | nativename = {{lang|fa|فارسی}} ({{transl|fa|fārsī}}) | pronunciation = {{IPA|fa|fɒːɾˈsiː||Farsi.ogg}} | states = {{hlist|style=line-height:1.3em; | [[Иран]]<ref name="Samadi">{{cite book |last=Самади |first=Хабибэ |title=Дүрмийн үнэлгээ: Ларсын хэл |year=2012 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-84769-637-3 |author2=Ник Перкинс |editor=Мартин Болл |editor2=Дэвид Кристал |editor3=Пол Флетчер |page=169}}</ref> | [[Афганистан]]<ref name="Samadi"/> ([[Дари Перс хэл|Дари]]) | [[Тажикистан]]<ref name="Samadi"/> ([[Тажик хэл|Тажик]]) | [[Узбекистан]] (Тажик)<ref>{{cite journal |first=Ричард |last=Фолц |title=Узбекистаны Тажикууд |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213 |journal=Төв Азийн судалгаа |volume=15 |issue=2 |pages=213–216 |year=1996 |doi=10.1080/02634939608400946|issn = 0263-4937 }}</ref> | [[Ирак]]<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=IRAQ |url=https://iranicaonline.org/articles/iraq |access-date=2024-10-06 |url-status=live |archive-date=2014-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141117111515/http://www.iranicaonline.org/articles/iraq}}</ref> | [[Туркменистан]]<ref>{{cite book |title=ЗХУ-ын лалын шашинт ард түмэн |last=Акинер |first=Ширин |publisher=Routledge |year=1986 |isbn=0-7103-0188-X |location=Лондон |pages=362}}</ref> | [[Азербайжан]] ([[Тат хэл (Кавказ)|Тат хэл]])<ref name="Windfuhr417418">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p. 417–418.</ref> | [[Орос]] ([[Дагестан]]; Тат)<ref name="Windfuhr417418" /> | [[Кувейт]]<ref name="unesco">{{cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/kuwaiti-persian|title=Кувейт Перс|work=[[ЮНЕСКО]]|access-date=2024-10-06|archive-date=2023-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029173237/https://en.wal.unesco.org/languages/kuwaiti-persian|url-status=dead}}</ref>}} | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|71.977460|2}} сая | date = 2017–2021 | ref = e27 | speakers2 = [[хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|38.145000|2}} сая (2021–2022)<ref name=e27/><br />Нийт: 130 сая<ref name="Windfuhr418">Виндфур, Герно: ''Иран хэлний бүлэг'', Routledge 2009, х. 418.</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Энэтхэг-Иран хэлнүүд|Энэтхэг-Иран]] | fam3 = [[Иран хэлний бүлэг|Иран]] | fam4 = [[Баруун Иран хэлний дэд бүлэг|Баруун Иран]] | fam5 = [[Баруун өмнөд Иран хэлнүүд|Баруун өмнөд Иран]] | ancestor = [[Хуучин Перс хэл|Хуучин Перс]] | ancestor2 = [[Дундад Перс хэл|Дундад Перс]] | ancestor3 = [[Шинэ Перс хэл#Эрт Шинэ Перс хэл|Эрт Шинэ Перс]] | dia1 = [[Ираны Перс хэл|Ираны/Баруун]] | dia2 = [[Дари Перс хэл|Дари/Зүүн]] | dia3 = [[Тажик хэл|Тажик]] | dia4 = [[Бухар хэл|Бухар]] | dia5 = [[Пахлавани хэл|Пахлавани]] | dia6 = [[Хазара аялга|Хазара]] | dia7 = [[Аймак аялга|Аймак]] | dia8 = [[Еврей-Перс хэл|Еврей-Перс]] | dia10 = [[Еврей-Тат хэл|Еврей-Тат]]<ref name="Windfuhr418"/> | dia11 = [[Тат хэл (Кавказ)|Кавказын Тат]]<ref name="Windfuhr418"/> | dia12 = [[Армени-Татууд|Армени-Тат]]<ref name="Windfuhr418"/> | dia13 = [[Мадаклашт аялга|Мадаклашт]] | dia14 = [[Кувейт Перс хэл|Кувейт Перс]] | dia15 = [[Систани аялга|Систани]] | stand1 = [[Ираны Перс хэл]] | stand2 = [[Дари Перс хэл|Афган Перс]] | stand3 = [[Тажик хэл|Тажик Перс]] | script = {{plainlist}} * [[Перс цагаан толгой]] ([[Иран]] болон [[Афганистан]]) * [[Тажик цагаан толгой]] ([[Тажикистан]]) * [[Эртний Персийн шаантаг бичиг]] (МЭӨ 525 – МЭӨ 330) * [[Пехлави бичиг]] (МЭӨ 2-р зуунаас МЭ 7-р зуун хүртэл) * [[Перс брайл үсэг]] {{endplainlist}} | nation = {{plainlist}} * {{flag|Иран}}<ref name="Iran Constitution">[[Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын Үндсэн хууль]]: II бүлэг, 15 дугаар зүйл: "Иран улсын албан ёсны хэл, бичиг үсэг болон ард түмний хэл нь перс хэл юм. Албан бичиг, захидал, бичвэр, сурах бичиг нь энэ хэл, бичгээр байх ёстой."</ref> * {{flag|Афганистан}} ([[Дари Перс хэл|Дари]]) * {{flag|Тажикистан}} ([[Тажик хэл|Тажик]]) {{endplainlist}} {{flag|Орос}} * {{flag|Дагестан}} ([[Тат хэл (Кавказ)|Тат]])<ref>[[Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын Үндсэн хууль]]:I бүлэг, 11 дүгээр зүйл: "Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын төрийн хэл нь орос хэл ба Дагестаны ард түмний хэл юм."</ref> | agency = {{plainlist}} * [[Перс хэл, уран зохиолын академи]] (Иран) * [[Афганистаны Шинжлэх Ухааны Академи]] (Афганистан) * [[Рудакийн нэрэмжит хэл, уран зохиолын хүрээлэн]] (Тажикистан) {{endplainlist}} | iso1 = fa | iso2b = per | iso2t = fas | iso3 = fas | lc1 = pes | ld1 = [[Ираны Перс хэл|Ираны Перс]] | lc2 = prs | ld2 = [[Дари Перс хэл|Дари]] | lc3 = tgk | ld3 = [[Тажик хэл]]<!--This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL--> | lc4 = aiq | ld4 = [[Аймак аялга]] | lc5 = bhh | ld5 = [[Бухар хэл]] | lc7 = haz | ld7 = [[Хазара аялга]] | lc8 = jpr | ld8 = [[Еврей-Перс хэл|Еврей-Перс]] | lc9 = phv | ld9 = [[Пахлавани хэл|Пахлавани]] | lc10 = jdt | ld10 = [[Еврей-Тат хэл|Еврей-Тат]] | lc11 = ttt | ld11 = [[Тат хэл (Кавказ)|Кавказын Тат]] | lingua = {{longitem|58-AAC (Өргөн Перс)<br> > 58-AAC-c (Төв Перс)}} | image = Farsi.svg | imagescale = 0.45 | imagecaption = [[Перс уран бичлэг]]ээр бичсэн ''Фарси'' үг ([[Насталик]]) | map = Persian Language Location Map.svg{{!}}border | mapcaption = Төрөлх перс хэлтэй хүмүүсийн нэлээд олон тоотой бүс нутаг (аялгыг тооцон) | map2 = Map of Persian speakers.svg{{!}}border | mapcaption2 = Перс хэлний ертөнц: {{legend|#002255|Албан ёсны хэл}} {{legend|#0044AA|1,000,000-аас их ярилцагч}} {{legend|#0066FF|500,000-1,000,000 ярилцагч}} {{legend|#5599FF|100,000-500,000 ярилцагч}} {{legend|#AACCFF|25,000-100,000 ярилцагч}} | notice = IPA | glotto = fars1254 | glottorefname = Farsic-Caucasian Tat }} '''Перс хэл''' (персээр урьд нь پارسی [pɒːɾˈsiː] ''паарси'', одоо цагт فارسی [fɒːɾˈsiː] ''фаарси'' буюу ''фарси'') нь [[Иран төрлийн хэлнүүд|Иран төрөл]] олон [[хэл]]ний голлох нэгэн юм. Хэлний төрөл зүйн ангиллаар [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ]] язгуур, [[Энэтхэг-Иран төрлийн хэлнүүд|Энэтхэг-Иран]] салбар, [[Иран хэлний бүлэг|Иран]] бүлэг, Өрнөд Иран дэд бүлгийн баруун урд хэсэгт харьяалагддаг. == Олон хэв маяг == Орчин цагт Нэг хэвэнд орсон Перс хэлний гурван янз маяг байдаг. * '''Өрнө Перс''' (Ираны Перс, яг '''Перс''' гэх) нь [[Иран]] улсын албан ёсны хэл. [[Ирак]] болон ойр орчимд бас тархсан. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. * '''[[Дари Перс хэл|Дари Перс]]''' ('''Дари''', Афганы Перс) нь [[Афганистан]]д тархсан. Афганистаны албан ёсны 2 хэлний нэг. Араб үсгээр бичдэг. * '''[[Тажик Перс хэл|Тажик Перс]]''' ('''Тажик''') нь [[Дундад Ази]]йн өмнөд хэсгээр тархсан. [[Тажикистан]]ы албан ёсны хэл. [[Кирилл үсэг|Кирилл үсгээр]] бичдэг. Эдгээр гурван үндсэн хэв маягаас үл ялиг ялгаатай [[Хазара]], [[Тегеран]]ы, [[Херат]]ын, [[Дарваз]]ын г.м хэдэн аялгуу байдаг. Эдгээр олон хэлбэр, аялгуу нь үгсийн сан, дуудлага, хэл зүйн ялгаа бага, хоорондоо бараг адил, сайн ойлголцож чаддаг. Иранд байдаг [[Лори хэлнүүд|Лори]] хэл/аялгуунууд бас л дөхөж очдог. == Зүүлт == {{reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Перс хэл| ]] [[Ангилал:Иран судлал]] [[Ангилал:Ираны соёл]] [[Ангилал:Кавказын хэл]] [[Ангилал:Афганистаны хэл]] [[Ангилал:Азербайжаны хэл]] [[Ангилал:Бахрейны хэл]] [[Ангилал:Ираны хэл]] [[Ангилал:Иракийн хэл]] [[Ангилал:Кувейтийн хэл]] [[Ангилал:Оросын хэл]] [[Ангилал:Тажикистаны хэл]] [[Ангилал:Узбекистаны хэл]] 77vp9oi267lnm3dbiomgj6ju012qn5j Гэршүүлэлт 0 26666 866691 806250 2026-08-19T14:29:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866691 wikitext text/x-wiki '''Гэршүүлэлт''' гэдэг бол зэрлэг амьтан ургамлыг удаан хугацааны туршид хүний оролцоо нөлөөгөөр амьдруулж, ургуулахыг хэлнэ. Хэрэв хүн удаан хугацааны туршид зэрлэг амьтныг өөрийн хэрэгцээндээ зориулан, өөрийн хамгаалалт арчилгаан дор өсгөж үржүүлбэл хэсэг хугацааны дараа уг зэрлэг амьтан ургамлын шинж чанаруудыг өөрчилдөг. Энэ үйл явцыг амьтдын хувьд гэршүүлэх буюу гаршуулах, ургамлын хувьд тарималжуулах гэдэг. Урт удаан хугацаанд зориудын шалгарлын хэмээн биологичдын нэрлэдэг, хүний удирдан явуулдаг шалгарлын нөлөөгөөр уг амьтан өөрчлөгдөж, хүний хэрэгцээг хангах чиглэлд илүү дэвшилтэй болж, хөгжлийн зарим чухал байгалийн шалгарлыг давах зохицолоо гээдэг. Хөдөө аж ахуйн зорилгоор олон ургамлыг тарималжуулжсан бөгөөд үүнийг дагалдан хонь, ямаа, үхэр, гахайг гэршүүлжээ. Хүний гэршүүлсэн анхны амьтан бол нохой юм. == Гэршүүлсэн амьтад == [[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|250px|Гэршүүлсэн үхэр [[Эртний Египет]].]] === Нохойн гарал үүсэл === Хэдэн арван мянган жилийн өмнөөс саарал чоныг дасган тэжээх замаар нохойг гэршүүлжээ.<ref name="DienekesAnthropology">[http://dienekes.blogspot.com/2008/10/dog-domestication-in-aurignacian-c.html Dienekes' Anthropology Blog : Dog domestication in the Aurignacian (c. 32kyBP])</ref><ref name="Worldfirst">[http://www.msnbc.msn.com/id/27240370/ MSNBC : World's first dog lived 31,700 years ago, ate big]</ref><ref name="Scott">Scott, John Paul & Fuller, John L. 1974. ''Dog behavior: the genetic basis''. 2nd ed, University of Chicago Press. ISBN 9780226743387. ISBN 0-226-74338-1, ISBN 978-0-226-74338-7. p54]</ref> Эхэн үедээ гэршүүлсэн нохой нь бие хамгаалах, ан ангуурт туслах үүрэгтэй байсан нь одоо ч хэвээр байгаа билээ. Археологийн шинжилгээгээр хамгийн анхны гэршүүлэлт ойролцоогоор МЭӨ 30000 оны орчим гэж таамагладаг бөгөөд МЭӨ 7000 оны үед гэршүүлэлт явагдсан байсан нь баттай нотлогддог.<ref name="DienekesAnthropology" /><ref name="Worldfirst" /><ref name="Scott" /> Бусад баримт нотолгоонууд нохой анх зүүн Азид гаршуулан тэжээгдэж байжээ гэж нотолдог.<ref name=Savolainen_et_al_2002>{{cite journal | first = Peter ''et al.''| last = Savolainen | date = 2002-11-22 | title = Genetic evidence for an East Asian origin of domestic dogs | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1610| journal = Science | volume = 298 | issue = 5598 | pages = 1610–3 | doi = 10.1126/science.1073906 | bibcode = 2002Sci...298.1610S | pmid = 12446907}}</ref> Нохой гэршүүлсэн тухай хамгийн эртний тодорхой баталгаа нь Палестинаас 12000 жилийн өмнөх үед хамаарах, хүнтэй хамт оршуулсан нохойн олдворыг олсон.<ref>James Serpell 1995. ''The domestic dog: its evolution, behaviour, and interactions with people''. Cambridge University Press. p10-12</ref><ref>SJM Davis and FR Valla 1978. ''Evidence for domestication of the dog 12,000 years ago in the Natufian of Palestine'', ''Nature'' '''276''', 608-610.</ref> === Бусад амьтан === [[Муур]] мөн л нэлээд эрт гэрийн тэжээвэр болжээ.<ref name="9500 years">{{cite web | title = Oldest known pet cat? 9500-Year-Old burial found on Cyprus | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html | accessdate = 2007-03-06 |date=2004-04-08 | publisher = ''National Geographic News''}}</ref><ref name=SciAm>{{cite web |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title=The evolution of house cats |publisher=''Scientific American'' |author=Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien |accessdate=2009}}</ref> Газар тариалан эрхэлж эхлэх цаг үед хонь, ямааг, арай сүүлд үхэр, гахайг гэршүүлжээ. Тэмээ, адуу, илжигийг ч мөн нэлээд эрт гэршүүлсэн бөгөөд харин туулай саяхан гэрийн тэжээвэр болжээ. == Таримал ургамал == Анхны үр тарианы ургамлыг МЭА 9000 оны орчим Ойрх Дорнодод тарималжуулжээ. == Цахим холбоос == {{commonscat|Domesticated animals|Гэршүүлсэн амьтад}} == Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Aмьтны аж ахуйн түүх]] [[Ангилал:Археозоологи]] [[Ангилал:Үржүүлэг]] {{Zoology-stub}} {{Archaeology-stub}} {{Repro-stub}} r0xzwk96ggp1ayzj7hick0sq5brxmb8 Узбекчүүд 0 27947 866701 831089 2026-08-19T14:59:07Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866701 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Азийн түрэг угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Узбекчүүд | native_name = {{lang|uz|{{lang|uz-Latn|Oʻzbeklar}}<br />{{lang|uz-Cyrl|Ўзбеклар}}<br />{{Script/Arabic|اۉزبېکلر}}}} | image = Uzbek people from Afghanistan.jpg | caption = [[Афганистан]] дахь Узбекчүүд | population = ойролцоогоор '''42 сая'''<ref>{{cite web | url=https://joshuaproject.net/affinity_blocs/24 | title=Turkic Peoples Affinity Bloc &#124; Joshua Project }}</ref> | region1 = {{flag|Узбекистан}} | pop1 = 29.2 сая (2021 оны тооц.) | ref1 = <ref>{{cite web | url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 | title=Permanent population by national and / Or ethnic group, urban / Rural place of residence | access-date=2025-05-14 | archive-date=2023-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 | url-status=live }}</ref> | region2 = {{flag|Афганистан}} | pop2 = ойролцоогоор 3.7 сая (2025) | ref2 = <ref>{{cite web | url=https://joshuaproject.net/people_groups/15756/AF | title=Southern Uzbek in Afghanistan &#124; Joshua Project | access-date=2025-05-14 }}</ref> | region3 = {{flag|Тажикистан}} | pop3 = 1.2 сая (2023) | ref3 = <ref>{{Cite web|title=Tajikistan Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)|url=https://worldpopulationreview.com/countries/tajikistan-population|access-date=2025-05-14|website=worldpopulationreview.com|archive-date=2021-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811210416/https://worldpopulationreview.com/countries/tajikistan-population|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://joshuaproject.net/people_groups/14039 | title=Uzbek, Northern people group in all countries &#124; Joshua Project | access-date=2025-05-14 | archive-date=2024-02-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240228155752/https://joshuaproject.net/people_groups/14039 | url-status=live }}</ref> | region4 = {{flag|Киргиз}} | pop4 = 1 сая (2023) | ref4 = <ref>{{Cite web|title="Statistical Yearbook of the Kyrgyz Republic – Publications Archive – Statistics of the Kyrgyz Republic"|url=https://www.stat.gov.kg/en/publications/statisticheskij-ezhegodnik-kyrgyzskoj-respubliki/|access-date=2025-05-14|archive-date=2024-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203144718/https://www.stat.kg/en/publications/statisticheskij-ezhegodnik-kyrgyzskoj-respubliki/|url-status=live}}</ref> | region5 = {{flag|Казахстан}} | pop5 = 660,585 (2024) | ref5 = <ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178068/file/en/ Kazakhstan population by ethnic groups]</ref> | region6 = {{flag|Туркменистан}} | pop6 = 642,476 (2022 оны тооллого) | ref6 = <ref>{{cite web | url=https://www.stat.gov.tm/en/population-census | title=Туркменистан улсын статистикийн хороо }}</ref> | region7 = {{nowrap|{{flag|Орос}}}} | pop7 = 323,278 (2021 оны тооллого) | ref7 = <ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|title="Национальный состав населения"|publisher=rosstat.gov.ru|access-date=2025-05-14|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|url-status=live}}</ref> | region8 = {{flag|Саудын Араб}} | pop8 = 300,000 (2009) | ref8 = <ref name="Linkages" /> | region9 = {{flag|Пакистан}} | pop9 = 283,000 (2024 оны тооц.) | ref9 = <ref>{{cite web | url=https://joshuaproject.net/people_groups/14039/PK | title=Uzbek in Pakistan | access-date=2025-05-14 | archive-date=2020-09-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200917121445/https://joshuaproject.net/people_groups/14039/PK | url-status=live }}</ref> | region10 = {{flag|АНУ}} | pop10 = 52,304 (2022) | ref10 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |publisher=[[АНУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2025-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728143514/https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |archive-date=2024-07-28 |url-status=bot: unknown }}</ref> | languages = {{hlist|'''[[Узбек хэл]]'''<br />[[Дари хэл|Дари]]|[[Тажик хэл|Тажик]]|[[Орос хэл]]}} | religions = Голдуу [[Суннит Ислам]]<ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 2012 оны 8 сарын 9</ref> | related = [[Уйгурууд]] болон бусад [[Түрэг угсаатан]] | footnotes = }} '''Узбекчүүд''' нь [[Дундад Ази]]йн [[Узбекистан]] улсын үндсэн хүн ам бөгөөд эргэн тойрны [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Туркменистан]] улсад хэдэн бумаар оршин сууж байгаа [[түрэг угсаатан]] буюу түрэг төрлийн хэлтэй [[ард түмэн]], 42 сая хүн амтай [[үндэстэн]]. Узбекүүд XV зуунаас баттай тодорч ялгарсан. == Нэр == «Узбек (өзбек, үзбек, өзбег)» гэсэн үгийн баттай тайлбар байхгүй. [[Зүчийн улс]]ын 1313–1341 оны [[Өзбег|Узбек ханы]] нэрээс үүссэн үү,<ref>Findley, Carter Vaughn (2005). The Turks in World History. Oxford University Press. p. 104.</ref> ''өз'' (өөртөө) - ''[[бек]]'' (эзэн) гэсэн [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] нийлэмж байсан уу гэх хоёр үндсэн таамаг байгаа. == Үндэс гарвал == === Шинжилгээ === Узбекүүд [[кавказ төрхтөн]] болон [[монгол төрхтөн|монгол төрхтний]] завсрын, холимог төрхтэй байдаг. Узбек улсын баруун нутгаар монгол, төв хэсгээр дунд азийн, зүүн хэсгээр кавказ төрх давамгайлжээ. Ямартай ч узбекүүд [[уйгур үндэстэн|уйгур]], [[дунган ястан|дунгантай]] ойр төрлийнх гэсэн генийн судалгаа байна.<ref>{{cite journal |doi=10.1086/342096 |author=Tatjana Zerjal et al. |title=A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-09_71_3/page/466 |journal=The American Journal of Human Genetics |year=2002 |volume=71 |issue=3 |pages=466–482 |pmid=12145751 |pmc=419996}}</ref> == Хэл бичиг == Узбекчүүд [[узбек хэл]]тэй. Узбек хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай язгуурын]] [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг төрлийн]] хэл юм. Түүн дотроо [[харлуг хэлний бүлэг|харлуг бүлэгт]] мөхсөн [[Цагадайн хэл|цагаадай хэл]] (узбек хэлний өвөг), одооны [[уйгур хэл]]ний хамтаар харьяалагддаг. Умард аялга, өмнөд аялга, туркментэй ойр хорезм аялга, хасагтай ойр кыпчак аман аялга гэж үндсэн дөрвөн янзын яриатай. VII—X зуунд хамаарагдах түрэг бичгийн дурсгалаас [[харлуг]]ийг тодорхойлсон. Тэр үед [[рун]] үсэгтэй байв. IX зуунаас Дунд Азийн [[иран угсаатан|иран]], түрэг угсаатан даяараа [[ислам]] шашинтай болохын зэрэгцээ [[араб үсэг|араб үсгээр]] бичдэг болсон. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад 1923 онд узбек цагаан толгойг хэл, авиа зүйтэй уялдуулан зассан ба 1928-1940 онд латин үсэг, 1940 оноос кирилл үсэг хэрэглэдэг болжээ. [[Узбекистан|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] тусгаар тогтносны дараа 1992 онд цаашид [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичиж байх шийдвэр гарч, 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхлэв. Харин Тажикистан, Киргизийн узбекүүд [[кирилл үсэг|кирилээр]], Афганистаны узбекүүд [[араб үсэг|араб үсгээр]] хэлээ тэмдэглэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Uzbeks|Узбекчүүд}} * [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-ozbek.htm The Ozbek ethnic minority] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Тажикистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Казахстан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Киргиз дэх угсаатан]] [[Ангилал:Туркменистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хятадад албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн угсаатны бүлэг]] pwv6dju18zl9zjoy916shrlgruzhoml БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл 0 27968 866723 860107 2026-08-20T06:11:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 866723 wikitext text/x-wiki '''БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл''' ([[монгол бичиг|мо.б.]] {{MongolUnicode|ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠯ|h}} - ''törü-yin jöblel'' - ''төрү-йин зөблэл''; {{lang-zh|国务院}} ''Guówùyuàn''; {{lang-en|State Council}} ) — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ардын Улс]] (БНХАУ)-ын төрийн дээд гүйцэтгэх байгууллага, буюу БНХАУ-ын [[Засгийн газар]]. Төрийн Зөвлөл гэхээс гадна бас '''Төвийн ардын Засгийн газар''' ({{MongolUnicode|ᠲᠥᠪ ᠦ᠋ᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠦ᠋ᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠦ᠋ᠨ ᠣᠷᠳᠥᠨ|h}}, 中央人民政府, ''Central People's Government'') гэж мөн нэрэлдэг. Нийт 35 гишүүнтэй 2013-2023 онд [[Ли Көчян]] тэргүүлсэн, 2023 оны 3-р сарын 11-нээс [[Ли Цян]] тэргүүлж байна. Төрийн Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд: * БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд * Ерөнхий сайдын орлогч нар * Төрийн Зөвлөлийн гишүүд * Нарийн бичгийн газрын дарга * Яам, газрын удирдлага * Улсын хорооны дарга нар * БНХАУ-ын Ардын Банкны дарга * Улсын Хянан шалгах газрын дарга. ==Төрийн Зөвлөлийн Байнгын хорооны өнөөгийн бүрэлдэхүүн== ===Ерөнхий сайд=== [[Ли Цян]] Засгийн газарт хөгжил, шинэчлэл, үнэ, санхүү-эдийн засгийн үйл ажиллагаа, статистик болон макро эдийн засгийн асуудлууд эрхэлдэг. ===Ерөнхий сайдын орлогч нар=== * Хань Жэн (韩正) - нэгдүгээр орлогч, эдийн засгийн хөгжил, орон сууц, байгаль орчин хамгаалах, байгалийн нөөц зэргийн асуудал хариуцдаг. * Сунь Чуньлань (孙春兰) - шинжлэх ухаан, боловсрол, соёл, эрүүл мэнд, спортын зэрэг асуудал эрхэлдэг. * Ху Чуньхуа (胡春华) - гааль, аялал жуулчлал, хөдөө аж ахуйн салбарын асуудал эрхэлдэг. * Лю Хэ (刘鹤) - санхүү, шинжлэх ухаан, технологи, аж үйлдвэр, тээврийн асуудлын салбар хариуцдаг. ===Төрийн Зөвлөлийн Байнгын хорооны бусад гишүүд=== * Сяо Зэ (肖捷), Төрийн Зөвлөлийн хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга; * Вэй Фэнхэ (魏凤和), Хятадын Ардын Чөлөөлөх Армийн хурандаа генерал, Батлан хамгаалхын сайд; * [[Ван И]] (王毅), Гадаад хэргийн сайд, гадаад харилцааны асуудал эрхэлдэг; * Жао Кэчжи (赵克志), Цагдаагийн Ерөнхий комиссар, НАХЯ-ны сайд; * Ван Юн (王勇), Төрийн өмчийн удирдан хянах хорооны дарга, онцгой байдлын асуудал эрхэлдэг; Үүн дээр төрийн яамдын сайд нар ордог байна. Холбоотой: [[БНХАУ-ын яамд|'''Хятадын яамд''']] == БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд нар == Энэ албан тушаал БНХАУ байгуулагдсан 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд бий болсон. {| class="wikitable" !№ !нэрс !Албан тушаалд очсон !Албан тушаалаа өгсөн !БНХАУ-ын дарга |- |1 |[[Жоу Эньлай]] (1898—1976) |1949.10.01 |1976.01.08 |[[Мао Зэдун]], Лю Шаозы, Дун Биу |- |2 |[[Хуа Гофэн]] (1921—2008) |1976.02.04 |1980.09.10 |Хуа Гофэн /өөрөө/ |- |3 |[[Жао Зыян]] (1919—2005) |1980.09.10 |1987.11.24 |Е Зяньин, Ли Сяньнянь |- |4 |[[Ли Пэн]] (1928-2019) |1988.03.25 |1998.03.17 |Ли Сяньнянь, [[Ян Шанкунь]], [[Зян Зэминь]] |- |5 |[[Жу Жунзи]] (1928-2026) |1998.03.17 |2003.03.16 |[[Зян Зэминь]] |- |6 |[[Вэнь Зябао]] (1942-) |2003.03.16 |2013.03.15 |[[Ху Жиньтао]] |- |7 |[[Ли Көчян]] (1955-) |2013.03.15 |2023.03.11 |[[Ши Жиньпин]] |- |8 |[[Ли Цян]] (1959—) |2023.03.11 | |Ши Жиньпин |} {{DEFAULTSORT:Төрийн Зөвлөл}} [[Ангилал:БНХАУ-ын улс төр]] [[Ангилал:Хятадын төрийн эрх зүй]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] azuojer7sgdt62f3f7if62aus0jrxia Амьдрах урлаг сан 0 28067 866631 850385 2026-08-19T12:28:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866631 wikitext text/x-wiki '''Амьдрах урлаг сан''' сайн дурын үндсэн дээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг [[хүмүүнлэг]]ийн болон боловсролын төрийн бус байгууллага (ТББ) юм.<ref>{{cite web|title=Art of Living Foundation|url=http://www.guidestar.org/organizations/77-0240101/art-living-foundation.aspx|publisher=GuideStar USA, Inc|accessdate=20 September 2013|archive-date=18 Тавдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518102122/http://www.guidestar.org/organizations/77-0240101/art-living-foundation.aspx|url-status=dead}}</ref> Оюун санааны удирдагч [[Шри Шри Рави Шанкар]] 1981 онд уг байгууллагыг үндэслэн байгуулсан.<ref>{{cite news|title=Бурханы үйлс шиг бизнес үгүй: Энэтхэгийн оюун санааны удирдагч ашиг олох зорилгоор оюун санааны амьдралыг эрэлхийлдэг үү|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/1888934/report-no-business-like-god-business-india-s-godmen-find-spirituality-to-be-profitable|accessdate=20 September 2013|newspaper=DNA|date=15 Sep 2013}}</ref> Амьдрах урлаг сан эдүгээ 180 гаруй улс оронд түгэн тархаж, үйл ажиллагаагаа явуулдаг.<ref>http://indiatoday.intoday.in/education/story/sri-sri-ravi-shankars-59th-birthday-10-interesting-facts/1/437746.html</ref> Уг сан нь [[:en:United_Nations_Economic_and_Social_Council|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг ба Нийгмийн зөвлөл]] (ECOSOC)<ref name="Art of Living Facts">{{cite web |url=http://esango.un.org/irene/?page=viewProfile&type=ngo&nr=1291&section=9 |title=Амьдрах урлагийн тухай баримтууд |publisher=Esango.un.org |accessdate=20 July 2010 |archive-date=2 Арван нэгдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102103450/https://esango.un.org/irene/?page=viewProfile&type=ngo&nr=1291&section=9 |url-status=dead }}</ref>-тэй тусгай зөвлөлдөх статустай ажиллаж байна. [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]<ref name="The International Association of Human Values">{{cite web|url=http://www.iahv.org/ |title=Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн асоциаци |publisher=Iahv.org |accessdate=20 July 2010| archiveurl= https://web.archive.org/web/20100714061918/http://www.iahv.org/| archivedate= 14 July 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref>(ОУХҮЗА) нь хүний үнэт зүйлсийг суурь түвшинд тэлж өргөжүүлж дэлгэрүүлэхэд анхаардаг, Шри Шри Рави Шанкарын үндэслэсэн, түнш ТББ юм. == Олон улсын байгууллага == [[File:Art of Living International Ashram.JPG|thumb|Art of Living International Ashram]] Амьдрах урлаг (АУ)-ийн олон улсын төв нь [[Бангалор]] хотод байдаг ба олон улсын Амьдрах урлаг буюу Бангалор ашрам гэж голдуу нэрлэж заншсан. Энэтхэгт Ved Vignan Mahavidyapeeth буюу VVM камп гэдэг. Сан нь 150 гаруй улс оронд төвүүдтэй. Европт уг байгууллагыг Оюун санааны өсөн дэвжих холбоо гэдгээр нь мэднэ. Уг санг [[Шри Шри Рави Шанкар]] үндэслэн байгуулсан ба хувь хүний харилцан адилгүй хөгжилд хандсан, байгалийн гамшгийн болон хүний гараар үйлдэгдсэн хүчирхийллийн дараах хямралыг арилгаж бууруулах хөтөлбөрүүдийг дэлхий дахинд санал болгодог. АУ нь 1989 оноос хойш АНУ-д боловсролын хүмүүнлэгийн байгууллагаар ажилласаар иржээ. 1996 онд Нэгдсэн улсын төрийн бус байгууллагаар бүртгэгдэж итгэмжлэгдсэн ба эрүүл мэнд, боловсрол, тогтвортой хөгжил, зөрчлийг шийдэх, гамшгийг арилгах зэрэг төрөл бүрийн олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцох замаар [https://www.un.org/ecosoc/en/ НҮБ-ын Эдийн засаг ба Нийгмийн зөвлөл]-тэй тусгай зөвлөлдөх статусаар хамтран ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/esa/coordination/ngo/ |title=Нэгдсэн Үндэсний Байгууллага - Эдийн засаг, нийгмийн бодлогын хэлтэс - ТББ салбар |publisher=Un.org |accessdate=18 March 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110501104626/http://www.un.org/esa/coordination/ngo/| archivedate= 1 May 2011 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> АУ бол DPI ([[:en:United_Nations_Department_of_Public_Information|Department of Public Information]]) NGO буюу ОНМХ (Олон нийтийн мэдээллийн хэлтэс) ТТБ юм. Энэ хэлтэс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] төрөл бүрийн зорилго (тухайлбал [[НҮБ]]-ын Мянганы хөгжлийн зорилтууд, Босоод зогсъё санаачилга)-уудтай нягт харилцаатай ажиллаж, бодитой хувь нэмрээ оруулах замаар идэвхтэй үүрэг хариуцлага хүлээдэг байгууллага гэгддэг. Уг байгууллагын албан хаагчдын дийлэнх багшлах боловсон хүчний зэрэгцээ мөн сайн дурын ажилтнууд юм. Хүмүүнлэгийн олон хөтөлбөр, гамшгийг бууруулах хүчин чармайлтууд, сургалтууд нь түншлэн ажилладаг байгууллага болох [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]ар дамжуулан буюу ОУХҮЗА-тай хамтарсаны үндсэн дээр явагддаг.<ref name=iahv_sch>{{cite news|title=Цунамид өртсөн хүүхдүүдийн сургууль Тамил наду мужид нээлтээ хийв|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-07-21/india/27994115_1_tsunami-free-education-school-compound|accessdate=30 July 2013|newspaper=THE TIMES OF INDIA|date=21 Jul 2007|archive-date=2 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124031/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-07-21/india/27994115_1_tsunami-free-education-school-compound|url-status=dead}}</ref> Дэлхийн хэмжээний голлох салбаруудад Амьдрах урлаг сан (АНУ), Vyakti Vikas Kendra (Энэтхэг), Die Kunst des Lebens (Герман улс), Амьдрах урлаг (Канад), Амьдрах урлаг Өмнөд Африк, Амьдрах урлаг Израйл, Амьдрах урлаг Бразил, Амьдрах урлаг Аргентин зэрэг салбарууд багтдаг. Сан нь йог, амьсгал, бясалгал дээр үндэслэн “Амьдрах урлаг”-ийн стресс арилгах курс хөтөлбөрийг идэвхтэй зохион байгуулах замаар хүмүүнлэг, буяны байгууллагын үйл ажиллагааг явуулдаг.<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008.</ref> "Стрессгүй сэтгэл, хүчирхийлэлгүй нийгмийг цогцлоохгүй аваас дэлхийд энх тайван тогтож чадахгүй." гэсэн Шри Шригийн энх тайвны философийг удирдлага болгож, Амьдрах урлаг олон төрөлт амьсгалын техник гололсон, бясалгал, йог дээр тулгуурласан стресс арилгах, оюун санааны соён гэгээрүүлэх хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Утасны дуудлагыг өдөр шөнөгүй хүлээн авах 24/7, Амьдрах урлагийн итгэлийн шугам нь амиа хорлох хандлагыг багасгах зорилтот хөтөлбөр юм.<ref>{{cite news|title=Project Hope - World Alliance for Youth Empowerment}}{{full citation needed|date=March 2016}}</ref>Амьдралын үндсэн чанарыг сайжруулж/сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах техник([[Сударшан крия|''Сударшан крия'']]-г урьдчилан бэлтгэл хангасны үндсэн дээр хийдэг)-ийн тухай эрдэм шинжилгээний олон тооны судлагаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсээр байна. Бие физиологи, сэтгэл зүйн ач тус, үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийг хэмжээг багасгадаг (кортизол-стресс үүсгэгч гормон буурсан), дархлааг сайжруулдаг, айдас түгшүүрийг багасгадаг, (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь суллаж бууруулдаг,<ref>{{cite news|title=Сэтгэл гутралд Сударшан Крия амьсгалын хэмнэлт техникийн тухай судалгаа|https://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279}}slideshare.net</ref><ref>{{cite journal | pmid = 10708840 | volume=57 | issue=1-3 | title=Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: a randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_january-march-2000_57_1-3/page/255 | year=2000 | pages=255–9 |author1=Janakiramaiah N |author2=Gangadhar B.N |author3=Naga Venkatesha Murthy P.J |author4=Harish M.G |author5=Subbakrishna D.K |author6=Vedamurthachar A | doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8 | journal=J Affect Disord}}</ref> антиоксидантийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагааг хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг өөр бусад шинжлэх ухааны баримтуудыг дурдаж болно.<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.</ref><ref>Амьдрах урлагийн курс сургалтын тухай шинжлэх ухааны судалгаа http://www.aolresearch.org/published_research.html</ref> Байгууллага олон нийтийн хүрч үйлчлэх арга хэмжээнд төвүүдээрээ болон хөтөлбөрт хамрагдсан харилцан адилгүй соёл уламжлал, шашны суурьтай хүмүүсээрээ дамжуулан оролцдог. Үүний суурь зарчимууд Ведийн философитой таардаг.<ref>Melton, J. Gordon (2003), ''Америкийн шашны нэвтэрхий толь'' (Seventh edition). Farmington Hills, Michigan: The Gale Group, Inc., p. 1004. [[ISBN|0-7876-6384-0]]</ref> 2014 онд, [[Пакистан]] улсын [[Исламабад]] хотын Амьдрах урлагийн йогийн төвийг шатаасан<ref>{{cite news|title="Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь, Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа нар сэжиглэж байна."|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?"|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}</ref>, ба үүнийг [[Талибан]]-ы байгууллага хийсэн гэдгээ мэдэгджээ.<ref>{{cite web|title= Пакистанд Амьдрах урлагийн сайн дурын ажилтануудыг Талибанчууд сүрдүүлэв: АУ|url=http://www.outlookindia.com/news/article/Taliban-Threatens-Art-of-Living-Volunteers-in-Pakistan-AOL/844058|publisher=Outlook|accessdate=25 June 2014}}</ref> Америк дахь Амьдрах урлаг салбарын татварын тайланд: АУ сан 3,5 сая долларыг курсын хураамжаас, 1,7 саяыг олон нийтийн хандиваас, нийтдээ 5,5 сая АНУ долларыг олсон. Зарлага 2006 оны 7 сараас 2007 оны 6 сарын хооронд 3,6 сая доллар. Цэвэр хөрөнгө 2007 оны 7 сарын эхээр 7,7 сая америк долларын хэмжээнд хүрчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.guidestar.org/FinDocuments//2007/770/240/2007-770240101-03db3e53-9.pdf |title=Амьдрах урлаг сан, Fairfield, IA – Орлогын албан татвараас чөлөөлөгдсөн байгууллагын буцаалт, IRS 2006 |format=PDF |accessdate=20 July 2010}}</ref> Америк дахь Амьдрах урлаг салбарын АУ сангийн Холбооны улсад татвар төлдөг үнэмлэхний нэрийн дугаар EIN: 77-0240101 юм. == Монголын Амьдрах урлаг байгууллага == Монголын Амьдрах урлаг нь дараах үндсэн бүтэцтэй: “Арт оф ливинг” ХХК мөн "Монголын Амьдрах Урлагийн холбоо" (МАУХ) ТББ<ref name="www.biznetwork.mn">{{cite news|title='Монголын Амьдрах Урлагийн холбоо’ list|url=http://www.biznetwork.mn/company/mongolianartoflivingassociatio/about}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> юм. [[Шри Шри Рави Шанкар|Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар]] багшийн заавраар МАУХ-г анх 2007 оны 4 сарын 27-нд байгуулсан ба гүйцэтгэх захирлаар нь итгэмжит консул Н. Батболд гуай анх төлөөлөн ажилласан байдаг, мөн адил Оюун санааны удирдагч 2013 онд "Арт Оф Ливинг" ХХК-ыг тус тус байгуулж өөрөө тэргүүнээр нь ажиллах болсон.<ref name="www.youtube.com">{{cite news|title='Монголын Амьдрах Урлагийн холбоо "Арт оф ливинг" ХХК’ list|url=https://www.youtube.com/watch?v=ENs8VtK5-nM&feature=youtu.be}}</ref> {| class="wikitable" |+МОНГОЛЫН АМЬДРАХ УРЛАГ !‘Art of Living’ LLC 'Арт оф ливинг' ХХК !'Mongolian Art of Living Association' NGO 'Монголын Амьдрах Урлагийн Холбоо' ТББ<ref name="www.biznetwork.mn" /> |- |Компани нь Амьдрах урлагтай холбоотой бүхий л зохиогчийн эрх үүнд: курс, програм, сургалт, гарын авлага, мэдлэгийн ном, СД зэрэг биет болон биет бус бараа бүтээгдэхүүний оюуны өмчлөлийн эрхийг Монгол улсад албан ёсоор эзэмших цорын ганц байгууллага. |Компанитай харилцан уялдаатай ажилласны үндсэн дээр байгууллага нь нийгэмд хүрч үйлчлэх буяны тусламжийн үйлчилгээг үзүүлэх Амьдрах урлаг сангийн албан ёсны байгуулага<ref name="www.youtube.com" /> бөгөөд төлбөртэй болон хандивийн, төлбөргүй буяны курс төсөл хөтөлбөрийг гардан хариуцаж явуулах замаар ажиллаж байна. Монголын Амьдрах Урлагийн Холбоо (МАУХ) нь нийтдээ 200 орчим сайн дурын багштай төрөл бүрийн стресс тайлах сургалтыг явуулж байна. |} === Энэтхэг Монгол оюун санааны амин холбоо === 2015 оны 5 дугаар сарын 17-нд "[[Монгол]] [[Энэтхэг]] хоёр оюун санааны амин холбоотой" нэртэй томоохон арга хэмжээг Энэтхэг улсын Элчин сайдын яам, Монголын Амьдрах урлаг хамтран зохион байгуулав. [[:en:Buyant_Ukhaa_Sport_Palace|‘Буянт-Ухаа’ спорт цогцолбор]]-т болсон арга хэмжээнд Энэтхэг улсын Ерөнхий сайд [[:en:Narendra_Modi|Нарендра Моди]] биечлэн оролцож, Монголын олон түмэнд хандаж үг хэлэв.<ref>{{cite web|title= Энэтхэг улсын ЭСЯ, Монголын Амьдрах урлаг хамтран Монгол Энэтхэг хоёр оюун санааны амин холбоотой арга хэмжээг зохион байгуулав | url= https://www.youtube.com/watch?v=8AIMB-n0nRk&t=192s|}}</ref> <ref>{{cite web|title= Монгол Энэтхэг хоёр оюун санааны амин холбоотой| url= https://www.youtube.com/watch?v=SZb2n45zyh0|}}</ref> === Ногоон дэлхийн төлөө босоод бодит ажил хийцгээе олон улсын аян === 2008 онд НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөртэй хамтран Амьдрах урлаг сан MGESUTA-08 (Mission for Green Earth & Stand Up, Take Action) "Босоод бодит ажил хийцгээе сайн дурын аян"-ы хүрээнд дэлхий даяар 100 сая мод тарих аян өрнүүлсэн бөгөөд энэ аянд Монголын Амьдрах урлагийн холбооны багш нар, дэмжигчид, бясалгагчид хамрагдаж хурал цуглаан зохион байгуулж, йог бясалгалын сургалт явуулж <ref>{{cite web|title= Мод тарих аян 2008 он| url= https://www.youtube.com/watch?v=jUVc3C37NIw|}}</ref>, 12000 мод тарив. Энэхүү аяныг Монгол улсын төрийн байгууллагууд дэмжиж идэвхтэй оролцож хамтран ажиллах хүсэлтээ илэрхийлсэн.<ref>{{cite web|title= Ногоон дэлхийн төлөө босоод бодит ажил хийцгээе олон улсын аяны тайлан| url= https://drive.google.com/file/d/1bofRWXqqGzLJ3S2q4LxTOC_5VnDEglY4/view?usp=sharing|}}</ref> === Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан сургалт === Амьдрах урлагийн сургалтад аймгийн 13 сумын 53 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн оролцжээ.<ref>{{cite news |title= ХБИ-дийг амьдрах, урлаг бясалгалын сургалтад хамруулж байна |url= http://www.montsame.mn/read/64348 |3= montsame.mn |access-date= 2017-12-15 |archive-date= 2019-02-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190203063335/https://www.montsame.mn/read/64348 |url-status= dead }}</ref> === Хорих ангиудын хүмүүжигч болон алба хаагч, офицеруудад зориулсан програм === Нийгэмд үйлчлэх сургалт програмд Амьдрах урлагийн Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулагдсан PrisonSMART програм ордог.<ref>{{cite web|title= Амьдрах урлаг бясалгал, Шорон, Хорих ангиудад| url= https://www.youtube.com/watch?v=aXU34x7fTG8|}}</ref> 1998 оноос Монгол дахь Амьдрах урлагийн багш нар тасралтгүй төлбөргүй буяны курс програмыг хорих ангиудын хүмүүжигч, харгалзагч, сэтгэл судлаач, наркологийн эмч<ref>{{cite web|title= Сэтгэл зүйч, эмчийн сэтгэгдэл ...| url= https://www.youtube.com/watch?v=hWS4_3fa77c|}}</ref> нарт явуулсаар ирсэн байдаг.<ref>{{cite web|title= Төв аймгийн Баян сум дахъ СМДӨАЭАХХГ-ын Сэтгэл зүйч болон судлаач, наркологий эмч, мэргэжилтнүүдийн Амьдрах урлаг курсын талаарх сэтгэгдэл| url= https://www.youtube.com/watch?v=oar5Gv4KIQU|}}</ref><ref>{{cite news|title=Шорон, гяндан, засан хүмүүжүүлэх хөтөлбөр|url=https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80|publisher=artofliving.org|date=2008-03-30|first=ШШГЕГ}}</ref>2015 оны 4 дүгээр сарын 15-аас ШШГЕГ-тай гэрээтэй<ref>{{citeweb|url=https://drive.google.com/file/d/11qw5Z2Yuy43-ND1UDLGbFSQGfIwMPDgZ/view?usp=sharing|publisher=''drive.google.com''|title=ШШГЕГ болон "Арт оф ливинг" ХХК-ны хооронд байгуулсан гэрээ|accessdate=2015-04-15}}</ref> ажилласны үндсэн дээр уг програмыг албан ёсоор явуулж эхэллээ<ref>{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-18|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>. 2017 оны байдлаар нийтдээ .... гаруй хорихын хүмүүжигч, .......хорихын харгалзагч офицеруудыг хамруулж ажлын стрессийг суллаад байна.<ref>{{cite news|title=409-р хорих ангийн алба хаагч, офицерууд Амьдрах урлагт хамрагдаж байна|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/photomedee/494-amidrah-uhaan-tbb|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-02-15|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203092233/http://409.cd.gov.mn/index.php/photomedee/494-amidrah-uhaan-tbb|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/photomedee/530-amidrah-uhaan-bysalgaliin-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-02-15|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214091412/http://www.409.cd.gov.mn/index.php/photomedee/530-amidrah-uhaan-bysalgaliin-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хорих анги, албадад бясалгалын сургалт амжилттай явагдаж байна|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb/|publisher=413.cd.gov.mn|date=2016-09-01|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203100251/http://history.cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хорих ангийн хүмүүжигчдийг бясалгалд хамруулж эхэлжээ|url=http://mglradio.com/home/index.php?mid=fastnews&page=1&listStyle=webzine&document_srl=230520|publisher=mglradio.com|date=2017-01-31|first=mglradio.com|access-date=2018-01-11|archive-date=2019-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206221324/http://mglradio.com/home/index.php?mid=fastnews&page=1&listStyle=webzine&document_srl=230520|url-status=dead}}</ref> === Цэргийн алба хаагчдын сэтгэл зүйн хангалт === Амьдрах урлаг сангийн АНУ-ын салбар дахь Гэртээ тавтай морил цэргүүдээ төсөл (ГТМЦ)<ref>{{cite news|title='Гэртээ тавтай морил цэргүүдээ төсөл’ list|url=http://www.projectwelcomehometroops.org}}</ref> бол НҮБ-д тусгай зөвлөх статустай ТББ-аар ажилладаг 501(c)(3) ашгийн бус байгууллага болох [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]-ийн төсөл юм.<ref>{{cite news|title=Бидний тухай|url=http://www.projectwelcomehometroops.org/about-us/}}</ref> Төслийн зорилго бол цэргийн алба хаагч /ЦАХ/ болон тэдний ар гэрийнхэний амьдралын чанарыг сайжруулахад чиглэдэг. АНУ-д 65 минут тутам нэг ЦАХ амиа егүүтгэдэг<ref>{{cite news|title=Өдөрт 22 гаруй амиа хорлолт ЦАХ-дын дунд яагаад гараад байна вэ|url=http://edition.cnn.com/2013/09/21/us/22-veteran-suicides-a-day}}</ref> гэсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Department_of_Veterans_Affairs Department of Veteran Affairs] буюу ЦАХ-дын хэргийг хариуцсан хэлтсээс гаргасан статистик тоо баримт<ref>{{cite news|title= ЦАХ тулгамдсан асуудал болох амиа хорлолтын тухай тайлан |url=https://www.va.gov/opa/pressrel/pressrelease.cfm?id=2427}}</ref> байдаг бөгөөд сэтгэл зүйн алтернатив аргачлал болох иж бүрэн амьсгалын техник [[Сударшан крия]], хөнгөхөн боловч дайчин йогийн дасгал, бясалгалаар ЦАХ-дын [https://en.wikipedia.org/wiki/Posttraumatic_stress_disorder PTSD]-дыг илааршуулах нь үр дүнтэй гэсэн судалгааг Станфордын их сургууль<ref>{{cite news|title=Амьсгалахуйд-суурилсан бясалгал нь АНУ-ын Цэргийн алба хаагчдын /PTSD/ гэмтлийн дараах стрессийн эмгэгийг багасгаж бууруулдаг|url=https://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ptsd-68056691}}</ref><ref>{{cite news|title=Breathing-Based Meditation Decreases Posttraumatic Stress Disorder Symptoms in U.S. Military Veterans: A Randomized Controlled Longitudinal Study|url=https://www.researchgate.net/publication/265091197_Breathing-Based_Meditation_Decreases_Posttraumatic_Stress_Disorder_Symptoms_in_US_Military_Veterans_A_Randomized_Controlled_Longitudinal_Study}}</ref>, Wisconsin-Madison их сургуулийн<ref>{{cite news|title=Yogic breathing shows promise in reducing symptoms of PTSD|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/09/140911151651.htm}}</ref> судалгаануудад дурджээ. Мөн Монголын Амьдрах урлагийн холбооны багш нар 2010 онд ЗХЖШ-ын Ажиллагааны удирдлагын газар(АУГ)-ын сэтгэл зүйчтэй хамтран Таван толгой цэргийн баазад Чад улсад Энхийг сахиулах бие бүрэлдэхүүний ЦАХ-дад Амьдрах урлагийн амьсгалиар нь стресс тайлах тусгай хөтөлбөрийг 116 цэргийн алба хаагчдад явуулсан <ref name="drive.google.com"/><ref>{{cite news|title= Цэргийн алба хаагчийн сэтгэл зүйн хангалтын мөн чанарыг хангах|url=https://www.youtube.com/watch?v=yFB-kbO1AmM}}</ref>ба үргэлжлүүлэн 2015 оны 4 дүгээр сарын 21-25-нд Афганистан улсад Энхийг дэмжих ажиллагаанд оролцохоор ажиллагааны өмнөх бэлтгэлд гарсан 110 орчим ЦАХ-чид<ref name="drive.google.com"/><ref>{{cite news|title=Афганистан улсад үүрэг гүйцэтгэсэн энхийг сахиулагчид эх орондоо ирлээ|url=http://www.olloo.mn/n/24045.html|publisher=olloo.mn|date=2015-12-21|first=olloo.mn|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214192752/http://www.olloo.mn/n/24045.html|url-status=dead}}</ref>-ыг Таван толгойн Усан бэлчир дэх Зэвсэгт хүчний 311-р ангийн сургалтын зааланд сургалтад хамруулсан ба түүнээс өмнө сургалтын хөтөлбөрөө ЗХЖШ-ын АУГ-аар батлуулж <ref name="drive.google.com">{{citeweb|url=https://drive.google.com/file/d/1mSdAzLLeWghZTE6daGq2AtdeN-l8rQz6/view?usp=sharing|publisher=''drive.google.com''|title=Албан тоотууд, тусгай сургалтын програм (хураангуй хавсралтаар)|accessdate=2018-01-05}}</ref>, ЦАХ-дыг стресс тайлах арга техникт суралцуулахад хувь нэмрээ оруулж байна. == Нийгмийн тусламж үйлчилгээ == Амьдрах урлаг дэлхийн даяар олон нийгмийн хүрч үйлчлэх үйлсэд татагдан оролцдог. Энэхүү үйлсээр зөрчилдөөнийг шийдэх<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3112&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=ЮНЕСКО – Зөрчилдөөний шийдэл болон "Амьдрах урлаг Энх тайваны чиглэлд" |publisher=Portal.unesco.org |access-date=20 July 2010}}</ref>, байгалийн гамшгийн дараах болон хүний гараар үйлдэгдсэн хүчирхийллийн дараах сэтгэл санааны хямралыг бууруулж арилгах<ref>{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/india-news/art-of-living-providing-trauma-relief-in-china_10056131.html |title=Хятадад Амьдрах урлаг гамшгийг бууруулах үйлсийг өрнүүлэв |publisher=Thaindian.com |date=3 June 2008 |accessdate=20 July 2010 |archive-date=18 Арван хоёрдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218151138/http://www.thaindian.com/newsportal/india-news/art-of-living-providing-trauma-relief-in-china_10056131.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/india-news/art-of-living-trauma-relief-through-broadcast-in-china_10056012.html |title=Амьдрах урлаг гамшгийг бууруулах үйлс Хятадын нэвтрүүлгээр |publisher=Thaindian.com |date=3 June 2008 |access-date=20 July 2010 |archive-date=18 Арван хоёрдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145602/http://www.thaindian.com/newsportal/india-news/art-of-living-trauma-relief-through-broadcast-in-china_10056012.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/news/world/art-of-living-teacher-in-iraq-saved-hundreds-of-women-from-being-raped-by-isis-266294.html|title= Ирак Сирийн Исламын улс бүлэглэлд баривчлагдаж хүчиндүүлсэн олон зуун эмэгтэйчүүдийг Амьдрах урлагийн багш нар аварчээ|publisher=indiatimes.com |date=27 Nov 2016 |accessdate=27 Nov 2016}}</ref>, ядуурлыг бууруулах, эмэгтэйчүүдийг чадавхжуулах, хорих ангийн хүмүүжигч,<ref name=SA_prison>{{cite news|title=Өмнөд Африкийн хорихын хүмүүжигчид йог ордог болов|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=24 December 2008|first=Andrew|last=Walker}}</ref> бүгдэд боловсрол, эмэгтэйчүүдийн үр хөндөлт<ref>{{cite news|title=Эмэгтэйчүүдийн үр хөндөлтийн эсрэг дуу хоолой: Nirmala|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/bangalore/28079205_1_female-foeticide-female-child-ratio-aol|work=The Times of India|date=13 Sep 2009|access-date=2017-12-03|archive-date=2011-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913095828/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/bangalore/28079205_1_female-foeticide-female-child-ratio-aol|url-status=dead}}</ref> болон хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөрийн эсрэг аян, байгаль орчны тогвортой хөгжил зэргийг хамардаг.<ref>{{cite news|title=SAIL's CSR drive a boon for farmers|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-21/ranchi/28200321_1_icar-csr-drive-farmers|work=The Times of India|date=21 August 2009|access-date=2017-12-03|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124026/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-21/ranchi/28200321_1_icar-csr-drive-farmers|url-status=dead}}</ref><ref name="mge_100mil_pune">{{cite news|title=Дэлхийн дулааралыг зогсоох Амьдрах урлагийн төсөл|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-14/pune/28016135_1_global-warming-aol-seeds|work=The Times of India|date=14 Mar 2009|access-date=2017-12-03|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124029/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-14/pune/28016135_1_global-warming-aol-seeds|url-status=dead}}</ref> 2007 онд ‘Swavalamban хөтөлбөр’-ийн "Vidarbha төсөл" санаачилсан. Гол зорилго нь ган гачигт нэрвэгдсэн фермерүүдэд дэмжлэг үзүүлж, сургаж, хэвийн амьдралд нь оруулах явдал юм. 1000 гаруй сайн дурын ажилтнуудад химийн бордоо ороогүй, zero-budget буюу тэг зардалтай фермэр эрхлэх, борооны ус хуримтлуулах далан босгох, эрүүл ахуй, ариун цэврийн байгууламж барих мөн Амьдрах урлагийн курс гэх мэт сургалтыг явуулсан.<ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Vidarbha фермэрүүдийг аварчээ|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/1088337/report-art-of-living-rescues-vidarbha-farmers|newspaper=DNA|date=2 Apr 2007}}</ref> Энэхүү хөтөлбөр нь амжилтанд хүрсэний үр дүн нь албан ёсны дэмжлэг авч, бусад газруудад мөн хүрээгээ тэлсэн явдал юм. Сан нь Энэтхэгийн Засгийн газраас Rs 1.4 сая рупийний санхүүжилтийг авч, 7.5 сая рупийг өөрөө санхүүжүүлсэн ба ихэнх нь дэмждэг пүүс компаний хандивлагчдаас орсон байна.<ref>{{cite web|title=Зээлийн үүргээс чөлөөлөгдсөний дараах, Видарба фермерүүдэд зориулсан Амьдрах Урлагийн сургалт|url=http://www.indianexpress.com/news/after-loan-waiver-no-art-of-living-course-for-vidarbha-farmers/327921/1|work=The Indian Express|date=27 June 2008}}</ref> Амиа хорлолтыг таслан зогсоож ‘тэг зардалтай фермер’эрхлэлтийг хэрэгжүүлэхээр [[Андра Прадеш]] мужид тариачид болон фермерүүдийг сургах ижил төстэй санаачлага эхэлсэн байна.<ref>{{cite news|title=Шри Шри Андра Прадеш мужийн тариачдад туслана|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-07/hyderabad/27745935_1_zero-budget-farming-state-farmers-religious-conversions|work=Times of India|access-date=11 June 2013|date=7 January 2008|archive-date=2 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-01-07/hyderabad/27745935_1_zero-budget-farming-state-farmers-religious-conversions|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг сан Андра Прадеш мужийн Кернуулд жижиг дунд эрхлэгч тариачдад туслаж, ажил орлоготой болгосон амжилттай түүхүүдээс|url=http://www.ibtimes.co.in/heartwarming-success-story-how-aol-helped-small-farmers-make-big-profits-drought-hit-kurnool-754817|work=IBTimes of India|access-date=28 Dec 2017|date=28 December 2017}}</ref> [[:en:United_Nations_Millennium_Campaign|НҮБ-ын Мянганы хөтөлбөр]], [[:en:United_Nations_Environment_Programme|НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр]], Ногоон дэлхийн төлөө босож, бодит арга хэмжээ авах зорилтот аян өрнүүлж, дэлхийн дулааралыг бууруулж, байгаль орчноо хамгаалахад туслах үүднээс дэлхийн хэмжээнд 100 сая мод тарих зорилготойгоор 2008 онд эхлүүлсэн.<ref name="mge_100mil_pune" /><ref>{{cite web|title=Амьдрах урлаг 'Ногоон дэлхийн төлөө босож, арга хэмжээ авах зорилтот аян' эхлүүлэв|url=http://news.oneindia.in/2008/10/04/art-of-living-launches-mission-green-earth-stand-up-take-action-1223114635.html|publisher=news.oneindia.in|access-date=11 June 2013|archive-date=2 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202173734/http://news.oneindia.in/2008/10/04/art-of-living-launches-mission-green-earth-stand-up-take-action-1223114635.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Оюутнууд ‘Ногоон дэлхий төлөөх зорилтот аян'-д нэгдэв|url=http://www.hindu.com/2008/10/04/stories/2008100450970200.htm|work=The Hindu|access-date=11 June 2013|location=Chennai, India|date=4 October 2008|archive-date=8 Аравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008004823/http://www.hindu.com/2008/10/04/stories/2008100450970200.htm|url-status=dead}}</ref> 2010 онд Бангладешт НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр-ийн санаачилсан ‘Тэр бум мод тарих аян’-д Амьдрах урлаг сангаас оролцов.<ref>{{cite web|title=Тэр бум мод тарьна|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=162343|publisher=The Daily Star|access-date=11 June 2013|archive-date=1 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201205354/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=162343|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Аянаас ирсэн мэдээ|url=http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/billiontreecampaign/CampaignNews/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513091021/http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/billiontreecampaign/CampaignNews/index.asp |dead-url=yes |archive-date=13 May 2012 |publisher=United Nations Environment Programme |access-date=11 June 2013 }}</ref> 2013 оны 2-р сард иргэдийн эрх бүхий хүмүүс, байгаль орчны мэргэжилтнүүдтэй хамтран "Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурынхны кампанит аян"-ы хүрээнд Амьдрах урлаг сангаас 3 жилийн Кумудавати голыг (Бангалор) сэргээх төслийг санаачилан явуулсан. "Төслийн зорилго нь борооны ус хураах, ногоон зүлэгийг нэмэгдүүлэх, худгуудыг давсгүйжүүлж цэвэршүүлэх, өөр бусад аргуудаар усны хомсдолыг шийдвэрлэх зорилготой юм." Сайн дурынхан ням гараг бүр тосгоныхонтой уулзаж, геологийн ухааны эрдэмтэний удирдамжтайгаар эдгээр үйл ажиллагаанд оролцдог.<ref name=TOI_Kumudvathi>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Kumudvathi голыг сэргээх төсөл санаачлав|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-18/bangalore/37813379_1_river-basin-villages-water-scarcity|access-date=23 June 2013|newspaper=Times of India|date=18 March 2013|archive-date=24 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://archive.today/20130624234253/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-03-18/bangalore/37813379_1_river-basin-villages-water-scarcity|url-status=dead}}</ref><ref name=NIE_Kumudavathi_1>{{cite news|title=Илүү их устай байхыг найдаж байна|url=http://newindianexpress.com/cities/bangalore/Hoping-for-more-water/2013/06/22/article1646640.ece|access-date=23 June 2013|newspaper=The New Indian Express|date=22 June 2013|archive-date=23 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140823053131/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Hoping-for-more-water/2013/06/22/article1646640.ece|url-status=dead}}</ref> Энэ төслийн талаархи ухаарлыг олон түмэнд бий болгохын тулд Амьдрах Урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар бусад ТББ-уудтай хамтарч, нэр хүндтэй иргэд, иргэний төлөөллүүд, олон тооны фермерүүд, сайн дурынхантай хамтран Бангалор хотод алхаж жагссан.<ref name=DNA_Kumudvathi_walkathon>{{cite news|title=Kumudvathi revival plan draws citizens' interest|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1845702/report-kumudvathi-revival-plan-draws-citizens-interest|accessdate=23 June 2013|newspaper=DNA|date=9 June 2013}}</ref> 2014 оны 6 дугаар сарын байдлаар голын ойр орчмын шувуу ан амьтадын еко орчинг сэргээхээс гадна,<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар усны төлөө жагсаалыг удирдав.|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/ravi-shankar-leads-walkathon-for-water-113060800505_1.html|accessdate=23 June 2013|newspaper=Business Standard|date=8 June 2013}}</ref> төсөл нь 7 тосгонд 5 худгийг дахин ундаргатай болгож, бул чулуугаар ивсэн ус хадгалах 74 далан барьж, шатаар доош буудаг 18 худгийг цэвэрлэж, 2350 суулгац тарьсан.<ref>{{cite news|title=Засаршгүй хэрэгтэн гэмтэний зөн совингоо номхотгов|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/He-tames-criminal-instincts-in-jailbirds/articleshow/36263869.cms|accessdate=25 June 2014|work=Times of India|agency=TNN|publisher=Times of India|date=9 June 2014}}</ref> === Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөө сайн дурын аян=== Амьдрах урлаг НҮБ-ын агентлаг, ТББ болон иргэний нийгмийн байгууллагуудтай хамтран 2012 оны 12 дугаар сарын 05-нд Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын аян(ИСЭТСДА)-ыг үүсгэн санаачилж, олон үйл ажиллагаанд оролцсоны нэг бол 2012 оны [[:en:2012_Delhi_gang_rape|Дели хотын буутай хүчингийн хэргийн эсэргүүцсэн жагсаал]] ордог.<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times Of India | title=Мумбай хотын иргэд эмэгтэйчүүдийн аюулгүй байдлын төлөө Дели аймшигт гэм хэргийг буруушааж, олон нийтйин эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулав. - The Times of India | date=21 December 2012 | access-date=2017-12-06 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}</ref> 2013 оны 5 дугаар сард [[:en:Indian_Medical_Association|Indian Medical Association]] буюу Энэтхэгийн анагаах ухааны холбоотой хамтран ажиллаж, Дели хотод амьдардаг ядуусын хорооллын 20 000 гаруй эдийн засгийн боломж тааруу хүмүүст 262 эмч нарын заавраар 108 үнэ төлбөргүй эрүүл мэндийн аянд 2.2 тэрбум рупийний эм бэлдмэлийг тарааж өгсөн.<ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг ядуусын хороололын иргэдэд зориулан эрүүл мэндийн үнэгүй аянг өрнүүлэв|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|access-date=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}</ref> 2013 оны 9 дүгээр сард “Би илүү сайхан Энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө” гэсэн үндэстэнийхээ өмнө хүлээх хариуцлагаа ухамсарлаж, сонгууль өгөх ухаарлыг бий болгох компанит аяныг эхлүүлсэн.<ref>{{cite news|title=Сан иргэдийг сонгуулиа өгөхийн уриалав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|access-date=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 Oct 2013}}</ref> Пунед 500 сайн дурынхан 400 гаран багын айл, 60 гаруй пүүс компани, 30 дээд сургуулийн 35000 сонгогчдыг сонгуулийн жагсаалд бүртгүүлж хамруулав. <ref>{{cite news|title='ТББ-ын сайн дурын ажилтанууд сонгуульд 35,000 хүнийг сонгуулийн жагсаалтад оруулав’ list|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|access-date=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}</ref> Нагпур дахь [[:en:Yeshwantrao_Chavan_College_of_Engineering|YCCE]] дээд сургуулийн оюутнууд өөрсдийгөө болон гэр бүл, анд найз нараа бүртгүүлж сонгуулийн үнэмлэхийг өгүүлж, энэхүү компанит аяныг эхлүүлэв.<ref>{{cite news|title=YCCE "Би илүү сайхан Энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө"компанит аяныг дэмжинэ"Campaign|url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|access-date=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 Oct 2013}}</ref> === Шри Шри Их сургууль === Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-12-06 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}</ref> Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=January 23, 2017|publisher=United News of India|accessdate=21 April 2017}}</ref> === Дэлхийн соёл урлагийн наадам === Амьдрах урлаг сан 35 жилийн тэмдэглэлт ойгоо Делид 2016 оны 3 дугаар сарын 11-13 ны хооронд тэмдэглэв. Энэхүү соёл урлагийн наадамд 155 улс орны 3.75 сая хүн хамрагдав. Монгол улсаас 120 гаруй хүн оролцож, [[бий биелгээ]] хийж үзүүлэв.<ref>{{cite web|title=Биелгээ|url=https://www.youtube.com/watch?v=pw1cKZKP7Lg|}}</ref> == Курс сургалтууд == Амьдрах Урлаг амьсгалын иж бүрэн дасгал, бясалгал дээр үндэслэн курс сургалтыг зохион байгуулдаг. [[Сударшан крия|Сударшан Крия]] бол Амьдрах урлагын ихэнх курсийн тулгын чулуу<ref name="toi_course_firemen">{{cite news|title=Мумбайн гал унтраагчид Пранаяма амьсгалав|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/mumbai/36741994_1_fire-station-pranayam-sudarshan-kriya|access-date=1 August 2013|newspaper=The Times of India|date=4 February 2013|archive-date=21 Есдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921122231/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/mumbai/36741994_1_fire-station-pranayam-sudarshan-kriya|url-status=dead}}</ref> бөгөөд зааварлагч багш, сайн дурын ажил хийдэг хүмүүсийн зарим нь удирдан явуулдаг.<ref name=usf_students>{{cite web|url=http://www.usforacle.com/usf-community-learns-the-art-of-living-1.2814809#.UTR8oaDtGTY|title=USF хүй нийгэмлэг 'Амьдрах Урлаг' заалгав|date=4 March 2013|first=Briana|last=Naseer|website=www.usforacle.com|access-date=26 April 2017|archive-date=2 Хоёрдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202204859/http://www.usforacle.com/usf-community-learns-the-art-of-living-1.2814809#.UTR8oaDtGTY|url-status=dead}}</ref> Эдгээр курс сургалтыг оюутан багш,<ref name=usf_students /> төрийн алба хаагч,<ref>{{cite news|title=30 төрийн алба хаагчид стрессгүйжүүлэх Амьдрах урлагт гаргуун болохыг эрмэлзэж байна|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-14/mumbai/27173293_1_workshop-crime-branch-stress|accessdate=1 August 2013|newspaper=The Times of India|date=14 June 2003|archive-date=21 Есдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921214749/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-14/mumbai/27173293_1_workshop-crime-branch-stress|url-status=dead}}</ref> онцгой байдлын ажилтан алба хаагч,<ref name=toi_course_firemen /> цэргийн алба хааж байсан дайчид,<ref>{{cite news|title=Босогчдын толгойлогч бясалгалын курст|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-12/guwahati/31152597_1_ulfa-vocational-training-militants|access-date=1 August 2013|newspaper=The Times of India|date=12 Mar 2012|archive-date=21 Есдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921134544/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-12/guwahati/31152597_1_ulfa-vocational-training-militants|url-status=dead}}</ref> хорих ангийн хүмүүжигч<ref name=SA_prison /> нарт зориулж удирдан явуулдаг. == Хөгжмийн концерт бүжгийн арга хэмжээ == Амьдрах урлаг Кочинд зохион байгуулагдсан Mohiniyattam бүжгээрээ Геннесийн номонд бүртгэгдсэн.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Mohiniyattam-dance-enters-Guinness-Book/Article1-262391.aspx |title=Mohiniyattam бүжиг Гиннесийн номонд орлоо. |work=Hindustan Times |date=10 December 2007 |accessdate=18 March 2011 |archive-date=5 Есдүгээр сар 2012 |archive-url=https://archive.today/20120905210223/http://www.hindustantimes.com/Mohiniyattam-dance-enters-Guinness-Book/Article1-262391.aspx |url-status=dead }}</ref><ref name="ibnlive.in.com">{{cite web |author=<!--Updated 1136 hrs 3 February 2010 (+5:30 GMT)--> |url=http://ibnlive.in.com/news/a-guinness-record-1200-dancers-and-art-of-living/53985-19.html |title=Геннесийн номонд 1200 бүжигчидээр оров, Амьдрах урлаг - Trends News - IBNLive |publisher=Ibnlive.in.com |date=3 February 2010 |accessdate=18 March 2011 |archive-date=2 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174229/http://ibnlive.in.com/news/a-guinness-record-1200-dancers-and-art-of-living/53985-19.html |url-status=dead }}</ref> Үзүүлбэрт уламжлалт Керала бүжгийн хэв маягтай Mohiniyattam бүжиг бүжиглэж дэлхийн рекордын шагнал хүртжээ.<ref name="GWR-Mohini">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/5000/largest-mohiniyattam-dance|title=Largest Mohiniyattam төрлийн хамгийн олон хүн бужиглэсэн|website=www.guinnessworldrecords.com|date=28 November 2006|accessdate=26 April 2017}}</ref> Сан нь "Brahm Naad" нэртэй ситарын концерт зохион байгуулсан нь Дэлхийн геннесийн номд мөн оров.<ref>{{cite web|title=Хамгийн том ситар хөгжмийн ансамбль|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/6000/largest-sitar-ensemble |publisher=Guinness World Records|date=21 November 2008}}</ref><ref name="timesnow.tv">{{cite news|title=A musical treat: 1000 ситар оркестр|url=http://www.timesnow.tv/A-musical-treat-1000-sitar-orchestra/articleshow/4311423.cms|newspaper=The Times of India|date=22 November 2008|access-date=7 Арван хоёрдугаар сар 2017|archive-date=21 Зургадугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621043818/http://www.timesnow.tv/A-musical-treat-1000-sitar-orchestra/articleshow/4311423.cms|url-status=dead}}</ref> Арга хэмжээний үргэлжлэл Бихарийн үер усны хохирогчдод сэтгэлийг сэргээх үүднээс явагдсан аж.<ref name="timesnow.tv"/> "Taal Ninaad" 2012 оны 1 дүгээр сарын 17-нд Шолапурт 1230 tablas, 318 pakhavaj оролцсон нь Геннесийн номонд бүртгэгджээ.<ref name="GWR-dhol">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/1000/largest-dhol-drum-ensemble|title= хамгийн том dhol бөмбөрийн ансамбль|website=www.guinnessworldrecords.com|date=21 February 2011|accessdate=26 April 2017}}</ref><ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/8000/largest-hand-drum-ensemble Largest hand drum ensemble<!-- Bot generated title -->]</ref> 2012 оны 5 дугаар сарын 16-нд Амьдрах урлаг сан Болгарийн Софи хотын төв дэх NDK-ын үндэсний соёл урлагийн ордонд 333 Болгарийн цуур хөгжимчид оролцсон концертын завсарлагаанаар тоглолтыг зохион явуулсан. 9минут 17 сек үргэлжилсэн. Хамгийн залуу хөгжимчин нь 9 настай, ахмад нь 80 настай байв.<ref>{{cite web|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=139456|title=333 Болгарын бишгүүр хөгжмийн зарсарлагаанаар тоглосон тоглолт Геннесийн номд оров|date=17 May 2012|first=Theresa|last=May|website=www.novinite.com|accessdate=26 April 2017}}</ref> 16 дугаар зууны Malayalam яруу найраг Poonthanam –ын туурвисан Jnanappana шашны тууль найраглалыг олон хүн оролцож уран уншсан нь дэлхийн геннесийн номонд оржээ.<ref>{{cite web|title= ОЛОН ХҮН ЧАНГА ДУУГААР НЭГЭН ЗЭРЭГ̠, НЭГЭН ГАЗАР УНШИВ|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-2000/most-people-reading-aloud-simultaneously-single-location/|publisher=Guinness World Records Limited|accessdate=25 June 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Шашны яруу найргийг олон хүн уянгалуулан уншсан нь Геннесийн бүртгэлд оров|url=http://ibnlive.in.com/news/guinness-records-mass-recital-of-devotional-poem/480830-62-126.html|accessdate=25 June 2014|publisher=IBNLive|date=21 June 2014|archive-date=22 Долдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722201737/http://ibnlive.in.com/news/guinness-records-mass-recital-of-devotional-poem/480830-62-126.html|url-status=dead}}</ref> == Нэр үл мэдэгдэх блоггеруудын эсрэг шүүхийн шийдвэр== 2010 онд Амьдрах урлаг "Skywalker" болон "Klim" зэрэг нэрээ нууцалсан хоёр блоггерийг нэр хүнд гутааж гүтгэсэн, зохиогчийн эрх зөрчсөн, худалдааны нууцыг задруулсан гэж буруутгаж шүүхэд өгсөн. Байгууллагад багш/дагалдагч байсан гэж мэдүүлсэн этгээд Амьдрах урлагийг буруутгах блогийг үүсгэсэн. Амьдрах урлаг нууцлагдсан Skywalker болон Klim -ийг ил болгох хүсэлтийг, тэд үгүйсгэж, шүүгч зөвхөн худалдааны нууцыг задруулсан хэргээр шүүх хуралдаанд оролцуулахыг зөвшөөрсөн.<ref>{{cite news | url=http://www.eastbayexpress.com/ebx/unmasking-the-art-of-living/Content?oid=3221659 | title = Зүсээ нууцлагч Амьдрах урлагийнхан | publisher = East Bay Express | date = 6 June 2010 | accessdate=7 February 2013}}</ref> 2012 онд Амьдрах урлаг блоггерууд хоорондоо шийдэлд хүрч, блоггерууд блогоо хөтлөн явуулахаа зогсоож, амьдрах урлаг тэдний эсрэг нэхэмжилсэн шүүхийн нэхэмжлэл болон бусад хохирлын эсрэг нэхэмжилсэн мөнгөн торгуулиа эргүүлэн татсан.<ref>{{cite news|url=http://www.eastbayexpress.com/92510/archives/2012/06/26/blogger-vs-alleged-cult-case-ends-in-favorable-settlement| title= Блоггерийн эсрэг хэрэг нааштайгаар шийдэгдэв | publisher=East Bay Express | date=26 June 2012| accessdate=7 February 2013}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.citmedialaw.org/threats/art-living-foundation-v-does-1-10 | title=Амьдрах урлаг сан v. Does 1-10 | publisher = Citizen Media Law Project}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == *[http://www.artofliving.org Албан ёсны цахим хуудас] *[http://youtube.com/artoflivingtv ЮүТүб дэх суваг] [[Ангилал:Хүмүүнлэг тусламжийн байгууллага]] [[Ангилал:Оюун санааны байгууллагууд]] [[Ангилал:Төрийн бус байгууллага]] lycpkhqhl2b6w334jbmx5kmwnsmxmvx Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт 0 28125 866733 866484 2026-08-20T10:52:42Z Egzs 88168 866733 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg|128x128px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="8" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|106x106px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 13 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | style="background:#E3E9B0;" | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | style="background:#E3E9B0;" | [[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | style="background:#E3E9B0;" | '''[[Чүлтэмийн Улаан]]'''<br>{{small|(1954 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | style="background:#E3E9B0;" | 2004 оны 8 сарын 13 | style="background:#E3E9B0;" | 2004 оны 8 сарын 20 | style="background:#E3E9B0;" | <small>{{Age in years and days|2004|8|13|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="6" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22{{Efn|2008 оны 9-р сарын 11-нд улиран томилогдсон.}} | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 28 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|28}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="3" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="4" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="8" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|106x106px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2009 оны 10 сарын 28 | 2009 оны 10 сарын 29 | <small>{{Age in years and days|2009|10|28|2009|10|29}}</small> | style="background:#bbcafa;" |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|107x107px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | 2017 оны 10 сарын 4 | 2020 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- |31 |2020 оны 7 сарын 2 |2021 оны 1 сарын 27 | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="2" | 32 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | 2024 оны 7 сарын 5 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- |33 |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 3 | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Altankhuyag bar:Batbold bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 13/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 28/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Altankhuyag from: 28/10/2009 till: 29/10/2009 color:dp from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==== Насны статистик ==== 1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.<ref>{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Д.д !Нэр !Төрсөн он !Нас !Томилогдсон !Алба хашсан хугацаа !Нэмэлт тайлбар |- |17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}} |1933 |59 |1992 |{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон |- |18 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}} |1955 |41 |1996 |{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног | |- |19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>1 дэх томилгоо</small>''}} |1963 |35 |1998 |{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон |- |20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}} |1957 |41 |1998 |{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}} |1961 |38 |1999 |{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног | |- |22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}} |1958 |42 |2000 |{{Age in days|2000|7|26|2004|8|13}} хоног | |- |23 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>2 дахь томилгоо</small>''}} |1963 |41 |2004 |{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног | |- |24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}} |1964 |42 |2006 |{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног | |- |25 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}} |1956 |51 |2007 |{{Age in days|2007|11|22|2009|10|28}} хоног | |- |26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}} |1963 |46 |2009 |{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног | |- |27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}} |1958 |54 |2012 |{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног | |- |28 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}} |1969 |45 |2014 |{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног | |- |29 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} |1973 |43 |2016 |{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног | |- |30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} | rowspan="2" |1968 | rowspan="2" |49 | rowspan="2" |2017 | rowspan="2" |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног | rowspan="2" | |- |31 |- |32 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} | rowspan="2" |1980 | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |2021 | rowspan="2" |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног | rowspan="2" |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |33 |- |34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}} |1970 |56 |2025 |{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног | |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}} |1987 |39 |2026 |{{Age in days|2026|3|30}} хоног |Одоогийн ерөнхий сайд |} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] tnhfxugbgs72ayccxokybdt17vqgozz Кали 0 29049 866662 831570 2026-08-19T13:40:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866662 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс кали}} '''Кали''' нь '''К''' [[химийн тэмдэг]], 19 [[атомын дугаар]] бүхий [[химийн элемент]]. == Тархац == Кали нь идэвхтэй учир байгальд зөвхөн нэгдлийн байдлаар тохиолддог. Дэлхийн газрын царцдасын 2,6% ийг эзэлдэг. Калийг агуулсан гол эрдсүүд нь KNO<sub>3</sub> - шүү, KCl<sup>*</sup>NaCl – сильвинит, KCl<sup>*</sup>MgCl<sub>2</sub><sup>*</sup>6H<sub>2</sub>O – карналлит, KCl<sup>*</sup>MgSO<sub>4</sub><sup>*</sup>3H<sub>2</sub>O – каинит, K<sub>2</sub>O<sup>*</sup>Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub><sup>*</sup>6SiO<sub>2</sub> – калийн жонш зэрэг юм. == Оксид гарган авах арга == *Электролизийн арга: Калийг агуулсан давсыг хайлуулж, хайлмалд нь электролиз явуулахад катод дээр уг Кали ангижирна. Катод дээр: K<sup>+</sup> + 1<sup>e-</sup> = K<sup>0</sup> *Ангижруулах арга: Калийн оксидийг хүчтэй ангижруулагчаар үйлчилдэг. (G<0 үед урвал явагдах боломжтой). Кали нь гялалзсан өнгөтэй, зөөлөн, нягт багатай, цахилгаан сайн дамжуулдаг. Калийгийн цөмийн цэнэг нь атомын радиус өсөхөд нягт нь ихэсч, хайлах буцлах температур, цахилгаан дамжуулах чанар буурдаг. Кали нь дан галегонууд, хүчилтөрөгч, хүхэртэй тасалгааны температурт, азот, фосфор, нүүрстөрөгч, цахиур, устөрөгчтэй халаахад нэгдэнэ. Усан уусмалд калийн ионууд нь гидрат ион хэлбэртэй оршдог. K+ + nH2O = [K(H2O)n]+ Кали нь азотын хүчлээс бусад хүчлүүдийн усан уусмалаас, мөн уснаас устөрөгчийг түрдэг. 2K + H2SO4 = K2SO4 + H2 2K + 2HOH = 2KOH + H2 == Чухал нэгдлүүд == 1. Оксид нь усанд сайн уусдаг талст бодис. Усанд уусч шүлт үүсгэнэ. K<sub>2</sub>O + HOH = 2KOH <br> Калийг хүчилтөрөгчийн дотор шатаавал хэт оксид (K<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) -ийг үүсгэдэг. Энэ нь маш хүчтэй исэлдүүлэгч, хүйтэн усанд уусгавал хүчтэй шүлт ба устөрөгчийн хэт оксидийг үүсгэнэ.<br> K<sub>2</sub>O<sub>2</sub> + 2HOH = 2NaOH + H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> 2. Гидроксид нь усанд сайн уусдаг, ус чийг татамхай шинжтэй, өндөр температурт хайлдаг талст бодис. Усанд уусах ба хайлах үедээ дараах байдлаар иончлогддог. KOH = K<sup>+</sup> + OH<sup>-</sup> 3. Гидрид нь КН гэсэн томъёотой, зөвхөн чийгтэй нөхцөлд тогтвортой байдаг, өндөр температурт устөрөгч ба дан металл үүсгэн задардаг. 4. Галид. Дан металл галегонуудтай шууд нэгдэж үүсгэсэн нэгдлийг галид гэнэ. Галидууд нь өнгөгүй талст, усанд сайн уусна. 5. Сульфид нь ионт талст торийн бүтэцтэй, хатуу бодис юм. K<sub>2</sub>S, KHS гэсэн хоёр янзын сульфид үүсгэх ба усанд сайн уусдаг. Гидролизд орно. K<sub>2</sub>S + H<sub>2</sub>O = KHS + KOH 6. Карбид. Калийг халаахад нэгдэж карбид үүсгэх ба карбидууд нь ус болон сул хүчлээр үйлчлэхэд нүүрсустөрөгчдийг ялгаруулан гидроксид үүсгэдэг. K<sub>4</sub>C + 4H<sub>2</sub>O = 4KOH + CH<sub>4</sub> 7. Хүчилтөрөгчтэй хүчлийн давсууд нь усанд харилцан адилгүй уусдаг. Гэхдээ SO<sub>4</sub><sup>2-</sup>, PO<sub>4</sub><sup>3-</sup>, NO<sub>3</sub><sup>-</sup>, NO<sub>2</sub><sup>-</sup> гэсэн хүчлийн үлдэгдэлтэй үүсгэсэн давс нь сайн уусдаг. == Биологийн үүрэг == {{Гол|Кали биологид}} Кали нь, хүний биеийн жингийн 0.2 хувийг эзэлдэг ба энэ үзүүлэлтээрээ найм эсвэл есөд (0.2%) ордог бөгөөд, насанд хүрсэн хүний 60&nbsp;kg жин тутам 120&nbsp;g кали агуулагдана.<ref>{{cite journal|doi = 10.1016/0883-2889(92)90208-V|title = A simple calibration of a whole-body counter for the measurement of total body potassium in humans|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-radiation-applications-instrumentation-part-a_1992-10_43_10/page/1285|year = 1992|display-authors = 4|last1 = Abdel-Wahab|first1 = M.|last2 = Youssef|first2 = S.|last3 = Aly|first3 = A.|last4 = el-Fiki|first4 = S.|last5 = el-Enany|first5 = N.|last6 = Abbas|first6 = M.|journal = International Journal of Radiation Applications and Instrumentation. Part A. Applied Radiation and Isotopes|volume = 43|issue = 10|pages = 1285–9|pmid=1330980}}</ref> Хүний бие дахь кали, хүхэр, хлорын хэмжээ ойролцоогоор тэнцүү байдаг бол, кальций ба фосфорынх их байдаг.<ref>{{cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry|url=http://books.google.com/books?id=huSDQAAACAAJ|date= 2007|publisher=McGraw-Hill Higher Education|isbn=978-0-07-110595-8|page=52}}</ref> === Биохимийн үүрэг === Кали нь хэд хэдэн физиологийн процессуудад оролцдог:<ref>ID, Linus S, Wingo CS. Disorders of potassium metabolism. In: Freehally J, Johnson RJ, Floege J, eds. Comprehensive clinical nephrology. 5th ed.St. Louis: Saunders, 2014:118-118</ref><ref>Malnic G, Giebisch G, Muto S, Wang W, Bailey MA, Satlin LM. Regulation of K+ excretion. In: Alpern RJ, Caplan MJ, Moe OW, eds. Seldin and Giebisch’s the kidney: physiology and pathophysiology. 5th ed. London: Academic Press, 2013:1659-1716</ref><ref>Mount DB, Zandi-Nejad K. Disorders of potassium balance. In: Taal MW, Chertow GM, Marsden PA, Skorecki KL, Yu ASL, Brenner BM, eds. The kidney. 9th ed. Philadelphia: Elsevier, 2012:640-688</ref> *resting cellular-membrane potential and the propagation of action potentials in neuronal, muscular, and cardiac tissue. Due to their electrostatic and chemical properties, {{chem|K|+}} ions are larger than {{chem|Na|+}} ions, and ion channels and pumps in cell membranes can distinguish between the two types of ions, actively pumping or passively allowing one of the two ions to pass, while blocking the other.<ref>{{cite journal|pmid=17472437|title=Structural and thermodynamic properties of selective ion binding in a K+ channel|last1=Lockless |first1 = S. W.| last2= Zhou|first2 =M.|last3= MacKinnon|first3 =R.|journal=PLoS Biol|year= 2007 |volume=5|issue=5|page=e121|doi=10.1371/journal.pbio.0050121|pmc=1858713}}</ref> *hormone secretion and action *vascular tone *systemic blood pressure control *gastrointestinal motility *acid–base homeostasis *glucose and insulin metabolism *mineralocorticoid action *renal concentrating ability *fluid and electrolyte balance ==Хэрэглээ== Кали болон түүний нэгдлийг техникт өргөн хэрэглэдэг. Калийн натритай хайлшийг атомын эрчим хүчинд шингэн төлөвийн дулаан зөөгч болгодог. Кали нь хүний зүрхний хэвийн үйл ажиллагаанд тодорхой хэмжээний үүрэгтэй. Том хүнд хоногт 2 – 3 грамм кали шаардлагатай байдаг бөгөөд түүнийг амьтан ургамлын гаралтай хоол хүнсээр дамжуулан авдаг. Мөн кали нь ургамалд чухал хэрэгцээтэй элемент, маалинга, олс, тамхины ургамалд ихээр байдаг. Калийн хлорид, сульфат ба нитратуудыг бордоонд хэрэглэдэг. Идэмхий калийг шингэн саван үйлдвэрлэхэд ашиглаж байна. ==Нэмэлт== *Металлуудын химийн идэвх харилцан адилгүй байдаг.Металлын идэвхийн эгнээ K Ca Na Mg Al Zn Fe Ni Sn Pb H2 Cu Hg Ag Pt Au Үүнээс үзэхэд кали нь хамгийн их идэвхитэй элемент болно. *Кали хэрэглэх нь ямар ач тустай вэ? Кали нь олон үүрэгтэй бөгөөд гол үүрэг нь цусны даралт буурууладаг, цус харвалтаас сэргийлдэг гэж судлаачид үздэг. Гэхдээ хоногт 99мг-аар хэрэглэхийг зөвлөдөг. Калийг өндөр тунгаар хэрэглэхэд ходоод цочроодог тул жимс, ногооны шүүстэй хэрэглэх хэрэгтэй. *Кали дутагдахад: Арьс хуурайшиж гүйлгэх, бие дагжрах, шөрмөс татах, зүрхний хэм алдагдах, хавагнах, нойргүйдэх, тос хуримтлагдах, цусны даралт ихсэх шинжүүд гарна. Хэрэв калийг тунu нь хэтрүүлэн хэрэглэвэл зүрхний хэм алдагдах, булчин сулрах, зүрхний гэмтлийн шинжүүд гарна. Мөн кали дутагдахад зүрх судас эрхтэн тогтолцооны өөрчлөлт илэрдэг.Бие махбодиос шингэн ялгаралтийг нэмэгдүүлдэг. * {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Калийгаар баялаг хүнсний бүтээгдэхүүнүүд |- ! Хүнсний бүтээгдэхүүн !! К-ийн хэмжээ /мг/ !!Илчлэг /ккал/ |- ! Чангаанз | 1380||160 |- ! Гадил | 400||96 |- ! Чанасан эрдэнэ шиш | 510||140 |- ! Хивэг | 530||320 |- ! Улаан буудайн хивэг | 1160||200 |- ! Хатаасан жимсний холимог | 880||230 |- ! Инжир | 900||100 |- ! Холимог самар | 600||600 |- ! Наранцэцгийн самар | 650||500 |- ! Үзэм | 1020||270 |- ! Шарсан төмс | 530||170 |- ! Буурцгийн гурил | 1650||450 |- ! Төмсний нухаш | 1150||70 |- ! Тугалын мах | 420||230 |- ! Амуу тариан гоймон | 400||320 |} *Эрдэс бодисын солилцооны хямрал: Хүний биеийн хөгжил болон амьдралын үйл ажиллагаанд зайлшгүй хэрэгцээтэй бодист эрдэс орно. Тэдгээр нь эрхтэн эдийн бүтцийн чухал бүрдэл бодис болох бөгөөд зөвхөн биеийн шингэн гэхэд л олон тооны эрдэс бодис агуулдаг. Иймээс бие махбодид бусад бодисуудын нэгэн адил эрдэс бодисын солилцоо явагдаж эрхтэн эдийн бүтцийг нөхөн сэлбэж шинэчлэх зүй тогтолтой. Эрдэс бодис нь усын солилцооны хэвийн явц, хүчил шүлтийн тэнцвэрт байдлыг нөхцөлдүүлнэ. Тодорхой эрдэс агуулсан орчинд нэн чухал фермент болон дааврыэ үйлчилгээ явагдана. Мэдрэл, булчин болон бусад эрхтэн тогтолцооны үйл ажиллагааны идэвхитэй байдлыг хангах зэрэг олон талын үүргийг эрдсүүд гүйцэтгэнэ. *Калийн солилцооны хямрал Эсийн шингэнд 150 мэкв/л кали агуулагдаж, анионы зохицуулах хувийг эзлэнэ. Харин цусны плазмд 3,5 – 4,9 мэкв/л кали агуулагдаж нийт калийн 2% нь эсийн гаднах шингэнд, үлдсэн 98% нь эсийн дотор байж, булчингийн тонус, мэдрэлийн сэрэх чанар сэрэл дамжих үйл явцыг нөхцөлдүүлэх чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Цусны плазмд калийн агууламж 3,5 мэкв/л – ээс багасаж, түүнийг дагалдан биед эмгэг үйл явц илрэхий калийн дутал буюу гипокалиеми гэнэ. Цусны плазм дахь калийн агууламж 5 мэкв/л – ээс нэмэгдсэн тохиолдолд калийн ихдэлт буюу гиперкалиеми гэж нэрлэдэг. *Цианид кали /KCN/ Химийн нэршил: Цианид кали /KCN/ Физик шинж чанар: Гадаад байдал: Буйлс маягийн үнэртэй, цагаан үрэл эсвэл бүдэг хатуу талст Буцлах температур:1625 oC Хөлдөх температур/ хайлах температур: 634 oC Нягт (Sp. GR): 1.55 Молекул жин: 65.1 Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ: Ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж – C 5 мг/м3 (4.7 ppm) [10-мин] [Тайлбар: Циант устөрөгчөөс бусдад хамаарна] Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун: 25 мг/м3 (CN) Уурын даралт VP: 0 мм Hg (ойролцоогоор) Уусах чанар (25 oC) (Sol): 72% Шатдаггүй хатуу бодис, хүчилтэй хүрэлцсэнээр шатамхай циант устөрөгч ялгаруулдаг ==Аюулгүй ажиллагааны зааварчилгаа== *Хамт хадгалж болохгүй бодисууд ба урвалын идэвхи Хүчтэй исэлдүүлэгчид (хүчлүүд, хүчлийн давсууд, хлоратууд болон нитратууд), Тайлбар: Агаараас чийгийг татаж сироп үүсгэдэг *Хувийн хамгаалалт ба урьдчилан сэргийлэх арга Арьс: Арьсанд хүргэхээс зайлсхийх Нүд: Нүдэнд хүргэхээс сэргийлэх Арьс угаах: Бохирдсон үед Зайлуулах: Нойтон болон хордсон үед Өөрчил: Өдөр бүр Авах арга хэмжээ: Нүд угаах, түргэн усанд булхах *Анхны тусламж Нүд: Цаг алдалгүй угаах Арьс: Савантай усаар түргэн угаах Амьсгалах: Амьсгалахад дэмжлэг үзүүлэх Балгах: Эмнэлгийн тусламж түргэн үзүүлэх *Амьсгалын замыг хамгаалах арга хэмжээ NIOSH/OSHA 25 мг/м3: SA/SCBAF : SCBAF:PD,PP/SAF:PD,PP: ===Хордлого=== *Хордох замууд Амьсгалах, арьсаар хордох, залгих, арьс ба нүдэнд хүрэх *Хордлогын шинж тэмдэг Нүд, арьс, амьсгалын системийн дээд хэсгийг цочрооно, хүчилтөрөгчийн дутагдал, бие сулрах, толгой өвдөх, самуурах, дотор муухайрах, бөөлжих, амьсгал хурдсах болон давчдах, бамбай булчирхайн болон цусны өөрчлөлтүүд зэрэг шинж тэмдэг илэрнэ. ==Дүгнэлт== Кали дэс дугаар нь 19 харьцангуй атом масс нь 39 юм. Энэ элемент нь шүлтийн бүлгийн элемент бөгөөд металл болно. Идэвхийн эгнээнээс үзвэл хамгийн их идэвхитэй элемент болно. Калийн нь идэвхи сайтай элемент учир ямарваа нэгэн бодис, элемент зэрэг урвалуудтай амархан нэгдэж байгаль дээр нэгдэл хэлбэртэй байдаг. Кали нь хүний биед заавалчгүй байх ёстой хамгийн чухал элементүүдийн нэг юм. Кали нь хүнсний бүтээгдэхүүн болон ургамлын гаралтай хоол хүнсэнд маш ихээр агуулагдаж байдаг. Кали нь хүний биед дутагдвал арьс хуурайшиж гүйлгэх, бие дагжрах, шөрмөс татах, зүрхний хэм алдагдах, хавагнах, нойргүйдэх, тос хуримтлагдах, цусны даралт ихсэх шинжүүд гарна. Хэрэв калийг тун хэтрүүлэн хэрэглэвэл зүрхний хэм алдагдах, булчин сулрах, зүрхний гэмтлийн шинжүүд гардаг. Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд кали бол хүний биед заавал байх ёстой үндсэн элементүүдийн нэг бөгөөд кали дутагдвал үхэлд хүрэх аюултай юм. == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Шүлтийн металл]] [[Ангилал:4-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Ашигт малтмал]] 7najwsnse8r1bb7aumpgkod22mcnmn9 Олеины хүчил 0 30130 866640 825709 2026-08-19T12:51:20Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866640 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 416953907 | Name = Олеины хүчил | ImageFile = Oleic-acid-based-on-xtal-1997-2D-skeletal.png | ImageSize = 250px | ImageFile2 = Oleic-acid-3D-vdW.png | ImageSize2 = 250px | ImageName = Олеины хүчил | PIN = (9''Z'')-Octadec-9-enoic acid <!-- Nomenclature of Organic Chemistry – IUPAC Recommendations and Preferred Names 2013 (Blue Book) --> | OtherNames = Oleic acid<br />(9''Z'')-Octadecenoic acid<br />(''Z'')-Octadec-9-enoic acid<br />''cis''-9-Octadecenoic acid<br />''cis''-Δ<sup>9</sup>-Octadecenoic acid<br />18:1 cis-9 |Section1={{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 1054 | SMILES = CCCCCCCC\C=C/CCCCCCCC(O)=O | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 8659 | CASNo = 112-80-1 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 393217 | InChI = 1/C18H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h9-10H,2-8,11-17H2,1H3,(H,19,20)/b10-9- | InChIKey = ZQPPMHVWECSIRJ-KTKRTIGZBB | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C18H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h9-10H,2-8,11-17H2,1H3,(H,19,20)/b10-9- | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChIKey = ZQPPMHVWECSIRJ-KTKRTIGZSA-N | RTECS = }} |Section2={{Chembox Properties | C=18|H=34|O=2 | Appearance = Цэвэр нь өнгөгүй, худалдааных нь бүдэг шаргалаас хүрэн шаргал, тосорхог, гахайн тос шиг үнэртэй шингэн | Density = 0.895 g/mL | Solubility = Уусдаггүй | SolubleOther = Уусдаг | Solvent = [[Этанол]] | MeltingPtC = 13 to 14 | BoilingPtC = 360 | BoilingPt_ref = <ref>{{cite journal |doi=10.1021/ed079p24 |title=Chemical Laboratory Information Profile: Oleic Acid |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2002-01_79_1/page/n27 |year=2002 |last1=Young |first1=Jay A. |journal=Journal of Chemical Education |volume=79 |pages=24|bibcode = 2002JChEd..79...24Y }}</ref> | pKa = | pKb = | Viscosity = }} |Section3={{Chembox Structure | MolShape = | Coordination = | CrystalStruct = | Dipole = }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/o3596.htm JT Baker] | MainHazards = | FlashPt = | RPhrases = | SPhrases = | NFPA-H = 0 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = | OtherCations = | OtherCompounds = [[Элаидиний хүчил]] }} }} '''Олеины хүчил''' ({{lang-la|oleum - тос}}) нь [[тосны хүчил]] ба зарим төрлийн [[Амьтны тос|амьтны]] ба [[ургамлын тос]]онд агуулагддаг. ОХ нь цэвэр тохиолдолд өнгөгүй, үнэргүй, худалдааных нь шаргал өнгөтэй, зуурамтгай шингэн (тос). Химийн ойлголтоор, олеины хүчил нь 18:1 [[липидийн дугаар]]тай [[изомер|''цис'']]-9 товчлолтой, [[моноханаагүй]] [[омега-9 тосны хүчил|омега-9]] тосны хүчил юм. Түүний томъёо нь CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>7</sub>CH=CH(CH<sub>2</sub>)<sub>7</sub>COOH.<ref name=Ullmann/> ==Мөн үзэх== * [[Элаидиний хүчил]] - харгалзах транс [[изомер]] * [[Олеамин]] - харгалзах амин * [[Олеамид]] - харгалзах амид * [[Олеины спирт]] - харгалзах спирт ==Эх сурвалж== {{reflist|30em}} == Гадаад холбоос == *[https://web.archive.org/web/20111003004433/http://lipidlibrary.aocs.org/Lipids/fa_mono/index.htm FATTY ACIDS: STRAIGHT-CHAIN MONOENOIC] (The AOCS Lipid Library) *[https://web.archive.org/web/20090122231046/http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C2027476&Units=SI 9-octadecenoic acid] (NIST Chemistry Webbook) {{commonscat}} [[Ангилал:Липид]] [[Ангилал:Алкены хүчил]] [[Ангилал:Хүнсний бүтээгдэхүүний агуулгын бодис]] 2a794ln0bfgxef1cijp4yteslrcfl62 Брекчийн 0 30152 866625 741916 2026-08-19T12:05:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866625 wikitext text/x-wiki [[File:Basalt breccia.jpg|thumb|right|[[Базальт]]ын брекчийн бүтэц]] [[File:Azurite-Malachite Breccia.jpg|thumb|[[Азурит]] ба [[малахит]]аас тогтох өвөрмөц брекчийн бүтэц, [[Моренцийн уурхай]], [[Аризона]]]] '''Брекчийн''' ({{lang-it|breccia — хугарал}}) бүтэц нь магмын ба метаморф гаралтай бүтэц. Брекчийн бүтэцийн үед [[эрдэс]] нь барьцалдсан масс дотор, янз бүрийн өнцөг булантай хагархай, бутархай хэлбэртэйгээр оршино.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.meteorlab.com/METEORLAB2001dev/glossary.htm |wayback=20011225024208 |text=Glossary of Meteoritical Terms |archiv-bot=2023-09-26 07:52:01 InternetArchiveBot }}. Meteorlab.com. Retrieved on 2011-06-22.</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} == Унших == *{{cite journal | last = Sibson | first = R.H. | title = Earthquake rupturing as a mineralizing agent in hydrothermal systems| url = https://archive.org/details/sim_geology_1987-08_15_8/page/701 | journal = Geology | volume = 15 | pages = 701–704 | year = 1987 | doi = 10.1130/0091-7613(1987)15<701:ERAAMA>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | issue = 8|bibcode = 1987Geo....15..701S }} *{{cite journal | last = Sibson | first = R.H. |title = Fluid involvement in normal faulting | journal = Journal of Geodynamics | volume = 29 | pages = 469–499 | year = 2000 | doi=10.1016/S0264-3707(99)00042-3 | issue = 3–5|bibcode = 2000JGeo...29..469S }} {{EB1911 poster|Breccia}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Breccia}} [[Ангилал:Бутархай тунамал чулуулаг]] [[Ангилал:Хувирмал чулуулаг]] oak7nlbxfsr97slhfyusd5il990awq3 Лхүнрэвийн Даваадорж 0 34580 866732 860226 2026-08-20T09:18:27Z Page zasdag hun 96515 866732 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | name = Лхүнрэвийн Даваадорж | image = | caption = | birth_name = | birth_date = 1926 он | birth_place = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Хөвсгөл]]<br/>аймгийн [[Бүрэн сум]] (одоо<br/>[[Төмөрбулаг сум|Төмөрбулаг сум]])-ы нутаг,<br/>Эрчмийн нурууны<br/>Донхор гэдэг газар | death_date = {{death date and age|1948|07|08|1926}} | death_place = [[Мэргэн уул]] | death_cause = | allegiance = [[Монголын Ардын Арми]] | branch = Хилийн цэрэг | branch_label = <!--"Branch" or "Service"--> | rank = | rank_label = | battles = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]<br/>[[Мэргэн уулын тулалдаан]]<br/> бусад хилийн тулгаралтууд | awards = [[БНМАУ]]-ын баатар (1949 он) | spouse = <!--{{marriage|name|start date|end date}}; add spouse if reliably sourced--> | children = }} '''Лхүнрэвийн Даваадорж''' гэж 1948 онд 22 насандаа [[Монгол улс]] ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) , [[Хятад улс]] ([[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]) хоёрын хилийн маргаантай байсан 1940-оод онд [[Баруун хилийн хамгаалалт|Баруун хилийн хамгаалалтанд]] удаа дараа оролцож, тухай бүрт нь үүргээ чадварлаг биелүүлж байсан бөгөөд [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]д [[казахын дээрэмчид]]тэй тулалдаж яваад эрэлхэгээр байлдан амь үрэгдээд [[Монгол улсын баатар]] цолоор нэхэн шагнагдсан хүн юм. ==Бага нас== Даваадорж [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн Бүрэн сум, одоогийнхоор мөн аймгийн [[Төмөрбулаг сум]]ын нутаг Эрчимийн нурууны Донхорын эх хэмээх газар ганц бие эмэгтэй Аюушийн хүү болон төржээ. Хоёр сартайдаа Лхүнрэв малчныд өргөгдөж, бага насаа [[Дэлгэрмөрөн]]ий хөвөөнд хонь мал хариулж, аав ээждээ туслан өнгөрүүлжээ. ==Хилчин== 20 настай Даваадорж 1946 онд эр цэргийн албанд мордож, [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум|Эрдэнэцагааны]] отрядад алба хааж байгаад баруун хилийн байдал хүндрэхэд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Алтай сум]]ын Буданчийн хөх толгойн хилийн заставт очжээ. Энэ хугацаанд Даваадорж хилчин хөнгөн пулемётын наводчик болсон байв. 1948 оны 7–р сарын 6-наас цугласан Хятадын 150 гаруй цэрэг болон Казахын дээрэмчид тодорхой бус шалтгаанаар Монгол улсын хилийг сэтлэн дайрахад арваадхан байсан Монголын хилчид амиа тавин эцсийн мөч хүртэл эрэлхэгээр тулалджээ. Тэр тулалдаанаас төрөн гарсан баатруудаас Монгол улс (БНМАУ)-ын баатар цолыг [[Баянбалын Тэгшээ]], Лхүнрэвийн Даваадорж хоёрт 1949 нэгдүгээр сарын 28-нд, [[Бэгзийн Гиваан]]д 1971 оны 10 сарын 13-нд нэхэн олгожээ. ==Баатрын дурсгал== * Хөвсгөл аймгийн төв талбайг 1968 оноос хойш Даваадоржийн талбай болгосон. * Дээрх төв талбайн голд 1968 онд Даваадоржийн хөшөө босчээ. Саяхан буулгагдсан. * 1998 онд анх алба хаасан Сүхбаатар аймаг дахь Эрдэнэцагааны отрядын Тэрэгтийн застав түүний нэрэмжит болсон. ==Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20140820053145/http://bpo.gov.mn/aboutus/famous/1301150004/detail Лхүнрэвийн Даваадорж] * [https://web.archive.org/web/20140820030103/http://www.khuvsgulnews.mn/pride.php?view=content&type=content&id=6 Зоригт хилчин Улсын баатар Л.Даваадорж] {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Даваадорж, Лхүнрэвийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:Төмөрбулагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] 4o9g8nooxt3zxgs1orqrtflrzx0shpj Элизабет Бэнкс 0 34910 866653 782760 2026-08-19T13:12:37Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866653 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = Elizabeth Banks by David Shankbone.jpg | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Элизабет Маресал Митчелл<ref>http://www.fhm.com/girls/covergirls/elizabeth-banks</ref> | төрсөн_огноо = {{birth date and age|mf=yes|1974|2|10}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-02-15_1246/page/24|journal=Entertainment Weekly|date=Feb 15, 2013|year=2013|issue=1246|pages=24}}</ref> | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Массачусеттс]], [[Питтсфилд]] | ажил_мэргэжил = Жүжигчин, найруулагч | идэвхитэй_жилүүд = 1998–одоо }} '''Элизабет Маресал Митчелл''' ({{lang-en|Elizabeth Maresal Mitchell}}, ''[[1974]] оны [[8 сарын 6|наймдугаар сарын 6-нд]] төрсөн'') нь [[Америк]]ийн жүжигчин, найруулагч юм. Тэр ''[[Дөчин настай онгон эр]]'' киноны ''Бет'', ''[[Хүн-аалз (кино)|Хүн аалз]]'' цувралын нарийн бичиг ''Бэтти Брант'', ''[[Буш (кино)|Буш]]'' киноны ''[[Лаура Буш]]'', ''[[Урилгагүй зочин (кино)|Урилгагүй зочин]]'' киноны ''Рэйчел Саммерс'' болон ''[[Өлсгөлөн тоглоом]]'' киноны ''Эффи Бряк'' нарын дүрүүдийг бүтээж байсан. ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Elizabeth Banks|Элизабет Бэнкс}} * {{Official website|http://www.elizabethbanks.com}} * {{IMDb name|6969}} * {{tcmdb name|543817}} * {{Amg name|292126}} * {{twitter|ElizabethBanks|Элизабет Бэнкс}} {{DEFAULTSORT:Бэнкс, Элизабет}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] 7f27n92zca7fxeatsqese08xmh5f4k1 Стамбулын Фенербахче 0 35024 866705 781477 2026-08-19T20:06:43Z Zafer 24674 Photo add 866705 wikitext text/x-wiki [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Фенербахче 2026]] «'''Фенербахче'''» ([[туркээр]] Fenerbahçe S.K.) — [[Турк улс]]ын [[Стамбул]] [[хот]]ын [[хөлбөмбөгийн баг]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Fenerbahçe SK|Фенербахче}} * [http://www.fenerbahce.org/ Фенербахче] {{DEFAULTSORT:Фенербахче, Стамбул}} [[Ангилал:Фенербахче СК| ]] [[Ангилал:Стамбулын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1907 онд байгуулагдсан]] a27gbvnhz72aeg9m5ha7cjopw3gczy9 Тунгалаг Тамир (кино) 0 36000 866719 792815 2026-08-20T05:14:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 866719 wikitext text/x-wiki [[Файл:"Тунгалаг тамир" кино.png|alt="Тунгалаг тамир" киноны хэсэг|thumb|300px|"Тунгалаг тамир" киноны хэсэг]] «'''Тунгалаг Тамир'''» —Монгол Улсын Төрийн хошой шагналт алдарт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] (1917-1970) ХХ зууны шилдэг [[Тунгалаг тамир (роман)|"Тунгалаг Тамир" романаар]] [[1970 он|1970]]-[[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] кино үйлдвэрт [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн гурван бүлэг бүхий хар цагаан өнгөтэй [[уран сайхны кино]]. ==Уран бүтээлчид== *Найруулагч: [[Равжаагийн Доржпалам]] *Зохиогч: [[Чимидийн Долгорсүрэн]], Равжаагийн Доржпалам *Зураглаач : Дэлгэрийн Баттулга *Зураач: [[Пүрэвийн Цогзол]] *Хөгжмийн зохиолч : [[Цэгмидийн Намсрайжав]] *Дууны найруулагч – З.Гаваа *Нүүр хувиргагч – С.Одсүрэн *Эвлүүлэгч – Д.Долгорсүрэн, Д.Түмэнбаяр. С.Баасанхүү, Д.Алтмаа. ===Гол дүр=== *Эрдэнэ - [[Норовын Баатар]] *Итгэлт –  [[Аюурзанын Очирбат]] *Сүхбаатар - Ц. Дашнамжил *Хатанбаатар - [[Жамьянгийн Дамиран]] *Долгор - [[Пүрэвийн Цэвэлсүрэн]] *Төмөр - [[Тогтохын Сандуйжав]] (Дагийранз дуу оруулсан) *Дулмаа - [[Шаравын Дэлгэржаргал]] *Даржаа - [[Улаанхүүгийн Осор]] *Петр - А. Попов *Павлов - С. Воропаев *Гэрэл - [[Дашдэлэгийн Нямаа]] *Довчин - Билгээгийн Мижиддорж *Жаргал – Дулмаагийн Ганхуяг *Бат – Галсанбалдангийн Занданхүү, Нацагхүүгийн Сэсээр *Хонгор – [[Лодойдамбын Галбадрах]], Найдангийн Нямдаваа *Жамбал- Сүрэнгийн Сүхбаатар *Галсан - Буниагийн Санжмятав *Түгжил - [[Цэвэлмаагийн Готов]] *Бадарч – Чимидгаадангийн Цэрэннадмид *Хуяг – [[Дамдинсүрэнгийн Төмөрбаатар]] *Нямаа – А. Лувсанбалдан *Дорж – Д. Баатар ==Агуулга== Энэ киног Монгол Улсын төрийн хошой шагналт, нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамба агсны түүх хувьсгапын сэдэвт хоймсон романы сэдвээр бүтээсэн бөгөөд ХХ зууны эхэн үеийн Монголын  хөдөө нутгийн дүр төрх, эрх чөлөөний төлөөх тэмцэл, шинэ нийгмийн харилцааны ард олны оюун санаанд гарсан өөрчлөлт зэргийг туульсын хэлбэрээр тусган харуулжээ. Ядуу ард Эрдэнэ, түүний гэргий Долгор, баян Итгэлт, шилийн сайн эр “цахиур” хэмээх Төмөр зэрэг олны танил болсон дүрүүд, тэдний амьдралын элдэв ээдрээтэй үйл явдлаар киноны үйл явдал өрнөдөг. [[Ангилал:1970-аад оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Монголын кино]] [[Ангилал:Чадраабалын Лодойдамбын бүтээл]] navpq1al2j5dzp5jfigpldx7va5rqmz 866721 866719 2026-08-20T05:48:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 866721 wikitext text/x-wiki [[Файл:"Тунгалаг тамир" кино.png|alt="Тунгалаг тамир" киноны хэсэг|thumb|300px|"Тунгалаг тамир" киноны хэсэг]] «'''Тунгалаг Тамир'''» —Монгол Улсын Төрийн хошой шагналт алдарт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] (1917-1970) ХХ зууны шилдэг [[Тунгалаг тамир (роман)|"Тунгалаг Тамир" романаар]] [[1970 он|1970]]-[[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] кино үйлдвэрт [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн гурван бүлэг бүхий хар цагаан өнгөтэй [[уран сайхны кино]]. ==Уран бүтээлчид== *Найруулагч: [[Равжаагийн Доржпалам]] *Зохиогч: [[Чимидийн Долгорсүрэн]], Равжаагийн Доржпалам *Зураглаач : Дэлгэрийн Баттулга *Зураач: [[Пүрэвийн Цогзол]] *Хөгжмийн зохиолч : [[Цэгмидийн Намсрайжав]] *Дууны найруулагч – З.Гаваа *Нүүр хувиргагч – С.Одсүрэн *Эвлүүлэгч – Д.Долгорсүрэн, Д.Түмэнбаяр. С.Баасанхүү, Д.Алтмаа. ===Гол дүр=== *Эрдэнэ - [[Норовын Баатар]] *Итгэлт –  [[Аюурзанын Очирбат]] *Сүхбаатар - [[Цэвэлийн Дашнамжил]] *Хатанбаатар - [[Жамьянгийн Дамиран]] *Долгор - [[Пүрэвийн Цэвэлсүрэн]] *Төмөр - [[Тогтохын Сандуйжав]] (Дагийранз дуу оруулсан) *Дулмаа - [[Шаравын Дэлгэржаргал]] *Даржаа - [[Улаанхүүгийн Осор]] *Петр - А. Попов *Павлов - С. Воропаев *Гэрэл - [[Дашдэлэгийн Нямаа]] *Довчин - Билгээгийн Мижиддорж *Жаргал – Дулмаагийн Ганхуяг *Бат – Галсанбалдангийн Занданхүү, Нацагхүүгийн Сэсээр *Хонгор – [[Лодойдамбын Галбадрах]], Найдангийн Нямдаваа *Жамбал- Сүрэнгийн Сүхбаатар *Галсан - Буниагийн Санжмятав *Түгжил - [[Цэвэлмаагийн Готов]] *Бадарч – Чимидгаадангийн Цэрэннадмид *Хуяг – [[Дамдинсүрэнгийн Төмөрбаатар]] *Нямаа – А. Лувсанбалдан *Дорж – Д. Баатар ==Агуулга== Энэ киног Монгол Улсын төрийн хошой шагналт, нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамба агсны түүх хувьсгапын сэдэвт хоймсон романы сэдвээр бүтээсэн бөгөөд ХХ зууны эхэн үеийн Монголын  хөдөө нутгийн дүр төрх, эрх чөлөөний төлөөх тэмцэл, шинэ нийгмийн харилцааны ард олны оюун санаанд гарсан өөрчлөлт зэргийг туульсын хэлбэрээр тусган харуулжээ. Ядуу ард Эрдэнэ, түүний гэргий Долгор, баян Итгэлт, шилийн сайн эр “цахиур” хэмээх Төмөр зэрэг олны танил болсон дүрүүд, тэдний амьдралын элдэв ээдрээтэй үйл явдлаар киноны үйл явдал өрнөдөг. [[Ангилал:1970-аад оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Монголын кино]] [[Ангилал:Чадраабалын Лодойдамбын бүтээл]] 5crfi1su3001z5p4i5l3xmni3bg5hlj Куин Латифа 0 36033 866666 782919 2026-08-19T13:46:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866666 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Куин Латифа | зураг = Queen_Latifah.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Куин Латифа [[2008]] онд. | төрсөн_огноо = {{birth date and age|mf=yes|1970|3|18}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-03-22_1251/page/25|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=Mar 22, 2013|year=2013|issue=1251|pages=25}}</ref> | төрсөн_газар = [[АНУ]], [[Нью-Жерси]], [[Ньюарк]] | жинхэнэ_нэр = Дана Элейн Оуэнс | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] }} '''Дана Элейн Оуэнс''' ({{lang-en|Dana Elaine Owens}}, ''[[1970]] оны [[3 сарын 18|гуравдугаар сарын 18-нд]] төрсөн'') буюу '''Куин Латифа''' ({{lang-en|Queen Latifah}}) нь [[Америк]]ийн [[дуучин]], [[рэп]]пэр, [[жүжигчин]], [[загвар өмсөгч]], [[телевиз]]-[[бичлэг]]ийн [[продюсер]], [[хөтлөгч]] юм. Тэр [[хип хоп]] [[хөгжим]]тэй удаан нөхөрлөсөн бөгөөд тайзны ''Куин Латифа'' нэр нь [[Араб хэл]]нээс ''тансаг хатан'' гэдэг утгыг илэрхийлэх билээ.<ref>{{cite web|title="Ladies First": Queen Latifah's Afrocentric Feminist Music Video|url=http://www.public.asu.edu/~kleong/queenlatifahfeminism.pdf|publisher=African American Review|accessdate=17 June 2013}}</ref> [[Грэммийн шагнал|Грэмми]] болон [[Алтан бөмбөрцөг]] шагналын тэрээр ''[[Чигаго (кино)|Чигаго]]'' мюзикл кинонд бүтээсэн дүрээрээ [[Оскарын шагнал|Оскарын]] [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн]] төрөлд нэр дэвшиж байв. Түүний тоглосон кино голчлон инээдмийн төрлийнх байдаг. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Queen Latifah|Куин Латифа}} * {{Official website|http://queenlatifah.com}} * {{IMDb name|0001451}} * [https://web.archive.org/web/20110511185855/http://www.tv.com/queen-latifah/person/54643/summary.html?q=Queen%20Latifah&tag=search_results;title;0 Куин Латифа] [[TV.com]] * [http://www.emmys.com/celebrities/queen-latifah Куин Латифа] {{DEFAULTSORT:Латифа, Куин}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Рэп дуучин]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] id2ik498n3553rme2q86it6gw50izq2 Баян жанжин 0 36043 866663 856925 2026-08-19T13:41:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866663 wikitext text/x-wiki '''Баян жанжин''' (монгол бичиг: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ}}; хятадаар: 伯顏, пиньинь: Bó yán; 1236-1295) бол [[Баарин]] овгийн Хөхчү{{sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v1|pp=144}} (хятадаар: 曉古台{{sfn|Cleaves|1956|pp=204}}, xiaogutai) ноёны хүү, [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн улсыг]] мөхөөсөн Монголын [[Юань Улс|Юань Улсын]] өрлөг жанжин. Баян жанжны элэнц өвөө [[Баарин|нүцгэн баарины]] [[Ширээт өвгөн]] тайчууд аймаг [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] эзлэгдэх үед [[Наяа]], [[Алаг ноён|Алаг]] гэх хоёр хүүгээ дагуулж бууж өгсөн нь 1206 онд хоёул мянганы ноёд болсон. Өвөө Алаг нь мянганы ноён, заргач{{Sfn|Cleaves|1956|pp=204}} байсан. Эцэг Хөхчү буюу Хөхтэй нь Мөнх хааны зарлигаар [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханы]] [[Монголчуудын Перс дэх байлдан дагуулалт|өрнө зүгт хийсэн аян дайнд]] цэргээ удирдан байлдаж яваад дайнд амь үрэгдсэн. ==Сүн улсын эсрэг дайн== 1264 оны үед Хубилай хааны хүсэлтээр өмнөд хятадыг эзлэхэд туслах зарим чадварлаг цэргийн ноёдыг ирүүлэхийг гуйсны дагуу Баян ноёныг Юань улс руу илгээсэн.{{Sfn|Сүрэнхорлоо|2002|v2|pp=198}} 1265 оны 8 сард гуан лү дафу цол, [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] зүүн гарын [[Чинсан|чинсангаар]] томилж, 1267 онд баруун гарын түшмэлээр томилон ажилуулсан. 1270 онд [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] хамт мэдэгч түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1273 онд янь ван Чингимийг хунтайжаар өргөмжлөх ёслолыг Баян ноён хариуцаж, хааны зарлигийг хунтайжд гардуулах үүрэг хүлээсэн.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=207}} 1274 оны 8-р сард Өмнөд Сүн улсын эсрэг дайнд [[Ши Тяньзэ]] жанжныг ерөнхий жанжин, Баян болон [[Ажу жанжин|Ажу]] нарыг туслах жанжинаар томилж илгээсэн ч, Ши Тяньзэ удалгүй өвчин туссан тул Баяныг ерөнхийлөн захирах их жанжин болгож, 200,000 цэргийг{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} захируулав. Тэр жилдээ Хөх мөрнийг гатлан Инжоу, Шинчэн, Ханькоу зэрэг хотыг довтлон эзлэж, 10000 хөлөг онгоцоор Хөх мөрнийг гатлан Янлуо цайзыг эзлэсний дараа, Эжоу, Ханьян хотуудын ноёд байлдахгүйгээр бууж өгчээ. Эжоу хотод [[Аригхаяа]] жанжинд 40000 цэрэг захируулан үлдээгээд, Баян жанжин өөрөө үлдсэн цэргээ удирдан Хөх мөрнийг уруудан довтлоход 1275 оны хавар Хуанжоу, Цижоу, Жяньжоу, Аньчин, Чижоу хотуудын захирагчид ээлж дараалан бууж өгөв. 1275 он хавар Динжяжоугийн хавьд Сүн улсын сайд Жя Сидаогийн удирдсан 130,000 цэргийг Хөх мөрөн дээр бут ниргэхэд Жя Сидао Яньжоу руу зугтав. Сүн улсын гол хүчийг бут ниргэсний дараа мөрнийг уруудан нийслэл хот Линь-ань хотыг нь бүслэн ойр хавийн хотуудыг ээлж дараалан довтлов. 1276 оны хавар Сүн улсын хаан, бэлэвсэн хатан, сайд ноёд хотын хаалгаа нээж, бууж өгсний дараа тэднийг цэргээр харгалзаж 6 сард Шанду хот ирж, Хубилай хаанд бараалхуулав. Энэ удаагийн аян дайнаар Сүн улсын 37 фу, 128 жоу, 2 боомт, 733 шянийг эзлэжээ. Түүний гавьяаг үнэлж цэргийн явдлын яамны хамт мэдэгч болгоод, булган жисүн дээл хорин иж шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=258}} ==Монгол нутагт цэрэг захиран суусан нь== 1276 онд [[Хайду|Хайдуг]] дарахаар томилогдсон алтан ургийн хан хөвгүүд бослого гаргаж [[Номухан]] ван, [[Аньтун]] чинсан нарыг барьж Хайду ноёнтой хамтран монгол нутгийн ихэнхийг эзлэсэн учраас Баян жанжинд цэрэг өгч бослогыг даруулахаар илгээсэн. [[Орхон гол|Орхон голын]] орчимд болсон тулалдаанд ялалт байгуулав. 1281 онд хунтайж [[Чингим|Чингимд]] умард хязгаарыг тохинуулахаар илгээхэд Баян жанжиныг шадарлуулав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=259-261}} 1285 оны намар [[Цагадай|Цагадайн]] удмын [[Ажиги|Ажиги ван]] цэргийн цааз зөрчиж цэрэг захирах эрхийг нь Баянд шилжүүлэв. Тэрээр цэргийн хүрээнд очсон даруйд цэргийн хүнсэнд [[Мэхээр (хурган)|мэхээр]], [[Сөд өвс|сөд]] зэрэг ургамлыг түүж нөөцлөн, цэрэг бүр 4 ху хэмжээтэй бэлтгүүлэв. Мөн [[тарвага]] агнуулж, арьсыг нь өвчөөд нийслэл хот руу илгээн өвлийн дулаан хувцасаар солиулжээ.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=261-265}} 1287 оны 3-р сард [[Наян ван]] бослого гаргахаар бэлтгэж байгаа тухай мэдээллийг Хубилай хаан сонсоод, Баяныг туршуулахаар илгээсэн. Наян вангийн өргөөнд очихдоо өртөөний хүмүүст дээл хувцас бэлэглэж яваад, Баянг дайлж их найр хийх үед барьж авахаар хуйвалдсаныг мэдээд шадар хүмүүсийн хамтаар тэндээс оргон зугтаж хаан эзэнд энэ явдлаа тайлагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=265-266}} Тэр жилийн 5 сард Наян ван бослого гаргасны дараа хааныг дагаж цэргийг ерөнхийлөн удирдав. 1289 онд алтан чимэгт гуанлү дафу цол шагнаж, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайд бөгөөд [[Хархорум|Хархорумын]] цэргийг захируулахаар илгээв. 1292 онд Мэнлигтөмөр, Хайду нарын цэргийн хүчтэй Асгат ууланд Мэнлигтөмөрийн хүчтэй байлдахдаа цэргээ өөрөө манлайлан орж дайсныг бут цохин, араас нь нэхсээр түүнийг дагаар оруулав. Тэр жилд Хайду хан дайран ирэхэд Хархорумыг хамгаалан байлдаж ухраав. Хубилай хаан 1294 оны хавар тэнгэрт хальсны дараа ордны цэргийг захирч, шинэ хаан сонгох хуралдайд илд атган ноёдыг сүрдүүлж, Сэцэн хааны гэрээслэлийг уншиж{{Sfn|Cleaves|1956|pp=270-271}}, [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөрийг]] '''Өлзийт хаан''' цолтойгоор хаан ширээнд залахад голлох үүрэг гүйцэтгэв. Өлзийт хааны зарлигаар тэр жилийн 6-р сард тайфу, цэрэг улсын чухал хэргийг ерөнхийлөн захирагч болгож, цэргийн явдлын хүрээлэнгийн сайдын тушаалыг нь сэргээж, үнэт эдлэлээр шагнав.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=271}} 1295 оны 1 сарын 11 нд Баян жанжин 59 настайдаа таалал төгсөв.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272}} ==Гэр бүл== Баян ноёны гэргий нь жалайрын [[Аньтун|Аньтун чинсангийн]] эмэгтэй дүү.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=206}} Түүний хүү Майдар (買的) хожим нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн бичээч сайд{{Sfn|Ван Шижуан|2015|pp=240}} (僉樞密院事, qian shumiyuan shi), Нангиадай (囊加歹) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн дэд сайд болсон. Ач хүү Санжаашир (相嘉失禮) нь цэргийн явдлын хүрээлэнгийн хамт бичээч сайд{{Sfn|Ван Шижуан|2015|pp=315}}, мэргэд цугларах хүрээлэнгийн бичгийн эрхин сайд{{Sfn|Ван Шижуан|2015|pp=154}}, Жянбэй мужийн пинжан түшмэл, Жяньнань мужийн ерөнхий хянагч сайд болсон. Жич хүү Будашир (普達失理) нь цэргийн түшмэл болсон.{{Sfn|Cleaves|1956|pp=272-273}} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=Dec 1956 |title=The Biography of Bayan of the Barin in The Yuan Shih |url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1956-12_19_3-4/page/185 |journal=Harvard Journal of Asiatic studies |volume=19 |issue=3/4 |pages=185-303}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ц |first=Сүрэнхорлоо |title=Рашид аддин. Судрын чуулган |year=2002 |edition=2-р |volume=2 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ван |first=Шижуан |title=Юань улсын түүхийн нэр томьёоны хятад-монгол харьцуулсан толь |publisher=Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хороо |year=2015 |volume=1 |location=Хөх хот |language=хятад, монгол бичиг|isbn=978-7-204-13715-2}} [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:1236 онд төрсөн]] [[Ангилал:1295 онд өнгөрсөн]] gvxctxamhrjd90dxipd9sywrfavhp2m Брюс Уиллис 0 36626 866669 782939 2026-08-19T13:50:15Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866669 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = Bruce Willis by Gage Skidmore.jpg | нэр = Брюс Уиллис | тайлбар = Брюс Уиллис [[2010]] онд. | жинхэнэ_нэр = Уолтер Брюс Уиллис | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1955|3|19}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-03-22_1251/page/25|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=Mar 22, 2013|year=2013|issue=1251|page=25}}</ref> | төрсөн_газар = [[Баруун Герман]], [[Райнланд-Пфальц]], [[Идар-Оберштайн]] | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]], [[найруулагч]], [[продюсер]], [[зохиолч]], [[хөгжим]]чин, [[дуу]]чин | идэвхитэй_жилүүд = 1980–одоо }} '''Уолтер Брюс Уиллис''' ({{lang-en|Walter Bruce Willis}}, [[1955]] оны [[3 сарын 19|гуравдугаар сарын 19-нд]] төрсөн) нь [[Америк]]ийн [[кино]] [[жүжигчин]], [[найруулагч]], [[зохиолч]], [[хөгжим]]чин, [[дуу]]чин юм. Түүний эцэг Дэвид Уиллис Америк хүн бол эх Марлин [[Герман]] хүн байсан бөгөөд хүүгээ [[Баруун Герман]]ы [[Райнланд-Пфальц]] мужид төрүүлжээ. Тэрээр найруулагч [[Жон Мактирнан]]ы ''[[Хатуу самар]]'' цувралын Жон МакКлейний дүрээр дэлгэцийн урлагт бүрэн байр сууриа олсон ба ихэнхи төлөв [[Адал явдалт кино|адал явдалт]], [[тулаант кино|тулаант]], [[Уран зөгнөлт кино|зөгнөлт]] кинонуудад тоглосон байдаг билээ. ==Бүтээлүүд== ==Эшлэл== {{reflist|20em}} ==Холбоос== * {{IMDb name|246}} * {{iobdb|Bruce|Willis}} * {{people.com}} * {{tvtropes|BruceWillis}} * [http://www.emmys.com/celebrities/bruce-willis Bruce Willis at Emmys.com] {{DEFAULTSORT:Уиллис, Брюс}} [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Идар-Оберштайны хүн]] ax25lkau7nybr5lv4njtbb2701vaclq Жэйми Фокс 0 37827 866664 783115 2026-08-19T13:44:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866664 wikitext text/x-wiki [[File:Jamie Foxx Django avp.jpg|thumb|160px|[[2013]] онд.]] '''Эрик Марлон Бишоп''' ({{lang-en|Eric Marlon Bishop}}) буюу '''Жэйми Фокс''' ({{lang-en|Jamie Foxx}}, ''[[1967]] оны [[12 сарын 13|арванхоёрдугаар сарын 13-нд]]<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2012-12-14_1237/page/26|journal=Entertainment Weekly|date=Dec 14, 2012|year=2012|issue=1237|page=26}}</ref> [[Техас]] хотод төрсөн'') нь [[Африк]] гаралтай [[Америк]]ийн [[Кино|дэлгэцийн]] болон [[хошин урлаг]]ийн [[жүжигчин]], [[дуучин]] юм. ''[[Рэй (кино)|Рэй]]'' ([[2004]]) кинонд [[Нэр хүнд|алдар]]т дуучин [[Рэй Чарльз]]ийн дүрийг төрөлхийн [[төгөлдөр хуур]]ын авъяастай<ref>{{cite news|last=Loudon|first=Christopher|title=Ray Charles and Jamie Foxx: Genius Loves Company|url=http://jazztimes.com/articles/15167-ray-charles-and-jamie-foxx-genius-loves-company|accessdate=4 March 2013|newspaper=[[Jazz Times]]|date=December 2004}}</ref> тул чадварлаг бүтээж [[Оскарын шагнал| Академийн шагналыг]] [[Оскарын шагнал|гол дүрийн]] төрөлд хүртэж байсан Фокс ажил амьдралын гараагаа хошин шогийн урлагаас эхэлж, [[1992]] онд [[Робин Уильямс]] тоглосон [[Инээдмийн кино|инээдмийн]] ''[[Тоглоомнууд (кино)|Тоглоомнууд]]'' кинонд туслах дүр бүтээсэн нь анхны дэлгэцийн бүтээл байсан юм. Түүнчлэн [[Том Круз]]ийн хамт тоглосон ''[[Хамсаатан (кино)|Хамсаатан]]'' кинонд бүтээсэн дүрээрээ Оскарт туслах дүрээр нэр дэвшиж байв. Хөгжмийн салбарт [[Хип хоп|рэп]] урсгал голлосон дөрвөн цомог худалдаанд гаргаж, шилдэг дууны жагсаалтыг хэд хэдэн дуу нь тэргүүлж байсан.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/60255/bliges-breakthrough-bows-at-no-1|title=Blige's 'Breakthrough' Bows At No. 1|last=Hasty|first=Katie|date=2005-12-28|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Nielsen Company|Nielsen Business Media]]|accessdate=2009-02-23|archive-date=2013-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130623065736/http://www.billboard.com/articles/news/60255/bliges-breakthrough-bows-at-no-1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/60198/foxx-overtakes-blige-on-album-chart|title=Foxx Overtakes Blige On Album Chart|last=Hasty|first=Katie|date=2006-01-04|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|accessdate=2009-02-23|archive-date=2013-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630134905/http://www.billboard.com/articles/news/60198/foxx-overtakes-blige-on-album-chart|url-status=dead}}</ref> ==Товч мэдээлэл== :'''Нэр нь түгсэн бүтээлүүд:''' *''[[Рэй (кино)|Рэй]]/ Ray'' — [[2004]] *''[[Хамсаатан (кино)|Хамсаатан]] / Collateral'' — [[2004]] *''[[Жанго эрх чөлөөгөө олсон нь]] / Django Unchained' — [[2012]] *''[[Цагаан ордон дахь дайралт]] / White House Down'' — [[2013]] ==Амжилт== *2005 — Оскар — шилдэг эрэгтэй гол дүр, ''Рэй'' *2005 — [[Алтан бөмбөрцөг]] — хөгжимт болон инээдмийн бүтээлийн шилдэг эрэгтэй гол дүр ''Рэй'' *2005 — БАФТА — шилдэг эрэгтэй гол дүр, ''Рэй'' ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{commonscat|Jamie Foxx|Жэйми Фокс}} * {{Official website|http://www.jamiefoxx.com}} * [https://web.archive.org/web/20171207001742/http://www.jamiefoxxmusic.com/ Жэйми Фоксын хөгжмийн цахим хуудас] * {{IMDb name|4937}} {{DEFAULTSORT:Фокс, Жэйми}} [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Америкийн дуучин]] [[Ангилал:Америкчууд]] 39ip41t30u4mkuqk3bi3f6s5kbnxua6 Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 866647 866496 2026-08-19T13:02:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866647 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-18 09:45:24 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] o031xpomz47xvn85hxtrgn01xumzl65 Тооцон бодох шингэний динамик 0 39243 866654 864739 2026-08-19T13:13:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866654 wikitext text/x-wiki [[Image:CFD Shuttle.jpg|thumb|right|300px|[[Сансрын Шаттле]] хөлөг өндөр хурдтайгаар агаарын урсгалд нэвтрэх үеийн компьютер симуляци]] [[Image:X-43A (Hyper - X) Mach 7 computational fluid dynamic (CFD).jpg|thumb|right|300px|[[Махын тоо|Мах]]-7 хурдтай нисч буй [[Гипер-Икс]] онгоцны симуляци]] '''Тооцон бодох шингэний динамик''' эсвэл (Шингэний динамикийн тооцон бодох арга-ТБШД) ({{lang-en|computational fluid dynamics}}) нь [[шингэний механик]] буюу [[гидравлик]]ийн судалгааны 3 дахь шинэ хандлага болж хөгжсөн ба анх 1972 онд П.Роачэ гэдэг эрдэмтэн Computational Fluid dynamics гэдэг нэрийг өгсөнөөр системтэйгээр өргөжин хөгжижээ. Тооцон бодох шингэний динамик гэдэг нь [[тоон анализ|тоон арг]]ууд болон [[алгоритм]]ын тусламжтайгаар [[байгаль]] болон [[огторгуй]]д орших шингэний хөдөлгөөн, [[физик хэмжигдэхүүн]]ийг тооцон бодож тодорхойлдог салбар [[шинжлэх ухаан]] юм. Одоогоор инженерийн олон хэрэгцээнд тухайлбал [[аэродинамик]], [[аэро-акустик]], [[гидродинамик]], [[электродинамик]], [[эрүүл мэнд]], [[химийн үйлдвэрлэл]], [[термодинамик]], [[бодисын тархалт]], [[электрон нейтроны шилжилт]], [[цаг агаар]], [[хий ба шингэний тээвэр]] гэх мэт олон салбарт ашиглагдаж байна. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд "CFD" багц программууд шинээр төрөн гарч хүчирхэгжин хэрэглээний хүрээгээ тэлсээр байгаа ч CFD - ийн өөрийн алгоритм, комьпютерийн хүчин чадлаас хамаараад өөр өөр үр дүнгүүдийг өгч байна <ref>Б.Аюурзана. "Ивэн голын боомтын ус хаях барилгын гидравлик загварчлал", ШУТИС, 2013, https://www.academia.edu/5634709/Master_thesis </ref>. == Арга, аргачлал == CFD багцуудын үндсэн тэгшитгэл нь [[Навиер-Стокесын тэгшитгэл|Навиер-Стокес]], [[Эйлэрийн тэгшитгэл|Эйлер]], [[Бүрэн потенциалын тэгшитгэл]]үүд байдаг. [[Навьер-Стокес]]ийн тэгшитгэлийн нэг хэлбэр болох [[Рейнольдсын дундаж Навьер-стокес]]ийн тэгшитгэлийг (RANS)<ref name=wilcox>{{cite book|last=Wilcox|first=David C.|title=Turbulence Modeling for CFD|year=2006|publisher=DCW Industries, Inc.|isbn=978-1-928729-08-2|edition=3}}</ref> ихэнх CFD программууд математик загвараар ашигладаг. Эгшин зуурын урсгалын вектор ( ̅u_i)ба даралтын вектор ̅р нь бүхэл хугацаа Т - ийн хувьд дундажлагдсан, өөрөөр хэлбэл ̅u ба ̅р бүрдүүлэгч векторууд нь u', p' гэсэн бүрдүүлэгч болно. RANS тэгшитгэл нь тухайн тохиолдол бүрт өөр тэгшитгэлтэй хавсарч загварчлалыг хийх хосолмол алгоритмыг CFD багцад [[загвар]] гэж нэрлэнэ. Загварыг бодох аргачлал нь [[төгсгөлөг эзлэхүүний арга]] (FVM-ТЗА), [[төгсгөлөг элементийн арга]] (FEM-ТЭА), [[төгсгөлөг ялгаварын арга]] (FDM-ТЯА) гэх мэт математик тооцоолох аргуудтай. Дээрх аргууд нь бодлогын хүрээг урьдчилан хуваасан тор, хэлхээсний тусламжтайгаар [[дискрет математик|тухайлсан]] тохиолдолд хэрэглэгдэнэ. Инженерчлэл, шинжлэх ухааны судалгаа, тооцоололд дээр дурьдсан арилжааны багцуудаас гадна судлаачдын өөрсдөө тооцон бодох код бичиж шингэний динамикийг загварчлах хандлага байсаар байна. Шингэний урсгалын олон талт байдал, урсгал буй болох эсвэл хашигдах хүрээний хэлбэр дүрсийн ялгаатай байдлаас хамаарч багц програмууд тэр бүрчлэн тохирохгүй тохиолдолд тооцон бодох кодыг програмчлалын хэл ашиглан үйлддэг. Багц программ болон тооцон бодох код бүхий шингэний динамикийн тооцон бодох загварчлал нь дараах алхамуудын дагуу гйүцэтгэгдэнэ. * [[Бэлтгэл үйлдэмж]] (preprocessing) үе шатанд ** Бодлогын хүрээ (судлах гэж байгаа үзэгдлээ бодлого гэж нэрлэдэг) буюу [[геометр]] тодорхойлогдсон байх. ** Бодлогын хүрээнд буй шингэнийг чөлөөт болон хэлхээст аргаар тухайлах. Хэлхээсээр тухайлах буюу хуваах нөхцөлд хэлхээс нь жигд (тэгш хэмт геометр дүрс) ба жигд бус (жигд бус хэмжээтэй геометр дүрс) хэлбэртэй байж болно. ** Физикийн болон математикийн загварчлал өгөгдөх – жишээлбэл, хөдөлгөөний тэгшитгэл + [[Энталпи]] + цацраг + хадгалагдах хуулиуд ** [[Хязгаарын нөхцөл]] (зарим үед захын нөхцөл гэж ярьдаг. [[англи]]: boundary condition) тодорхойлогдох. Энэ нь бодлогын хүрээ буюу шингэн хүрээлж буй гадаргатай харьцахдаа ямархуу шинж чанарыг үзүүлэх, ямар нөхцөлд байхыг харуулна. Хязгаарын нөхцлийг [[гулсах нөхцөл|гулсал]] ба [[үл гулсах нөхцөл|үл гулсах нөхцөл]]тэйгээр авч үзэж болно. Хязгаарын нөхцлөөс гадна [[анхны нөхцөл]] ([[англи]]: initial condition) бас тодорхойлогдох ёстой. * [[Компьютер симуляци|Симуляци]]йн үе шат. Өгөгдсөн дээрх нөхцөл шинж чанарт харгалзан бодлогийн хүрээнд физикийн болон математикийн тэгшитгэлийг ажиллуулж шингэний физик хэмжигдэхүүнүүдийг итерацилж тодорхойлох үйл явц юм. Итерати нь хугацааны алхамт байдлаар хийгдэнэ. * Бэлтгэл болон симуляцын үе шатууд амжилттай хийгдсэн тохиолдолд [[төгсгөл үйлдэмж]] (postprocessing) хийгдэнэ. Энэ үе шатанд загварчлалын үр дүнг илэрхийлж харуулах үүднээс [[графо-дүрслэл]]ийн хэлбэрт оруулна. === Тухайлах арга === Нил орчны механикт биетийг нэгэн төрлийн гэж үзэх ба энэ нэгэн төрлийн биетийг математик тэгшитгэлийн хамт салангид элемент эсвэл элементар хэсгүүд бүхий системд шилжүүлэх үйл ажиллагааг тухайлах буюу дискретчилэх гэж нэрлэдэг. Тухайлагдсан системийн шийд болон түүний шийдлийн тогтворшилт нь аналитик шийд болон түүний тогтворшилтой нийлж байх эсвэл дөхөж шаардлагатай. Энэ шаардлагыг хангахын тулд тухайлах тусгай аргачлалууд нээгдсэн ба тэдгээрийг ерөнхийд нь хэлхээст ба чөлөөт аргууд гэж ангилж болно. Тухайлах процессын үр дүн нь сонгож авсан аргын [[нарийвчлалын зэрэг|нарийвчлалын зэргээс]] мөн хамаарна. Тооцон бодох үйл ажиллагааны үр дүн дан ганц тухайлах аргыг зөв сонгож гүйцэтгэсэнээр үр дүнд хүрэхгүй ба тэгшитгэлийг бодоход хугацааны интеграцийг хэрхэн хийхээс мөн хамаарна. Хугацааны интегранцын аргуудаас хамгийн нарийвчлалтай мөн тогтвортой шийдэл өгдөг аргууд нь [[онож-заслах арга]], [[мэлхий үсрэлтийн арга]]<ref>[http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга, Б.Аюурзана.</ref> гэх мэт юм. Зарим тухайлах аргачлалыг авч үзвэл: === Хэлхээст арга - Mesh method === ==== Төгсгөлөг эзлэхүүний арга ==== {{Main|Төгсгөлөг эзлэхүүний арга}} Төгсгөлөг эзлэхүүний аргыг анх 1971онд Пауллэй 2 хэмжээст Эйлэрийн тэгшитгэлийг бодоход ашиглаж гаргаж ирсэн. Улмаар 1999 онд 3 хэмжээстээр тооцох алгоритмыг Торо гаргаж ирсэн. Ингэснээр CFD багцууд 3 хэмжээст орчинд шингэний хөдөлгөөнийг загварчлан турших боломжтой болж иржээ <ref>Б.Аюурзана. "Ивэн голын боомтын ус хаях барилгын гидравлик загварчлал", ШУТИС, 2013, https://www.academia.edu/5634709/Master_thesis </ref>. Энэ арга нь тухайн огтлолд буюу сонгож авсан системд байх шингэнийг хэлхээс (mesh) - т хувааж маш жижиг эзлэхүүнүүдийг бий болгох ба тэдгээрийн нэг эзлэхүүнд гарч байгаа элементүүдийн өөрчлөлтийг анхны болон хязгаарын нөхцлийн тусламжтайгаар тодорхойлж улмаар бүхэл системийн хувьд ямар байхыг гаргаж ирдэг <ref>{{cite book|last=Patankar|first=Suhas V.|authorlink=Suhas Patankar|title=Numerical Heat Transfer and Fluid FLow|url=https://archive.org/details/numericalheattra0000pata|year=1980|publisher=Hemisphere Publishing Corporation |isbn=0891165223}}</ref>. Төгсгөлөг эзлэхүүний аргын ерөнхий хэлбэр нь дараах байдалтай бичигдэнэ. :<math>\frac{\partial}{\partial t}\iiint Q\, dV + \iint F\, d\mathbf{A} = 0,</math> Үүнд: <math>Q</math> хадгалагдаж үлдэх вектор хэмжигдэхүүн, <math>F</math> нь түрлэгийн вектор ([[Эйлэрийн тэгшитгэл]] эсвэл [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]]ээс харна уу.), <math>V</math> хяналтын эзлэхүүний хэмжээс буюу элементар хэсгийн эзлэхүүн, <math>\mathbf{A}</math> нь хяналтын эзлэхүүний гадаргуугын талбай юм. Задгай гольдрол дахь шингэний хөдөлгөөнийг загварчлахад 2 ба түүнээс дээш фазтай<ref>{{cite news|last1=Hirt|last2=Nichols|first1=C.W.|first2=B.D.|title=Volume of fluid (VOF) method for the dynamics of free boundaries|year=1981|publisher=Journal of Computational Physics }}</ref> урсгалууд оршин байдаг. Иймд шингэний хоорондын харилцан үйлчлэлийг нарийн тодорхойлохын тулд [[шингэний эзлэхүүний арга|Шингэний эзлэхүүний аргыг]] (VoF) 1976 онд Нох болон Вүүдвард - нар дэвшүүлсэн. Энэ арга нь зөвхөн шингэний динамикийг тооцоолон бодох тоон техник "[[тоон анализ]]" ба Эйлерийн аргын ангилалд багтдаг. С буюу фракцын функц гэж нэрлэгдэх санаан дээр суурилсан энэхүү арга нь төгсгөлөг эзлэхүүн дахь шингэний [[характеристикийн функц]]ын нийлбэрээр тодорхойлогдоно. Үндсэндээ төгсгөлөг эзлэхүүн хоосон тохиолдолд С функцийн утга нь 0 байх ба эсрэг тохиолдолд С = 1 байна. Иймд С нь 0 - тэй тэнцүү байх шаардлагатай функцын бодит гаргалгаа нь дараах хэлбэртэй байна. ∂C/∂t+v∙∇C=0 Үүнд: v - 3 хэмжээстэд шингэний хурдны утга ТБШД - д шингэний эзлэхүүний фракц хэмээх чухал ойлголт гарч ирнэ. Энэ нь ихэвчлэн олон фазат урсгалыг загварчлах үед гарч ирэх ба нил орчны эзлэхүүний фракц нь 1 - тэй тэнцүү байна. Эзлэхүүний фракц ϕ_i нь шингэний холигдсон эзлэхүүн V_i - ийг холигдохын өмнөх эзлэхүүнд V харьцуулсанаар тодорхойлогдоно. ϕ_i=V_i/( V) , м3/м3 Шингэний урсгал байгаль дээр ихэвчлэн турбулент хэлбэртэйгээр байх учир ихэнх загварчлалд [[k - ε турбулент загвар]] хэрэглэгддэг. Энэ нь урсгалын кинетик энергийн тэгшитгэл k болон турбулент урсгалын энергийн тархалтын тэгшитгэл ε~k^(3/2)/L - ээс гаралтай хагас туршилтын тэгшитгэл юм <ref>{{cite journal|last=Launder|first=B. E.|author2=D. B. Spalding|year=1974|title= The Numerical Computation of Turbulent Flows|url=https://archive.org/details/computer-methods-in-applied-mechanics-and-engineering_1974-03_3_2/page/269|journal=Computer Methods in Applied Mechanics and Engineering|pages=269–289|doi = 10.1016/0045-7825(74)90029-2|bibcode = 1974CMAME...3..269L|volume=3|issue=2 }}</ref>. 〖∂k/∂t〗_(утгын өөрчлөлт)+〖u ̅_i ∂k/(∂x_i )〗_(конвекцийн шилжилт)=〖∂/(∂x_i ) (ν_t/σ_k ∂k/(∂x_i ))〗_(диффузийн шилжилт)+〖ν_t ((∂(u_i ) ̅)/(∂x_j )+(∂(u_j ) ̅)/(∂x_i )) (∂(u_i ) ̅)/(∂x_j )〗_(шүргэх хүчдэлийн илрэл)-ε_(тархалт ) Турбулентийн тархалт, <math>\epsilon</math> [[тулбулент кинетик энерги]] - ийг дотоод дулааны энергид хувиргасан утга юм. Нэгж нь СИ системд <math>\epsilon</math> бол <math>J / kg s = m^2 / s^3</math>. <math>\epsilon \, \equiv \, \nu \overline{\frac{\partial u_i'}{\partial x_k}\frac{\partial u_i'}{\partial x_k}}</math> [[Шахагдах шингэн]]ий хувьд дараах хэлбэртэйгээр бичигдэнэ: <math>\epsilon \, \equiv \, \frac{1}{\overline{\rho}} \overline{\tau_{ij} \frac{\partial u_i''}{\partial x_j}}</math> Энд зунгааралтын хүчдэл, <math>\tau_{ij}</math>, Моно-атом хий дахь [[Стокесын теором|Стокес]]ийн хуулийг хэрэглэх ба энэ нь: <math>\tau_{ij} = 2 \mu S^*_{ij}</math> Үүнд <math>S^*_{ij} \equiv \frac{1}{2} \left( \frac{\partial u_i}{\partial x_j} + \frac{\partial u_j}{\partial x_i} \right) - \frac{1}{3} \frac{\partial u_k}{\partial x_k} \delta_{ij}</math> ==== Төгсгөлөг элементийн арга ==== {{Main|Төгсгөлөг элементийн арга}} Төгсгөлөг элементийн арга (FEM - ТЭА) нь хатуу биеийн бүтээц, механикийн шинжилгээнд түлхүү хэрэглэгдэх боловч шингэний урсгалд өргөн хэрэглэгдэх боломжтой. Гэвч шингэнд хэрэглэж байгаа тохиолдолд нилээд нарийвчлал бүхий шийдэлд хүрэхийн тулд тусгай арчилгаа бүхий төгсгөлөг элементийн томъёолол шаардагддаг. Төгсгөлөг элементийн томъёолол нь шингэний динамикийн үндсэн тэгшитгэлүүдэд хэрэглэгдэхээр тохируулагдсан байдаг.{{Citation needed|date=November 2010}} ТЭА-ын томъёолол нь маш нарийн консерватив хандлагатай бичигдсэн тохиолдолд тооцооллын нарийвчлал нь төгсгөлөг эзлэхүүний аргаас илүү нарийвчлалтай гарах боломж бий.<ref>{{cite journal | title=k-version of finite element method in gas dynamics: higher-order global differentiability numerical solutions | last1=Surana | first1=K.A. | last2=Allu | first2=S. | last3=Tenpas | first3=P.W. | last4=Reddy | first4=J.N. | journal=International Journal for Numerical Methods in Engineering | volume=69 | issue=6 | pages=1109–1157 |date=February 2007 | doi=10.1002/nme.1801 |bibcode = 2007IJNME..69.1109S }}</ref> Гэвч энэ тохиолдолд төгсгөлөг элементийн аргын хугацааны интеграцид тооцогдож буй үр дүнг хадгалахад төгсгөлөг эзлэхүүний хандлагаас илүү компьютерийн багтаамж шаарддаг.<ref>{{cite book | author=Huebner, K. H., Thornton, E. A., and Byron, T. D. | title=The Finite Element Method for Engineers | edition=Third | publisher=Wiley Interscience | year=1995}}</ref> Энэ аргад, жинлэсэн үлдэгдлийн тэгшитгэл нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ: :<math>R_i = \iiint W_i Q \, dV^e</math> Үүнд <math>R_i</math> нь <math>i</math> элементийн орой дээрх үлдэгдлийн тэгшитгэл, <math>Q</math> нь суурь элемент дээр илэрхийлэгдсэн консерватив тэгшитгэл, <math>W_i</math> нь жинлэх итгэлцүүр, ба <math>V^{e}</math> нь элементийн эзлэхүүн юм. ==== Төгсгөлөг ялгаварын арга ==== {{Main|Төгсгөлөг ялгаварын арга}} [[Төгсгөлөг ялгавар]]ын арга (FDM-ТЯА) нь дифференциал тэгшитгэлийг шийдийг ойролцоо олох, шийдвэрлэх түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн уламжлалт аргуудын нэг ба програмчилж код бичихэд энгийн хялбар байдаг<ref>[http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга, Б.Аюурзана.</ref>. Энэ арга нь давхацсан тор эсвэл шингэмэл хязгаарын нөхцөл гэх мэт тусгайлсан нөхцлүүдийг хэрэглэн комплекс геометр бүхий бодлогийг өндөр нарийвчлалтай шийдэх боломжтой ба нэмэлт сайжруулалтгүйгээр тодорхой хэдэн бодлогуудад хэрэглэгддэг.{{Citation needed|date=November 2010}} :<math> \frac{\partial Q}{\partial t}+ \frac{\partial F}{\partial x}+ \frac{\partial G}{\partial y}+ \frac{\partial H}{\partial z}=0 </math> Үүнд <math>Q</math> хадгалагдаж үлдэх вектор хэмжигдэхүүн, <math>F</math>, <math>G</math>, болон <math>H</math> нь <math>x</math>, <math>y</math>, болон <math>z</math> тэнхлэгүүд дахь түрлэгийн вектор хэмжигдэхүүн юм. Турбулент горимд шингэний урсгал нэгэн чиглэлд явагддаггүй ба ерөнхий зонхилох урсгалыг '''зарцуулга''' гэх ба бусад тэнхлэгийн чиглэлд бий болж буй микро урсгалыг '''цүлхэлт''' гэж нэрлэнэ. Төгсгөлөг ялгаварын аргын хугацааны интеграцийг хийх эсвэл тооцон бодох схемийг [[Төгсгөлөг ялгавар|төвийн ялгаварт схем]], [[Төгсгөлөг ялгавар|ухрах ялгаварт схем]], [[Төгсгөлөг ялгавар|давших ялгаварт схем]] гэж ангилах ба эдгээр схемд Эйлэрийн, Рунга-Кутта, Жакобсийн давталтын гэх мэт аргуудыг хэрэглэдэг<ref name=О.Лхагва>{{cite book|last= О.Лхагва|first=М.Батмөнх|title=Тооцон бодох математик|year=2010|publisher=Битпресс ХХК.|isbn=978-99962-59-06-7|edition=1}}</ref>. === Латтис Больцманы арга === {{Main|Латтис Больцманы Арга}} ЛБА бол комплекс шингэний системд харьцангуй шинэ тооцооллын арга бөгөөд тооцон бодох шинжлэх ухаанд ялангуяа физик, шингэний динамикийн салбарт судлаачдийн анхаарлыг маш их татаж байна. Хадгалагдах хуулийн Макро-орчны шинж чанаруудыг (ж.н масс, момент, энерги) тоон аргаар шийдвэрлэдэг уламжлалт [[Тооцон бодох шингэний динамик|ТБШД]]-ын аргуудтай ([[Тооцон бодох шингэний динамик#Хэлхээст арга - Mesh method|хэлхээст арга]]) адилгүйгээр ЛБА нь шингэнийг төсөөллийн эгэл хэсгүүдээс бүрдсэн мөнөөх эгэл хэсгүүд нь дискрет сүлжээ (Латтис гэдэг нь сүлжээ юм) бүхий хэлхээсийн дагуу дэс дараалсан түгэлт болон мөргөлдөөнийг бий болгоно гэж загварчилдаг. Энэхүү хэсгийн чухал байдал, орчны динамикийн ачаар ЛБА нь бусад нийтлэг хэрэглэгдэх ШДТБАргуудаас илүү гарах хэд хэдэн давуу талийг бий болгох ба ялангуяа комплекс хязгаартай бодлогууд, макро орчны харилцан үйлчлэлийн хамаарал, алгоритмыг параллелчлах нөхцөлд маш тохиромжтой давуу талуудыг бий болгоно. Сүлжээний буюу Латтис Больцманы тэгшитгэлийн өөр нэг илрэл нь тухайлсан-хурдны [[Больцманы тэгшитгэл]] юм. Тухайлсан тэгшитгэл гэдэг нь дискрет орчинд бичигдсэн эсвэл хөрвүүлэгдсэн тэгшитгэл гэж ойлгоно. Тухайн дифференциал тэгшитгэлийн системийг шийдэх тоон арга нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн түгэлт ба мөргөлдөөнийг харуулсан дискрет дүрслэлийг бий болгоно.<p xml:lang="en">Комьпютер алгоритмд, мөргөлдөөн болон урсгалын алхамууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ:</p>Мөргөлдөх алхам: <math>f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)\,\!</math> Урсах алхам: <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) =f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) \,\! </math> Энд ''i'' моментийн чиглэлийг заах ба түгэлт гэдэг нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн урсах алхамыг илэрхийлж байгаа юм. === Чөлөөт арга-Meshfree method === ==== Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик ==== {{Main|Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик}} Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH) нь шингэнийг дотор нь эгэл хэсгүүд гэж нэрлэгдэх салангад үрлэн бүтэцтэй элементүүдэд хувааж гүйцэтгэнэ. Эдгээр эгэл хэсгүүд нь тодорхой орон зайн урттай ("гөлгөржүүлэх урт" гэж нэрлэгдэх ба ихэвчлэн <math> h </math> гэж тэмдэглэгдэнэ.) байх ба физик хэмжигдэхүүн эсвэл шинж чанар нь ''[[Гөлгөр цөм|Цөм функц]]''ын тусламжтайгаар "гөлгөржсөн" байна. Тухайн эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүн нь энэхүү гөлгөр цөм функцын хүрээнд оршин буй бусад эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүний нэгтгэлээр тодорхойлогдоно гэсэн үг юм. Жишээлбэл, Монагханы куб муруй шугаман гөлгөр функцыг хэрэглэн <math> \mathbf{r} </math> байрлал дахь эгэл хэсгийн [[температур]] нь <math> \mathbf{r}</math> - ийн <math>2h</math> хүрээнд (тойрогт) байх бүх эгэл хэсгийн температураас хамаарна. Шинж чанар дахь эгэл хэсэг бүрийн нөлөөлөл гэдэг нь тэдгээрийн нягт болон эгэл хэсгүүдийн хоорондын зайнд дундажлагдах явц юм. Математик үүднээс, энэ нь өнөөх гөлгөр функцаар (тэмдэглэгээ <math> W </math>) гүйцэтгэгдэнэ. Түлхүү ашиглагддаг цөм функцууд нь [[Гауссын цөм функц]] болон [[куб муруй шугаман цөм функц]]ууд юм. Куб муруй шугаман гөлгөр функ нь хоёр өөр урттай эгэл хэсгүүдийн хувьд 0 (эсрэгээр Гауссын цөм функцын хувьд, ямарч төгсгөлөг зайтай байсан ямар нэгэн харилцан нөлөөлөл оршин байдаг) болдог. Энэ нь эгэл хэсгийн зайнаас хамаарсан харилцан үйлчлэлийг авч үздэггүй учраас тооцооллын оролдлогыг хадгалах давуу тал болдог. Ямар нэгэн <math>\mathbf{r}</math> цэг дээр (эгэл хэсэг) ямар нэгэн <math>A</math> хэмжигдэхүүний тэгшитгэл нь дараах байдлаар өгөгдөнө. :<math> A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_{j} |,h), </math> Үүнд <math> m_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - ийн [[масс]] ба, <math> A_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> дахь <math> A </math> хэмжигдэхүүний утга, <math> \rho_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - тэй холбогдсон [[нягт]], <math>\mathbf{r}</math> нь байрлал тэмдэглэх ба <math> W </math> нь дээр дурьдсан гөлгөр цөм функцын тэмдэглэгээ юм. Тухайлбал, эгэл хэсэг <math> i </math> (<math> \rho_i </math>) - ийн нягт нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. :<math> \rho_i = \rho(\mathbf{r}_i) = \sum_j m_j \frac{\rho_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j |,h) = \sum_j m_j W(\mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j,h), </math> Энд эгэл хэсэг <math> j </math> -ийн дагуух нэгтгэл нь симуляци дахь бүх эгэл хэсгүүдийг хамрана. Үүнтэй ижил байдлаар, хэмжигдэхүүн эсвэл тоо хэмжээний функцын орон зайн уламжлал нь ([[Дел]], <math> \nabla </math>) уламжлалын шугаман үйлдлээр хялбархан олдох боломжтой. :<math> \nabla A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} \nabla W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_j |,h). </math> Гөлгөржүүлэх урт нь [[орон зай]] болон [[хугацаа]]нд хувьсан өөрчлөгдөх боловч энэ нь SPH - ийн бүрэн хүчин чадлын давуу талыг олгохгүй. Эгэл хэсэг бүрт өөрийн гэсэн гөлгөржүүлэх уртыг бий болгох нь энэхүү урт хугацааны турш өөрчлөгдөх боломжийг олгох ба тооцооны үр дүн нь энэ өөрчлөлт болон орчны нөхцөл дээр хамаарч автоматаар засварлагдан сайжирна. Тухайлбал, маш олон эгэл хэсэг нэг бүсд нят байдлаар оршин байхад эдгээрийн гөлгөржүүлэх урт нь харилцан багасах ба ингэснээр маш өндөр орон зайн нарийчлалыг бий болгоно. Эсрэгээр, бага нягт бүхий орчинд эгэл хэсгүүд хоорондоо хол орших нь орон зайн бага нарийчлалыг өгөх ба гөлгөржүүлэх урт нь ихсэж авч үзэж буй хүрээнд тооцооллийн оновчлол хийгдэж эхэлнэ. SPH-д [[төлөвийн тэгшитгэл]] болон [[интеграц]] -ийг хослуулсанаар, гидродинамикийн проблемийг үр ашигтайгаар тооцох боломж бий болно. Мөн, SPH-д хэрэглэгдэж буй уламжлалт [[тоон тархалт|зохиомол зунгааралт]]ын томъёолол нь [[цохилтын долгион|шок]] болон [[сул тасралт]]ын үзэгдлүүдийг туршигдсан хэлхээст суурилсан тоон схемээс илүүтэйгээр тархааж тогтворжуулах хандлагатай байдаг. ==== Чөлөөт элемент бүхий Гларкений арга ==== ==== Эгэл хэсгийн хөдөлгөөний хагас илэрхий арга ==== == Усны барилга дахь тооцон бодох гидравлик == XX – р зууны турш тооцоолон бодох техник ашигласан хэмжээст загварчлалын өргөн хэрэглээгээр тэргүүлсэн туршилт судалгаа, загварчлалын арга эрчимтэй хөгжиж ирсэн нь [[гидравлик]]ийн шинжлэх ухааны түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Шинжлэх ухаан]]ы салбарт аливаа юмс үзэгдлийн физик, механикийн шинж чанарыг судлахын тулд олон эрдэмтэд математик, тоон болон тооцоолох аргачлалыг загварчлалын хандлагатай хэрэглэж ирсэн ба эдгээр загварчлалын хоорондын хамаарал нь ялгагдах гол шинжүүдийг бий болгоно. [[Математик загвар]]члал гэдэг нь хүрээлэн байгаа орчны үйл явц, бодит объектын (шингэний хувьд) урсгалын физикийн тухай үзэл дээр суурилсан ба урсгалын шинж чанар хөдөлгөөнийг дифференциал болон алгебрийн тэгшитгэлээр дэвшүүлсэн хэлбэр юм. [[Тоон загварчлал]] нь тухайн шингэний хувьд хийсвэр цэгийг авч урсгалыг тодорхойлох параметрийг олж болохоор хэлбэрт хэрэглээний тэгшитгэл эсвэл матриц байдлаар илэрхийлэх математик загварчлалын ойролцоо хэлбэр юм. Өөрөөр хэлбэл анхны ба хязгаарын нөхцөл өгөгдсөнөөр математик загварчлал хэрэглээнд шилжих ба түүнийг тоон загварчлал гэнэ. [[Тооцоолох загварчлал]] нь урсгалын тухайн нөхцөл байдалд тоон загварчлалын гүйцэтгэл буюу биелэлт юм. Ихэнх тооцоолох систем нь загварчлалд хэрэглэхэд боломжтой байх ба хэрэглэгч тухайн тооцоолох системээс өөрийн загварт тохирохыг нь авч ашиглахад л загварчлал үр дүнтэй болно. Тооцоолох системийн сонголтонд тухайн тооцоолох системийн суурь болох математик загварчлал чухал үүрэгтэй. Тооцоолох загварчлал нь ихэвчлэн “[[физик загварчлал]]” – тай харьцуулбал хямд төсөр байх ба масштабны нөлөөнд автахгүйгээр гидравликийн үзэгдлийг бодит хэмжээсээр нь судлах боломжийг олгодог. Өөрөөр хэлбэл тооцоолох загварчлал хийхэд бодит объектийн физик параметрүүд, [[усны барилга байгууламж|усны барилгын]] хувьд нарийвчлалтай [[топограф]]ийн зураг болон барилгын үндсэн хэмжээс, гидравликийн зарим чухал элементүүд (анхны болон хязгаарын нөхцөл) мэдэгдэж байх хэрэгтэй. Ялангуяа тооцоолох загварчлалын нарийвчлал нь [[геометр]] загвар буруу, системийн тохируулга, анхны болон хязгаарын нөхцөл бодитой өгөгдөөгүй үед судалгааны явц хангалтгүй болно. === Физик ба тооцон бодох загварчлалын түүх === Тооцон бодох шингэний динамик - ТБШ (CFD) салбарын мэдээлэлийн гар боловсруулалтаас [[гидроинформаци]] үүсэн хөгжсөн ба энэ нь дууриамал загварыг хэрэглэж мэдээлэл харилцаа холбоо (ICT) – ийн тусламжтайгаар [[гидравлик]], [[гидрологи]] болон хүрээлэн байгаа орчны асуудлыг шийдвэрлэх, цаашилбал системд суурилсан усны менежментийг хүртэл шийдвэрлэх боломжтой болсон юм (Abbott, 1991). Хэдий тийм боловч гидравлик нь гидроимформацийг бүрдүүлэгч төв нь байх ба өөрөө өөрийгөө шинчлэхэд нөлөөлж байдаг тухай тэмдэглэсэн байдаг. (Abbott, Babovic and Cunge, 2000). Гидроинформацийн цаашдын хөгжилд [[хуурмаг мэдрэлийн сүлжээ]] гэх шинэ зүйл бий болсон ба энэ нь бусадтайгаа холбоотой байх нэг мэдрэлийн эсээс мэдээллийг дамжуулсанаар хүний тархины ажиллагаа, булчин, яс гэх мэт биеийн нарийн зүйлийг судлах хандлага юм. Мэдээллийн хэмжээ том байх тусам сүлжээнд тээвэрлэх “галт тэрэг” тэр хэмжээгээр шаардлагатай болж арга нь урсгалын байрлалын тоо амжилттай байхад ашиглагдана. Гидравликийн асуудлыг шийдвэрлэх туршилтын судалгааны хэрэглээ нь нилээд олон улсад хийгдэж байсан тухай тэмдэглэл байх ба 19 – р зууны 2 – р хагасаас өмнө хөгжсөн гэдэг нь нотлогдсон. Инженерийн асуудлыг шийдвэрлэх масштаблах загварын хэрэглээний санаа нь энэ үед хөгжиж эхэлсэн боловч анх [[Архимед]]ийн үед суурь нь тавигдсан гэж үздэг. 1869 онд В.Фруда анхны усан бассейныг барьж хөлөг онгоцны загвар хийж түүнийгээ туршиж байсан бол 1885 онд О.[[Рейнолдьс]] Дээд Мерсей – гийн түрлэгийн загварыг хийсэн байна. Зууны эргэлт хэмээн нэрлэгдэх гол мөрөн ба усны барилгын загварчлалыг үүсгэн байгуулагч 2 лабораторийг Дрезденд 1898 онд Хуберт Энгельс, Карлсруе – д 1901 онд Теодор Ревок нар бүтээн босгожээ. Тэдгээрийг даган дэлхий даяар олон шинэ лабораторууд байгуулагдан 20 – р зууны эхний хагас гэхэд үндсэндээ өргөжин хөгжсөн юм. 1960 – аад оны үед компьютерийн шинжлэх ухаан, математик техникийн хэрэглээ өсөхөд усны барилга, гидравликийн загварчлалыг дахин өөр чиглэлд удирдан хөтөлсөн боловч гидравлик инженерийн асуудлыг шийдвэрлэх гидравликийн лабораторын хэрэглээг багасгаж чадаагүй юм. Үүний шалтгаан нь загварчлалын хэмжээ нэмэгдэж, зарим төлөвлөлтийн төвөгтөй байдал нь шинэ зүйлийг шаардах, математик шийдэл нь практикт зарим зүйлээр зөрчигдсөнөөс туршилт тавихаас өөр замгүй болох, гидравликын масштаблах загварт хагшаас болон бохирдлын тээвэрлэлт гэх мэт хүрээлэн байгаа орчны асуудлыг шийдвэрлэх нэмэлт асуудлуудын хэрэглээ улам бүр ихэссэн гэх мэт олон зүйл байсан. Мөн [[төсийн онол]]ын хөгжил нь масштаблах загварын хэрэглээнд масштабын нөлөөний зайлшгүй байдлыг бодит байдалд ойлгомжтой болгоход хөтөлсөн нь эргээд лабораторын судалгааг тусгайлан хийх, хээрийн судалгааны хэрэглээ зэрэг нь хосоороо хөдөлгөгч хүч болсон. Математик загварчлал нь ихэвчлэн [[физик загвар]]аас гарсан мэдээ шаарддаг ба загварчлах хоёр аргын давуу талуудыг хослуулсан “хосолсон загварчлал” – ийн хэрэглээг нэмэгдүүлсэн. === Үндсэн тэгшитгэлүүд === Тоон болон тооцоолох загварын үндэс нь дээр өгүүлсэнээр математик загвар юм. Өөрөөр хэлбэл тоон болон тооцоолох загвар нь урсгалыг төсөөлөх алгебр болон [[дифференциал тэгшитгэл]] дээр суурилна. Эдгээрийн жишээ нь гүехэн ус болон турбулент горим дахь [[Урсгал тасралтгүйн тэгшитгэл]], [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]] (турбулентийн даралтыг багтаана), хугацаа болон зайн хамааралтай хурдны өөрчлөлтийг харуулсан [[Сайнт Венантын тэгшитгэл]] юм. Инженерийн тооцоонд дахин дахин давтагдан гарах тухайн дифференциал тэгшитгэл (PDEs эсвэл ТДТ) нь шугаман болон хоёрдугаар эрэмбийн буюу [[шугаман бус систем|шугаман бус]] (квадрат) хэлбэртэй байна. Эдгээр нь шингэний динамикт ихэвчлэн [[гипербол]] (давалгаа), [[парабол]] (диффузи) болон [[эллипс]] (Лаплас) – ын тэгшитгэлүүд байдаг. ТДТ – ийн шийдэлд хязгаарын болон анхны нөхцөлүүд нь өгөгдсөн байх ёстой. ТДТ – ийн шийдэл нь ихэнх тохиолдолд илэрхий эсвэл үл мэдэгдэх шийдэлтэй төгсгөлөг ялгавар, төгсгөлөг элемент, төгсгөлөг эзлэхүүний арга дээр суурилсан тоон шийдлийн нөөцийг шаарддаг ба [[тоон утгын тогтворшил]] (numerical stability), давхцал буюу [[нийлэмж]] (convergence), сарнил ба тархалт (dissipation and dispersion) нь тоон загварчлалын үзлийн чухал зүйл юм. ТДТ – г [[бүрэн дифференциал тэгшитгэл]]д (ODEs) тодорхой үр дүнгийн дагуу шилжүүлэх тодорхойломжийн арга нь энгийн алхамаар хийгддэг. ::<math>{\partial \over \partial t} \iiint_V \rho \, dV = - \, {} </math> oiint|preintegral = |intsubscpt =<math>{\scriptstyle S}</math>|integrand = <math>{}\,\rho\mathbf{u}\cdot d\mathbf{S}</math> ::<math>\ {\partial \rho \over \partial t} + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u}) = 0 </math> ::<math> \frac{\partial}{\partial t} \iiint_{\scriptstyle V} \rho\mathbf{u} \, dV = -\, {} </math> {{oiint|preintegral = |intsubscpt = <math>_{\scriptstyle S}</math> |integrand}} <math> (\rho\mathbf{u}\cdot d\mathbf{S}) \mathbf{u} -{}</math> {{oiint|intsubscpt = <math>{\scriptstyle S}</math>|integrand = <math> {}\, p \, d\mathbf{S}</math>}} <math>\displaystyle{}+ \iiint_{\scriptstyle V} \rho \mathbf{f}_\text{body} \, dV + \mathbf{F}_\text{surf}</math> ::<math>\ \rho {Dh \over Dt} = {D p \over D t} + \nabla \cdot \left( k \nabla T\right) + \Phi </math> Шингэний динамикийг судлах тооцоолон бодох арга "ТБШ" нь хожуу 1970 оноос үүсэлтэй боловч 3 хэмжээстэд загварчилж шингэний хөдөлгөөнийг судалж байгаа арга нь 1990 оноос эхлэлтэй. Шингэний динамикийн төвөгтэй горим нь түүнийг заавал лабораторид туршиж судлах шаардлагатай байдаг бол ТБШ арга нь материал, хөрөнгө болон ур чадварыг хэмнэж цахим лаборатори хэлбэрээр судлах боломж олгож байгаа юм. Анх ТБШ аргыг супер комьпютер дээр ачааллаж судалдаг байсан ба өдгөө хэрэглээний комьпютерт өндөр үр дүнтэйгээр судлах боломж улам бүр нэмэгдсээр байна. [[усны инженерчлэл|Усны барилгын инженерчлэл]], гидравликийн шинжлэх ухаанд ажиллаж байгаа маш олон загварчлах программ, багцууд байх ба эдгээр нь 1D, 2D, 3D хэмжээсүүдэд ажилладаг. Загварчлалд хэрэглэх боломжтой компьютер багцуудыг сайн ашиглахын тулд физик ба математик загварын суурь томъёололыг сайн ойлгосон байх шаардлагатай. 2 хэмжээст загварчлах хуучны багцуудын ихэнх нь нэг чиглэлтэй байсан. Жишээ нь Mike 11 (задгай голдирол дахь шингэний хөдөлгөөн), Flowmaster (хоолой дахь шингэний урсгал ба даралт) DAMBRK (боомтын задрал) гэх мэт байна. Шингэний динамикийн загварчлал (ТБШ) усны барилгын инженерийн төсөл тооцоонд хамгийн чухал үүрэгтэй гэж Вервей (1983) өөрийн зохиолдоо тэмдэглэн үлдээжээ. Ингэснээр ТБШ усны барилгын инженерчлэлд улам хурдтай хөгжижээ. Жишээ нь [[Боомт]]ын илүүдэл ус халиах ус халиагуур дээгүүр урсах шингэний хөдөлгөөнийг тооцоолох техникийн хэрэглээнд – Спаливиеро ба Сеед (1998), Сонг ба Зоу (1999) ба Ассу (2001) зэргээс харж болно. Гидравликийн тооцоолон бодох аргын хэрэглээ нь ялангуяа голын инженерчлэл буюу голын системийн шинжилгээний салбарт өргөн тархсан. Чунге, Холли ба Вервей (1980). Бүргиссер (1999) [[тоон анализи]] (Тоон анализ - Numerical analysis ном зүй олон байдаг) ашиглан усны барилга дахь усны түвшний шийдэлийн тоймыг ерөнхийд нь гаргасан бол түр зуурын даралтыг тооцоолох тоон техникийн хэрэглээ нь Вилие ба Стреетэр (1993) – аар бүтээгджээ. Гэх мэтээр усны барилгын инженерчлэлд тооцоолох технологиуд олон бий болсон ба 1990 оноос хойш ТБШ чиглэлийн инженерүүдийг бэлтгэдэг болж бүх салбарын хувьд нэгдсэн программ, алгоритмууд бичигдэж эхэлсэн. == Мөн үзэх == * [[Хурц элементийн теором]] Blade element theory * [[Төвийн ялгаварын схем]] Central differencing scheme * [[Тооцон бодох магнето-гидродинамик]] Computational magnetohydrodynamics * [[Шингэний динамик дахь хязгаарын нөхцлүүд]]Different types of boundary conditions in fluid dynamics * [[Төгсгөлөг элементийн шинжилгээ]] Finite element analysis * [[Тогтворжоогүй урсгалын Төгсгөлөг элементийн арга]] Finite volume method for unsteady flow * [[Шингэний симуляци]] Fluid simulation * [[Автмал хязгаарын арга]] Immersed boundary method * [[Латтис Больцманы Арга|Латтис Больцманы арга]] Lattice Boltzmann methods * [[Чөлөөт арга]] Meshfree methods * [[Эгэл хэсгийн хөдөлгөөний хагас илэрхий арга]] Moving particle semi-implicit method * [[Мулть-эгэл хэсгүүдийн мөргөлдөөний динамик]] Multi-particle collision dynamics * [[Шингэний динамик дахь тоон аргууд]] Numerical methods in fluid mechanics * [[Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик]] Smoothed-particle hydrodynamics * [[Магадлалын Эйлер Лагранжийн арга]] Stochastic Eulerian Lagrangian method * [[Турбулентийн загвачрлал]] Turbulence modeling * [[Графо-дүрслэл]] Visualization * [[Салхин туннель]] Wind tunnel * [[Кавитацын загварчлал]] Cavitation modelling * [[Дүрсийн оновчлол]] Shape optimization ==Лавлахууд== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал: Шингэний динамик]] [[Ангилал: Тооцон бодох шинжлэх ухаан]] [[Ангилал: Усны инженерчлэл]] gym4cbs43dpmjqd6bzpql9mq7utp952 Уураг (молекул) 0 40744 866639 864756 2026-08-19T12:45:10Z InternetArchiveBot 70653 Add 11 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866639 wikitext text/x-wiki : ''Энэ өгүүллэг нь уургийг молекулын бүтэц талаас нь авч үзсэн бөгөөд уургийн тухай ерөнхий ойлголтыг [[Уураг|эндээс]] үзнэ үү.'' [[Файл:Myoglobin_mon.png|thumb|right|Цэнхэр өнгөтэй [[альфа спираль]] нь [[миоглобин]] уургийн 3D бүтэц. Энэ уураг нь [[рентген кристаллограф]]аар бүтэц тодорхойлогдсон анхны уураг юм. Зургийн баруун хэсэгт [[хүчилтөрөгч]]тэй (улаан) холбогдсон [[гем бүлэг]] (саарал) гэж нэрлэгддэг [[кофактор]]ыг харж болно.]] '''Уураг''' нь нэг эсвэл түүнээс олон [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] үлдэгдлээс бүрдсэн том [[Биомолекул|биологийн молекул]] буюу [[макромолекул]] юм. Уургууд нь, [[Ферментийн катализ|катализаторт метаболизм]], [[Ген#ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил|ДНХ репликац]] (хуулбарлах), [[Эсийн дохиолол|сөрөг нөлөөлөлд хариу үйлдэл үзүүлэх]], нэг байрлалаас нөгөө рүү молекул зөөх зэрэг амьд организм дотор маш өргөн хүрээний үүргүүдийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь бие биеэсээ амин хүчлийн дарааллаараа ялгагддаг ба энэ дарааллыг тэдгээрийг кодчилсон [[ген]]ийн [[нуклеотидын дараалал]] заадаг. Уургууд нь үүссэнийхээ дараа [[Уургийн бүтэц|3D хэлбэрт]] орж нугалардаг ба [[Уургийн нугаралт|яаж нугарах]] нь уургуудын амин хүчлийн дарааллаас хамаардаг бөгөөд нугалралтаас тэдгээрийн идэвх шалтгаална. [[Пептид|Полипептид]] нь амин хүчлүүдийн үлдэгдлээс тотох дан шугаман [[полимер]] хэлхээ юм. Амин хүчлийн үлдэгдлүүд нь хоорондоо [[пептидийн холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Уураг дахь амин хүчлийн үлдэгдлийн дараалал нь [[генетик код]]од орших [[ген]]ийн [[Нуклейн хүчлийн дараалал|дарааллаар]] тодорхойлогддог. Ерөнхийдөө, генетикийн код нь 20 стандарт амин хүчлүүдийг тодорхойлдог боловч, зарим организмд генетик код нь [[селенит цистеин]]ийг багтаадаг ([[архей]]н генетик код [[пирролизин]]ийг агуулдаг). Нийлэгжил ([[Уургийн биосинтез|синтез]]) дуусмагц эсвэл явагдаж байх үед үүссэн/үүсэж буй уураг нь [[трансляцийн дараах сайжруулалт]]ад өртдөг бөгөөд энэ нь уургийн физик болон химийн шинж, нугалралт, тогтвортой байдал, идэвх, эцэст нь үүргийг нь өөрчилдөг. Заримдаа уургуудад пептидийн бус бүлэг холбогдсон байдаг ба тэдгээрийг [[простетик бүлэг]] эсвэл [[кофактор]] гэж нэрлэгддэг. Уургууд нь тодорхой үүргийг гүйцэтгэх зорилгоор хамтран ажилладаг ба хоорондоо холбогдохдоо тогтвортой [[Комплекс уураг|уургийн нэгдлийг]] үүсгэдэг. [[Полисахарид]] ба [[нуклейний хүчил]] зэрэг биологийн [[макромолекул]]уудтай адилаар, уургууд нь организмийн чухал бүрэлдэхүүн бөгөөд [[эс]] доторх бараг бүхий л үйл ажиллагаанд оролцдог. Ихэнх уургууд нь биохимийн урвалуудыг [[катализ]]алдаг [[фермент]]үүд бөгөөд, эдгээр нь [[метаболизм]]д маш чухал байр эзэлдэг. Уургууд нь мөн бүтцийн (барилгын материал) болон механик үүргүүдтэй байдаг. Жишээ нь, булчин дахь [[актин]] ба [[миозин]], [[цитоскелетон]] дахь эсийн хэлбэрийг барьж өгдөг уургуудыг нэрлэж болох юм. Өөр уургууд нь [[эсийн дохиолол]], [[антибоди|дархлааны үйл ажиллагаа]], [[эсийн холболт]]ийг болон [[эсийн цикл]]ийг явуулахад чухал үүрэгтэй оролцдог. Уургууд нь бас амьтдын хүнсний чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Учир нь, амьтад шаардлагатай бүх амин хүчлүүдээ нийлэгжүүлж чаддаггүй бөгөөд, [[Үл орлуулах амин хүчил|орлуулж үл болох амин хүчлүүдийг]] хүнсээрээ авах ёстой байдагт оршино. Хүнсээрээ авсан уургаа амьтад амин хүчил болгон задалдаг ба эдгээр нь метаболизмд ашиглагдана. [[Ультрацентрфуг]], [[тунадасжуулалт]], [[электрофорез]], [[хромотограф]] зэргээр, уургаас эсийн бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг салган цэвэршүүлж болдог. [[Генийн инженерчлэл]] бий болсноор, уургийг цэвэршүүлэх процессийг хөнгөвчилсөн хэд хэдэн аргуудыг нээсэн. Уургийн бүтэц болон үүргийг судлахад [[иммуногистохими]], [[сайт чиглэлтэй мутагенеци]], [[рентген кристаллограф]], [[цөмийн соронзон резонанс]] болон [[масс спектрометр]]ийн аргуудыг ихэвчлэн ашигладаг. == Биохими == {{гол|Биохими}} [[File:Peptide-Figure-Revised.png|thumb|300px|[[Пептидийн холбоо]]ны химийн бүтэц (доор). [[Аланин]] ба түүнтэй зэрэгцээ орших амин хүчлийн пептидийн холбооны 3D бүтэц (дээр/тодотгосон).]] [[File:Peptide group resonance.png|thumb|300px|Уургийн [[полимер]]ийг үүсгэх амин хүчлүүдийн [[пептидийн холбоо]]ны [[Резонанс (хими)|резонанс]] бүтэц.]] Ихэнх уургууд нь шугаман [[полимер]]уудаас бүрддэг ба полимерууд нь 20 хүртэл тооны өөр L-α-амин хүчлүүдээс тогтдог. Бүх [[Уураг бүтээгч амин хүчил|уураг бүтээгч амин хүчлүүд]] нь нийтлэг бүтцийн онцлогийг агуулдаг. Тэд альфа [[α-нүүрстөрөгч]]тэй ба түүнд [[амин бүлэг]], [[карбоксил бүлэг]] болон өөр өөр [[хажуугийн хэлхээ]] холбогддог. Зөвхөн [[пролин]] энэ үндсэн бүтцээс өөр бүтэцтэй байдаг. Пролин нь амин бүлгийн N-төгсгөлдөө өвөрмөц цагираг агуулдаг ба энэ нь CO-NH амидийн үлдэгдлийг хөдөлгөөнгүй [[конформац]]д оруулдаг<ref name=Nelson2005/>. [[Стандарт амин хүчлийн жагсаалт|Стандарт амин хүчлүүдийн]] хажуугийн хэлхээ нь маш өргөн хүрээний химийн бүтэцтэй болон шинжүүдтэй байдаг. Уураг дахь бүх амин хүчлүүдийн хажуу хэлхээнүүдийн үйлчлэлүүдийн нийлбэрээр тухайн уургийн 3D бүтэц болон түүний химийн идэвхийг тодорхойлдог<ref name=Gutteridge2005/>. [[Пептид|Полипептид]] дахь амин хүчлүүд нь [[пептидийн холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Уургийн хэлхээнд холбогдсон бол тухайн амин хүчлийг ''"үлдэгдэл"'' гэдэг ба [[нүүрстөрөгч]], [[азот]] болон [[хүчилтөрөгч]]ийн цуваа [[атом]]уудыг нь ''"үндсэн хэлхээ"'' буюу ''"уургийн нуруу"'' гэж нэрлэдэг<ref>Murray ''et al''., p. 19.</ref>. Пептидийн холбоо нь хоёр [[Резонанс (хими)|резонанс]] хэлбэртэй ба эдгээр холбоо нь [[Хосолсон холбоо|хосолсон (давхар) холбооны]] зарим шинж чанарыг агуулж, тэнхлэгүүдээ тойрон эргэхийн хориглосноор альфа нүүрстөрөгчийн атомуудыг бараг [[копланар]] (нэг хавтгайд) байрлалд оруулдаг. Пептидийн холбооны нөгөө хоёр [[Хоёр талт өнцөг|хоёрталт өнцгүүд]] нь тухайн уургийн нурууны хэлбэрийг тодорхойлдог<ref>Murray ''et al''., p. 31.</ref>. Уургийн чөлөөтэй карбоксил бүлэгтэй төгсгөлийг [[Карбоксил төгсгөл|С-төгсгөл]] эсвэл карбоксил төгсгөл, чөлөөтэй амин хүчилтэй төгсгөлийг нь [[Амин төгсгөл|N-төгсгөл]] буюу амин төгсгөл гэдэг. ''Уураг'', ''[[полипептид]]'' болон ''[[пептид]]'' гэдэг үгс нь давхар утгатай ба тэдгээрийн утгууд нь заримдаа давхацдаг. ''Уураг'' гэдгээр ерөнхийдөө бүтэн бүрэлдсэн, тогтвортой байгаа биологийн молекулуудыг илэрхийлдэг байхад, ''пептид'' гэдэг нь ерөнхийдөө богино, 3D тогтвортой бүтэцгүй [[амин хүчил|амин хүчлийн]] [[олигомер]]ийг хэлдэг. Хэдийгээр энэ хоёрын хоорондын заагийг сайтар тайлбарлаагүй ч, ойролцоогоор 20-30 үлдэгдлээр ялгагддаг<ref name=Lodish2004/>. ''Полипептид'' нь ямар нэгэн амин хүчлийн шугаман хэлхээ ба ямар ч урттай байж болдог. == Нийлэгжүүлэлт буюу синтез == [[Image:Ribosome mRNA translation en.svg|thumb|Рибосом нь [[мРНХ]]-ийг загвар болгон ашиглан уургийг үүсгэнэ.]] [[File:Genetic code.svg|thumb|[[ДНХ]] дахь [[ген]]ийн дараалал нь уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] дарааллыг кодчилно.]] === Био нийлэгжүүлэлт буюу биосинтез=== {{гол|Биосинтез}} Уургууд нь [[Ген|генүүдэд]] кодчилогдсон байгаа мэдээллийн дагуу амин хүчлүүдээс угсрагддаг. Уураг болгон нь, тэдгээрийг кодчилох генийн [[нуклеотид]]уудын дарааллын дагуу бүрддэг амин хүчлийн үл давтагдах дараалалтай байдаг. [[Генетик код]] нь, [[кодон]] гэж нэрлэгдэх 3 нуклеотидын багцуудаас тогтдог ба 3 нуклеотид болгон нь нэг амин хүчлийг кодчилдог. Жишээлбэл, АУГ([[аденин]]-[[урацил]]-[[гуанин]]) нь [[метионин]]ы код болно. [[ДНХ]] нь 4 нуклеотид агуулдаг ба нийт байж болох кодооны тоо 64 учир, генетикийн кодод нэг буюу түүнээс дээш тооны кодон нь нэг амин хүчлийг тодорхойлдог<ref name=vanHolde1996/>. ДНХ-д кодчилогдсон байгаа генүүд нь юуны өмнө, РНХ полимераза гэх мэтийн уургуудаар урьдчилсан [[мессенжэр РНХ]] (''анхдагч транскрипц'' гэж мөн нэрлэдэг) болон [[транскрипц]]лагддаг. Ихэнх организмууд урьдчилсан мРНХ-ээ, [[транскрипцын дараах сайжруулалт]]ын ялгаатай хэлбэрүүдийг ашиглан боловсорсон мРНХ болгодог ба дараа нь энэ нь [[рибосом]]уудаар явагдах уургийн нийлэгжилд загвар болон ашиглагддаг. [[Прокариот]]уудад мРНХ нь үүсмэгц шууд ашиглагдах эсвэл [[нуклеойд]]оос салмагц рибосом дээр холбогддог. Эсрэгээр, [[эукариот]]ууд мРНХ-ийг [[эс]]ийн [[бөөм]] дотор бий болгоод, [[бөөмийн мембран]]ыг нэвчүүлэн [[цитоплазм]]д байрлуулдаг ба цитоплазмд [[уургийн бионийлэгжил]] явагддаг. Уургийн нийлэгжлийн хурд нь прокариотуудад илүү байдаг (эукариотуудтай харьцуулахад) ба 20 амин хүчил/сек хүрдэг<ref name=Pain2000/>. мРНХ-г загвар болгон ашиглан уургийг нийлэгжүүлэх процессийг [[трансляц]] гэдэг. Тухайн мРНХ нь рибосом дээр суурилагдаж, кодон бүр нь [[Тээвэрлэгч РНХ|тРНХ]] молекул дээрх антикодонтой [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох]] байдлаар нуклеодтидууд нь гурав гурваараа уншигдана. [[Аминоацил тРНХ синтетаза]] фермент нь тРНХ молекулуудыг тохирох амин хүчлээр хангадаг. Томорч байгаа полипедтидийг ''үүсч буй хэлхээ'' гэж нэрлэдэг. Уургууд нь ямагт [[N-төгсгөл]]өөс [[C-төгсгөл]] рүү чиглэлтэйгээр нийллэгждэг<ref name=vanHolde1996>van Holde and Mathews, pp. 1002–42.</ref>. Нийлэгжлийн үр дүнд үүссэн уургийн хэмжээг түүнд агуулагдаж байгаа [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] тоогоор болон түүний [[молекулын масс]]аар тодорхойлдог. Хэмжээг ихэвчлэн [[Дальтон (нэгж)|дальтоноор (Да)]] эсвэл уламжлагдсан нэгж болох килодальтоноор (кДа) илэрхийлдэг. [[Дрожж]]ийн уургууд нь дунджаар 466 амин хүчлийн урттай бөгөөд 53 кДа масстай байдаг<ref name=Lodish2004/>. Мэдэгдэж буй уургуудаас хамгийн том нь 3000 кДа масстай ба ойролцоогоор 27000 амин хүчлийн урттай [[титин]]ууд (булчингийн [[сакромер]]ийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг) юм<ref name=Fulton1991/>. ===Химийн нийлэгжил=== {{гол|Химийн синтез}} Богинохон уургууд химийн нийлэгжлээр үүсэж болдог. Ингэхдээ [[Пептидийн синтез|пептидийн нийлэгжил]] гэж нэрлэгддэг бүлэг аргуудаар үүсгэгддэг. Эдгээр аргууд нь [[Органик синтез|органик нийлэгжлийн]] аргачлалууд дээр суурилдаг<ref name=Bruckdorfer2004/>. Химийн нийлэгжил нь полипептидийн хэлхээнд байгалийн гаралтай бус амин хүчлүүдийг залгах аргыг нээж өгсөн, жишээлбэл: амин хүчлүүдийн хажуугийн хэлхээнд [[флуоресцент]] тэмдгийг залгах<ref name=Schwarzer2005/>. Эдгээр аргууд нь [[биохими]]йн лаборатори болон [[эсийн биологи]]д чухал боловч, арилжааны (аж ахуйн) хэрэглээнийх биш юм. Химийн нийлэгжил нь 300 амин хүчлээс илүү урттай полипептидэд хэрэгцээгүй болдог ба үүссэн уургууд өөрийн [[Уургийн бүтэц|3D бүтэцдээ]] хялбар орж чаддаггүй. Дийлэнх химийн нийлэгжлийн аргууд нь биологийн урвалын эсрэгээр [[C-төгсгөл]]өөс [[N-төгсгөл]] рүү чиглэлтэй байдаг<ref name=Kent2009/>. == Бүтэц == [[File:Chaperonin_1AON.png|thumb|300px|right|Шаперониний талст бүтэц. Шаперон уургийн нугаралтад тусалж байгаа нь.]] [[File:Proteinviews-1tim.png|thumb|300px|[[Триозофосфатизомераза]] уургийн байж болох 3D бүтцүүд. Зүүн талд: атомуудын төрлөөр будагдсан. Дунд: Үндсэн хэлхээний конформацийн хялбаршуулсан дүрслэл, хоёрдогч бүтцээрээ будагдсан. Баруун талд: Ууссан байдалтай дүрслэл, үлдэгдлүүдээрээ будагдсан (хүчлийн үлдэгдэл-улаан, суурийн үлдэгдэл-хөх, тултай үлдэгдэл-ногоон, туйлгүй үлдэгдэл-цагаан).)]] Ихэнх уургууд өвөрмөц 3D хэлбэрт орон [[Уургийн нугаралт|нугардаг]]. Уургийн ингэж ордог хэлбэрийг нь уургийн [[бодит төлөв]] гэдэг<ref>Murray ''et al''., p. 36.</ref>. Олон уургууд гадны туслалцаагүйгээр өөрсдийн бодит төлөвт ордог (ердөө л өөрсдийн амин хүчлийн химийн шинжүүдийг ашиглан) бол, зарим нь [[Шаперон (уураг)|шаперон]] молекулын туслалцааг шаарддаг<ref>Murray ''et al''., p. 37.</ref>. Биохимичид ихэвчлэн уургийн бүтцийн 4 өөр хэлбэрийг дурддаг<ref>Murray ''et al''., pp. 30–34.</ref>: * [[Анхдагч бүтэц]]: [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийн дараалал]]. Уураг нь [[полиамид]]. * [[Хоёрдогч бүтэц]]: устөрөгчийн холбоогоор тогтворжсон, локал бүтцүүдийн давталт (үечлэл). Өргөн тархсан жишээ нь, [[альфа мушгиа]] (спираль), [[бета ялтас]] болон [[Эргэлт (биохими)|эргэлтүүд]] (тойрог). Хоёрдогч бүтэц нь локал учраас, ялгаатай хоёрдогч бүтцийн олон хэсгүүд нь нэг уургийн молекулд орших боломжтой. * [[Гуравдагч бүтэц]]: уургийн нэг молекулын ерөнхий хэлбэр (хоёрдогч бүтцүүдийн хоорондын холбоо). Гуравдагч бүтэц нь ерөнхийдөө локал бус холбоонуудаар холбогдож, ихэвчлэн [[гидрофоб]] (усанд дургүй) бүтцийг үүсгэдэг. Мөн [[давсны гүүр]]ээр, устөрөгчийн холбоогоор, [[дисульфидийн холбоо]]гоор, тэр бүү хэл [[трансляцийн дараах хувиргалт]]аар холбогддог. Гуравдагч бүтэц нь нугалралт гэдэг ойлголттой ижил утгатайгаар дэлгэрэнгүй ашиглагддаг. Гуравдагч бүтэц нь уургийн үндсэн үүргийг удирддаг. * [[Дөрөвдөгч бүтэц]]: хэд хэдэн уургийн молекулуудаас үүсдэг бөгөөд нэг [[комплекс уураг]] шиг ажилладаг бүтэц. Энэ сэдэвт [[уургийн дэд нэгж]] гэж нэрлэгдсэн. Уургууд нь хатуу бүтэцтэй молекулууд биш. Дээр дурдагдсан бүтцүүдээс гадна, уургууд нь хэд хэдэн хамааралтай бүтцэд хувирах чадвартай ба тэр үедээ үүргээ гүйцэтгэсэн хэвээр байдаг. Энэ өөрчлөн байгуулалтын хүрээнд хамрагдах гуравдагч ба дөрөвдөгч бүтцүүдийг [[Химийн бүтэц|хувиралт]] (конформац), тэдгээрийн хоорондын шилжилтийг хувиралтын өөрчлөлт гэж тус тус нэрлэдэг. [[Субстрат]]ын молекул ферментийн [[идэвхтэй тал]]д эсвэл химийн урвалд [[катализатор]]ын үүрэг гүйцэтгэж байгаа уургийн физик хэсэгт холбогдсоноор дээрх өөрчлөлтүүд ихэвчлэн бий болдог. Уусмал доторх уургууд нь дулааны хэлбэлзлэлийн нөлөөгөөр мөн бусад молекулуудтай мөргөлдсөнөөр бүтцийн хувиргалтад ордог<ref>van Holde and Mathews, pp. 368–75.</ref>. Уургуудыг албан бусаар, гуравдагч бүтцэд нь суурилан 3 үндсэн ангилалд хуваадаг: [[бөмбөрцгөн уураг]], [[утаслаг уураг]], [[мембранан уураг]]. Бөмбөрцгөн уургуудын дийлэнх нь [[Уусалт|уусдаг]] ба тэдгээрийн олонх нь [[фермент]] байдаг. Утаслаг уургууд нь ихэвчлэн бүтцийн үүрэгтэй байдаг. Жишээ нь, [[коллаген]] (холболтын эдийн үндсэн бүрдүүлэгч), [[кератин]] (үс ба хумсны уурган бүрдүүлэгч). Мембранан уургууд нь ихэвчлэн [[рецептор]]ын (химийн дохиолол хүлээн авагч) эсвэл, туйлтай эсвэл цэнэгтэй молекулуудыг [[эсийн мембран]]ыг нэвтрүүлдэг сувгийн үүргийг гүйцэтгэдэг<ref>van Holde and Mathews, pp. 165–85.</ref>. Уураг нь усны довтолгооноос маш муу хамгаалагдсан байдаг учир, өөрийгөө [[усгүйжүүлэх]], [[дегидрон]] гэж нэрлэгддэг, молекул дотроо тусгай [[устөрөгч]]ийн холбоотой байдаг<ref name=Fernandez2003/>. ===Бүтцийг тодорхойлох=== Уургийн гуравдагч бүтцийг эсвэл тэдгээрийн комплексүүдийн дөрөвдөгч бүтцийн судлах нь уураг өөрийн үүргийг яаж гүйцэтгэдэг тухай чухал мэдээллийг өгөх юм. Уургийн бүтцийг тодорхойлох өргөн ашиглагддаг туршилтын аргуудад, [[рентген кристаллограф]] ба [[Цөмийн соронзон резонансын спектоскоп|ЦСР-спектоскоп]] ордог. Эд хоёулаа [[атом]]ын хэмжээнд мэдээлэл бүрдүүлдэг. ЦСР туршилтууд нь хос атомуудын хоорондын зай нь таамаглагдаж болох үед мэдээлэл бүрдүүлж чаддаг ба уургийн авч болох эцсийн төлөвийг (конформацийг) [[зайн геометр]]ийн тооцооллыг хийсний дараа мэдэж авдаг. [[Давхар туйлшралтын интерферометр]] нь уургийн ерөнхий [[конформац]] ба харилцан үйлчлэлцэл эсвэл өөр эрмэзлэлээс (уургийн өөрийн үүргийг солих сонирхол г.м.) үүсэлтэй [[конформацийн өөрчлөлт]]ийг хэмжих тоон аналитик арга юм. [[Тойргийн дихроизм]] нь уургийн мушгианы (спиралийн) бүтэц эсвэл бэта ялтсын бүтцийг тодорхойлох лабораторийн өөр нэг арга юм. [[Криоэлектрон микроскопын арга]] маш том уургийн комплекс болон нийлмэл вирусийн бүтцийн тухай нарийвчлал багатай (ерөнхий) мэдээллийг олоход ашигладаг<ref>Branden and Tooze, pp. 340–41.</ref>. Энэ төрөлд багтах электрон кристаллограф гэж нэрлэгддэг аргаар зарим тохиолдолд (ихэвчлэн мембранан уурын хоёр хэмжээст талстын хувьд) өндөр нарийвчлалтай мэдээллийг бүрдүүлж чаддаг<ref name=Gonen2005/>. Тодорхойлогдсон бүтцүүд нь [[Уургийн Мэдээллийн Сан]]д ордог ба санд чөлөөтэй нэвтэрч болдог. Энэ сангаас мянга мянган уургийн бүтцийн мэдээллийг тухайн уураг дахь атом бүрийн [[Тэгш өнцөгт координатын систем|тэгш өнцөгт координат]] хэлбэртэйгээр авж болно<ref name=Standley2008/>. Уургийн бүтцийн төрлөөс, генийн дарааллын тоо их байдаг. Уурыг бүлгийн тодорхойлогдсон бүтцүүдийг [[рентген кристаллограф]]аар (уургийн бүтцийг тодорхойлдог үндсэн аргуудын нэг) хялбар тодорхойлогдох уургуудад хамааруулдаг. Тухайлбал, бөмбөрцгөн уургуудыг [[талст]] болгон бэлтгэхэд (рентген кристаллографд оруулахаар) харьцангуй амархан байдаг. Мембарнан уургууд нь эсрэгээр, талстжуулхад амаргүй байдаг учир [[Уургийн Мэдээллийн Сан|УМС]]-д бүрэн суугаагүй<ref name=Walian2004/>. Уургийн бүлгийг төлөөлж чадах бүтцүүдийн үндсэн нугларалтаар нь ангилан бүтцийг системчлэх замаар уургийн бүтцийг тодорхойлж дээрх дутагдлыг арилгах санааг [[бүтцийн геномик]] гаргасан. [[Уургийн бүтцийг таамаглах]] аргуудыг ашиглан, туршилтаар бүтэц нь тодорхойлогдоогүй байгаа уургуудын үнэмшилтэй бүтцүүдийг гаргаж авахыг оролдож байна<ref name=Sleator2012/>. ==Эсэд гүйцэтгэх үүрэг== Уургууд нь [[эс]] дотор голлох үүргийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь генд кодчилогдсон мэдээллийн тодорхойлсноор үүргүүдийг гүйцэтгэдэг гэж үздэг.<ref name=Lodish2004/> Зарим төрлийн [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] эс тооцвол, дийлэнх биологийн молекулууд нь харьцангуй идэвхгүй байдаг учраас тэдгээрт уургууд нөлөөлдөг. [[Гэдэсний савханцар|Гэдэсний савханцрын]] (Escherichia coli) эсийн хуурай бодисын хагасыг уургууд эзэлдэг бол, өөр, [[ДНХ]] болон [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] мэт [[макромолекул]]ууд нь харгалзан 3% ба 20% эзэлдэг.<ref name="Voet">Voet D, Voet JG. (2004). ''Biochemistry'' Vol 1 3rd ed. Wiley: Hoboken, NJ.</ref> Тодорхой эсэд эсвэл эсийн төрөлд байгаа уургийн бүрдлийг түүний ''[[протеом]]'' гэдэг. Уургуудын гол шинж чанар нь тэдгээрийн өөр молекулуудтай тодорхой, бат бөх холбогддогт оршино. Энэ нь уургуудад олон үүргүүдийг гүйцэтгэх боломжийг олгодог. Уургийн бусад молекулуудтай холбогдохыг хариуцдаг хэсгийг ''холбогдох цэг'' гэж нэрлэдэг. Холбогдох цэг нь ихэвчлэн молекулын гадарга дээр хонхорхой ("халаас") хэлбэртэй оршдог. Холбогдох цэгийн халаасыг тодорхойлдог уургийн гуравдагч бүтэц ба эргэн тойронд орших амин хүчлүүдийн туслах хэлхээнүүдийн химийн шинж чанаруудаас уургийн холбогдох чадвар хамаардаг. Уургийн холбогдолт нь гайхамшигтай бөх бат ба онцлог байдаг. Жишээлбэл: [[рибонуклеазагийн ингибитор]] уураг нь [[дэд фемтомоляр]] [[диссоциацийн тогтмол]]той (<10<sup>-15</sup>М) хүний [[ангиогенин]]тэй холбогддог боловч, түүний [[амфиб]] [[гомолог]] [[онконаза]]тай (>1 M) огт холбогддоггүй. Заримдаа өчүүхэн химийн өөрчлөлт нь (ганцхан метил бүлгийг(CH<sub>3</sub>-)холбогдож байгаа хамтрагч дээр нэмэх г.м.) холбоог устгахад хүргэдэг. Жишээлбэл: [[валин]] гэдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] [[аминоацил тРНХ синтетаза]] нь [[изолеуцин]] амин хүчлийн [[хажуугийн хэлхээ]]тэй маш төстэй зүйлийг эсэргүүцдэг.<ref name=Sankaranarayanan2001/> Уургууд нь өөр уурагтай бусад жижиг молекулуудтай адил холбогддог. Уургууд нь нэг молекулын бусад хуулбаруудтай холбогдохдоо фибрил үүсгэхээр [[олигомер]] хэлбэрт шилжидэг. Энэ процесс нь ихэвчлэн, бие даан хатуу эслэгийг үүсгэдэг бөмбөрцөг мономеруудаас бүрдсэн бүтцийн уургуудад явагддаг. Уураг-уураг холболтууд нь, ферментлэг идэвхжилийг тохируулах, эсийн циклийн үйл явцыг удирдах, ердийн биологийн үйлдэлүүдтэй холбоотой олон урвалуудыг явуулдаг том уургийн иж бүрдлийг ([[Комплекс уураг|уургийн комлекс]]) үүсгэх зэрэг үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь эсийн мембрантай холбогдох, тэр бүү хэл дотор нь багтах тохиолдол байдаг. Уургууд хоорондоо нэгдэж бүтцийн өөрчлөлтөд орохын тулд маш хүнд (хэцүү) бүтэцтэй [[Эсийн дохиолол|дохиололын хэлхээг]] үүсгэдэг. <ref>van Holde and Mathews, pp. 830–49.</ref> Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэл нь буцах (эргэж хэвэндээ орох боломжтой) ба энэ нь янз бүрийн бүлэг уургууд нь өөр хоорондоо ялгаатай бүлэг үүргүүдийг гүйцэтгэж чадах [[агрегат]]уудыг үүсгэж чадах эсэхээс хамаарна. Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэлийн судалгаа нь, эсийн үүргийн чухал шинжүүдийг ойлгох түлхүүр болох ба эцэст нь эсийн төрлүүдийг ялгах шинж чанаруудыг тодорхойлох юм.<ref name=Copland2009/><ref name=Samarin2009/> ===Фермент=== {{гол|Фермент}} Эс дэх уургийн хамгийн олонд танигдсан үүрэг нь химийн урвалуудад [[катализатор]] болох [[фермент]]ийн үүрэг юм. Ферментүүд нь ихэвчлэн маш тодорхой байдаг ба зөвхөн нэг эсвэл цөөн тооны химийн урвалыг хурдасгадаг. Ферментүүд нь метаболизмтай холбоотой ихэнх урвалуудад оролцхоос гадна, [[ДНХ репликац]], [[ДНХ засвар]] болон [[транскрипц]] зэрэг [[процесс]]уудад ДНХ-г удирдаг. Зарим ферментүүд трансляцийн дараах сайжруулалт гэдэг процессийн үед бусад уурагуудад химийн бүлэг нэмэх эсвэл хасах байдлаар нөлөөлдөг. Ойролцоогоор 4000 урвалуудад ферментүүд катализатор болон оролцдог.<ref name=EXPASY2000/> Фермент оролцож байгаа урвалын [[хурд]], оролцоогүй хурдаас төсөөлөшгүй их байдаг, жишээ нь, оротат декарбоксилаз нь урвалын хурдыг 1017 дахин нэмэгдүүдэг (фементгүй 78 сая жил, ферменттэй 18 миллисекунд).<ref name=Radzicka1995/> Фермент холбогдон дээр нь ажиллаж байгаа молекулуудыг [[субстрат]] гэдэг. Ферментүүд нь олон зуун амин хүчлүүдээс бүрддэг хэдий ч тэдгээрийн үлдэгдлүүдийн хэдхэн хувь нь субстраттай нэгдэж, ойролцоогоор дөнгөж 3-4 үлдэгдэл л яг катализад оролцдог.<ref name="urlEBI"/> Ферментийн каталитик үлдэгдлүүдийг агуулдаг, субстраттай холбогдог хэсгийг [[Идэвхтэй сайт|идэвхтэй хэсэг]] (active site) гэдэг. [[Диригент уургууд]] (dirigent-удирдаач) нь бусад ферментүүдийн нийлэгжүүлсэн бодисийн стереохимийг зааж (тогтоож) өгдөг уургийн нэгэн бүлийн гишүүд. ===Эсийн дохиолол ба лиганд холболт=== Олон уургууд [[эсийн дохиолол]] ба [[Дохиолол дамжуулах (биохими)|дохиолол дамжуулах]] (signal transduction) процессуудад оролцдог. [[Инсулин]] мэтийн зарим уургууд нь эсийн гадна байрлах ба өөриигөө үүсгэсэн эсээс бусад хол байгаа [[Эд (биологи)|эдүүдэд]] орших эсүүд рүү дохио дамжуулдаг. Өөр уургууд болох мембраны уургууд [[Рецептор (биохими)|рецептор]] байдлаар ажилдаг ба тэдгээрийн гол үүрэг нь, дохиололын молекултай холбогдож эс дотор биохимийн хариу үйлдэл үүсгэх юм. Ихэнх рецепторууд нь эсийн гадаргууд орших холбогдох хэсэг, эс дотор орших effector domain-г агуулдаг ба энэ нь ферментлэг идэвхийг үзүүлэх эсвэл эс дотор орших бусад уургуудын тодорхойлсон [[конформацийн өөрчлөлт]]өд (хэлбэрийн өөрчлөлтөд) орох боломжтой.<ref>Branden and Tooze, pp. 251–81.</ref> [[Эсрэг биет]]үүд (antibody) нь [[дасан зохицох дархлааны систем]]ийн уургийн бүрдүүлэгч ба тэдгээрийн гол үүрэг нь [[антиген]]тэй эсвэл организм доторх гадны бодистой нэгдэж, тэдгээрийг усгахаар онилдогт оршино. Эсрэг биетүүд нь эсийн гаднах орчин уруу ялгарагдах эсвэл [[плазман эс]] гэж нэрлэгддэг тусгай [[Б эс]]ийн мембран дотор хадгалагдаж байдаг. [[Фермент]]үүд нь урвалаа явуулахаар өөрсдийн [[субстрат]]тай нэгдэх чадвар нь хязгаарлагдмал байдаг байхад эсрэг биетүүдэд ямар ч хязгаарлалт байдаггүй. Эсрэг биетүүд нь өөрийн онилсон зүйлтэйгээ нэгдэх чадвар нь зүйрлэшгүй өндөр байдаг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 247–50.</ref> <span style="color:red;">'''Үүнээс доошхи хэсэгт найруулгын засвар хийгдэж байна! Дунд сургуулийн сурагч орчуулгыг хийсэн тул найруулгын олон алдаа байгаа гэдгийг анхааралдаа авна уу!'''</span> Олон лиганд зөөврийн уургууд нь тодорхой жижиг биомолекултай холбогдож олон эст амьтны биеийн өөр газарт авиачдаг. Эдгээр уургуудад лигандын концентраци их байгаа газар холбогдох чадвар их мөртлөө лигандын концентраци бага байгаа эдэд суллах чадвартай байх шаардлагтай. Өргөн тархсан лиганд-холбогддог уураг бол гемоглобин юм, энэ уураг нь бүх сээр нуруутаны уушигануудаас хүчилтөрөгчийг авч бусад эдэд зөөж өгдөг ба бүх биологийн ангид ойролцоо гомологтой байдаг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 220–29.</ref> Ликтин гэдэг чихэртэй холбогддог уурагууд нь өөрсдийн чихэрэн moieties-уудаа маш тодорхой сонгодог. Эс болон уурагуудтай холбоотой хүлээн зөвшөөрүүлэх үйл явцад лектин нь үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref name=Rudiger2000/> Хүлээн авагч болон гормонууд нь маш тодорхой холбогддог уурагууд юм. Транс мембранан уурагууд нь эсийн мембраны ион болон жижиг молекул нэвтрүүлэх чадварыг нь өөрчилдөг лиганд зөөгч уураг юм. Зөвхөн мембар нь цэнэглэгдсэн эсвэл туйлширсан молекулыг нэгвтрүүлдэггүй усанд дургүй төвтэй байдаг. Мембраны уурагууд эдгээр молекулуудыг нэвтрүүлдэг тусгай сувагтай байдаг. Ингэж нэвтрүүлдэг сугаван уурагууд нь нэг уураг зөвхөн нэг тодорхой ион сонгон нэвтрүүлэх чадвартай, жишээлбэл: кали болон натрийн сувагууд энэ хоёр ионыг ялган нэгийг нь нэвтрүүлдэг.<ref>Branden and Tooze, pp. 232–34.</ref> ===Бүтцийн уургууд=== Бүтцийн уургууд нь бусад биологийн шингэн молекулуудад хатуу ба зуурамтгай чанартай болгож өгдөг. Ихэнх бүтцийн уургууд нь утаслаг уураг байдаг, жишээлбэл: коллаген ба эластин нь мөгөөрс мэтийн холбох эдийн чухал орц, ба кератин нь үс, хумс, өд, эвэр, болон зарим амьтны бамбай мэтийн мяндаслаг эсвэл хатуу хэсгүүдэд олддог.<ref>van Holde and Mathews, pp. 178–81.</ref> Зарим бөмбөрцөг уургууд нь бүтцийн уургийн үүрэг гүйцэтгэдэг, жишээлбэл: актин ба тубулин мономерээр уусдаг бөмбөрцөг уураг мөртлөө эсийн хэлбэр дүрсийг хадгалж өгдөг цитоскелетоныг бүрдүүлдэг урт хатуу утаслаг болон полимержидэг. Бүтцийн уургийн үүргийг гүйцэтгэдэг бусад уургууд нь мотор уургууд юм, тэдгээрт миозин, кинезин болон динейн гэх мэтийн уураг ордог. Эдгээр уургууд нь механик хүч гаргах чадалтай бөгөөд нэг эст амьтны хөдөлгөөнд ба бэлгийн үржлээр үрждэг олон эст амьтны бэлгийн эр эсэд чухал үүрэгтэй байдаг. Тэдгээр нь бас агшиж байгаа булчингаас ялгарч байгаа хүчийг ялгаруулж чаддаг ба эсийн дотоодын зөөлтөнд үндсэн үүргийн гүйцэтгэдэг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 258–64; 272.</ref> ==Судалгааны аргууд== Уургийн бүтэц болон үйлдлийг vitro-д, vivo-д болон silico-д үзэж болдог. Vitro-д хяналт доор байгаа орчинд цэвэршүүлсэн уургийн судалгаа нь уураг яаж өөрийн үүргээ гүйцэтгэдгийг сурах ашигтай байдаг, жишээлбэл: ферментийн кинетикс нь ферментийн химийн каталитик үйл ажиллагааг ба өөр өөр субстратад үзүүлэх харьцангуй үйлдлийг нээдэг. Дүгнэвэл vivo туршилтууд нь уургийн эс эсвэл бүхэл бүтэн организм дотор гүйцэтгэх физиологийн үүргийг тодорхойлж өгдөг. Silico судлалд уургийг судлахдаа тооцооны арга ашигладаг. ===Уураг цэвэрлэлт=== Vitro анализад орохын тулд эхлээд уурагыг бусад эсийн бүтцүүдээс салгаж цэвэрлэх хэрэгтэй. Энэ үйл ажиллагаа нь эсийн lysis-ээр эхэлдэг бөгөөд энэ процессэд эсийн мембраныг нурааж доторх органелле-нуудыг нь crude lysate гэдэг уусмал дотор хийдгээр эхэлдэг билээ. Үүнээс үүссэн уусмалыг ултрасентрифугаци ашиглаж цэвэрлэдэг ба энэ нь эсийн хэсгүүдийг уусдаг уураг, мембраны липид ба уураг, эсийн органелле болон нуклейн хүчил агуулдаг бүлгүүдэг хуваадаг. Salting out гэдэг тунжуулах аргийг энэ лизат дээр ашиглаж уурагыг бөөгнөрүүлдэг. Үүний дараа янз бүрийн хромотограф ашиглаж сонирхож байгаа уураг ба уурагуудыг тэдгээрийн жин, нийт цэнэг болон холбогдох чанаргын тусламжтайгаар ялгаж авдаг.<ref>Murray ''et al''., pp. 21–24.</ref> Хэрвээ хүсэж байгаа уурагын молекул жин ба изоэлектрик цэгүүд мэдэгдэж байвал өөр өөр төрлийн gel electrophoresis-ийг ашиглан, эсвэл уурагын spectroscopic чанарууд нь ялгагддаг бол spectroscope, эсвэл уураг нь фементийн үйл ажилгаатай байвал ферментийн essay-г тус тус ашиглан уураг цэвэрлэлтийн шатуудыг хяналтан доор байлгадаг. Нэмж хэлэ++хэд уурагуудыг тэдгээрийн цэнэг дээр тулгуурлан электрофокусинг ашиглан ялгаж авж болно.<ref name=Hey2008/> Байгал дээр олддог уургуудыг лабороторид ашиглаж болдог болтол нь цэвэрлэхийн тулд хэд хэдэн шат алхмаар цэвэрлэдэг. Энэ процессийг хялбарчилхийн тулд уурагуудыг цэвэрлэж байх үед тэдгээрийн бүтэц болон үүргийг өөрчлөхгүй байлгадаг химийн шинж тэмдгүүдийг генийн инженерчлэлээр нэмдэг. Энд амин хүчлийн тодорхой дарааллаас тогтсон "tag" нь, ихэвчлэн хистидины үлдэгдэл("Хис-tag"), уурагын нэг төгсгөлд залгагддаг. Үүний үр дүнд, лизатыг никель агуулсан хромотографын баганаар явуулхад хистидиний үлдэгдэл нь 'никелийг холбож' баганад наалдах үед уурагын tag-лагдаагүй хэсэгүүд нь саадгүй нэвтэрдэг. Тодорхой уурагыг маш комплекс уусмалаас цэвэршүүлж гарахын тулд эрдэмтэд янз янзын tag бүтээжээ.<ref name=Terpe2003/> === Эсийн байрлал === [[File:Localisations02eng.jpg|thumb|right|300px|Proteins in different [[cellular compartment]]s and structures tagged with [[green fluorescent protein]] (here, white)]] Уургуудын амьд организм (in vivo) дахь судлал нь эс доторх уурыгын байршил болон нийлэгжилтэй холбоотой байдаг. Ихэнх уурагууд нь цитоплазм нийлэгждэг ба мембранан бүрхүүлтэй байдаг эвсэл уураг нь эндоплазмын торлогоос ялгардаг гэвч уурагууд нь тодорхой органелле болон эсийн бүтэц рүү яаж очдог нь тодорхой бус билээ. Эс дотор нэгдсэн уураг эсвэл ногоон Флюресцент уураг мэтийн "Reporter"-той холбогдсон сэтгэлд нийцсэн натурал уурагаас бүрдсэн chimera-г илэрхийлэхийн тулд генийн инженерчлэлийг ашиглаж эсийн доторх байршилтыг тогтоох тохиромжтой арга юм.<ref name=Stepanenko2008/> Нэгдсэн уурагын эс доторх байрлалыг микроскопи ашиглан цэвэр ба ашигтайгаар олдог, дараах зурган дээр үзүүлсэн байна.<ref name=Yuste2005/> Уургуудын эс доторх байрлалуудыг олох өөр аргууд нь ЭТ, Голжийн торлог, лизосом эсвэл вакуоль, митохондри, хлородласт, плазман мембран мэтийн газруудыг харьцуулалт хийх маркерийн оролцоог шаарддаг. Антибодийг маркер болгон ашиглах ба эдгээр маркеруудын флоресцент тэмдэглэгээтэй хэлбэрүүдийг ашиглахад хүсэж байгаа уурагынхаа байршлийг олоход амархан болдог. Жишээлбэл, шууд бус immunofluorescence will allow for fluorescence colocalization and demonstration of location. Флоресцент будагчууд нь эсүүдийн хэсгүүдийг үүнтэй адил зорилготойгоор тэмдэглэхэд ашигладаг.<ref name=Margolin2000/> Өөр хувилбарууд мэдээж байна. Жишээлбэл, иммунохистохими нь ихэвчлэн хүсэж байгаа нэг эсвэл олон уурагт нэг антибоди ашигласнаар уураг антободи хоёр нэгдэж luminescent эсвэл chrimogenic сигнал гаргадаг ба эдгээр сигналийг харьцуулснаар байршилтийн мэдээлэл олж авдаг. Өөр нэг ашиглаж болох арга нь бол isopycnic centrifugation -ыг ашиглан сухрозын градиент дахь cofractionation-оор юм.<ref name=Walker2000/> While this technique does not prove colocalization of a compartment of known density and the protein of interest, it does increase the likelihood, and is more amenable to large-scale studies. == Эх сурвалж == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=Bischoff1860>{{cite book |author=Bischoff TLW, Voit, C |title=Die Gesetze der Ernaehrung des Pflanzenfressers durch neue Untersuchungen festgestellt |location=Leipzig, Heidelberg |year=1860 |language=German}}</ref> <ref name=BrosnanJ>{{cite journal |author=Brosnan J |title=Interorgan amino acid transport and its regulation |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/133/6/2068S |journal=Journal of Nutrition |volume=133 |issue=6 Suppl 1 |pages=2068S–72S |pmid=12771367 |date=June 2003}}</ref> <ref name=Bruckdorfer2004>{{cite journal |author=Bruckdorfer T, Marder O, Albericio F |title=From production of peptides in milligram amounts for research to multi-tons quantities for drugs of the future |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=5 |issue=1 |pages=29–43 |year=2004 |pmid=14965208 |doi=10.2174/1389201043489620}}</ref> <ref name=Cedrone2000>{{cite journal |author=Cedrone F, Ménez A, Quéméneur E |title=Tailoring new enzyme functions by rational redesign |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=10 |issue=4 |pages=405–10 |year=2000 |pmid=10981626 |doi=10.1016/S0959-440X(00)00106-8}}</ref> <ref name=Conrotto2008>{{cite journal |author=Conrotto P, Souchelnytskyi S |title=Proteomic approaches in biological and medical sciences: principles and applications |journal=Experimental Oncology |volume=30 |issue=3 |pages=171–80 |year=2008 |pmid=18806738}}</ref> <ref name=Copland2009>{{cite journal |author=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA |title=Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? |journal=BioEssays: news and reviews in molecular, cellular and developmental biology |volume=31 |issue=6 |year=2009 |pages=629–41 |doi=10.1002/bies.200800138 |pmid=19382224}}</ref> <ref name=EXPASY2000>{{cite journal |url=http://www.expasy.org/NAR/enz00.pdf |author=Bairoch A |year=2000 |title=The ENZYME database in 2000 |journal=Nucleic Acids Research |volume=28 |pages=304–305 |pmid=10592255 |doi=10.1093/nar/28.1.304 |issue=1 |pmc=102465 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601003507/http://www.expasy.org/NAR/enz00.pdf |archivedate=Зургадугаар сар 1, 2011 |access-date=Гуравдугаар сар 27, 2014 |url-status=live }}</ref> <ref name=Fernandez2003>{{cite journal |author=Fernández A, Scott R |title=Dehydron: a structurally encoded signal for protein interaction |journal=Biophysical Journal |volume=85 |issue=3 |pages=1914–28 |year=2003 |pmid=12944304 |pmc=1303363 |doi=10.1016/S0006-3495(03)74619-0 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006-3495(03)74619-0 |bibcode=2003BpJ....85.1914F}}</ref> <ref name=Fulton1991>{{cite journal |author=Fulton A, Isaacs W |title=Titin, a huge, elastic sarcomeric protein with a probable role in morphogenesis |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1991-04_13_4/page/n10 |journal=BioEssays |volume=13 |issue=4 |pages=157–61 |year=1991 |pmid=1859393 |doi=10.1002/bies.950130403}}</ref> <ref name=Gonen2005>{{cite journal |author=Gonen T, Cheng Y, Sliz P, Hiroaki Y, Fujiyoshi Y, Harrison SC, Walz T |title=Lipid-protein interactions in double-layered two-dimensional AQP0 crystals |journal=Nature |volume=438 |issue=7068 |pages=633–38 |year=2005 |pmid=16319884 |pmc=1350984 |doi=10.1038/nature04321|bibcode = 2005Natur.438..633G }}</ref> <ref name=Gorg2008>{{cite journal |author=Görg A, Weiss W, Dunn MJ |title=Current two-dimensional electrophoresis technology for proteomics |journal=Proteomics |volume=4 |issue=12 |pages=3665–85 |year=2004 |pmid=15543535 |doi=10.1002/pmic.200401031}}</ref> <ref name=Gutteridge2005>{{cite journal |author=Gutteridge A, Thornton JM |title=Understanding nature's catalytic toolkit |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2005-11_30_11/page/622 |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=30 |issue=11 |pages=622–29 |year=2005 |pmid=16214343 |doi=10.1016/j.tibs.2005.09.006}}</ref> <ref name=Herges2005>{{cite journal |author=Herges T, Wenzel W |title=''In silico'' folding of a three helix protein and characterization of its free-energy landscape in an all-atom force field |journal=Physical Review Letters |volume=94 |issue=1 |page=018101 |year=2005 |pmid=15698135 |doi=10.1103/PhysRevLett.94.018101 |bibcode=2005PhRvL..94a8101H}}</ref> <ref name=Hey2008>{{cite journal |author=Hey J, Posch A, Cohen A, Liu N, Harbers A |title=Fractionation of complex protein mixtures by liquid-phase isoelectric focusing |journal=Methods in Molecular Biology |volume=424 |pages=225–39 |year=2008 |pmid=18369866 |doi=10.1007/978-1-60327-064-9_19 |series=Methods in Molecular Biology™ |isbn=978-1-58829-722-8}}</ref> <ref name=Hoffman2006>{{cite journal |author=Hoffmann M, Wanko M, Strodel P, König PH, Frauenheim T, Schulten K, Thiel W, Tajkhorshid E, Elstner M |title=Color tuning in rhodopsins: the mechanism for the spectral shift between bacteriorhodopsin and sensory rhodopsin II |url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-08-23_128_33/page/10808 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=128 |issue=33 |pages=10808–18 |year=2006 |pmid=16910676 |doi=10.1021/ja062082i}}</ref> <ref name=Hohsaka2002>{{cite journal |author=Hohsaka T, Sisido M |title=Incorporation of non-natural amino acids into proteins |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=6 |issue=6 |pages=809–15 |year=2002 |pmid=12470735 |doi=10.1016/S1367-5931(02)00376-9}}</ref> <ref name=Joos2009>{{cite journal |author=Joos T, Bachmann J |title=Protein microarrays: potentials and limitations |journal=Frontiers in Bioscience |volume=14 |pages=4376–85 |year=2009 |pmid=19273356 |doi=10.2741/3534 |url=http://www.bioscience.org/2009/v14/af/3534/fulltext.htm |issue=14 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128101429/http://www.bioscience.org/2009/v14/af/3534/fulltext.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name=Kalman1955>{{cite journal |author=Kalman SM, Linderstrom-Lang K, Ottesen M, Richards FM|title=Degradation of ribonuclease by subtilisin |url=https://archive.org/details/sim_biochimica-et-biophysica-acta-international-journal_1955-02_16_2/page/297|journal=Biochimica et Biophysica Acta |volume=16 |issue=2 |pages=297–99 |year=1955 |pmid=14363272 |doi=10.1016/0006-3002(55)90224-9}}</ref> <ref name=Kauzmann1956>{{cite journal |author=Kauzmann W |title=Structural factors in protein denaturation |journal=Journal of Cellular Physiology. Supplement |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=113–31 |year=1956 |pmid=13332017 |doi=10.1002/jcp.1030470410}}</ref> <ref name=Kauzmann1959>{{cite journal |author=Kauzmann W |title=Some factors in the interpretation of protein denaturation |journal=Advances in Protein Chemistry |volume=14 |pages=1–63 |year=1959 |pmid=14404936 |doi= 10.1016/S0065-3233(08)60608-7 |series=Advances in Protein Chemistry |isbn=978-0-12-034214-3}}</ref> <ref name=Kendrew1958>{{cite journal |author=Kendrew J, Bodo G, Dintzis H, Parrish R, Wyckoff H, Phillips D |title=A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by X-ray analysis |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1958-03-08_181_4610/page/662 |journal=Nature |volume=181 |issue=4610 |pages=662–66 |year=1958 |pmid=13517261 |doi=10.1038/181662a0 |bibcode=1958Natur.181..662K}}</ref> <ref name=Kent2009>{{cite journal |author=Kent SB |title=Total chemical synthesis of proteins |url=https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2009-02_38_2/page/338 |journal=Chemical Society Reviews |volume=38 |issue=2 |pages=338–51 |year=2009 |pmid=19169452 |doi=10.1039/b700141j}}</ref> <ref name=Keskin2008>{{cite journal |author=Keskin O, Tuncbag N, Gursoy A |title=Characterization and prediction of protein interfaces to infer protein-protein interaction networks |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=9 |issue=2 |pages=67–76 |year=2008 |pmid=18393863 |doi=10.2174/138920108783955191}}</ref> <ref name=Koegl2007>{{cite journal |author=Koegl M, Uetz P |title=Improving yeast two-hybrid screening systems |journal=Briefings in Functional Genomics & Proteomics |volume=6 |issue=4 |pages=302–12 |year=2007 |pmid=18218650 |doi=10.1093/bfgp/elm035 |url=http://bfgp.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18218650 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.is/20130415165742/http://bfgp.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18218650 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Kuhlman2003>{{cite journal |author=Kuhlman B, Dantas G, Ireton GC, Varani G, Stoddard BL, Baker D |title=Design of a novel globular protein fold with atomic-level accuracy |journal=Science |volume=302 |issue=5649 |pages=1364–68 |year=2003 |pmid=14631033 |doi=10.1126/science.1089427 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=14631033 |bibcode=2003Sci...302.1364K}}</ref> <ref name=Lodish2004>{{cite book |author=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J |year=2004 |title=Molecular Cell Biology |edition=5th |publisher=WH Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Margolin2000>{{cite journal |author=Margolin W|title=Green fluorescent protein as a reporter for macromolecular localization in bacterial cells |journal=Methods (San Diego, Calif.) |volume=20 |issue=1 |pages=62–72 |year=2000 |pmid=10610805 |doi=10.1006/meth.1999.0906 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1046-2023(99)90906-4}}</ref> <ref name=Mayhew2008>{{cite journal |author=Mayhew TM, Lucocq JM |title=Developments in cell biology for quantitative immunoelectron microscopy based on thin sections: a review |journal=Histochemistry and Cell Biology |volume=130 |issue=2 |pages=299–313 |year=2008 |pmid=18553098 |pmc=2491712 |doi=10.1007/s00418-008-0451-6}}</ref> <ref name=Muirhead1963>{{cite journal |author=Muirhead H, Perutz M |title=Structure of hemoglobin. A three-dimensional fourier synthesis of reduced human hemoglobin at 5.5 Å resolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-08-17_199_4894/page/633 |journal=Nature |volume=199 |issue=4894 |pages=633–38 |year=1963 |pmid=14074546 |doi=10.1038/199633a0|bibcode = 1963Natur.199..633M }}</ref> <ref name=Nelson2005>{{cite book |author=Nelson DL, Cox MM |year=2005 |title=Lehninger's Principles of Biochemistry |edition=4th |publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Pain2000>{{cite book |editor=Pain RH (ed.) |author=Dobson CM |title=Mechanisms of Protein Folding |url=https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3 |chapter=The nature and significance of protein folding |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3/page/1 1]–28 |isbn=0-19-963789-X}}</ref> <ref name=Pauling1951>{{cite journal |author=Pauling L, Corey RB, Branson HR |year=1951 |title=The structure of proteins: two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences U.S.A. |volume=37 |issue=5 |pages=235–40 |url=http://www.pnas.org/site/misc/Protein8.pdf |format=PDF |doi=10.1073/pnas.37.5.235 |pmc=1063348 |pmid=14834145 |bibcode=1951PNAS...37..235P}}</ref> <ref name=Perrett2007>{{cite journal |author=Perrett D |year=2007 |title=From 'protein' to the beginnings of clinical proteomics |journal=Proteomics: Clinical Applications |pmid=21136729 |volume=1 |issue=8 |pages=720–38 |doi=10.1002/prca.200700525}}</ref> <ref name=Plewczynski2009>{{cite journal |author=Plewczyński D, Ginalski K |title=The interactome: predicting the protein–protein interactions in cells |journal=Cellular & Molecular Biology Letters |volume=14 |issue=1 |pages=1–22 |year=2009 |pmid=18839074 |doi=10.2478/s11658-008-0024-7}}</ref> <ref name=Radzicka1995>{{cite journal |author=Radzicka A, Wolfenden R |year=1995 |title=A proficient enzyme |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-01-06_267_5194/page/11 |journal=Science |volume=267 |issue=5194 |pages=90–93| pmid=7809611 |doi=10.1126/science.7809611|bibcode = 1995Sci...267...90R }}</ref> <ref name=Reynolds2003>{{cite book |author=Reynolds JA, Tanford C |title=Nature's Robots: A History of Proteins (Oxford Paperbacks) |url=https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8 |publisher=Oxford University Press |location=New York, New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8/page/15 15] |isbn=0-19-860694-X}}</ref> <ref name=Ritchie2008>{{cite journal |author=Ritchie DW |title=Recent progress and future directions in protein–protein docking |journal=Current Protein and Peptide Science |volume=9 |issue=1 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18336319 |doi=10.2174/138920308783565741}}</ref> <ref name=Rudiger2000>{{cite journal |author=Rüdiger H, Siebert HC, Solís D, Jiménez-Barbero J, Romero A, von der Lieth CW, Diaz-Mariño T, Gabius HJ |title=Medicinal chemistry based on the sugar code: fundamentals of lectinology and experimental strategies with lectins as targets |journal=Current Medicinal Chemistry |volume=7 |issue=4 |pages=389–416 |year=2000 |pmid=10702616 |doi=10.2174/0929867003375164}}</ref> <ref name=Samarin2009>{{cite journal |pmid=19273120 |author=Samarin S, Nusrat A |title=Regulation of epithelial apical junctional complex by Rho family GTPases |journal=Frontiers in bioscience: a journal and virtual library |volume=14 |year=2009 |pages=1129–42 |doi=10.2741/3298 |issue=14}}</ref> <ref name=Sanger1949>{{cite journal |author=Sanger F |title=The terminal peptides of insulin |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1949_45_5/page/563 |journal=Biochemical Journal |volume=45 |issue=5 |pages=563–74 |year=1949 |pmid=15396627 |pmc=1275055}}</ref> <ref name=Sankaranarayanan2001>{{cite journal |author=Sankaranarayanan R, Moras D |title=The fidelity of the translation of the genetic code |journal=Acta Biochimica Polonica |volume=48 |issue=2 |pages=323–35 |year=2001 |pmid=11732604}}</ref> <ref name=Scheraga2007>{{cite journal |author=Scheraga HA, Khalili M, Liwo A |title=Protein-folding dynamics: overview of molecular simulation techniques |journal=Annual Review of Physical Chemistry |volume=58 |pages=57–83 |year=2007 |pmid=17034338 |doi=10.1146/annurev.physchem.58.032806.104614|bibcode = 2007ARPC...58...57S }}</ref> <ref name=Schwarzer2005>{{cite journal |author=Schwarzer D, Cole P |title=Protein semisynthesis and expressed protein ligation: chasing a protein's tail |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=9 |issue=6 |pages=561–69 |year=2005 |pmid=16226484 |doi=10.1016/j.cbpa.2005.09.018}}</ref> <ref name=Sleator2012>{{cite journal |author=Sleator RD. |title=Prediction of protein functions |journal=Methods in Molecular Biology |year=2012 |volume=815 |pages=15–24 |doi=10.1007/978-1-61779-424-7_2 |series=Methods in Molecular Biology |isbn=978-1-61779-423-0 |pmid=22130980}}</ref> <ref name=Standley2008>{{cite journal |author=Standley DM, Kinjo AR, Kinoshita K, Nakamura H |title=Protein structure databases with new web services for structural biology and biomedical research |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=9 |issue=4 |pages=276–85 |year=2008 |pmid=18430752 |doi=10.1093/bib/bbn015 |url=http://bib.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18430752}}</ref> <ref name=Stepanenko2008>{{cite journal |author=Stepanenko OV, Verkhusha VV, Kuznetsova IM, Uversky VN, Turoverov KK |title=Fluorescent proteins as biomarkers and biosensors: throwing color lights on molecular and cellular processes |journal=Current Protein & Peptide Science |volume=9 |issue=4 |pages=338–69 |year=2008 |pmid=18691124 |pmc=2904242 |doi=10.2174/138920308785132668}}</ref> <ref name=Sumner1926>{{cite journal |author=Sumner JB |title=The isolation and crystallization of the enzyme urease. Preliminary paper |url=http://www.jbc.org/content/69/2/435.full.pdf+html |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=69 |pages=435–41 |year=1926 |format=PDF |issue=2}}</ref> <ref name=Terpe2003>{{cite journal |author=Terpe K |title=Overview of tag protein fusions: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems |url=https://archive.org/details/applied-microbiology-and-biotechnology_2003-01_60_5/page/523 |journal=Applied Microbiology and Biotechnology |volume=60 |issue=5 |pages=523–33 |year=2003 |pmid=12536251 |doi=10.1007/s00253-002-1158-6}}</ref> <ref name="urlEBI">{{cite web |author=EBI External Services |url=http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |title=The Catalytic Site Atlas at The European Bioinformatics Institute |publisher=Ebi.ac.uk |date=2010-01-20 |accessdate=2011-01-16}}</ref> <ref name="urlRCSB Protein Data Bank">{{cite web |url=http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do |title=RCSB Protein Data Bank|accessdate=2014-04-05}}</ref> <ref name=Walian2004>{{cite journal |author=Walian P, Cross TA, Jap BK |title=Structural genomics of membrane proteins |journal=Genome Biology |volume=5 |issue=4 |page=215 |year=2004 |pmid=15059248 |pmc=395774 |doi=10.1186/gb-2004-5-4-215 |url=http://genomebiology.com/2004/5/4/215 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2016-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102162327/http://www.genomebiology.com/2004/5/4/215 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Walker2000>{{cite book |author=Walker JH, Wilson K |title=Principles and Techniques of Practical Biochemistry |url=https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6/page/287 287]–89 |isbn=0-521-65873-X}}</ref> <ref name=Xiang2006>{{cite journal |author=Xiang Z|title=Advances in homology protein structure modeling |journal=Current Protein and Peptide Science |volume=7 |issue=3 |pages=217–27 |year=2006 |pmid=16787261 |pmc=1839925 |doi=10.2174/138920306777452312}}</ref> <ref name=Yuste2005>{{cite journal |author=Yuste R |title=Fluorescence microscopy today |journal=Nature Methods |volume=2 |issue=12 |pages=902–904 |year=2005 |pmid=16299474 |doi=10.1038/nmeth1205-902}}</ref> <ref name=Zagrovic2002>{{cite journal |author=Zagrovic B, Snow CD, Shirts MR, Pande VS |title=Simulation of folding of a small alpha-helical protein in atomistic detail using worldwide-distributed computing |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-11-08_323_5/page/927 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=323 |issue=5 |pages=927–37 |year=2002 |pmid=12417204 |doi=10.1016/S0022-2836(02)00997-X}}</ref> <ref name=Zhang2003>{{cite journal |author=Zhang C, Kim SH |title=Overview of structural genomics: from structure to function |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=7 |issue=1 |pages=28–32 |year=2003 |pmid=12547423 |doi=10.1016/S1367-5931(02)00015-7}}</ref> <ref name=Zhang2005>{{cite journal |author=Zhang Y, Skolnick J |title=The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences U.S.A. |volume=102 |issue=4 |pages=1029–34 |year=2005 |pmid=15653774 |pmc=545829 |doi=10.1073/pnas.0407152101 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653774|bibcode = 2005PNAS..102.1029Z }}</ref> <ref name=Zhang2008>{{cite journal |author=Zhang Y |title=Progress and challenges in protein structure prediction |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=18 |issue=3 |pages=342–48 |year=2008 |doi=10.1016/j.sbi.2008.02.004 |pmid=18436442 |pmc=2680823}}</ref> <ref name=Zhou2008>{{cite journal |author=Zhou ZH |title=Towards atomic resolution structural determination by single-particle cryo-electron microscopy |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=18 |issue=2 |pages=218–28 |year=2008 |pmid=18403197 |doi=10.1016/j.sbi.2008.03.004 |pmc=2714865}}</ref> }} [[Ангилал:Уургийн бүлэг]] [[Ангилал:Уураг| ]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Шим тэжээл]] 40khn2vl7gk4rm6kisb17t07zj17p9p Гепатит С 0 40851 866641 842337 2026-08-19T12:53:44Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866641 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хүний вирусын халдвар}} {{Инфобокс өвчин | name = Гепатит С | image = HCV EM picture 2.png | caption = Электрон микроскопоор Гепатит С-г эсийн үржүүлгэнд нь харах (хэмжээ = 50&nbsp;[[нанометр]]) | field = [[Гастроэнтерологи]], [[Халдварт өвчин (анагаах ухааны мэргэжил)|халдварт өвчин]] | symptoms = Ерөнхийдөө байхгүй<ref name=CDC2016 /> | complications = [[Элэгний дутагдал]], [[элэгний эсийн хавдар|элэгний хорт хавдар]], [[улаан хоолойн судасны судасжилт|улаан хоолой]], [[ходоодны судасны судасжилт]]<ref name=Sherris2004 /> | onset = | duration = Урт хугацааны (80%)<ref name=CDC2016 /> | causes = [[Гепатит C вирус]] ихэвчлэн цусаар дамжин халдварладаг<ref name=CDC2016 /><ref name=Mah2010/> | risks = | diagnosis = Вирусын [[эсрэг бие]] эсвэл [[РНХ]]-ийн цусны шинжилгээ<ref name=CDC2016 /> | differential = | prevention = Ариутгасан зүү, хандивласан цусыг шинжлэх<ref name=whofactsheet/> | treatment = Эм, [[элэг шилжүүлэн суулгах]]<ref name=NEJM2011 /> | medication = Вирусын эсрэг эм ([[софосбувир]], [[симепревир]], бусад)<ref name=CDC2016 /><ref name=whofactsheet/> | prognosis = | frequency = 58 сая (2019)<ref name=whofactsheet/> | deaths = 290,000 (2019)<ref name=whofactsheet/> | alt = }} '''Гепатит С ({{lang-en|hepatitis C virus буюу HCV}})''' [[:en:Hepatitis_C_virus|Элэгний C вирусаар]] (HCV) үүсгэгддэг, шууд [[:en:Liver|элгэнд]] нөлөөлөн халдварладаг [[:en:Infectious_disease|халдварт өвчин]] юм. Халдварын эхэн үед ямар нэгэн шинж тэмдэггүй байна. Хааяа халуурах, өтгөн бараандуу өнгийн шээс, хэвлийгээр өвдөх, [[:en:Jaundice|арьс шарлах]] шинж тэмдэг илэрнэ. Халдварлалтын эхэн үед вирусын 75-85% нь элгэнд байршина. Архаг халдварын эхэн үед ямар нэгэн шинж тэмдэг илрэхгүй бөгөөд удаан хугацааны туршид [[:en:Liver_disease|элгийг өвчүүлсээр]] байх ба заримдаа [[:en:Cirrhosis|церроз]] үүсгэнэ. Зарим тохиолдолд церроз нь [[:en:Liver_failure|элэгний дутмагшил]], [[:en:Hepatocellular_carcinoma|элэгний хорт хавдар]] эсвэл амь насанд аюултай улаан хоолой, [[:en:Gastric_varices|ходоод]]<nowiki/>ны [[:en:Esophageal_varices|судасны бүдүүрлийг]] үүсгэнэ. Хүний С вирус нь голчлон цуснаас цусанд гэсэн замаар халдварлах бөгөөд энэ нь [[судсаар эм тариа]] хэрэглэх, дутуу ариутгасан эмнэлэгийн тоног төхөөрөмж, мөн [[цусны донороор]] халдварлана.<ref name=Mah2010>{{cite journal|last=Maheshwari|first=A|author2=Thuluvath, PJ|title=Management of acute hepatitis C|journal=Clinics in liver disease|date=February 2010|volume=14|issue=1|pages=169–76; x|pmid=20123448|doi=10.1016/j.cld.2009.11.007}}</ref> Гепатит С-ийн эсрэг [[вакцин]] байхгүй.<ref name=Web2015>{{cite journal|last1=Webster|first1=Daniel P|last2=Klenerman|first2=Paul|last3=Dusheiko|first3=Geoffrey M|title=Hepatitis C|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_march-21-27-2015_385_9973/page/1124|journal=The Lancet|volume=385|issue=9973|year=2015|pages=1124–1135|pmid=25687730|pmc=4878852|issn=0140-6736|doi=10.1016/S0140-6736(14)62401-6}}</ref> Халдварласан вируcын 85% нь элгэнд оршдог. Энэ халдварлалтыг эмчилж чадах бөгөөд гол стандарт эмчилгээний арга нь [[Интерферон]] болон [[Рибавирин]]<nowiki/>ийг хослуулсан арга юм. Зарим тохиолдолд [[Босепревир]] юмуу [[Телапревир]]<nowiki/>ийг нэмэлтээр хэрэглэж эмчилнэ. Ерөнхийдөө нийт хүмүүсийн 50-80% эмчилгээ нь ур дүнтэй болж эдгэрдэг байна. Цирроз эсвэл элэгний [[хорт хавдар]] болтлоо хүндэрсэн тохиолдолд [[элэг шилжүүлэн суулгах]] шаардлагатай. Гепатит С-тэй байгаад элэг шилжүүлэн суулгасан тохиолдолд шилжүүлэн суулгасны дараа ихэнхдээ гепатит С дахин идэвхждэг.<ref name=NEJM2011>{{cite journal|last=Rosen|first=HR|title=Clinical practice. Chronic hepatitis C infection|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-06-23_364_25/page/2429|journal=The New England Journal of Medicine|date=2011-06-23|volume=364|issue=25|pages=2429–38|pmid=21696309|doi=10.1056/NEJMcp1006613}}</ref> 2011 оны байдлаар дэлхий дээр 130-200 сая гепатит С вирусын халдвартай байна.<ref name=WHO2015>{{cite web|title=Hepatitis C Fact sheet N°164|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs164/en/|website=WHO|accessdate=4 February 2016|date=July 2015}}</ref><ref name=Gravitz2011>{{cite journal |title= A smouldering public-health crisis |author=Gravitz L.|journal=Nature|year= 2011 |volume=474|issue=7350 |pages=S2–4 |doi= 10.1038/474S2a|pmid=21666731 }}</ref><ref name=Mohd2013>{{cite journal|last=Mohd Hanafiah|first=K|author2=Groeger, J |author3=Flaxman, AD |author4= Wiersma, ST |title=Global epidemiology of hepatitis C virus infection: new estimates of age-specific antibody to HCV seroprevalence.|journal=Hepatology (Baltimore, Md.)|date=April 2013|volume=57|issue=4|pages=1333–42|pmid=23172780|doi=10.1002/hep.26141}}</ref> 1970 онд гепатит С нь А болон Б гепатит биш байдаг гэдгийг тогтоосон бөгөөд 1989 онд баталгаажуулсан.<ref name="pmid19781804">{{cite journal |author=Houghton M |title=The long and winding road leading to the identification of the hepatitis C virus |journal=Journal of Hepatology |volume=51 |issue=5 |pages=939–48 |date=November 2009 |pmid=19781804 |doi=10.1016/j.jhep.2009.08.004 |url=http://www.journal-of-hepatology.eu/article/S0168-8278%2809%2900535-2/fulltext}}</ref> Гепатит С нь зөвхөн хүн болон шампанзед халдварладаг.<ref>{{cite book|last=Shors|first=Teri|title=Understanding viruses|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=978-0-7637-8553-6|pages=535|url=https://books.google.com/books?id=Uk8xP5LRHr4C&pg=PA535|edition=2nd|date=2011-11-08}}</ref> ==Шинж тэмдэг== ===Хурц халдварлалтын шинж=== Нийт тохиолдлын 15% <ref>{{cite journal|last=Maheshwari|first=A|author2=Ray S |author3=Thuluvath PJ |title=Acute hepatitis C|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-26-august-1-2008_372_9635/page/321|journal=Lancet|date=2008-07-26|volume=372|issue=9635|pages=321–32|pmid=18657711|doi=10.1016/S0140-6736(08)61116-2}}</ref> нь хурц халдварын шинжтэй байх бөгөөд шинж тэмдэг нь тодорхой биш, жишээ нь хоолны дуршил буурах, ядрах, дотор муухайрах, булчингийн холбогч эд өвдөх, биеийн жин алдагдах<ref name=AFP2010>{{cite journal|last=Wilkins|first=T|author2=Malcolm JK |author3=Raina D |author4= Schade RR |title=Hepatitis C: diagnosis and treatment|journal=American family physician|date=2010-06-01|volume=81|issue=11|pages=1351–7|pmid=20521755|url=http://www.aafp.org/afp/2010/0601/p1351.pdf }}</ref> бөгөөд ховор тохиолдолд элэг ажиллагаагүй болоход хүрнэ.<ref name=EMB10>{{cite journal|last=Bailey|first=Caitlin|title=Hepatic Failure: An Evidence-Based Approach In The Emergency Department|journal=Emergency Medicine Practice|date=Nov 2010|volume=12|issue=4|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=219}}</ref> Хурц халдварын ихэнх тохиолдол нь [[:en:Jaundice|шар өвчин]] үүсгэхгүй.<ref name=Book2011p4>{{cite book|title=Chronic Hepatitis C Virus Advances in Treatment, Promise for the Future |year=2011|publisher=Springer Verlag|isbn=978-1-4614-1191-8|page=4|url=https://books.google.com/books?id=6G7mff5DnBQC&pg=PA4}}</ref> Нийт тохиолдлын 10-50%  нь аяндаа эдгэрэх бөгөөд гэвч энэ нь хүүхэд болон эмэгтэйчүүдэд ихэвчлэн тохиолдоно.<ref name=Book2011p4 /> ===Архаг халдварлалтын шинж === Гепатит С вирусаар халдварласан тохиолдолд  халдварлалтын 80 орчим % нь архаг халдвар болно. <nowiki>[[10]]</nowiki> Ихэнх тохиолдолд халдварын эхний 10-30 жилд маш бага юмуу ямар нэгэн шинж тэмдэг ажиглагдахгүй байх <nowiki>[[11]]</nowiki> бөгөөд гепатит С-ийн үед бие организт ядрах хандлагатай <nowiki>[[12]]</nowiki>. Нилээд хэдэн жилийн дараа гепатит С нь церроз болон элэгний хорт хавдар<nowiki>[[5]]</nowiki> болдно. Ойролцоогоор нийт өвчтний 10-30% нь 30 гаруй жилийн дараанаас церроз болдог <nowiki>[[5]][[7]]</nowiki>. Гепатит Б эсвэл Хүний дархлал хомсдолын вирустай хавсарсан мөн архичин, ялангуяа эр хүйстний хувьд халдвар хялбар цирроз болдог. Цирроз болсон тохиолдолд элэгний хорт хавдарын нэгэн төрөл болох [[hepatocellular carcinoma]] -ыг тусах магадлал 20 дахин нэмэгдэх бөгөөд жил бүр 1-3%-аар<nowiki>[[5]][[7]]</nowiki> өсөж байна. Төн архи хэтрүүлэн хэрэглэгчидийн хувьд эрсдлийн магадлал 100% дахин өснө<nowiki>[[13]]</nowiki>.Дэлхий дахинд церрозын 27%, элэгний эсийн хорт хавдрын 25% нь гепатит С-ийн нөлөөгөөр үүсэж байна <nowiki>[[14]]</nowiki>. Элэгний церроз нь [[захын судасны цусны даралт]] ихсэх өвчин, [[хэвлийн хөндийд ус хуримтлагдах]], амархан [[судас хагарах, цус алдах]], судасны хэвийн бус тэлэлт (төвийн венийн судас ялангуяа ходоод улаан хоолойны вен), шар өвчин, [[hepatic encephalopathy]] гэж нэрлэдэг таних чадвараа алдах зэрэг эмгэгт хүргэнэ. Эдгээр тохиолдлууд нь зайлшгүй элэг шилжүүлэн суулгах шаардлагатай.<nowiki>[[15]]</nowiki>. === Элэгний архаг хурц халдварлалтын шинж=== Цөөн тохиолдолд Гепатит С нь [[Sjögren's syndrome]] - Дархлааны системын гажиг- өөрийн дархлааны эсүүд гадаад шүүрлийн булчирхайг гэмтээснээр шүлс, нулимс их хэмжээгээр ялгарч бие бүхэлдээ хуурайших өвчин), [[цусны цагаан эс цөөрөх]], [[арьс булчингийн архаг өвчлөл]] , [[чихрийн шижин]] мөн  [[B-эс хэт олшрох өвчин]].<nowiki>[[16]]</nowiki> зэрэг өвчин үүснэ. Гепатит С-гийн архаг халдварлалтаар өвчилсөн хүмүүсийн 0,16%-45,4% нь цусны цагаан эс цөөрөх өвчхөөр өвчилдөг <nowiki>[[17]]</nowiki>. Гепатит С нь дархлааны системийн алдагдалаас үүсдэг нарийн болон дунд зэргийн хэмжээтэй [[цусны судасны өрөвсөл]] тэй ч мөн холбоотой байна. ==Вирус судлал == [[Гепатит С вирус]] (HCV) нь жижигхэн, бүрхүүлтэй, дан гинжтэй, РНХ вирус.[5] Flaviviridae <nowiki>[[12]]</nowiki>  овгийн hepacivirus төрлийн вирус. Гепатит С нь генийн хувьд гол 7 төрөл байх бөгөөд тэдгээрийг 1ээс 7 хүртэл дугаарладаг <nowiki>[[20]]</nowiki>. Америкийн нэгдсэн улсад нийт тохиолдлын ойролцоогоор 70% нь 1-р төрлийн гепатит С, 20% нь 2-р төрлийнх, бусад төрөл нь тус бүр ойролцоогоор 1, 1% байна <nowiki>[[7]]</nowiki>. [[Өмнөд Америк]] болон Европд 1-р төрлийн гепатит С ихэвчлэн тохиолддог. === Судсаар эм тариа хэрэглэх === Дэлхийн маш олон газарт судсаар эм тариа хэрэглэх нь гепатит С-гийн халдварлахад гол эрсдэлтэй хүчин зүйл болж байна.<nowiki>[[23]]</nowiki> Нийт 77 орныг авч үзэхэд 25 оронд (АНУ-г оруулаад) судсаар эм тариа хэрэглэгчдийн 60-80%-д гепатит С давамгайлж байна <nowiki>[[10]][[23]]. 12 орон 80-аас дээш хувьтай байна[[10]]</nowiki>. Энэ нь хэдэн зуун сая судсаар эм тариа хэрэглэгчид гепатит С-гийн халдвар авч байгаа нь тодорхойг илэрхийлж байна ; Хятадад (1.6сая, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (1.5 сая), and Орос (1.3 сая) үнэмлэхүй өндөр үзүүлэлттэй байна.<nowiki>[[10]]</nowiki> АНУ-д шоронгийн хоригдолуудын дунд нийт иргэдтэй харьцуулахад 10-20 дахин өндөр байгаа нь ажиглагдсан бөгөөд шоронд өндөр эрсдэлтэй бүлгүүд судсаар эм тариа хэрэглэгчид, ариун бус багаж хэрэгслээр шивээс хийх зэрэгтэй холбоотой <nowiki>[[24]][[25]]</nowiki>. ===Эрүүл мэнддээ анхаарал тавих үедээ халдвар авах === Цус сэлбэх <nowiki>[[Blood transfusion]]</nowiki>, цусан бүтээгдэхүүн сэлбэх, халдварын эрсдэлтэй тохиолдолд С вирусын шинжилгээгүйгээр эрхтэн шилжүүлэн суулгах <nowiki>[[organ transplantation]] зэргээр халдварлана. [[7]] АНУ-д 1992 оноос[[26]], Канадад [[27]]</nowiki>  1990 оноос бүх төрлийн хяналтыг тавьж эхлэсэн. Энэ нь цусны донорын 200-д<nowiki>[[26]]</nowiki> нэг байх эрсдлийг 1/10000ээс 1/100000 байх хүртэл бууруулсан<nowiki>[[9]][[22]]</nowiki>.  Зарим оронд шинжилгээний үнэ өртөгнөөс хамаараад С вирусын шинжилгээгүй донорын цус хэрэглэгдэж байна. <nowiki>[[14]]</nowiki> Гепатит С вирустэй хэн нэгний зүү тариураар дамжин халдварлах боломжтой бөгөөд эдгээр өвчтэй хүмүүстэй харьцсанаар халдварлах магадлал нь 1.8% байдаг байна. <nowiki>[[7]]</nowiki> Хэрвээ онгорхой шарх хэвлийн хөндийн гүнд  тариа хийж байгаа нөхцөлд эрсдэл өндөр байх бөгөөд булчингаас цусанд дамжсанаар халдвар үүснэ. Гэвч энэ эрсдэл маш бага байдаг, түүнчлэн арьсны гадаргууд тариа хийж байгаа нөхцөлд эрсдэлгүй байдаг байна[14]. Эмнэлгийн тоног төхөөрөмж гепатит С халдварлах бас нэгэн нөхцөл болдог. Жишээ нь: зүү тариурыг дахин хэрэглэх, олон төрлийн зорилгоор ашиглаж болох эмнэлийн шилэн сав гуурс хоолой, судас тарианы цүнх сав, дутуу ариутгасан мэс заслын багаж хэрэгсэл гэх мэт бусад зүйлүүд байна[14]. Египетд гепатит С-ийн тархалтын ихэнх тохиолдол нь хувийн болон улсын эмнэлэгт стандарт журмын хэрэгжүүлэлт биелэлт зөрчигдсөнөөс үүсдэг нь тодорхой болсон байна. Египет нь дэлхий дээр гепатит С вирусын тархалт өндөртэй орнуудын нэг юм[28]. === Бэлгийн замаар халдвар авах === Гепатит С нь бэлгийн хавьталд орсноор халдвар авах боломжтой гэдэг нь эргэлзээтэй <nowiki>[[29]]</nowiki>. Энэ нь гепатит С болон бэлгийн замын хоорон дахь өндөр эрсдлийн холбоос нь эм хэрэглснээр өвчин халдварладаг эсэх нь тодорхойгүй зүйл шиг бэлийн зам бол өндөр эрсдэлтэй халдварлалт гэдэг нь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй байна * Hepatitis C and HIV coinfection * [[Элэгний А вирус]] * [[Элэгний B вирус]] * [[Элэг]] ==Тайлбар== ==Эх сурвалж== [[Ангилал:Хүний вирусийн гаралтай халдварт өвчин]] [[Ангилал:Гастроэнтерологийн өвчин]] [[Ангилал:Мэдэгдэх шаардлагатай өвчин]] [[Ангилал:Элэг судлал]] [[Ангилал:Бэлгийн замаар дамждаг өвчин]] j4hlf9v3hoydjicytu0hrc06pp3oz2y Галын хана 0 46549 866698 419945 2026-08-19T14:53:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866698 wikitext text/x-wiki [[File:Firewall.png|thumb|300px|Галын ханын сүлжээн дэх байрлалыг үзүүлсэн зураглал]] Тооцооллын салбарт '''галын хана''' хэмээх нь сүлжээний аюулгүй байдлын систем бөгөөд сүлжээний орж гарах урсгалыг тохируулсан дүрмийн дагуу хянадаг юм. Галын хана, итгэмжит, аюулгүй дотоод сүлжээ болон өөр нэгэн харь сүлжээ (жишээ нь, Интернэт) хооронд хаалт бий болгодог.<ref name="Oppliger 1997 94">{{cite journal|last=Oppliger|first=Rolf|title=Internet Security: FIREWALLS and BEYOND|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1997-05_40_5/page/94|journal=Communications of the ACM|date=May 1997|volume=40|issue=5|page=94|doi=10.1145/253769.253802}}</ref> Галын хана уямж болон хатуумж хэрэгслийн аль алинаар хэрэглэгддэг. Хатуумжид суурилсан олон галын хана хамгаалдаг дотоод сүлжээндээ DHCP сэрвер гэх мэтийн нэмэлт үйлчилгээ үзүүлдэг. Хувийн тооцоолуур дахь үйлдлийн систем уямжид суурилсан галын ханаар нийтлэг Интернэтээс хамгаалах боломж олгох нь бий. Мөнхүү сүлжээ хооронд өгөгдөл дамжуулдаг рүүтэр хэрэгслүүд галын ханын бүрэлдэхүүнтэй байдагаас гадна үүний эсрэгээр галын ханууд рүүтэрийн үндсэн үүргийг гүйцэтгэж байдаг.<ref>Definition of [http://www.checkpoint.com/resources/firewall/ Firewall], [[Check Point]] Resources</ref> == Төрлүүд == Өгөгдөл хаагуур түгж байгаагаас, өгөгдлийн урсгалыг хаана замдаж байгаагаас, мөн өгөгдлийн мөрдүүлж<!-- trace? --> буй төлөвөөс хамааран олон төрлийн галын хана байдаг.<ref>{{cite web|title=Firewalls|url=http://www.tech-faq.com/firewall.html|publisher=MemeBridge|accessdate=13 June 2014}}</ref> === Сүлжээний түвшин буюу пакет шүүлтүүр === Сүлжээний түвшний галын хана (мөн пакет шүүлтүүр ч гэдэг) бол TCP/IP протоколын багцын харьцангуй доод түвшинд ажилладаг ба тохируулсан дүрмийн цуглуулгад эс нийцсэн пакетыг галын ханаар нэвтрүүлэхгүй байх ажилтай. Галын ханын эрхлэгч дүрмийг тодорхойлж болох ба тэгээгүй тохиолдолд системийн өгөгдмөл дүрэм үйлчилж болно. "Пакет шүүлтүүр" хэмээх нэршил BSD үйлдлийн системээс үүдэлтэй. Сүлжээний түвшний галын хана ерөнхийдөө хоёр дэд төрөлд багтдаг: төлөвтэй болон төлөвгүй. Төлөвтэй галын хана идэвхитэй горимыг<!-- session --> бүртгэн байдаг ба тэдгээр "төлвийн мэдээллийг" ашиглан пакет боловсруулалтыг хурдасгадаг. Аливаа сүлжээний холболтыг хэд хэдэн үзүүлэлтээр дүрсэлж болдог. Эдгээрээс нэрлэвэл: үүсвэр ба зорьсон IP хаяг, UDP эсвэл TCP порт, холболтын наслалтын тухайн үе (горимын байгуулалт, гар барих, өгөгдөл дамжуулга, холболтын төгсгөл гэх зэрэг). Хэрэв аль нэг пакет бүртгэгдсэн холболттой таарахгүй бол шинэ холболтын дүрмийн дагуу боловсрогдох болно. Харин пакет галын ханын төлвийн хүснэгтээс үзээд бүртгэгдсэн холболт болж таарвал нэмж боловсруулалтанд оролгүй цааш явах юм. Төлөвгүй галын хана илүү бага санах ой шаарддаг. Холболтын горим хайж олохоос бага хугацаа шаарддаг энгийн шүүлтүүрэнд хурдтай үйлчилж чаддаг. Мөн холболтын горимын ойлголт байхгүй сүлжээний төлөвгүй протоколын шүүлтүүр болдог тохиолдол бий. Гэвч энэ галын хана харилцагч хоорондын холболтын наслалтаас хамааран элдэв төвөгтэй шийдвэр гаргаж чаддаггүй. Шинээр гарсан галын ханууд пакетын маш олон үзүүлэлтээр шүүж чаддаг болсон. Жишээ нь: үүсвэр IP хаяг, үүсвэр TCP ба UDP порт, зорьсон IP хаяг эсвэл порт, WWW, FTP гэх мэт зорьсон үйлчилгээ, зэрэг болно. Түүнчлэн протокол, TTL утга <!-- netblock of originator? --> гэх мэтчилэн олон үзүүлэлтээр шүүж чаддаг байна. Юникс хувилбаруудад нийтлэг ашиглагддаг пакет шүүлтүүрүүдээс нэрлэвэл: IPFilter (янз бүр), ipfw (FreeBSD/Mac OS X), NPF (NetBSD), PF (OpenBSD болон зарим BSD), iptables/ipchains (Линукс). === Хэрэглээний түвшин === Хэрэглээний түвшний галын хана гэж TCP/IP багцын хэрэглээний түвшинд (жишээ нь, бүх вэбхөтөчийн урсгал, эсвэл бүх тэлнет буюу ftp урсгал) ажилладаг галын ханыг хэлдэг ба тухайн програмаар орж гарч буй бүх пакетыг замдах чадвартай байдаг. Харин бусад пакетын урсгалыг хаадаг (ихэвчлэн явуулсан хүнд мэдэгдэлгүй орхидог). Галын хана пакет шалган зохисгүй агуулга илрүүлж сүлжээний өт, трояаны тархалтыг хязгаарлах буюу тархалтаас сэргийлэх чадвартай. Нэмэлт шалгуур тавьснаар пакет дамжуулгад хоцролт үүсч болно. Хэрэглээний галын хана аливаа процесс ирж буй холболтыг хүлээн зөвшөөрөх эсэхийг шийдэж ажилладаг. Ингэхдээ сокет хүсэлтэнд <!-- socket call? --> холбогдож хэрэглээний түвшин болон OSI загварын доод түвшин хоорондын холболтыг шүүдэг байна. Сокет хүсэлтэнд холбогддож хэрэглээний галын ханыг сокет шүүлтүүр ч гэж нэрлэдэг. Хэрэглээний галын ажиллагааны хувьд хана пакет шүүлтүүртэй төстэй ч процесс тус бүрт шүүлтүүрийн (зөвшөөр/хаа) дүрэм хэрэгжүүлж байдгаараа порт тус бүрээр холболт шүүдэгээс ялгаатай юм. === Төлөөлөгч === Төлөөлөгч сэрвер (прокси; зориулалтын техник хангамж эсвэл ерөнхий зориулалтын төхөөрөмж дээрх программ хангамж байдлаар ажиллах) ирж буй зарим пакетанд (жишээ нь, холболтын хүсэлт) програмын зүгээс хариулж, заримыг нь хаах байдлаар галын ханын үүрэг гүйцэтгэж болдог. Төлөөлөгч сэрвер бол ямар нэг сүлжээний програмын нэг сүлжээнээс нөгөөд хандах хаалга болдог. Энэ утгаар сүлжээний хэрэглэгчийг төлөөлөх үүрэгтэй байдаг.<ref name="Oppliger 1997 94"/> Төлөөлөгч аливаа дотоод сүлжээг гаднаас нь бусниулахад амаргүй болгож, дотоод сүлжээ доголдсон ч галын ханын цаанаас ирэх халдлагыг хорьсон хэвээр байж чадах юм (програмын төлөөлөгч бүрэн бүтэн, зөв тохиргоотой байх үед). Эсрэгээр, халдлага үйлдэгч нийтэд нээлттэй системийг булаан эзэлж, өөрийн зорилгодоо төлөөлөгч болгон ашиглаж болох юм. Энэ тохиолдолд төлөөлөгч бусад дотоод төхөөрөмжүүдэд өөрийгөө мөнөөх систем мөн хэмээн дүр үзүүлж байх юм. Хэдийгээр дотоод сүлжээний орон зайг ашигласнаар аюулгүй байдал дээшилдэг ч, эвдэн сүйтгэгчид хуурамч IP хаяг ашиглах зэргээр зорьсон сүлжээндээ пакет дамжуулах аргуудыг ашиглах боломжтой. === Сүлжээний хаягийн орчуулга === Галын хананууд сүлжээний хаягийн орчуулгын (NAT) боломжтой байх нь олонтаа. Галын ханаар хамгаалагдсан хостууд RFC 1918-д тодорхойлогдсон "хувийн хаягийн орон зай"-д хаягжилттай байдаг. Галын хана ихэвчлэн хамгаалсан хостуудын жинхэнэ хаягийг нуух чадвартай байдаг. NAT боломжийг анхлан хязгаарлагдмал тоотой IPv4 хаягжилтыг зохицуулахын тулд болон байгууллага дахь нийтийн хаягийн тоо болон хаягжилтын зардлыг бууруулахын тулд боловсруулан бүтээсэн юм. Хамгаалагдсан төхөөрөмжийн хаягийг нуух гэдэг сүлжээний тандалтаас хамгаалахад улам чухал болсон.<ref>{{cite web|url=http://technet.microsoft.com/en-us/library/hh831365.aspx |title= Advanced Security: Firewall |publisher=Microsoft |accessdate=2014-08-28}}</ref> == Монгол нэршил == Галын ханыг монгол хэлээр "галт хана" гэж эндүүрэн нэрлэх нь цөөнгүй. "Галд авалцсан хана" бус "галаас хамгаалдаг хана" болохыг дор тайлбарлав. Барилга барихад гал нэвтрүүлдэггүй хана байдаг ба тэр нь нэг өрөөнд гарсан галыг бусад өрөө рүү нэвтрэхгүй байлгах үүрэгтэй байдаг. Галын хана муу эсвэл гал хэт их хүчтэй үед нэг өрөөнд гарсан гал бусад өрөө рүү дамжиж барилга тэр чигээрээ шатдаг байна. Тооцооллын сүлжээнд хэрэглэдэг галын хана мөн дээрхтэй агаар нэг - Гаднаас орж ирэх галыг дотогш нэвтрүүлэхгүй байх үүрэгтэйгээс гадна, олон дэд сүлжээнүүдтэй тохиолдолд аль нэг сүлжээнд гарсан галыг бусад сүлжээ рүү дамжуулах ёсгүй. Дээд зэргийн нууцлалтай сүлжээ дэд хэсэг бүртээ галын ханатай байхын учир энэ юм.<ref>М.Очирхуяг. [http://ochko.blogspot.com/2007/02/blog-post_21.html?q=firewall "Галт хана уу?, Галын хана уу?"]</ref> == Лавлагаа == {{reflist|30em}} ktugxkb2d9qubejibwc8uf22dou21ez Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик 0 46824 866629 862126 2026-08-19T12:24:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866629 wikitext text/x-wiki '''Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH)''' ([[англи]]: Smoothed particle hydrorynamics) нь [[шингэн|шингэний]] урсгалыг [[тооцон бодох шинжлэх ухаан|тооцон бодох]]од хэрэглэгддэг нэг арга юм. Энэ арга нь Gingold болон Monaghan (1977) мөн Lucy (1977) гэсэн эрдэмтэдээр Астрофизикийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд нэгэн цаг үед боловсруулагджээ. Энэ арга нь [[гидравлик]], [[астрофизик]], [[Баллистик]], [[Галт уул судлал]], болон [[Далай судлал]] гэх мэт инженерийн болон шинжлэх ухааны маш олон салбарт хэрэглэгдэж байна. Энэ арга нь цэвэр [[Нил орчны механик#Лагранжийн үзэл|Лагранжийн арга]] буюу чөлөөт эгэл хэсгийн арга бөгөөд (шингэний эгэл хэсгийг даган координат хөдлөх) тухайн шийдлийн нарийвчлал нь авч үзэж буй [[нягт]] гэх мэт хувьсагчийг хэрхэн тохируулсанаар тодорхойлгоддог. Шингэн болон хатуу нил орчныг дискрет (тухайлсан) орчин гэж үздэгээрээ уламжлалт аргуудаас ялгаатай. == Аргачлал == Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH) нь шингэнийг дотор нь эгэл хэсгүүд гэж нэрлэгдэх салангад үрлэн бүтэцтэй элементүүдэд хувааж гүйцэтгэнэ. Эдгээр эгэл хэсгүүд нь тодорхой орон зайн урттай ("гөлгөржүүлэх урт" гэж нэрлэгдэх ба ихэвчлэн <math> h </math> гэж тэмдэглэгдэнэ.) байх ба физик хэмжигдэхүүн эсвэл шинж чанар нь ''[[Гөлгөр цөм|Цөм функц]]''ын тусламжтайгаар "гөлгөржсөн" байна. Тухайн эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүн нь энэхүү гөлгөр цөм функцын хүрээнд оршин буй бусад эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүний нэгтгэлээр тодорхойлогдоно гэсэн үг юм. Жишээлбэл, Монагханы куб муруй шугаман гөлгөр функцыг хэрэглэн <math> \mathbf{r} </math> байрлал дахь эгэл хэсгийн [[температур]] нь <math> \mathbf{r}</math> - ийн <math>2h</math> хүрээнд (тойрогт) байх бүх эгэл хэсгийн температураас хамаарна. Шинж чанар дахь эгэл хэсэг бүрийн нөлөөлөл гэдэг нь тэдгээрийн нягт болон эгэл хэсгүүдийн хоорондын зайнд дундажлагдах явц юм. Математик үүднээс, энэ нь өнөөх гөлгөр функцаар (тэмдэглэгээ <math> W </math>) гүйцэтгэгдэнэ. Түлхүү ашиглагддаг цөм функцууд нь [[Гауссын цөм функц]] болон [[куб муруй шугаман цөм функц]]ууд юм. Куб муруй шугаман гөлгөр функ нь хоёр өөр урттай эгэл хэсгүүдийн хувьд 0 (эсрэгээр Гауссын цөм функцын хувьд, ямарч төгсгөлөг зайтай байсан ямар нэгэн харилцан нөлөөлөл оршин байдаг) болдог. Энэ нь эгэл хэсгийн зайнаас хамаарсан харилцан үйлчлэлийг авч үздэггүй учраас тооцооллын оролдлогыг хадгалах давуу тал болдог. Ямар нэгэн <math>\mathbf{r}</math> цэг дээр (эгэл хэсэг) ямар нэгэн <math>A</math> хэмжигдэхүүний тэгшитгэл нь дараах байдлаар өгөгдөнө. :<math> A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_{j} |,h), </math> Үүнд <math> m_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - ийн [[масс]] ба, <math> A_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> дахь <math> A </math> хэмжигдэхүүний утга, <math> \rho_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - тэй холбогдсон [[нягт]], <math>\mathbf{r}</math> нь байрлал тэмдэглэх ба <math> W </math> нь дээр дурьдсан гөлгөр цөм функцын тэмдэглэгээ юм. Тухайлбал, эгэл хэсэг <math> i </math> (<math> \rho_i </math>) - ийн нягт нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. :<math> \rho_i = \rho(\mathbf{r}_i) = \sum_j m_j \frac{\rho_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j |,h) = \sum_j m_j W(\mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j,h), </math> Энд эгэл хэсэг <math> j </math> -ийн дагуух нэгтгэл нь симуляци дахь бүх эгэл хэсгүүдийг хамрана. Үүнтэй ижил байдлаар, хэмжигдэхүүн эсвэл тоо хэмжээний функцын орон зайн уламжлал нь ([[Дел]], <math> \nabla </math>) уламжлалын шугаман үйлдлээр хялбархан олдох боломжтой. :<math> \nabla A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} \nabla W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_j |,h). </math> Гөлгөржүүлэх урт нь [[орон зай]] болон [[хугацаа]]нд хувьсан өөрчлөгдөх боловч энэ нь SPH - ийн бүрэн хүчин чадлын давуу талыг олгохгүй. Эгэл хэсэг бүрт өөрийн гэсэн гөлгөржүүлэх уртыг бий болгох нь энэхүү урт хугацааны турш өөрчлөгдөх боломжийг олгох ба тооцооны үр дүн нь энэ өөрчлөлт болон орчны нөхцөл дээр хамаарч автоматаар засварлагдан сайжирна. Тухайлбал, маш олон эгэл хэсэг нэг бүсд нят байдлаар оршин байхад эдгээрийн гөлгөржүүлэх урт нь харилцан багасах ба ингэснээр маш өндөр орон зайн нарийчлалыг бий болгоно. Эсрэгээр, бага нягт бүхий орчинд эгэл хэсгүүд хоорондоо хол орших нь орон зайн бага нарийчлалыг өгөх ба гөлгөржүүлэх урт нь ихсэж авч үзэж буй хүрээнд тооцооллийн оновчлол хийгдэж эхэлнэ. SPH-д [[төлөвийн тэгшитгэл]] болон [[интеграц]] -ийг хослуулсанаар, гидродинамикийн проблемийг үр ашигтайгаар тооцох боломж бий болно. Мөн, SPH-д хэрэглэгдэж буй уламжлалт [[тоон тархалт|зохиомол зунгааралт]]ын томъёолол нь [[цохилтын долгион|шок]] болон [[сул тасралт]]ын үзэгдлүүдийг туршигдсан хэлхээст суурилсан тоон схемээс илүүтэйгээр тархааж тогтворжуулах хандлагатай байдаг. SPH -ийн Лагранжид суурилсан зохицох боломж нь хэлхээст суурилсан [[Хэсхээсний зохицлын боловсруулалт]]ын кодонд бичсэн тааруулж тохируулах алгоримттой зарчмын хувьд ижил. Зарим аргын хувьд эгэл хэсгийн ямар нэгэн ил топологи дээр [[Төгсгөлөг элементийн арга|ТЭМ]]-тэй адилгүйгээр эгэл хэсгүүдийн дутагдал бий болдог учраас хялбар байж болно. SPH дахь зохицолуулалт нь дараах хоёр аргаар хийгдэж болно. Үүнд: Эгэл хэсгүүдийн гөлгөржүүлэх уртыг өөчрлөх болон эгэл хэсгийг хувааж бага хэмжээний гөлгөржүүлэх урттай 'охин' эгэл хэсгүүдийг үүсгэх. Эхний арга нь асторфизикийн симуляцид ихэвчлэн хэрэглэгдэх ба энд эгэл хэсэг нь нягтын ялгавар ихтэй орчинлуу автоматаар хувьсаж байдаг.<ref>http://arxiv.org/abs/astro-ph/9512078</ref> Гэвч энэ нв, гидродинамикийн симуляцад нягт нь ихэвчлэн (ойролцоогоор) тогтмол байх учир зохицуулалтын тохиромжтой арга болж чадахгүй. Ийм учраас чөлөөт гадаргаас<ref>http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1568695</ref> материалын шүргэлцэл <ref>http://www.ase.uc.edu/~liugr/Storage/Journal%20Papers/2006/JA_2006_09.pdf{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> хүртэл тодорхой зайнд хуваагдлын бус дахь өөр өөр нөхцөл бүхий эгэл хэсгийн хуваагдлын арга бий болжээ. Астофизикт ихэвчлэн, цэвэр гидродинамик дээр өөрийн жингийн загварчлалыг нэмэх хүсэл байсаар ирсэн. SPH - ийн эгэл хэсэгт суурилсан үндсэн шинж нь эгэл хэсэгт суурилсан хүндийн хүчний шийдвэрлэгчтэй холбогдох идиаль байдлыг бий болгоно. Жишээлбэл [[Барнес–Хатын симуляци| хүндийн хүчний салаа код]],<ref>{{Webarchiv|url=http://hpcc.astro.washington.edu/faculty/marios/papers/perform/node2.html |wayback=20160303212948 |text="The Parallel k-D Tree Gravity Code" |archiv-bot=2023-10-06 06:19:00 InternetArchiveBot }}; {{Webarchiv|url=http://www-hpcc.astro.washington.edu/faculty/trq/brandon/pkdgrav.html |wayback=20160303175012 |text="PKDGRAV (Parallel K-D tree GRAVity code" |archiv-bot=2024-10-05 03:46:52 InternetArchiveBot }} use a [[kd-tree]] gravity simulation.</ref> [[Эгэл хэсгийн хэлхээс|эгэл хэсгийн хэлхээс]], мөн [[3ЭХ|Эгэлхэсэг-Эгэлхэсэг Эгэл хэсэг-Хэлхээс (3ЭХ)]]. == Астрофизик дахь хэрэглээ == Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамикийн нарийвчлалын зохицолт нь их хэмжээний [[хэмжигдэхүүний эрэмбэ|хэмжигдэхүүний эрэмбэ]]-ийг агуулсан үзэгдлэг судлахад чадвартайгаа хослохдоо [[Онолын астрофизик]]т тооцон бодолтын хийсвэрлэлийг бий болгоно. [[Глактикийн үүсэл]], [[оддын үүсэл]], оддын мөргөлдөөн, [[хэт шинэ од]] болон [[солир]]ын нөлөөллийн симуляци нь астрофизик болон одон орон судлалын салбарт энэ аргыг хэрэглэдэг зарим жишээнүүд юм. SPH нь таталцлын буюу [[хүндийн хүч]]ний боломжит нөлөөллийг багтаасан гидродинамикийн урсгалыг загварчлахад хэрэглэгддэг. Астрофизикийн судалгааны идэвхитэй талбар болох [[цацрагын шилжилт]] болон [[Магнето-гидродинамик|соронзон орон]]-ны чухал гэж үзэж болох бусад астрофизикийн асуудлыг багтаан үзвэл зарим нэг хязгаарлалт, боломжгүйдэл оршин байдаг гэдгийг тэмдэглэе.<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |title=Archive copy |access-date=2014-12-13 |archive-date=2015-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114002304/http://www.astro.ex.ac.uk/people/mbate/Cluster/clusterRT.html |url-status=dead }}</ref> == Шингэний динамик дахь хэрэглээ == үзэх: [[Тооцон бодох шингэний динамик]] Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик нь [[шингэний хөдөлгөөн]]ийг загварчлахад түлхэцтэйгээр хэрэглэгдэж байна. Уламжлалт хэлхээст суурилсан аргаас давуу хэд хэдэн ашиг тус байдаг нь энэ аргын шингэний урсгал дэхь хэрэглээг нэмэгдүүлсэн гэж хэлж болно. Нэгдүгээрт, SPH арга нь эгэл хэсгүүд өөрсдөө массын утгыг агуулсанаар нэмэлт тооцоолол хэрэглэхгүйгээр масс хадгалагдах хуулийг хариуцдаг. Хоёрдугаарт, SPH нь шугаман алгебрын системийг бодсоноос илүүтэйгээр хөрш эгэл хэсгүүдийн жинлэсэн хувь нэмрээр даралтыг тооцоолдог. Гуравдугаарт, Шингэний хүрээг дагах ёстой хэлхээст суурилсан техниктнй адилгүйгээр, SPH нь хөнгөн шингэнийг (ихэвчлэн агаар) үзүүлсэн хоосон орон зай болон нягт шингэнийг (ихэвчлэн ус) харуулсан эгэл хэсгүүдээр хоёр фазат шингэний урсгалын харилцан үйлчлэл болох чөлөөт гадаргыг бүтээдэг. Эдгээр давуу чанаруудаас улбаалан бодит хугацаанд SPH-ийг хэрэглэн шингэний хөдөлгөөнийг загварчлах боломж байгаа гэдгийг батлаж болно. Гэсэн хэдий ч, хэсхээст болон SPH техникүүдэд [[метабөмблөг]] болон [[хөдлөх куб]], [[Volume_rendering#Splatting|цэгэн цацалт]], эсвэл "дэвсгэр" графо-дүрслэл гэх мэт полигончлох техникүүдийг хэрэглэн чөлөөт гадаргын зураглалыг сайжруулах шаардлага аль алинд нь байдаг. Хийн динамикийн хувьд тухайлбал хийн баганын нягтын зураглалыг бэлтгэхэд цөм функц өөрөө хэрэглэгдэх нь тохиромжтой байдаг (ж.н SPLASH графо-дүрслэлийн багц програмд үүнийг шийдсэн байна). Эгэл хэсэгт суурилсан техникийн ерөнхий нэг дутагдал нь тэнцвэрт нарийвчлал бүхий симуляцыг хийхэд их хэмжээний эгэл хэсгүүд шаардлагатай болдогтой холбоотой юм. Хэлхээст техникийн хувьд ч ялгаагүй юм. [[бүтэцт хэлхээс|Жигд тор]] болон SPH эгэл хэсгийн техникүүдийн хувьд энгийн гүйцэтгэл нь, олон тооны [[эзлэхүүн+пиксел|эсел]] эсвэл эгэл хэсгүүд нь ус оршин байх орон зайг дүүргэхэд хэрэглэгдэх ба хэзээч үр дүнд дүрслэгдэхгүй. Мөн, нарийвчлал нь нарийн хэлхээст суурилсан техник, ялангуяа эгэл хэсгийн аргатай хосолсон (тухайлбар эгэл хэсгийн түвшний арга) техникийн хувьд [[incompressible flow#Difference between incompressible flow and material|үл шахагдах нөхцөл]]-ийг эдгээр системд хэрэгжүүлэхэд хялбархан байх учир нарийвчлал нь өндөр ач холбогдолтой байна. [[Шингэний симуляци]]йн хувьд SPH нь бодит хугацааны хөдөлгөөнт дүрслэлт, тоглоом, киноны үзэгдлүүдэд ихээхэн ашиглагдаж байгаа ба энэ тохиолдолд физик хэмжигдэхүүний нарийвчлал нь чухал биш байдаг. Шингэний симуляцын хувьд SPH дахь сүүлийн үеийн ажлууд нь дараах хэрэглээний талбаруудад болон нарийвчлал, гүйцэтгэл нь улам сайжирч байна. * В. Шоленталер, 2009, Онож-заслах SPH (PCISPH) аргыг үл шахагдах нөхцөлтэй урсгалыг илүү сайн загварчлахаар боловсруулсан <ref> {{cite journal|last=Solenthaler|title=Predictive-Corrective Incompressible SPH|year=2009}}</ref> * M. Ихмсэн нар., 2010, хатуу гадаргын харилцан үйлчлэлийн нарийвчлалд PCISPH-ын хугацааны алхамыг зохицуулах болон хязгаарын нөхцлийг хэрхэн боловсруулахыг танилцуулсан <ref>{{cite journal|last=Imhsen|title=Boundary handling and adaptive time-stepping for PCISPH|year=2010|journal=Workshop on Virtual Reality Interaction and Physical Simulation VRIPHYS}}</ref> * K. Бодин нар., 2011, Стандарт төлөвийн тэгшитгэлийг хугацааны интеграцын өөрчлөлтийг хэрэглэх эсвэл нягтын хаязаарлалттай даралтын тэгшитгэлээр солих <ref>{{cite journal|last=Bodin|title=Constraint Fluids. http://www.physics.umu.se/english/research/statistical-physics-and-networks/complex-mechanical-systems/fluids-and-solids/ |year=2011|journal=IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics}}</ref> * Р. Хоетзлейн, 2012, Fluids v.3 дахь том зураглалын хувьд үр ашиг бүхий GPU-д суурилсан SPH аргыг хөгжүүлэх <ref>{{cite journal|last=Hoetzlein|title=Fluids v.3, A Large scale, Open Source Fluid Simulator. http://fluids3.com|year=2012}}</ref> * Н. Акинси нар., 2012, нийтлэг хязгаарын нөхцлийн боловсруулалт ба гидродинамикийн хүч дээр бүрэн үндэслэсэн хоёр аргат SPH-хөшүүн хослосон техникийг танилцуулах. Эдгээр хандлагууд нь өөр өөр төрлийн SPH симуляцид хэрэглэгдэнэ<ref>{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Rigid-Fluid Coupling for Incompressible SPH http://www.nadir.tk/research |year=2012|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}</ref>. * M. Маклин нар., 2013, Байрлалд суурилсан Динамик Хүрээнд үл шахагдах урсгалыг загварчилах, том хугацааны алхамтай үед <ref>{{cite journal|last=Macklin|title=Position Based Fluids http://blog.mmacklin.com/publications |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}</ref> * Н. Акинси нар., 2013, Нийтлэг гадаргын таталцал ба бодит байдалд ажиглагдсан физик хэмжигдэхүүний өөрчлөлтийг судлах боломж бүхий хоёр аргат шингэн-хатуу барьцалдсан техникийг танилцуулах<ref>{{cite journal|last=Akinci|title=Versatile Surface Tension and Adhesion for SPH Fluids SPH http://www.nadir.tk/research |year=2013|journal=ACM TOG, SIGGRAPH proceedings}}</ref>. * Ж. Киле болон Е. Террелл, 2013, SPH -ийг тосолгооны онолд хэрэглэх<ref>{{cite journal|last=Journal of Tribology|title=Application of Smoothed Particle Hydrodynamics to Full-Film Lubrication|year=2013}}</ref> == Хатуу биеийн механик дахь хэрэглээ == 1990 онд, Либерски болон Петсчек нар<ref name="libersky248">{{cite journal|last=Libersky|first=L.D.|author2=Petschek, A.G. |title=Smooth Particle Hydrodynamics with Strength of Materials, Advances in the Free Lagrange Method|journal=Lecture Notes in Physics|year=1990|volume=395|pages=248–257|doi=10.1007/3-540-54960-9_58}}</ref><ref>{{cite journal|last=L.D. Libersky|coauthors=A.G. Petschek, A.G. Carney, T.C. Hipp, J.R. Allahdadi, F.A. High|title=Strain Lagrangian hydrodynamics: a three-dimensional SPH code for dynamic material response|journal=J. Comput. Phys.|year=1993|volume=109|pages=67–75}}</ref> анх SPH-ийг Хатуу биеийн механикт хэрэглэжээ. SPH-ийн гол давуу чанар нь хэлхээст суурилсан аргаас илүүтэй том орон зай бүхий гажилттай холбогдох чадвар юм. Энэ онцлог нь хатуу биеийн механикийн метал хэлбэржих, металийн нөлөөлөл, ан цавын нээгдэлт, хагарал, бутрал гэх мэт олон хэрэглээнд ашиглагдах нөхцөл болжээ. Чөлөөт аргын өөр нэг чухал давуу тал бол, ялангуяа SPH аргын хувьд, ямарч тор, хэлхээст баригдахгүй эгэл хэсгүүдийн чөлөөт байдал юм. Ялангуяа, ан цавтай холбоотой проблемуудад хэлхээсний холбоо нь SPH аргад цөм функцийн нэгэн жигд дэмжлэгээр үгүй болдог. Мөн, сонгодог SP арга нь суналтын тогтвогүйжилт<ref>{{cite journal|last=J.W. Swegle|coauthors=D.A. Hicks, S.W. Attaway|title=Smooth particle hydrodynamics stability analysis|journal=J. Comput. Phys.|year=1995|volume=116|pages=123–134|doi=10.1006/jcph.1995.1010|bibcode = 1995JCoPh.116..123S }}</ref> болон нийлэмж<ref>{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Krongauz, J. Dolbow, C. Gerlach,|title=On the completeness of meshfree particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1998|volume=43|pages=785–819|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19981115)43:5<785::aid-nme420>3.0.co;2-9|bibcode = 1998IJNME..43..785B }}</ref> алдагдах зэрэг гажуудал үүсэж болно. Өнгөрсөн жилүүдийн турш, SPH шийдлийн нарийвчлэлыг дээшлүүлэх өөр өөр төрлийн олон засварууд судлагдсан байна. Энэ бол Лиү нарын.,<ref>{{cite journal|last=W.K. Liu|coauthors=S. Jun, Y.F. Zhang|title=Reproducing kernel particle methods|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-for-numerical-methods-in-fluids_april-30-may-15-1995_20_8-9/page/1081|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1995|volume=20|issue=8–9|pages=1081–1106|doi=10.1002/fld.1650200824|bibcode = 1995IJNMF..20.1081L }}</ref> Рандлес ба Либерски <ref name="autogenerated525">{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Recent improvements in SPH modelling of hypervelocity impact|journal=Int. J. Impact Eng.|year=1997|volume=20|pages=525–532|doi=10.1016/s0734-743x(97)87441-6}}</ref> болон Жонсон, Беиссел,<ref name="autogenerated2725">{{cite journal|last=G.R. Johnson|author2=S.R. Beissel |title=Normalized smoothing functions for SPH impact computations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1996|volume=39|pages=2725–2741|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19960830)39:16<2725::aid-nme973>3.0.co;2-9|bibcode = 1996IJNME..39.2725J }}</ref> нар нийлэмжийн проблемийг судалж зохих үр дүнд хүрчээ. Дика нар.<ref>{{cite journal|last=C.T. Dyka|author2=R.P. Ingel |title=An approach for tension instability in Smoothed Particle Hydrodynamics|url=https://archive.org/details/sim_computers-structures_1995-11-17_57_4/page/573|journal=Comput. Struct.|year=1995|volume=57|pages=573–580|doi=10.1016/0045-7949(95)00059-p}}</ref><ref>{{cite journal|last=C.T. Dyka|coauthors=P.W. Randles, R.P. Ingel|title=Stress points for tension instability in SPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=1997|volume=40|pages=2325–2341|doi=10.1002/(sici)1097-0207(19970715)40:13<2325::aid-nme161>3.0.co;2-8|bibcode = 1997IJNME..40.2325D }}</ref> ба Рандлес ба Либерски <ref>{{cite journal|last=P.W. Randles|author2=L.D. Libersky |title=Normalized SPH with stress points|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1445–1462|doi=10.1002/1097-0207(20000810)48:10<1445::aid-nme831>3.0.co;2-9|bibcode = 2000IJNME..48.1445R }}</ref> нар SPH аргад даралтат-цэгийн интеграцийг дэвшүүлсэн ба Белитсчко нар.<ref>{{cite journal|last=T. Belytschko|coauthors=Y. Guo, W.K. Liu, S.P. Xiao|title=A unified stability analysis of meshless particle methods|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=48|pages=1359–1400|doi=10.1002/1097-0207(20000730)48:9<1359::aid-nme829>3.0.co;2-u|bibcode = 2000IJNME..48.1359B }}</ref> даралтат-цэгийн техник нь Лагранжийн цөм функцыг хэрэглэн сунах тогтворгүйжилтийг үгүй хийхэд хуурамч тусгай горимоор тогтворгүйжилтийг хурааж болохыг харуулжээ. SPH аргын дөхөлтийг сайжруулахад чиглэгдсэн маш олон ажлууд өнөөг хүртэл хийгдсээр байна. SPH аргын дөхөлт болон тогтворжилттой холбоотой саяхын сайжруулалт нь Хатуу биеийн механиктэй илүү холбоотой байгаа юм. Дараах жагсаалтаар сүүлийн үед хийгдсэн сайжруулалт болон хэрэглээний жишээнүүдийг өгөв: * Либерски болон Петсчек <ref name="libersky248"/> Материалын эсэргүүцлийн проблемийг симуляцлах засварласан SPH арга. * Жонсон ба Беиссел<ref name="autogenerated2725"/> , Рандлес болон Либерски нар <ref name="autogenerated525"/> Нөлөөллийн үзэгдэлд SPH - ийг хэрэглэх. * Бонет ба Куласегарам нар металын хэлбэржилтийн үзэгдэлд SPH аргыг хэрэглэн загварчлах.<ref>{{cite journal|last=J. Bonet|author2=S. Kulasegaram |title=Correction and stabilization of smooth particle hydrodynamics methods with applications in metal forming simulations|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2000|volume=47|pages=1189–1214|doi=10.1002/(sici)1097-0207(20000228)47:6<1189::aid-nme830>3.0.co;2-i|bibcode = 2000IJNME..47.1189B }}</ref> * Виллиам Г.Хүүвэр нь SPAM гэсэн товчлол (smooth-particle applied mechanics) бүхий SPH-аргад суурилсан програмыг хатуу бие дахь хагаралыг загварчлахаар бүтээжээ.<ref>{{cite journal|last=W. G. Hoover|author2=C. G. Hoover |journal=Computing in Science and Engineering|year=2001|volume=3|issue=2|pages=78–85}}</ref> * Рабкзук болон түүний хамтран ажиллагсад хагарал болон бутралын симуляцид засварласан SPH (SPH/MLSPH) аргыг хэрэглэжээ.<ref>{{cite journal|last=T. Rabczuk|author2=J. Eibl |author3=L. Stempniewski |title=Simulation of high velocity concrete fragmentation using SPH/MLSPH|journal=Int. J. Numer. Methods Eng.|year=2003|volume=56|pages=1421–1444|doi=10.1002/nme.617|bibcode = 2003IJNME..56.1421R }}</ref> * Херреро ба Мабссоут нар хатуу бие дахь цохилтын долгионы тархалтын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Тэйлор-SPH (TSPH) аргыг боловсруулжээ.<ref>{{cite journal|last=M.I. Herreros|author2=M. Mabssout |title=A two-steps time discretization scheme using the SPH method for shock wave propagation|journal=Comput. Methods Appl. Mech. Engrg.|year=2011|volume=200|pages=1833–1845|doi=10.1016/j.cma.2011.02.006|bibcode = 2011CMAME.200.1833H }}</ref> == Тэмдэглэл == {{Reflist|30em}} == Лавлахууд == * [1] R.A. Gingold and J.J. Monaghan, “Smoothed particle hydrodynamics: theory and application to non-spherical stars,” Mon. Not. R. Astron. Soc., Vol 181, pp.&nbsp;375–89, 1977. * [2] L.B. Lucy, “A numerical approach to the testing of the fission hypothesis,” Astron. J., Vol 82, pp.&nbsp;1013–1024, 1977. * [3] Hoover, W. G. (2006). Smooth Particle Applied Mechanics: The State of the Art, World Scientific. * [4] [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MmSAI..65.1117S Impact Modelling with SPH] Stellingwerf, R. F., Wingate, C. A., Memorie della Societa Astronomia Italiana, Vol. 65, p.&nbsp;1117 (1994). * [5] Amada, T., Imura, M., Yasumuro, Y., Manabe, Y. and Chihara, K. (2004) Particle-based fluid simulation on GPU, in proceedings of ACM Workshop on General-purpose Computing on Graphics Processors (August, 2004, Los Angeles, California). * [6] Desbrun, M. and Cani, M-P. (1996). Smoothed Particles: a new paradigm for animating highly deformable bodies. In Proceedings of Eurographics Workshop on Computer Animation and Simulation (August 1996, Poitiers, France). * [7] Harada, T., Koshizuka, S. and Kawaguchi, Y. Smoothed Particle Hydrodynamics on GPUs. In Proceedings of Computer Graphics International (June 2007, Petropolis Brazil). * [8] Hegeman, K., Carr, N.A. and Miller, G.S.P. Particle-based fluid simulation on the GPU. In Proceedings of International Conference on Computational Science (Reading, UK, May 2006). Proceedings published as Lecture Notes in Computer Science v. 3994/2006 (Springer-Verlag). * [9] M. Kelager. (2006) Lagrangian Fluid Dynamics Using Smoothed Particle Hydrodynamics, M. Kelagar (MS Thesis, Univ. Copenhagen). * [10] Kolb, A. and Cuntz, N. (2005) ] Dynamic particle coupling for GPU-based fluid simulation, A. Kolb and N. Cuntz. In Proceedings of the 18th Symposium on Simulation Techniques (2005) pp.&nbsp;722–727. * [11] Liu, G.R. and Liu, M.B. Smoothed Particle Hydrodynamics: a meshfree particle method. Singapore: World Scientific (2003). * [12] Monaghan, J.J. (1992). Smoothed Particle Hydrodynamics. Ann. Rev. Astron. Astrophys (1992). 30 : 543-74. * [13] Muller, M., Charypar, D. and Gross, M. ] Particle-based Fluid Simulation for Interactive Applications, In Proceedings of Eurographics/SIGGRAPH Symposium on Computer Animation (2003), eds. D. Breen and M. Lin. * [14] Vesterlund, M. Simulation and Rendering of a Viscous Fluid Using Smoothed Particle Hydrodynamics, (MS Thesis, Umea University, Sweden). * [15] Violeau, D., Fluid Mechanics and the SPH method. Oxford University Press (2012). == Гадаад холбоос == * [http://www.ukaff.ac.uk/starcluster First large simulation of star formation using SPH] * [http://wiki.manchester.ac.uk/spheric SPHERIC (SPH European Research Interest Community)] * [https://web.archive.org/web/20180208182859/http://ia2.oats.inaf.it/index.php?option=com_content&view=section&id=12&Itemid=71 ITVO] is the web-site of The Italian Theoretical Virtual Observatory created to query a database of numerical simulation archive. * [http://www.stellingwerf.com/rfs-bin/index.cgi?action=PageView&id=33 SPHC Image Gallery] depicts a wide variety of test cases, experimental validations, and commercial applications of the SPH code SPHC. === Програм хангамж === * [http://www.algodoo.com/ Algodoo is a 2D simulation framework for education using SPH] * [http://www.dual.sphysics.org DualSPHysics] is an open source SPH code based on SPHysics and using GPU computing * [https://web.archive.org/web/20160308190852/http://onezero.ca/ Fluidix] is a GPU-based particle simulation API available from OneZero Software * [https://web.archive.org/web/20090613014729/http://www.rchoetzlein.com/eng/ FLUIDS v.1] is a simple, open source (Zlib), real-time 3D SPH implementation in C++ for liquids for CPU and GPU. * [[GADGET]] [http://www.mpa-garching.mpg.de/galform/gadget/ ] is a freely available ([[General Public License|GPL]]) code for cosmological N-body/SPH simulations * [https://web.archive.org/web/20141219161836/http://www.gpusph.org/ GPUSPH] SPH simulator with viscosity (GPLv3) * [http://isph.sourceforge.net/ ISPH] parallel C++/OpenCL open source truly incompressible SPH implementation * [http://www.simpartix.com SimPARTIX] is a commercial simulation package for SPH and DEM simulations from Fraunhofer IWM * [https://web.archive.org/web/20071113233849/http://www.astro.ex.ac.uk/people/dprice/splash/ SPLASH] is an open source (GPL) visualisation tool for SPH simulations * [https://web.archive.org/web/20111024145849/http://www.sph-flow.com/ SPH-flow] * [http://www.sphysics.org/ SPHysics] is an open source SPH implementation in Fortran * [http://sympler.org SYMPLER]: A freeware SYMbolic ParticLE simulatoR from the University of Freiburg. * [http://pal.sourceforge.net/ Physics Abstraction Layer] is an open source abstraction system that supports real time physics engines with SPH support * [http://www.itm.uni-stuttgart.de/research/pasimodo/pasimodo_en.php Pasimodo] is a program package for particle-based simulation methods, e.g. SPH * [http://sourceforge.net/projects/punto/ Punto] is a freely available visualisation tool for particle simulations * [http://code.google.com/p/pysph/ pysph] Framework for Smoothed Particle Hydrodynamics in Python (New BSD License) {{DEFAULTSORT:Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик}} [[Ангилал:Шингэний механик]] [[Ангилал:Тоон анализ]] [[Ангилал:Тооцооллын физик]] 739d5el5ofu2p74ezey4n6xkmxph35l XX зууны манлай 0 47136 866712 650868 2026-08-20T04:10:11Z ~2026-45658-72 106933 Зэвэгийн Ойдов 866712 wikitext text/x-wiki 1999 онд Монголын өдөр тутмын "[[Зууны мэдээ|Зууны Мэдээ]]" сониноос уншигчдын санал асуулгаар шалгаруулсан. “XX зууны манлай”-г 40 номинацаар шалгаруулсан. ===Улс төрийн салбарт=== * Шашны зүтгэлтэн - [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] * Эх оронч - [[Дамдины Сүхбаатар]] * Түүхт хүн - [[Хорлоогийн Чойбалсан]] * Төрийн зүтгэлтэн - [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] * Улс төрч - [[Санжаасүрэнгийн Зориг]] * Цэргийн жанжин - [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]] ===Шинжлэх ухааны салбарт=== * Соён гэгээрүүлэгч - [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] * Эрдэмтэн - [[Бямбын Ринчен]] * Экологийн ололт - [[Аюурын Дулмаа]] ===Урлагийн салбарт=== * Хөгжмийн зохиолч - [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Яруу найрагч - [[Бэгзийн Явуухулан]] * Зураач - [[Очирын Цэвэгжав]] * Уран барималч - [[Сономын Чоймбол]] * Найруулагч - [[Дэжидийн Жигжид]] * Бүжиг дэглээч - [[Цэрэндуламын Сэвжид]] * Бүжигчин - [[Юндэндоржийн Оюун]] * Циркийн жүжигчин - [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] * Жүжигчин эрэгтэй - [[Цагааны Цэгмид]] * Жүжигчин эмэгтэй - [[Түдэвийн Цэвээнжав]] * Уртын эрэгтэй дуучин - [[Жигзавын Дорждагва]] * Уртын эмэгтэй дуучин - [[Намжилын Норовбанзад]] * Дуурийн эрэгтэй дуучин - [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж]] * Дуурийн эмэгтэй дуучин - [[Хорлоогийн Уртнасан]] * Эстрадын эрэгтэй дуучин - [[Хурлатын Төмөр]] * Эстрадын эмэгтэй дуучин - [[Батмөнхийн Сарантуяа]] * Хамтлаг - [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|Соёл Эрдэнэ]] ===Бусад салбарт=== * Тамирчин - [[Зэвэгийн Ойдов]] * Монгол бөх - [[Хорлоогийн Баянмөнх]] * Сайн малчин - [[Доржжанцангийн Мажиг]] * Сэтгүүлч - [[Лодонгийн Түдэв]] * Нийтлэлч - [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] * Гарамгай ачтан - [[Түндэвийн Шагдарсүрэн]] * Сайхан эмэгтэй - [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] ===Үйл явдал=== * Түүхэн үйл явдал - [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгал - 1921]] * Бүтээн байгуулалт - [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * Шинэ нээлт - [[Союз-39|Сансрын Нислэг - 1981]] ===Урлагийн бүтээл=== * Яруу найраг - [[Миний Нутаг]] * Кино - [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] * Роман - [[Тунгалаг тамир]] * Дуу - [[Халуун элгэн нутаг]] [[Ангилал:Монголын шагнал|*]] [[Ангилал:Монголын шагналтан|#20]] l45o4pij5ppsuogihm8bz75vkviu1xu 866715 866712 2026-08-20T04:25:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 866715 wikitext text/x-wiki 1999 онд Монголын өдөр тутмын "[[Зууны мэдээ|Зууны Мэдээ]]" сониноос уншигчдын санал асуулгаар шалгаруулсан. “XX зууны манлай”-г 40 номинацаар шалгаруулсан. ===Улс төрийн салбарт=== * Шашны зүтгэлтэн - [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] * Эх оронч - [[Дамдины Сүхбаатар]] * Түүхт хүн - [[Хорлоогийн Чойбалсан]] * Төрийн зүтгэлтэн - [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] * Улс төрч - [[Санжаасүрэнгийн Зориг]] * Цэргийн жанжин - [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]] ===Шинжлэх ухааны салбарт=== * Соён гэгээрүүлэгч - [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] * Эрдэмтэн - [[Бямбын Ринчен]] * Экологийн ололт - [[Аюурын Дулмаа]] ===Урлагийн салбарт=== * Хөгжмийн зохиолч - [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Яруу найрагч - [[Бэгзийн Явуухулан]] * Зураач - [[Очирын Цэвэгжав]] * Уран барималч - [[Сономын Чоймбол]] * Найруулагч - [[Дэжидийн Жигжид]] * Бүжиг дэглээч - [[Цэрэндуламын Сэвжид]] * Бүжигчин - [[Юндэндоржийн Оюун]] * Циркийн жүжигчин - [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] * Жүжигчин эрэгтэй - [[Цагааны Цэгмид]] * Жүжигчин эмэгтэй - [[Түдэвийн Цэвээнжав]] * Уртын эрэгтэй дуучин - [[Жигзавын Дорждагва]] * Уртын эмэгтэй дуучин - [[Намжилын Норовбанзад]] * Дуурийн эрэгтэй дуучин - [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж]] * Дуурийн эмэгтэй дуучин - [[Хорлоогийн Уртнасан]] * Эстрадын эрэгтэй дуучин - [[Хурлатын Төмөр]] * Эстрадын эмэгтэй дуучин - [[Батмөнхийн Сарантуяа]] * Хамтлаг - [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|Соёл Эрдэнэ]] ===Бусад салбарт=== * Тамирчин - [[Зэвэгийн Ойдов]] * Монгол бөх - [[Хорлоогийн Баянмөнх]] * Сайн малчин - [[Доржжанцангийн Мажиг]] * Сэтгүүлч - [[Лодонгийн Түдэв]] * Нийтлэлч - [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] * Гарамгай ачтан - [[Түндэвийн Шагдарсүрэн]] * Сайхан эмэгтэй - [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] ===Үйл явдал=== * Түүхэн үйл явдал - [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгал - 1921]] * Бүтээн байгуулалт - [[Эрдэнэт үйлдвэр]] * Шинэ нээлт - [[Союз-39|Сансрын Нислэг - 1981]] ===Урлагийн бүтээл=== * Яруу найраг - [[Миний Нутаг]] * Кино - [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] * Зохиол - [[Тунгалаг тамир (роман)|Тунгалаг тамир]] * Дуу - [[Халуун элгэн нутаг]] [[Ангилал:Монголын шагнал|*]] [[Ангилал:Монголын шагналтан|#20]] flcg2btc0yu73jv6kynvi1t31rf4u95 Боомт (далан) 0 47464 866648 865027 2026-08-19T13:03:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866648 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|хиймэл нуур бүхий усан сан үүсгэх}} [[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px|Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]] [[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза далан-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]] '''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг хуримтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорх усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол шаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэйгээр гол ба усны урсгалын чиглэлийн дагууд эсвэл чиглүүлэх байдлаар баригддаг бол '''боомт''' нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэйгээр голын урсгалд хөндлөн чиглэлд баригддаг барилга юм. [[Усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, хот болон хөдөөгийн [[ус хангамж]], [[усалгаатай газар тариалан]]д ашиглах зорилгоор гадаргын (гол, мөрөн) усыг урсгалын дагууд перпендикуляраар хааж барьсан барилга байгууламжийг [[боомт]] гэнэ. Боомт нь голын экологийн урсацыг гаргах, ёроолд тунах хагшаасыг угаах зориулалттай [[ус гаргах барилга]], үерийн үеийн илүүдэл ус хаях зориулалттай [[ус хаях барилга]], хэрэглэгчдэд ус өгөх [[ус авах барилга]], ус ашиглагчдад зориулсан усан завь өнгөрүүлэх барилга [[шлюз]], амьдралын орчныг хамгаалах [[загас гаргуур]]ын барилга гэх мэт барилгуудаар тоноглогдоно. Боомтыг барьж байгуулах, түүний зураг төслийг боловсруулахдаа [[БНБД 33-08-09]] - ийг үндэс болгох ба бусад усны барилгын норм норматив баримт бичгүүдийг мөрдөнө [[http://www.legalinfo.mn/annex/details/5324?lawid=7573]]. Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,<ref>[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]</ref> ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт<ref>Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.</ref> Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ. ==Түүх== === Эртний боомтууд === [[Ойрх Дорнод]] болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан таах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ. Хамгийн эртний алдарт далан болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт|Жава далан]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ далан нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.<ref>Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)</ref><ref>S.W. Helms: "Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report", Levant 1977</ref> оны үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм. [[Эртний Египет]]ийн Вади Ал-Гарави дахь [[Садд-Эл-Капара боомт|Садд-Эл-Капара далан]] нь одоогийн [[Каир]]аас өрнө зүгт 25км-т орших ба хярын урт нь 102м, суурийн өргөн нь 87м юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 2800<ref name="Günther Garbrecht 52f.">Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52f.)</ref> эсвэл 2600 .<ref name="Bazzasowr">{{cite web |url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |format=PDF |title=overview of the hystory of water resources and irrigation management in the near east region |accessdate=1 August 2007 |author=Mohamed Bazza |authorlink= |date=28–30 October 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |pages= |archive-date=8 Наймдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |url-status=dead }}</ref> оны үед баригдсан, үерийн хамгаалалтын зориулалт бүхий хуваарилах үүрэгтэй далан байсан ба баригдсаныхаа дараа удалгүй их хэмжээний үерээс болж нурсан байна.<ref name="Günther Garbrecht 52f." /><ref name="Bazzasowr" /> Манай эриний өмнөх 19 дүгээр зуунд XII эзэнт гүрний үед III Сеносерт фараон, [[Аменемхат III]] болон Аменемхат IV нар удирдан Дундад Египетийн Нил мөрөнд холбогдох 16км урт сувгийг ухсан байна. Энэ сувагт хоёр далан барьж жилийн турш үерийн усыг хуримтлуулан ойр орчны талбайд түгээдэг байжээ. Үүний нэг далангаар үүссэн усан санг "Mer-wer" [[Моерис нуур]] гэж нэрлэх ба 1700 км квадрат мандлын талбайтай ба орчин үеийн нэр нь Веркат Кароун юм.{{citation needed|date=November 2012}} Эртний иргэншлийн үеийн инженерийн нэгэн гайхалтай бүтээл нь [[Йемен]] дахь [[Мариб боомт|Мариб далан]] юм. Үүнийг МЭӨ 1750 эсвэл 1700 оны үед санаачлан барьсан ба хөндлөн огтлолын хэлбэр нь гурвалжин, 580 м урттай 4 метр өндөр - далангийн их бие хоёр янзын чулуун хийцээс тогтох ба хооронд нь зуурмаг бүхий чулуун өрлөгөөр холбожээ. даланг засах ажил олон удаа хийгдсэн ба хамгийн чухал өргөтгөл засвар нь МЭӨ 750 үед хийгдсэн ба үүнээс хойш 250 жилийн дараа далангийн өндрийг 7м болгож өндөрлөсөн байна. [[Саба улс]]ын мөхлийн дараа, [[Химиарита улс|Химиаритчууд]] (~115 BC) даланг хяналтдаа авч сайжруулсан ба тэд барилгын өндрийг 14м болгож, 5 ширхэг ус халиагуур, энерги унтраах худаг, 2 ширхэг чулуун хаалт бүхий ус авах барилга, ус хуваарилах сан хүртэл 1000м сувгийг тус тус барьжээ. Дээрх болон бусад өргөтгөлийн ажлууд МЭ 325 он хүртэл хийгдэж тэр хавийн 25,000 акр (100 km²) талбайг усаар хангадаг байжээ. МЭӨ 3-р зууны дунд үеэр, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт тухайн үеийн хүмүүс усны менежментийн системийг хийж байжээ. Тухайн систем нь далан бүхий 16 усан сан болон ус хуримтлуулж хуваариалах маш олон сувгуудаас тогтож байв.<ref>{{cite web|title=The reservoirs of Dholavira|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|publisher=The Southasia Trust|accessdate=27 February 2011|date=December 2008|archive-date=11 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|url-status=dead}}</ref> [[Эплатин пинар]] бол Туркийн Коняа орчмын сүм ба түүнд зориулсан Хиттите далангийн ерөнхий нэршил юм. Энэ нь МЭӨ 15-аас 13-р зууны үе дахь Хиттите гүрний үед хамаарагдана. [[Калланай]] бол 300м урттай, 20м өргөнтэй, 4.5м өндөртэй, [[Энэтхэг|Өмнөд Энэтхэг]ийн] [[Тамил Наду]] голын [[Кавери]] цутгал дээр бул чулуугаар баригдсан далан юм. Үндсэн барилга нь МЭ 2-р зуунд хамаарагдах<ref>{{cite web |url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages |author=Govindasamy Agoramoorthy, Sunitha chaudhary & Minna J. HSU |work= |publisher=Law library&nbsp;– University of New Mexico |accessdate=8 November 2011 |archive-date=20 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |url-status=dead }}</ref> ба энэ нь хамгийн эртний ус хуваарилах, урсац тохируулах барилгад тооцогдон одоог хүртэл ашиглагдаж байна.<ref name="kallanai_oldest">{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=''This is the oldest stone water-diversion or water-regulator structure in the world''|accessdate=27 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archivedate=6 Хоёрдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Энэ далангийн зорилго нь Кавери голоос усыг авч сувгаар дамжуулан үржил шимт голын бэлчирт түгээх байсан юм.<ref name="kallanai_googlebook">{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|coauthors=Ram Narayan Yadava|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|publisher=Allied Publishers|year=2003|url=http://books.google.com/?id=Bge-0XX6ip8C&pg=PA508&dq=kallanai#PPA508,M1|isbn=81-7764-548-X|page=508|ref=harv}}</ref> [[Дү Жиан Яан услалтын систем|Дү жиан яан]] бол усны шууд урсгалтай даланг агуулсан эртний системүүдээс бүрэн хэвээр үлдсэн цөөхөн услалтын системүүдийн нэг юм. Услалтын систем нь МЭӨ 251 онд баригдаж дуусчээ. Тухайн үеийн Чү мужийн захирагч болон хамгийн анхны гэгдэх усны инженер Сүншү Ао нар том шороон далан бүхий гайхалтай услалтын системийг барьж байгуулсан ба одоогийн Анхуй аймгийн нутагт 100км тойрог бүхий усан сан, томоохон услалтын систем хэвээр ашиглагдсаар байна.<ref name="needham volume 4 part 3 271"> Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd. </ref> ===Ромын инженерчлэл=== [[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]] [[Ромын боомт|Ромын далангийн барилга]] нь "том хэмжээгээр барилгын ажлыг төлөвөх барих ромчуудын чадвар"-аар тодорхойлогддог.<ref name="Smith 1971, 49">{{harvnb|Smith|1971|p=49}}</ref> Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон далан бүхий усан сан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.<ref>{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}</ref> Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том далан барих боломжийг олгож<ref name="Smith 1971, 49" /> [[Хомс нуурын боомт|Хомс нуурын далан]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан<ref name="Smith 1971, 42">{{harvnb|Smith|1971|p=42}}</ref> [[Харбага боомт|Харбага далан]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын далан бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт|Субиако далан]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд <ref name="Hodge 1992, 87">{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}</ref> сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ. Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон далан төсөвлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.<ref>{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}</ref> Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн далангуудад хийж байсан технологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт|Арк-хүндийн хүчний даланг]]ууд,<ref>{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}</ref> [[Аркан боомт|Аркан даланг]]ууд,<ref name="Earliest known arch dam">{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}</ref> [[тулгуурт боомт|тулгуурт даланг]]ууд<ref>{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}</ref> болон [[Олон аркт тулгуурт боомт|Олон аркт тулгуурт даланг]]ууд,<ref name="Earliest known multiple arch buttress dam">{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}</ref> гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт|Ромын далангуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн даланг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг.<ref>{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}</ref> [[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]] [[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн далан нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба эрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн далан ба<ref>{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}</ref> энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт|хуваарилах даланг]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.<ref name="Hill-Engineering">[[Donald Routledge Hill]] (1996), "Engineering", p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=751–795 |ref=harv }}</ref> [[Милл]] далангуудийг [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон даланг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.<ref name="Hill-Engineering" /> Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].<ref name="Lucas">Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.</ref> 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн далангуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.<ref name="Hill-31">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}</ref> Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' далан 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.<ref name="Hill-56-8">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}</ref> ===Дундад зууны үе=== [[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир далан нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр далангууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ. Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын далангаас эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх далангаас эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай далангийн туурь бүрхэгдсэн байдаг ба одоог хүртэл dam буюу далан гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл далан талбай гэж нэрлэгддэг. ===Үйлдвэржилтийн эрин үе=== [[File:Engraving of Rideau Canal locks.jpg|thumb|upright|240x240px|Битаун дахь усан онгоцны Ридеау сувгийн зураг]] Ромчууд анх [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан даланг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм. Анхны гурван аркан далан 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] даланг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон далан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}</ref> 1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа далангуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт|Жонс Хүрхрээ даланг]] барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт даланийн суурийн ойролцоо байрласан. Хоёр дахь хаалт нь далангийн баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}</ref> [[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд далангуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. далангуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны далан 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан далан нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}</ref> Энэ төрлийн анхны далан Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан далан байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм. [[Австрали]] болон [[Варвик]]ийн ойролцоо 75миль зайд, дэлхийн анхны бетонон аркан далан байдаг. Онцгой ус гаргах барилгатай, хяр дээгүүр ус халиах зориулалт бүхий 10м өндөр бетон даланг Хенри Чарлес Станлэй 1880 онд төсөллөжээ. 19-р зууны сүүлч хагаст, чулуун далангийн төсөл хийхэд нилээд ач холбогдол бүхий шинжлэх ухааны дэвшил гарсан юм. далангийн тооцооны энэ шилжилт нь зураг дүрслэлд суурилсан туршилтын аргачлалаас мэргэжлийн түвшинд шинжлэх ухааны онолын хэрэглээнд шилжүүлсэн анхны үе байв. Энэ чухал ололт Их британи болон Францийн их сургуулийн инженерийн факультет орчинд төвлөрч байв.[[Гласговийн их сургууль]]д байсан [[Виллиам Жон Макфуорн Ранкин]] нь далангийн бүтээцийн онолын ажиллагааг судалж өөрийн ойлголт олж авсан үр дүнгээ түүний 1857 онд хэвлүүлсэн ''Сул хөрсөн дээрхи тогтворжилтийн асуудлууд'' өгүүлэлдээ тусгажээ. [[Ранкины теором]] гэж нэрлэгдэх түүний онол нь далангийн төооцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.<ref>Rankine, W. (1857) On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 147.</ref> Францид, Ж. Аугистин Тортене Дэ Сазилли чулуун хүндийн хүчний даланд босоо үйлчлэх механикийн үндсийг тайлбарласан ба Зола далан нь түүний гаргасан онол, судалгаанд үндэслэгдэж баригдсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> ===Том далан=== [[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]] Том далангийн эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт|Асван Лов далан]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ далан нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн далан юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт<ref>{{Cite web |url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |title=Egypt bond |access-date=2018-02-16 |archive-date=2005-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}</ref> гэх мэт олон аж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=F&search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906</ref> 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч<ref>Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)</ref> дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том далангийн бүтээгчид болсон юм.<ref>{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011|archive-date=15 Зургадугаар сар 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|url-status=dead}}</ref> [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний далан]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужийн хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр далан барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том далан барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, далангийн хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л далангийн барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт даланг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) далан нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм. 1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим далан тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр далан байна.<ref>"[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]". ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})</ref> == Далангийн төрөл == Далан нь байгалийн үзэгдэл, амьтад /минж/, болон хүний туслалцаатай бий болно. Хүний гараар бүтээгдсэн далангуудыг бүтээцлэл, үүрэг, болон хэмжээнээс нь хамааруулж дараах байдлаар ангилна. === Бүтээцээр ангилах === Бүтээцлэл болон барьсан материал дээр үндэслэн далангуудыг хялбархан ангилж болох ба энд [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]], [[шороон боомт|шороон далан]], [[өрөгт боомт|өрөгт далан]] болон бусад дэд төрлийн ангилалууд байна. ==== Аркан далан ==== [[File:Gordon Dam.jpg|thumb|upright|[[Тасмани]] дахь [[Гордон боомт]] нь [[аркан боомт]] юм.]] {{main|Аркан боомт}} Аркан далангийн тогтворшилт нь арк болон хүндийн хүчний хосолмол үйлчлэл дээр тогтдог. Хэрэв далангийн дээд налуу босоо бол далангийн бүхэл жин суурь дээр хүндийн хүч болж, [[Шингэний даралт|Гидростатикийн даралт]] аркын [[консоль]] дээр нормаль хуваарилалттай байхад Аркын үйлчлэл хэвтээ болон босоо чиглэлд далангийн [[хөшүүн]] чанараас хамааралтай болно. Хэрэв дээд налуу муруйлттай бол нилээд түвэгтэй үйлчлэлтэй үүнийг дагаж тооцоолол хүнд болно. Нормал гидростатик адаралт нь дээр тайлбарласан шиг хуваарилагдаж байвал, аркийн жингийн [[нормаль]] бүрдүүлэгчийг аркын үйлчлэлээр авч болно. Далангийн энэ төрлийн хувьд, тулж буй хоёр талын жигүүрийн [[завьж]]ны (хавцлын хоёр талын эрэг) найдварт байдал маш чухал. Аркан далан барихад хамгийн тохиромжтой хөндлүүр бол үндсэн чулуулаг нь ойрхон байх нарийн хавцал юм.<ref name="pbsarch">{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/buildingbig/dam/basics.html#arch|title=Arch Dam Forces | accessdate = 7 January 2007}}</ref> Аркан далангийн аюулгүйн байдал тулж буй хавцлын эргүүд, далан ба ул хөрсний нийлж буй завьжны бат бөх холбоосоос хамаарах ба суур болон хажуу жигүүдийн ул хөрсний бат бэхийн чанар маш чухал. [[File:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|thumb|left|[[Кэбэк]] дахь [[Даниел-Жонсон боомт]] нь олон аркат тулгуурт далангийн төрөлд багтана. Түүнийг мөн Маник-5 гэж нэрлэдэг.]] Хоёр төрлийн дан аркан далан хэрэглэгдэх ба эдгээрийг план дээрх байгуулалтаас хамааруулан дан ба давхар муруйлттай гэж ангилж, дан муруйлтыг нь дотор нь тогтмол радиуст ба тогтмол өнцөгт гэж ангилна. Тогтмол радиуст аркан далан нь далангийн өндрийн турш нэг ижил радиус үйлчлэх ба хөндлүүр далангийн ёроолруу нарийсаж, далангийн төв өнцөгөөс хамаарч дээд налуугын талбай багасаж ирнэ. Канад дахь [[Жонес Хүрхрээ боомт|Жонес Хүрхрээ далан]] бол тогтмол радиустай далан юм. Харин тогтмол өнцөгтэй далангийн хувьд, өөрөөр тогтмол бус радиуст гэж хэлж болно, энэ өнцгийн нөлөөлөл хурьцангуй тогтмол байх ба хоёр завьжны хоорондох зайн өөрчлөлт далангийн өндрийн туршид өөр өөр байна. Тогтмол радиуст далан нь тогтмол өнцөгт далангаас илүү их тохиолддог нь түүнийг барих ур чадвар их шаарддагтай холбоотой. [[Паркер боомт|Паркер далан]] нь тогтмол өнцөгт аркан далан юм. Адил төрөл нь дээр дурьдсан давхар муруйлттай буюу нимгэн аркан далангууд юм. АНУ-ын Невадагийн Уул хотын ойролцоох Зэрлэгморь далан нь давхар муруйлттай аркан далангийн жишээ юм. Энэ төрлийн далан нь бетоны орцыг багасгах боловч далангийн суурь болон хоёр талын завьжинд их хэмжээний хүчдэл учруулдаг. Дээрээс харахад дан муруйлттай далантай ижил харагдах боловч дээд хашицаас харвал гүдгэр линз шиг, доод хашицаас харвал хотгор линз шиг харагдах ба далангийн босоо чиглэлд муруйлт байдаг учир ийнхүү давхар муруйлттай гэж нэрлэдэг. Олон аркат тулгуурт далан нь олон дан болон давхар муруйлт бүхий аркууд, мөн тэдгээрийг суурь болон завьжинд тулах тулгуураас тогтох геометрийн түвэгтэй байгуулалт бүхий далангийн төрөл юм. Үүний нэг жишээ нь Канад дахь Кебекийн [[Даниел-Жонсон боомт|Даниел-Жонсон далан]] юм. Олон аркат тулгуурт далан нь хөндий хүчний далан шиг олон тулгуур шаардахгүй боловч буурийн чулуулгийн бат бэх сайн байхыг шаарддаг. ==== Хүндийн хүчний боомт ==== {{main|Хүндийн хүчний боомт}} [[File:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|АНУ-ын [[Гранд Күүлий Боомт|Гранд Күүлий боомт]] нь цул хүндийн хүчний боомтын жишээ юм. Энэ боомтын тэнхлэг нь муруйлттай юм.]] Хүндийн хүчний далан буюу хуучнаар гравитацийн далан нь өөрийн тогтворшилоо жингээрээ хангадаг далангууд юм.<ref>British Dam society {{Webarchiv|url=http://www.britishdams.org/about_dams/gravity.htm |wayback=20110831091428 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}</ref> Далангийн дээд ба доод хашицаас үйлчлэх усны даралт нь далангийн өсгий орчмоор онхолдох эрмэлзлэлийг бий болгоно. Харин далангийн жин нь онхолдолтыг эсэргүүцэх хүч болж суурьт үйлчилнэ. Төсөллөгч далангийн хэлбэр хэмжээг сонгохдоо онхолдолт болон суурийн шилжилтэнд тэсвэртэй байх жинд тохируулан хийнэ. Инженерийн нэршилээр, даланд үйлчлэх хүндийн хүч, дэдд хашицад үйлчлэх усны даралтын хүчний тэнцүү үйлчлэгч нь Паралеллийн дүрмээр ихэнхдээ далангийн дээд хашиц дахь өлмийнд үйлчлэнэ. Цаашилбал, далангийн хэлбэрээс гадна далан тогтвортой байх, материал бага зарцуулалттай байх үүднээс далангийн дээд болон доод өргөний сонголт, дээд хашицад сунах хүчдэл үүсэхээргүй байхаар тооцох гэх мэт чухал критериүд байдаг. даланг барихдаа босоогийн дагуу хөндлөн заадастай барих учир босоо хүчдэл үүсэх нь далангийн ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй. Энэхүү дээд хашицын босоо хүчдэлээс хамгаалах зорилгоор далангийн дээд хашицын налууг өөрчилж хийх ба энэ нь доод хашиц дахь хүчдлийг өөрчилж, материал зарцуулалтыг багасгах давхар ач тустай арга юм. Энэ төрлийн далангуудын хувьд буурийн хөрс чулуулаг нь шахалт болон суналтын өндөр бат бэхтэй байх шаардлагатай. Тохирсон хөндлүүрт хүндийн хүчний далан баригдсан бол бусад далангуудын төрлүүдийг бодвол илүү найдвартай ажиллана гэж хэлж болно. Далангийн тооцооноос гадна буурийн инженер геологийн судалгааг маш сайн хийсэн байх шаардлагатай. Хэрэв үерийн аюул элбэг, хүчтэй бүс нутагт тухайн хөндлүүрт аркан далан хичнээн ашигтай хувилбар байсан ч хүндийн хүчний даланг хөрөнгө зарж барих нь давуу байж болох юм. Учир нь усны даралт, шүүрэлт, түүнийг өөр дээгүүрээ халиах динамик үйлчлэл гэх мэтээс өгсүүлэн далангийн найдваршилтанд сөрөг нөлөөллийн давтамж олон байна. Хүндийн хүчний далан нь бетон ба чулуун өрлөгөөр баригдаж болох ба үүнээс хамааралгүйгээр "цул" ба "хөндий" гэж ангилагдаж болно. Цул хүндийн хүчний далан нь хөндий төрлөөс илүүтэйгээр баригддаг. Гэхдээ цул далангийн биеийн бүхэлд нь авч үзвэл ямарч хүчдэл ачааллын нөлөөнд ордоггүй хэсгүүд байх ба тэдгээрийг үгүй болгосоноор хөндий хүчний далан бий болно. [[Гранд Күүлий боомт|Гранд Күүлий далан]] нь цул хүндийн хүчний төрлийн далан бол Браддок далан нь хөндий хүчний далангийн нэг төрөл юм. ==== Арк-хүндийн хүчний боомт ==== [[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|АНУ-ын [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь арк-хүндийн хүчний далангийн нэг жишээ юм.]] {{main|Арк-хүндийн хүчний боомт}} Хүндийн хүчний далан аркан далантой хосолж [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]] бий болгох ба бодит хүндийн хүчний даланг бодвор материал зарцуулалт багатай, буурьт ирэх хүчдэлийн хэмжээ бага гэх мэт давуу талуудтай. Уснаас даланд бий болох дотоод шахалт нь даланд үйлчлэх хэвтээ хүч болж буурна. Тийм учраас бууринд ирэх даралтын хэмжээ багасах, далангийн тогтворшилт, гулсалтанд завьжны нөлөөлөл их болох учраас далангийн жин их байх шаардлагагүй болж ирнэ. ==== Хаалт ==== [[File:Koshi.jpg|thumb|The [[Koshi Barrage]]]] {{main|Далан (боомт)|l1=Хаалт}} Хаалтан далан гэж хэлж болох далан ба далангийн үүргийг давхар гүйцэтгэх энэхүү барилга нь томоохон алгасал бүхий хаалтнуудааг далангаар өнгөрөх усыг хянаж байдаг онцгой төрлийн байгууламж юм. Хаалт хооронд байх хамар хана нь хаалтны тогтворшилтыг хангахаас гадна өнгөрөөс усны хэмжээг нарийн хянах, дээрээс ирж буй тоног төхөөрөмж, дамжин өнгөрөх хэрэгсэл замын ачааллыг авч их биед шилжүүлэх үүргээр тооцогддог. Энэхүү далан нь голын далайд цутгах адаг хэсэгт баригдахаас гадна далайн түрлэгээс эрчим хүч үйлдвэрлэх, давалгаа таслах, усны түвшинг тохируулах зэрэг зорилгоор баригдах ба [[түрлэгийн далан]] гэж нэрлэгддэг.<ref name="urlDams and Development: An Overview" /> ==== Шороон боомт ==== {{main|Шороон боомт}} Шороон далангууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон далан нь хүндийн хүчний далантай адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог далан боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм. ===== Чулуун дүүргэлттэй боомт ===== [[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|[[Виржини]] дахь [[Гатрайт боомт|Гатрайт далан]] нь чулуун дүүргэлттэй [[шороон боомт|шороон далан]] юм.]] [[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй далангууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон далан юм. даланг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь далангийн дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь далангийн их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар далангийн ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол даланг ''холимог'' далан гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй далангийн их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй далан нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол далангийн ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй далангийн жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт|Шинэ Милонес далан]] юм. далангийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь [[асфальт бетон]]оор баригдаж болно. Хэрэв далангийн их бие нь дан чулуун асгаас эвсэл өрлөгөөс бүтэж байгаа тохиолдолд асфальт бетон хэрэгдэх нь хамгийн зөв хослол байдаг. 1962 онд ийм далан баригдсанаас хойш дэлхий даяар 100 гаруй даланг ийм материалын хослолоор барьж босгожээ. Бүх асфальт бетон зүрэвчтэй далангуудын ажиллагааны бичлэг нь сайн байсан байна. Асфальтны төрөл нь [[Зунгааралттай уян]]-[[пластик]] материал байх нь далангийн их биеэс ирэх өчүүхэн шилжилтэнд уян харимхай үйлчилж тогтвортой байдаг.[[Асфальт]]ны уян хатан чанар нь газар хөдлөлтийн идэвхи өндөртэй бүсэд нилээн тохиромжтой давуу талыг бий болгоно..<ref>{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction|accessdate=3 April 2011|archive-date=7 Долдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707001414/http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|url-status=dead}}</ref> ===== Бетон хучилттай чулуун боомт ===== Бетон хучилттай чулуун далан "concrete-face rock-fill dam" (CFRD) нь далангийн дээд налуудаа [[бетон хавтан]]гуудаар хучигдсан чулуун дүүргэлттэй далан юм. Энэ төрлийн шийдэл нь далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс давхар сэргийлэх, дээд налуугын бэхэлгээг найдвартай болгох зорилгоор хэрэглэгдэнэ. Дээрээс нь, бетон хучилттай далан нь шороон дүүргэлттэй далан барихаас хялбар байхаас гадна дээд налуугын тофо нөхцөлд уян хатан байж чаддаг. Анх бетон хучилттай даланг 1860 онд Калипорнид алт олбордлож байсан уурхайчид ёроолын ус гаргууртай модон училттай чулуун далан барьсанаас үүдэлтэй гэж үздэг. далангийн модон хучилт нь сүүлд бетоноор солигдож, усан санг усан цахилгаан станц, усжуулалтанд хэрэглэж эхэлжээ. Бетон хучилттай далангийн хувьд бетон хавтан хоорондын босоо болон хэвтээ заадасны чигжээс чухал байх ба 1960 оноос хойг илүү сайжруулсан уян бат бэх холбоосоор заадас хийж байна. Сүүлийн хэдэн арван жил шийдэл улам бүр шинэлэг дэвшилтэт болж байна.<ref>{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&pg=PA341&dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&f=false}}</ref> Саяхан, дэлхийн хамгийн өндөр бетон хучилттай чулуун [[Шуибуяа боомт|Шуибуяа даланг]] 233м өндөртэйгээр Хятадад 2008 онд барьж дуусган ашиглалтанд оруулжээ.<ref>{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams|accessdate=23 August 2011|archive-date=5 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905192713/http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|url-status=dead}}</ref> ===== Шороон дүүргэлттэй боомт ===== '''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ далан нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан далан нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог далан гэж нэрлэх ба далангийн дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй далангийн ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь даланг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон даланд мөн чулуун даланд хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон даланд барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг. [[Тарбела боомт|Тарбела далан]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том далангуудын нэг юм. далан нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй далан юм. далангийн үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд даланг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм. Шороон далан нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох далан ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм. === Хэмжээгээр нь ангилах === Олон улсын стандартаар ([[Том боомтуудын олон улсын холбоо|Том далангуудын олон улсын холбоо]], буюу '''ICOLD'''-ыг хамруулан) ''том далан'' тодорхойлолтонд 15 м-ээс дээш өндөртэй далангууд болон 150м-ээс өндөр бол ''чухал далан'' ангилалд хамруулж том далан гэж үздэг байна.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|quote=A large dam is defined by the industry as one higher than 15 meters high and a major dam as higher than 150.5 meters.|work=Watersheds of the World|title=Methodology and Technical Notes|accessdate=1 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704103642/http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|archivedate=4 Долдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Мөн ''Дэлхийн далангуудын хорооны тайлан''д ''том'' ангилалын далан ба даланд 5-15м өндөртэй, ус хураах талбай нь 3сая м.куб-ээс их бол хамрагдах ба 15м-ээс дээш далангуудыг усан сангийн хэмжээ харгалзахгүйгээр том далан гэж үзнэ гэж тэмдэглэжээ.<ref name="urlDams and Development: An Overview">{{cite web|url=http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|title=Dams and Development: An Overview|date=16 November 2000|quote=Box 1. What is a large dam?|accessdate=24 October 2010|archive-date=28 Аравдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028045913/http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|url-status=dead}}</ref> Дэлхий дээрхи хамгийн өндөр далан нь 1997 оны бичлэгээр [[Тажикистан]]ы [[Нүрэк боомт|Нүрэк далан]] 300м-ийн өндөртэйгээр бичигдэж байсан бол 2013 онд хятадын Жинпинг 1 далан ашиглалтанд орсоноор дэлхийн өндөр даланг 305м болгож өөрчилсөн юм.<ref name="gbor97p108109">Guinness Book of Records 1997 Pages 108–109 ISBN 0-85112-693-6</ref> ОХУ болон бусад социолист гаралтай улсуудад /Монгол улс багтана/ даланг түүний буурийн төрөл, далангийн төрлөөс нь хамааруулж өндрөөр нь 4 анги болгон хуваадаг. Хадан суурин дээрх 100м -ээс өндөр шороон ба бетонон даланг 1-р ангийн далан гэж үздэг бол хэмхдэст, өгөршсөн хагас хатуу буурин дээрх 70м-ээс дээш өндөртэй шороон даланг мөн буурин дээрх 50м-ээс өндөр бетон даланг 1-р ангийн далан гэж үзэн үндсэн далангийн ангилалд оруулдаг.<ref name="Барилгын норм ба дүрэм">{{cite web|url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|title=УСНЫ БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖИЙН ЗУРАГ ТӨСӨЛ ЗОХИОХ ҮНДСЭН ЖУРАМ|access-date=2018-02-16|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511114015/http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|url-status=dead}}</ref> === Хэрэглээгээр ангилах === ==== Туслах боомт ==== Богоош буюу туслах далан нь үндсэн далангаар бий болсон усан сангийн хамгийн их түвшинтэй үед усан сангийн мандлын талбайг тэлэх, хөтөл давж алдагдах зэргээс хамгаалж баригддаг. Мөн тулсах далан нь усан сангийн ирмэг дахь тогтворгүй бүтэцтэй хөтлийг бэхжүүлэх зорилгоор баригдахаас гадна усны давалгаа, усны түрэгдэлтийн нөлөөгөөр үерт газар нутаг автахаас хамгаалж голын эргийн далантай ижил үүргээр баригддаг. Түр далангийн уртын хэмжээ ихэсвэл түүнийг далан гэж нэрлэх тохиолдол бий. ==== Ус халиах боомт ==== {{main|Ус халиагуур}} Ус халиагуур (мөн ус хаяур болон ''халиах далан''ч гэж нэрлэдэг) нь голын гольдиролд өөр дээгүүрээ ус халиах зориулалттай, дээд хашицдаа мандлын талбай үүсгэх, усны түвшин өргөх зорилгоор баригдах ба томоохон далангуудад тусгай хэсэг болж ордог. Ус халиагуурыг суваг дээр барьж зарцуулга хэмжих, усны түвшин өргөх гэх мэтээр ашиглаж болно. Өөр өөр төрлийн ус халиагуурууд байр ба даланд ихэвчлэн практик муруйлттай ус халиагуур хэрэглэгдэнэ. ==== Хянах боомт ==== {{main|Хянах боомт}} Хянах далан нь голын ёроолын угаагдлаас сэргийлэх, хагшаас барих, урсгалын хурдыг сааруулах зориулалттай жижиг далан юм. Эсрэгээр, ''[[далбант боомт|далбант далан]]'' нь урсгалын хурдыг ихэсгэж хуримтлагдсан байгаа хагшаасыг угаах үүргийг гүйцэтгэнэ. ==== Хуурай боомт ==== {{main|Хуурай боомт}} Хуурай далан нь гэнэтийн үер бий болдог хуурай жалга дээр баригдах ба үерийн үед усыг хуримтлуулж тодорхой хэмжээтэйгээр доод хашицад ямарч хяналтгүй гаргаж байдаг. далангийн ард ихэнх хугацаанд усгүй байх учир хуурай далан гэж нэрлэдэг. Хэрэв хуурай далангийн ус гаргах хэсгийг үгүй хийчихвэл хөв болно. ==== Тохируулах боомт ==== {{main|Тохируулах боомт}} Тохируулах далан нь [[гол]]ын [[урсац]]ыг тохируулж [[услалтын систем]], [[усан цахилгаан станц]]ын нэгжрүү [[туннель]] болон задгай сувгаар замжуулан хуваарилах зохиулалттай далан юм. Тохируулах далан нь биеийн ихэнх хэсэгт хаалтаар тоноглогдсон байдаг. ==== Газар доорх боомт ==== Газар доорхи далан нь газар доорхи усны урсгалын зарим хэсэг эсвэл бүтнээр нь хааж усны нөөцийн ордыг бий болгох ба мөн газаргын усыг хамтад нь хуримтлуулж тохируулж болно. Далайд хүрээлэгдсэн орнуудын хувьд ундны цэвэр усыг далайн уснаас нэвчин орж ирэх давстай газрын доорхи уснаас хамгаалах холилдуулахгүй байх үүднээс баригддаг. Газар доорхи далан нь усны нөөц багатай, маш ариг гамтай хэрэгдэхүйц элсэн цөл, жижиг арлууд гэх мэт газар баригдах ба тухайлбал [[Япон]]ы [[Окинава]] дахь [[Фукузота боомт|Фукузота даланг]] нэрлэж болно. Мөн ийм төрлийн далангууд нь Хойт Африк, Бразилийн нутаг дэвсгэрт ихээхэн тохиолдох ба Япон, Франц, Герман, Итали, Грек, Мексик болон АНУ-ын урд хэсгээр хуурай бүс нутагт ашиглагддаг.<ref>{{cite web|last=Yilmaz|first=Metin|title=Control of Groundwater by Underground Dams|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|publisher=The Middle East Technical University | accessdate = 7 May 2012|date=November 2003}}</ref> Хоёр төрлийн газар доорхи далан байх ба үүнд: ''дэд гадаргын'' ба ''[[элсэн боомт|элсэн хуримтлалт]]'' далангууд юм. Дэд гадаргын далан нь ус үл нэвтрүүлэх үеэс газрын гадарга хүртэл газрын доорхи усны урсгалд хөндлөн баригдана. Энэ төрлийн даланг бетон, метал, чулуу, мод, хуванцар гэх мэт янз бүрийн материалаар барьж болно. далан баригдсаны дараа усны түвшин өргөгдөж усыг гүехэн худгаар олборлох боломж бүрдэнэ. Элсэн хуримтлалт далан нь бага хэмжээний ус халиагуурын ард бат бэх байхаар барих ба цаг хугацааны явцад элсэн хуримтлал бий болж элсэнд усны хуримтлал бий болох ба эндээс уурших усны хэмжээ хамгийн бага байна. далангаас усыг авахдаа худаг эсвэл урс халиагуурт гаргасан цоргоны тусламжтайгаар авч болно.<ref>{{cite journal|last=Onder|first=H|coauthors=M. Yilmaz|title=Underground Dams&nbsp;– A Tool of Sustainable Development and Management of Ground Resources|journal=European Water|year=2005|month=11/12|pages=35–45|url=http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2005_11-12_05.pdf | accessdate = 7 May 2012|ref=harv}}</ref> ==== Хаягдлын боомт/сан ==== {{see also|Хаягдлын сан}} Хаягдлийн далан нь шороон дүүргэлттэй далан ба ихэвчлэн уул уурхайн хаягдлыг агуулах зорилгоор баригддаг. Хаягдал нь янз бүр байж болох ба ихэвчлэн хүдэрээс ашигт малтмалыг нь ялган авсан уусмал болон хуурай эд байна. Тохиромжит усны тэлэлтийн сан энэ зорилгоор ашиглагдаж болох ч хаягдлын буюу сүүл далан нь илүү тохиромжтой байдаг. Усны тэлэтийн далангаас ялгаатай тал нь хаягдлын далан уул уурхайн ашиглалтын үедийн хугацаанд өндөрсөж агуулах багтаамж нь ихсэж байдаг давуу талтай. Ерөнхийдөө, эхлэл даланг ул хөрсөөр босгох ба түүнээс хойш хүлээж авч байгаа хаягдал болон булинганы тусламжтайгаар даланг өндөрсгөж барьж эхэлдэг.<ref>{{cite book|last=ICME|title=Case studies on tailings management|year=1998|publisher=UNEP|location=Paris, France|isbn=1-895720-29-X|pages=9–10|url=http://books.google.com/?id=qG9Bux3RYWMC&pg=PA9&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false|coauthors=Metals, International Council on, Programme, the Environment; UNEP, United Nations Environment | accessdate = 10 August 2011}}</ref> Хаягдлын даланг өндөрсгөх гурван төрлийн арга байх ба эдгээр нь ''дээд хашицын'', ''доод хашицын'' ба ''төвийн'' гэж нэрлэгдэх ба булинга асгаж угаалт хийн өндөрлөх байрлалаас нь хамааруулж ийнхүү ялгана. Өөр төрлийн тодорхйо аргууд байх боловч эдгээр нь уур амьсгалын нөхцөл, геологи, топографийн нөхцөл, үйлдвэрийн нөөц, хөрөнгө, далангийн төрлөөс хамаарна. Дээд хашицын хаягдлын далан нь [[трапец]] хэлбэртэй өөр материалаар баригдсан доод хашицын өсгийтэй байх ба энэ нь далан өндөр болох тусам доод налууг гаргаж дээд хашицруу шилжиж баригдана. Энэ нь харьцангуй хавтгай доод налууг бий болгох ба далангийн дээд налуу нь хаягдлаар дүүргэгдэн бий болно. Доод хашицаас нь өндөрсгөх арга нь дээд хашицын хаягдлын даланг бодвол материал их зарцуулах боловч барилтын үеийн тогтворшилт сайтай байдаг. Энэ аргын үед далангийн хяр нь өндөрсөхдөө доод хашицруу чиглэдэг. Төвийн арга нь эхний барьсан далан дээр давхарлаж босгох арга юм. Зарим үед дээд болон доод хашицаас өндөрлөх аргыг хослуулсанаар төвийн аргаар боссон шиг далан босгож болох боломж далангийн төв хэсэгт нягтрал муугаас болж суулт өгөх магадлалтай байдаг.<ref>{{cite web|title=Properties of Tailings Dams|url=http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|publisher=NBK Institute of Mining Engineering|accessdate=10 August 2011|archive-date=1 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001213037/http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="taildam">{{cite book|first=ed. by Raj K. Singhal|title=Environmental issues and management of waste in energy and mineral production: proceedings of the Sixth International Conference on Environmental Issues and Management of Waste in Energy and Mineral Production: SWEMP 2000 ; Calgary, Alberta, Canada, May 30&nbsp;– June 2, 2000|year=2000|publisher=Balkema|location=Rotterdam [u.a.]|isbn=90-5809-085-X|pages=257–260|url=http://books.google.com/?id=PqiYy538JFUC&pg=PA257&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false}}</ref> Үйлдвэрийн төрлөөс хамаарч хаягдлын далан нь химийн хортой нэгдэл бүхий хаягдал агуулдаг учраас доошоо болон далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс маш сайн хамгаалсан байх шаардлагатай. Ус болон [[булинга]]ны түвшин хүрээлэн байгаа орчинд халгүй байхаар тохируулагдах ба зарим үед хаягдлын далангаас ус авч ашиглах тохиолдолд байна.<ref name="taildam" /> === Материалаар ангилах === ==== Төмөр боомт ==== {{main|Төмөр боомт}} [[File:RedridgeSteelDam02.jpg|thumb|Улаан нурууны төмөр боомт, Мичиганд 1905 онд баригдсан]] [[Төмөр боомт|Төмөр далан]] нь 20-р зууны эхэн үед богино хугацаанд хэдэн ширхэг баригдсан далангийн төрөл ба урны даралтыг хүлээн авах дугариг хэлбэртэй төмөр хавтан, түүнийг ачааллыг хүлээж авах дамнуруу бүхий бүтээцлэлтэй байжээ. Барилгын бүтээцийн тогтворшилтоос нь авч үзвэл барилгын үйлдвэрлэл, зэврэлтээс хамгаалах техникийг боловсронгуй болгочиховол өрөгт, бетон ба чулуун далангаас хямд, модон далангаас илүү бат бөх байх боломжтой. Гэвч энэ далангийн төрлийг олон барьж чадаагүй юм. ==== Модон боомт ==== [[File:Dam Timber Crib.jpg|thumb|left|Мичиган дахь сал хэлбэрийн модон боомт, 1978 оны зураг.]] [[Модон]] далан нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед чухал газруудад түргэн хугацаанд усны эх үүсвэрийг бий болгоход хэрэглэгдэж байжээ. далангийн өндөр хязгаартай, насжилт багатай гэсэн шалтгаанаар орчин үед энэ төрлийн далан баригдаагүй боловч модон бүтээцлэл нь тогтмол нойтон байвал торх шиг эдэлгээтэй байж усны найдвартай санг бий болгох юм. Модон далан барих хамгийн тохиромжтой газар нь ул хөрс чулуулаг багатай, цементийн тээвэр хол хийх, модны арвин их үүсвэртэй газар байх ба бага түрэлтэт, тохируулах далан барих боломжтой. Хойт Америкийн зүүн хэсэгт баригдсан байсан ихэнх модон далангууд нурсан ба тэдгээрийн заримых дээр нь давхарлаж шороон далан барьсан нь далангийн тогтворшилтонд эерэг нөлөөтэй байдаг. Хоёр нийтлэг модон далангийн хэлбэрүүд байх ба тэдгээрийг ''сал'' хэлбэрийн ба ''самбар'' хэлбэрийн гэж ангилна. ''Модон сал'' далангууд нь гүн суулгасан модон шон болон түүнтэй эвлүүлж зангидсан модон хүрээнээс бүтэх ба гол хэсэгт дүүргэлт болгон хөрс, чулуу хийдэг. Модон чул рам бүхий далан байж болох ба барих арга нь модон байшинтай ижил юм. Хүнд гуалингууд нь далангийн нүүрэн хэсэгт байрлах ба далангийн тогтворшилтыг жингээрээ бий болгож байдаг. Усны түвшин өргөх зориулалттай хөвдөг модон далангуудыг 19-20-р зууны эхэн үед хэрэглэж байжээ. ''Модон самбар далан'' нь [[түшиц хана]] шиг нимгэн хийцтэй ба дээд болон доод хашицаас тулах олон тулгуур шонгуудаас тогтоно. Их биеийг зангидсан гуалингаар хийх ба гол хэсэгт нь жинг нэмэх үүднээс бул чулуу, элс хайргыг хийдэг байжээ. === Бусад төрлүүд === ==== Түр боомт ==== {{main|Түр боомт}} [[File:Dam Coffer.jpg|thumb|Монтегомеригийн сувгийн хаалт ба даланг барих үед ашигласан түр далангийн схем]] [[Түр боомт|Түр далан]] нь жижиг далан хэлбэрийн далан ба ихэвчлэн түр хугацаанд баригдах учир ийнхүү нэрэлжээ. Энэ далан нь усны газаргын түвшнээс доош өндөржилт бүхий эсвэл усанд автсан барилгын талбайг уснаас хамгаалах үүрэгтэй. Бетон, мод, ган, ул хөрс гэсэн материалаар баригдах боломжтой ба мод ба төмөр ашиглаж байгаа үед гүн зоолтын шонгуудыг бат бэх байх үүднээс ашигладаг. Түр далан нь ихэвчлэн усан орчинд хуурай нөхцөлд хийгдэх шаардлагатай ажилд хэрэглэгдэхээс гадна хөрсний уснаас хамгаалах зорилгоор барига байгууламжийн суурийн ажилд хэрэглэгдэнэ. Мөн үзэх [[Түшиц хана]]. Мөн түр даланг далай дээрх газрын тос олборлох платформуудыг засварлахад ашигладаг. Иймэрхүү тохиолдолд далан нь ус нэвтрэхээргүй метал хавтангуудаар гагнагдаж хийгдэх ба дотор нь агаар дүүргэж усыг гадагшлуулна. ==== Байгалийн боомт ==== далан нь байгалийн геологийн хүч, газрын тиктоник хөдөлгөөн шилжилтийн улмаар бий болж болно. [[Галт уулын боомт|Галт уулын даланг]]ууд нь [[базалт]] болон [[лав]]ын урсгалаар гол болон нуурын урсгалын хэсэгт бий болж хэлбэржих ба үүний үр дүнд байгалийн хиймэл нуур үүснэ. Үүний жишээ нь 1.8саяаас 10мянган жилийн өмнө тооцогдох Уинкарат галт уулын талбай ба энэ нь АНУ-ын Аризонагийн хойт хэсэг Колорада гол дээр лаван даланг бий болгожээ. даланг нурахаас өмнө 800км орчим урттай нуур тогтдог байжээ. [[Мөсөн гол|Мөстлөгийн нөлөөгөөр]] байгалийн далан бүрдэн бий болох боломжтой ба Монатанад Кларк Форк гол дээр мөсөл хавтангуудын нөлөөгөөр далан хэлбэржсэн ба 7780км квадрат талбай бүхий [[Миссоулагийн нуур]]ыг сүүлчийн мөстлөгийн үед бий болгожээ. Голын ёроол дахь мөсний хуримтлал нэмэгдсэнээр үүссэн нуур цөөнгүй байх ба үүнийг нэг жишээ нь [[Платхиэд нуур]] юм. Мөн Монтана дахь ([[Мөсөн хуримлалаар үүссэн нуурууд]]-ийг үзэж болно). Газар хөдлөлт, хөрсний гулсалт гэх мэт байгалийн аюул нь тухайн орчиндоо түр болон мөнхийн далангуудыг бий болгох боломжтой. [[Тажикистан]] улсад [[Усой боомт|Усой далан]] нь түүхэн жишээ мөн бөгөөд хөрсний гулсалтаас болж Мургхаб голыг хааж Сарез нуурыг үүсгэжээ. 560м өндөр учир байгалийн болон хүний гараар бүтсэн далангуудаас хамгийн өндөр далан болж байгаа юм. Саяханы жишээ гэвэл Тажикестаны Хунза гол дээр хөрсний гулсалтаас болж [[Аттабад нуур]] үүссэн байна. Шинээр бий болох байгалийн далан нь хүний суурьшил болон дэд бүтэцэд тодорхой хэмжээгээр сөрөг нөлөөлж байдаг. далан нь хүний гараар бүтсэн шиг тогтворшил сул байх хандлагатай тус задарч аюул учруулж болохоос гадна дээд хашицдаа үнэ бүхий гадар нутгийг далан бий болж усан доор оруулах магадлал бий. [[Вайоминг]]ийн хойт хэсэгт 1927 оны хөрсний гулсалтын улмаас бий болсон далан задарч Келли суурин болон зургаан хүний амь нас аван оджээ. ===== Минжний боомт ===== {{main|Минжний боомт}} [[Минж]]нүүд нь амьдрах орчноо бүрдүүлэхийн тулд мод болон шавраар далан барьдаг. Мөн далан барьж газрын зарим хэсгийг усанд автуулсанаар махчин амьтадаас өөрсдийгөө хамгаалж нуугдаж явахад тустай байдаг байна. Усанд автсан газар нутаг нь өвлийн улиралд минжнүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр болдог байна. == Барилгын элементүүд == === Усан цахилгаан станц === [[File:Water turbine.svg|thumb|upright|[[Усны турбин|Гидравлик турбин]] ба [[цахилгаан генератор]]ын хамт.]] {{main|Усны эрчим хүч}} 2005 оны байдлаар, далан бүхий усан цахилгаан станц нь дэлхийн эрчим хүчний 19 хувь, [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний 63 хувийг эзлэж байна.<ref name="REN21-2006">{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/download/RE_GSR_2006_Update.pdf |wayback=20110718181410 |text=Renewables Global Status Report 2006 Update |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}, ''[[REN21]]'', published 2006, accessed 16 May 2007</ref> Эдгээрийн ихэнх хувь нь томоохон далангуудаар үйлдвэрлэгдэх ба Хятадад жижиг оврын усан цахилгаан станц маш өргөнөөр хэрэглэгдэх ба дэлхийн энэ төрлийн усан цахилгаан станцын 50 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлнэ.<ref name="REN21-2006" /> Усны эрчим хүчн нь далангаар бий болсон усны [[потенциал энерги]]-ээс гарах ба [[усан турбин]] ба [[цахилгаан генератор|генератор]] нь үндсэн тоноглол нь юм. [[Турбин]]ыг эргүүлэхийн өмнө даланд хашигдсан потенциал энерги бүхий усыг [[түрэлтэт хоолой]] гэж нэрлэгдэх том хэмжээний хоолойгоор дамжуулан турбинд өгнө. Энэ энгийн загвар дээр үндэслэн [[усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] их ба бага хэрэглээнд тохируулан ажиллах ба түвшний ялгаа бүхий [[усан сан]]гуудад усаа ээлжлэн шилжүүлнэ. Хэрэглээ бага байгаа үед, илүүдэл үйлдвэрлэсэн цахилгааныг насост өгч дээд усан санд усыг доод усан сангаас шахна. Харин их хэрэглээтэй үед, Дээд усан сангаас доод усан санлуу усыг турбинаар дамжуулан шилжүүлэх болно. Энэ үед турбин эрчим хүч үйлдвэрлэн хэрэглээг хангах болно.(Жишээ харах [[Диорвик Цахилгаан станц]].) [[File:Hydroelectric dam.svg|thumb|left|УЦС бүхий боомтын хөндлөн огтлол.]] === Ус хаяур ба гаргах барилга === [[File:Llyn Brianne spillway.jpg|upright|thumb|Spillway on [[Llyn Brianne]] боомт, [[Wales]], soon after first fill.]] {{main|Ус хаяур}} ''Ус халиагуур'' буюу ус хаяур нь далангийн дээд хашицаас доод хашицруу усан сангаас илүүдэж буй усыг аюулгүй шилжүүлэх үүрэг бүхий хэсэг юм. Ихэнх ус халиагуур нь [[Үерийн хаалт]]аар тоноглогдсон байх ба ус халиагуураар өнгөрөх усны хэмжээг хянаж тохируулж байдаг. Ус хаяур нь дараах төрөлтэй байна: хэвийн ус гаргах зориулалт бүхий барилгыг ''үйлчилгээний ус гаргуур'' эсвэл ''ус гаргах барилга'' гэж нэрлэнэ. Ус гаргах барилгын хэмжээнээс илүүдсэн усыг гаргах зориулалттай ''туслах ус гаргуур'' гэж бас байна. Туйлын үертэй хүнд нөхцөлд ажиллах ''аварын ус хаяур'' гэж байх ба энэ үед өмнөх хоёр төрлийн ус гаргах барилгатайгаа хосолж ажиллаж болно. ''[[Босгот]]'' ус халиагуур нь урсац хтэй боловч бага өндөртэй шороон даланд хэрэглэгдэнэ. Ус хаяур нь түүний тогтворшилтонд аажим нөлөөлөх, ус халиагуур дээгүүр өнгөрөх усны урсгалын [[турбулент|динамик үйлчлэл]], коррози, [[кавитаци]] гэх мэтээр элэгдэж элээгдэж байдаг. [[Пеннсилвани]]йн [[Жонстаун]]д Жонстауны үер ("1889 оны алдарт үер") Өмнөд Форк далангийн дээгүүр хальж байсан нь ус хаяурын хангалтгүй тооцооны үр дүн юм. Аварын ус хаяурын төсөл тооцоо хийхдээ усны урсгалын турбулент чанар хамгийн бага байхаар ус халиах гадаргуугын хэлбэрийг сонгож авах ба барьсаны дараа үргэлж элэгдэл цууралтын хяналтыг явуулж байх ёстой. Элэгдэл болон кавитацид хамгийн тэсвэртэй ус халиах муруйн хэлбэр бол парабол хэлбэр бөгөөд түүнийг практик хэлбэртэй ус халиагуур гэж нэрлэдэг. == Боомт барьж байгуулах == === Нийтлэг шаардлага === {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Үйл ажиллагаа ! scope="col" | Жишээ |- ! scope="row" | Эрчим хүч үйлдвэрлэх | [[Усны эрчим хүч]] бол дэлхий дээрх эрчим хүчний нэг гол үүсвэр юм. Олон улс орон эрчим хү үйлдвэрлэх зорилгоор гол мөрөн дээрээ далан болон усан цахилгаан станцуудыг барьсан байдаг. Жишээлбэл, [[Өмнөд америк]] дахь Парана гол дээр баригдсан [[Итайпу боомт|Итайпу далан]] нь 14 [[Ватт|ГВт]] эрчим хүч үйлдвэрлэх ба [[Парагвай]] улсын эрчим хүчний 93%-ийг, [[Бразил]] улсын эрчим хүчний 20%-ийг дангаараа хангаж байна. |- ! scope="row" | Ус хангамж | Дэлхий дээр олон хот суурин гадаргын усыг хуримтлуулж унд ахуй, үйлдвэрлэлдээ хэрэглэж байна. [[Лондон]] хот – Тамес голоос, [[Честер]] хот Дее голоос гэх мэт. Эдгээр нь бага түрэлтэт далангууд мөн ус халиагуураар бий болсон гадаргын усны эх үүсвэртэй хотууд юм. Харин их хэрэглээтэй тохиолдолд томоохон далан бүхий усан санг хэрэглэх ба үүний жишээ нь каскад усан сангийн [[Клаервен]] далан юм. |- ! scope="row" | усны эх үүсвэр / усжуулалт, услалтын систем | [[хөдөө аж ахуй|Хөдөө аж ахуй]] ялангуяа [[усжуулалт]]ын зорилгоор эрт үеэс голын урсацыг тохируулах далан барьж ашиглаж ирсэн байдаг.<ref>{{cite web|title=The Impact of Agricultural Development on Aquatic Systems and its Effect on the Epidemiology of Schistosomes in Rhodesia|quote=Recently, agricultural development has concentrated on soil and water conservation and resulted in the construction of a multitude of dams of various capacities which tend to stabilize water flow in rivers and provide a significant amount of permanent and stable bodies of water.|work=The careless technology : ecology and international development |format=|<!-- unused_data=/Chapter%208A%20-%20The%20Careless%20Technology.pdf -->|editor1= M. Taghi Farvar|editor2=John P. Milton|author=C. J. Shiff|OCLC=315029|publisher=Natural History Press|date=1972|pages=102-108}}</ref> Бусад тохиолдолд болох усны түвшин тохируулах зорилгоор далан барьж ашигладаг. Жишээ нь [[Арал тэнгис]]ийн усны түвшинг тохируулж байхаар Берг Страйт даланг барьж ашиглаж байна.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan|work=Land and Water Development Division|year=1998|quote=construction of a dam (Berg Strait) to stabilize and increase the level of the northern part of the Aral Sea.}}</ref> |- ! scope="row" | Үерээс хамгаалах | Вэбстерийн [[Хар ус боомт|Хар ус далан]] болон [[Нью-Хэмпшир]] дахь [[Дельта ажил]]лагаанууд нь үерийн аюулаас хамгаалах зорилготой далан болон далангийн ажлууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|title=Blackwater Dam|work=US Army Corps of Engineers|quote=The principal objective of the dam and reservoir is to protect downstream communities|access-date=2018-02-16|archive-date=2013-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228142956/http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | Орчны нөхөн сэргээлт | далангууд (эсвэл [[далан]]гууд) нь хүний хэрэглээнд үндэслэн газар нутгийг сэргээн засварлахад хэрэглэгдэж ба зарим бүс нутгшийг усанд автуулах, заримыг нь уснаас хамгаалах гэх мэт олон үүрэгтэй хийгдэнэ. |- ! scope="row" | Ус хуваарилах | Ердийн жижиг далангууд нь усжуулалт, ус хангамж, эрчим хүчинд ус хуваарилах үүрэгтэй баригдах ба өөр ямар нэгэн илүүдэл функ буюу зорилго байдаггүй. Заримдаа, хуваарилах далан нь ус ихтэй бүс газраас ус багатай газарлуу ус шилжүүлэх эсвэл нэг усан сангаас нөгөө усан санд ус шилжүүлэх үүрэгтэйгээр баригдана. Харах: [[Хуваарилах боомт|Хуваарилах далан]]. |- ! scope="row" | Усан зам | далан нь гүн ихтэй усан сан үүсгэх учир тэнд усан тээвэр хөгжих ба голын доод ба дээд хашицад тусгай шлюз гэж нэрлэгдэх усан онгоц шилжүүлэх барилгын тусламжтайгаар шилжүүлнэ. Томоохон голууд дээр баригдах далангууд нь ихэвчлэн шлюзтэй баригдах ба дээд хашицад усан замаар их зам туулах боломжийг бий болгодог. Мөн гүехэн гол дээр цувраа далангууд барьж усан онгоц хөвөх явах боломж бүхий гүнийг үүсгэн усан тээврийг хийж болдог. |- ! scope="row" | Амралт ба спорт, усан орчны үзэсгэлэн | далан нь дээрх маш олон шалтгаанаар хэрэглэгдэхээс гадна зарим тохиолдолд хавсрага хэрэглээнүүд гарч ирдэг. Зарим хүмүүсийн гоо зүйн сонирхол болон амралт сувилалын шалтгаанаар далан бүхий усан сантай газар амралт, аялалын бүсийг бий болгодог. Усан сангийн эргэн тойрон ногоон мод, өвсөөр ихэнхдээ хучигдсан зөөлөн дулаан уур амьсгалтай, эрчим хүчтэй байх учир хүмүүсийн амрах дуртай газруудаар сонгогддог. Мөн нууранд загас үржүүлэх гэх мэт усан орчны баялагуудыг бүтээж болно. |} Дээрхи зорилгууд нь өөр өөрийн шалгуур, шаардлагуудтай байх учир бүгдийг нь хослуулсан далан бүхий усан сан ховор байна. Усны эрчим хүчний зориулалттай далан аль болох их ус хуримтлуулж их эрчим хүч гаргахыг зорьдог бол усан тээврийн зориулалттай далан нь аль болох усны түвшинг тогтмол байлгахыг эрмэлздэг. Орчин үед далангийн менежмент, усан сангийн оновчлол, ажиллагааны төлөвлөгөө нь аж ахуй эрхлэгчдийн гол асуудал болж байна.<ref>{{cite web|title=Lake Diefenbaker Reservoir Operati ons Context and Objectives|url=https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|publisher=Saskatchewan Watershed Authority|accessdate=27 June 2013|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081822/https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|url-status=dead}}</ref> === Байрлал буюу хөндлүүр === [[File:Takato Dam discharge.jpg|thumb|[[Такато боомт|Такато боомтын]] ус хаяж буй зураг]] Далан барих газрын хамгийн тохиромжит хэсэг бол голын [[голдирол]] дахь гүн болоод нарийн [[хавцал]] юм. Далангийн тэргүүн зорилго нь голын усыг хуримтлуулж хиймэл нуур бүхий усны нөөцийг бий болгох явдал юм. Хөндлүүр нь бага зардлаар далан босгож их ус эсвэл тооцоот хэмжээний усыг хуримтлуулахад хүрэлцээтэй тохирч байх ёстой. Эдийн засгийн хамгийн чухал асуудал нь далангуудын өртгийн харьцаа байдаг. Мөн нийгмийн талаас авч үзвэл усан сангийн дор орох газар нутаг нь эдийн засгийн эргэлтэнд ордоггүй, ач холбогдол багатай газар байх хэрэгтэй. [[Инженерчлэл]] ба [[инженер геологи]]йн талаас далан баих хөндлүүрийн орчимд дараах зйүлсийг авч үзнэ: * Ул хөрс болон хөндлүүрийн орчмын [[ус нэвтруулэх чадвар]] * [[Газар хөдлөлт]]ийн судалгаа * [[Хөрсний гулсалт]], нуралт ба [[наруугын тогтворшил]] * Голын усны түвшин, гидрологи * Хөндлүүр ба дээд хашиц талын талбайн топографийн зураглал * Их үерийн хэмжээ * Усан сангийн хагшаажилт * [[Усан сангийн хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл|Байгаль орчны нөлөө]] тухайлбал голын загасны нүүдэл (харах [[Загас гаргуур]]), ой болон хээрийн амьтадад үзүүлэх нөлөө, усны чанар * Хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл * Усан санд автах талбайн судалгаа, нүүлгэн шилжүүлэлт * Төлөвлөж буй барилгын болон усан сангийн талбайгаас байгалийн болон хүний гараар бий болсон хортой цэгүүдийг судлах шилжүүлэх === Нөлөөллийн үнэлгээ === Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: даланг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), далан ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх). ==== Байгаль орчны нөлөөлөл ==== [[File:Dam-pollution.JPG|thumb|Мод болон хогын хуримтлал боомтын дээд хашицад бий болсон байдал]] {{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}} далангаар бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. далангаас дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт|Глен Хавцлын далан]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр далангийн доод хэсгийн голын голдирод [[элсэн овгор]] үүсгэх зарим хэсэгт голдиролын [[элэгдэл]] бий болгосон байна. Хуучны далангуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон далангуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг ("жараахай") хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба далангаас усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна. Том далангууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том далангуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой. далангууд нь [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулааралд]] нөлөөлдөг гэж үздэг. Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзэл нь метань шиг [[хүлэмжийн хий|ногоон хүлэмжийн хий]] үүсгэх гол нөхцөл болдог.<ref>{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> Халуун орны далангуудын усан сан, тэдгээрийн орчинд усны түвшний хэлбэлзэлд ил гарсан газарт бий болох биологийн үйлчилгээнээс их хэмжээний хүлэмжийн хий ялгардаг.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> ==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ==== Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ далан ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт|Пон далангаас]] ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.<ref>Cullather, 110.</ref> Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон далангийн жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт|Гурван хавцлын далан]] нь ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далангаас]] 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй далангуудын нэг юм.<ref name="Bbc060520">{{cite news | publisher=china-embassy | url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm | title=Three Gorges dam wall completed | date=20 May 2006 | accessdate=21 May 2006 }}</ref> Судалгаагаар, 40–80 сая хүн далангийн барилгаас болж гэр оронгоо нүүлгэж зарим нь гэр оронгүй болсон гэсэн тооцоо байдаг.<ref>{{cite web |url=http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=World Commission on Dams Report |publisher=Internationalrivers.org |date=29 February 2008 |accessdate=16 August 2012 |archive-date=13 Есдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |url-status=dead }}</ref> ==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ==== [[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж хийгдэх ёстой. Гол дээрх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч ганц байгаа боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно. Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм. == Боомтын эвдрэл == {{main|Боомтын эвдрэл}} [[File:Teton Dam failure.jpg|thumb|Тетон далангийн эвдрэлийн дараа усан сан хоосорсон үе.]] [[File:International special sign for works and installations containing dangerous forces.svg|thumb|right|Аюултай ажил болон хүнд барилга угсралтын үед хэрэглэдэг олон улсын тэмдэг]] Хэрэв далангийн их бие нурсан, угаагдсан ямар нэгэн байдлаар задарсан бол доод хашицад бий болох аюул нь гамшгийн хэмжээнд хүрч болно. далангийн их биеийн [[Хэв гажилтын хяналт|хэв гажилт, суултын хяналт]] болон хажуу завьж болон суурь, дотоод шүүрэлтийн хяналт ажиглалтын дүнд илрэх ямар нэгэн алдааг хэрэв аюултай тохиолдолд далан нурахаас өмнө доод хашицад оршин суух иргэдэг мэдээлж сэрэмжүүлэх арга хэмжээ авах ёстой. Ихэнх далангууд усан сангийн түвшин болон шүүрэлтийн хэмжээг байнга хянах системээр тоногдлогдсон байдаг. далангийн нуралт эвдрэлийн түгээмэл шалгаан нь далан дотуур болон сууриар шүүрэх шүүрэлт байдаг. Үүнээс сэргийлэх арга нь далангийн буурийн ан цавт чулуулагт өрөмдөж гаргасан цооногт даралттайгаа цемент шахаж ан цавийг бөглөх ба үүний цементаци хийх гэж нэрлэдэг. Энэхүү цементлэгдсэн цооногуудын олонлог нь далангийн бууринд цементэн хөшиг бий болгож шүүрэлтийг тэр хэмжээгээр бууруулж өгдөг. далангийн барих технологи хөгжиж байх үед, далан нь аюул агуулсан барилгын ажил гэж тооцогдож байгаль болон хүний аж төрөх, эрүүл мэндэд нөлөөлөх нөлөөллийг тусгай баримт бичиг журмаар зорицуулдаг байжээ. Тухайлбал, далангийн барилгын ажилд хамрагдаж байгаа хүн бүр [[Олон улсын хүмүүнлэгийн тухай хууль]] (IHL) ба бусад дүрмүүдээр хамгаалагдах ба тэдгээрт заасан эрх зөрчигдөж байвал ажиллахгүй байх, эсвэл барилгын ажлыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг байжээ. Хөнгөвчлөх тодорхйололт нь, IHL-ийн дүрмээр тодорхойлогдсон нэг тэнхлэгт орших гурван шар тойрог бүхий [[хамгаалалтын тэмдэг]]ийг ашигладаг. Бусад далангийн эвдрэлийн шалтгаан нь ус хаяурын буруу тооцооны уршиг, шороон далангийн дотуурх шүүрэлт, шүүрэлтийн гуурс үүсэх, буурь суурийн бат бус байдал, ус халиагуурын алдаа [[Өмнөд Форк боомт|Өмнөд Форк далан]]), геологийн муу судалгаа болон тогтворгүй байдал ([[Важонт боомт|Важонт далан]], [[Малпассет боомт|Малпассет далан]], [[Тесталинден боомт|Тесталинден далан]] гэх мэт), гаргах барилгын муу аричлгаа засвар ([[Лавн нуур боомт|Лавн нуур далан]], [[Вал ди Става боомтын сүйрэл|Вал ди Става далангийн сүйрэл]]), хэт их хур тунадасны нөлөө ([[Шакидор боомт|Шакидор далан]]), [[газар хөдлөлт]] болон хүний буруутай нөлөөлөл тухайлбал компьютер тооцооны алдаа ([[Бупалло голын боомт|Бупалло голын далан]], [[Дале Дик усан сан]], [[Таум Саук усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] гэх мэт) зэрэг юм. Тэмдэглүүштэй хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй далангийн сүйрэл нь [[Рояал агаарын хүчин]] [[No. 617 Squadron RAF|'Дамбурстер']] онгоцоор [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед [[Герман]]д хэд хэдэн цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн ба үүнд [[Эдэр]] гол, [[Рухр гол]] дээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг 3-н даланг сонгон авч эрчим хүч дэд бүтцийн гачигдалд оруулах зорилгоор бөмбөгдсөн байна. Сүүлд нь эдгээрээр сэдэв болгон хэд хэдэн уран сайхны кино бүтээжээ. 2007 оноос, Недерландад IJkdijk гэсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн ба далан ба далангийн эврдэлийг урьдчилан тодорхойлж сануулга өгөх шинэлэг системийг эрж хайж боловсруулж эхэлжээ. Хөтөлбөрийн судалгааны талбайд бүхэл бүтэн далан болон далангийн системийг нурааж туршилт хийсэн байна. Нуралт болон бусад хэмжилт, дамжуулалтын мэдээллийг тенсор ашиглан дамжуулсан байна. == Мөн үзэх == {{commons|Боомт}} * [[Усны барилга байгууламж]] * [[Сувгийн гарц]] * [[Цементаци]] * [[Мөсөн боомт|Мөсөн далан]] * [[Усны инженерчлэл]] * [[Том боомтуудын жагсаалт|Том далангуудын жагсаалт]] * [[Усан сан ба боомтуудын жагсаалт|Усан сан ба далангуудын жагсаалт]] * [[Түрэлгийн далангийн жагсаалт]] * [[Дэлхийн өндөр боомтуудын жагсаалт|Дэлхийн өндөр далангуудын жагсаалт]] * [[Барилга]] == Эшлэл == {{reflist|2}} == Эх сурвалж == * {{cite journal | last1 = Arenillas | first1 = Miguel | last2 = Castillo | first2 = Juan C. | title = Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix) | journal = 1st International Congress on Construction History [20th–24th January] | publication-place = Madrid | year = 2003 | url = http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Hartung | first1 = Fritz | last2 = Kuros | first2 = Gh. R. | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Historische Talsperren im Iran | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 221–274 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | title = Roman Aqueducts & Water Supply | url = https://archive.org/details/romanaqueductswa0000hodg | place = London | publisher = Duckworth | year = 1992 | isbn = 0-7156-2194-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | editor-last = Wikander | editor-first = Örjan | editor-link = Örjan Wikander | contribution = Reservoirs and Dams | title = Handbook of Ancient Water Technology | series = Technology and Change in History | volume = 2 | year = 2000 | publisher = Brill | location = Leiden | isbn = 90-04-11123-9 | pages = 331–339 | ref = harv }} * {{cite journal | last1 = James | first1 = Patrick | last2 = Chanson | first2 = Hubert | title = Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs | journal = Australian Civil Engineering Transactions | volume = CE43 | year = 2002 | pages = 39–56 | url = http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm | ref = harv }} * {{cite journal | last = Schnitter | first = Niklaus | title = Römische Talsperren | journal = Antike Welt | volume = 8 | issue = 2 | pages = 25–32 | year = 1978 | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987a | volume = 1 | pages = 9–20 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987b | volume = 1 | pages = 57–74 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987c | volume = 1 | pages = 75–96 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite journal | doi = 10.2307/3102810 | last = Smith | first = Norman | title = The Roman Dams of Subiaco | url = https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1970-01_11_1/page/58 | jstor = 3102810 | journal = Technology and Culture | volume = 11 | issue = 1 | pages = 58–68 | year = 1970 | ref = harv }} * {{cite book | last = Smith | first = Norman | title = A History of Dams | place = London | publisher = Peter Davies | year = 1971 | pages = 25–49 | isbn = 0-432-15090-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Vogel | first = Alexius | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 47–56 (50) | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|dam}} * [http://www.mathalino.com/reviewer/fluid-mechanics-and-hydraulics/analysis-gravity-dam Gravity Dam Analysis] * [http://en.structurae.de/structures/stype/index.cfm?doi=3 Structurae: Dams and Retaining Structures] * [http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ Монголын усны барилга байгууламж, эрдэм шинжилгээ судалгааны чөлөөт блог [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Боомт| ]] [[Ангилал:Усны эрчим хүч]] [[Ангилал:Ус олборлолт]] [[Ангилал:Хаалтын байгууламж]] bz45ilh0dfs0zl9iiuyqf7yb9rb2uho Зунгааралт 0 47486 866667 864992 2026-08-19T13:47:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866667 wikitext text/x-wiki [[File:Viscosity.gif|thumb|Өөр өөр зунгааралт бүхий шингэний хөдөлгөөн. Дээд шингэн нь доод шингэнээс илүү бага зунгааралттай байгаа учир тайван байдалд удаан орно. Зунгааралт нь физик хэмжигдэхүүн юм]] '''Зунгааралт'''<ref>П.Болд, Ш.Даваажамц нар, Гидравлик, Аэродинамик сурах бичиг, 2 дахь хэвлэл, 2013 он</ref> гэдэг нь шингэний өөр өөр [[Хурдны хэмжээ|хурдтай]] эгэл хэсгүүдийн мөргөлдөөний улмаас үүсэх физик шинж чанар юм. Хэрэв хоолой дундуур шингэн шахагдаж байна гэж үзвэл хоолойн тэнхлэг орчимд шингэн хурдтай хөдлөх ба эсрэгээр хоолойн ханаруу дөхөх тусам шингэний хөдөлгөөний хурд багасаж улмаар тэг болно. Үүний шалтгаан нь уг зунгааралтаас үүссэн [[хүчдэл (физик)|хүчдэл]] бөгөөд, (мөн хоолойн эхлэл болон төгсгөлийн хоорондох [[даралт]] нөлөөлнө), шингэний эгэл хэсгүүд хоорондын болон хоолойн ханатай үрэлцэх хүчийг даван туулж хөдөлгөөний хадгалахыг эрмэлзэнэ. Шингэн нь ямар нэгэн эсэргүүцлийн хүчгүй, шүргэх хүчдэл үүсдэггүй бол тэдгээрийг '''идеаль шингэн''' эсвэл '''төгс шингэн''' гэж нэрлэнэ. Тэг зунгааралт нь зөвхөн [[супер шингэн]]<nowiki/>д маш бага температуртай үед ажиглагдана. Өөрөөр хэлбэл бусад бүх шингэн нь эерэг зунгааралттай байх ба техникийн хэлээр тэдгээрийг '''бодит''' буюу '''зунгааралттай шингэн''' гэнэ. Ердийн ярианд шингэн нь усны үзүүлэх зунгааралтаас их бол '''өтгөн,''' усны зунгааралтаас бага буюу норгох чадвар нь бага бол '''хэт шингэн''' гэж үздэг. Зунгааралт хэт ихтэй шингэний жишээ бол зөгийн бал, цаашилбал давирхай, зарим төрлийн резин гэх мэтийг дурьдаж болох юм. ==Үгийн гарал үүсэл== Зунгааралт ([[Англи хэл|англи:]] viscosity) нь "{{lang|la|viscum}}" гэдэг [[Латин хэл|Латин]] үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь [[цагаан борц|цагаан борц буюу "mistletoe"]] ургамалын нэр ба шувууг барьж авахад зориулсан уг ургамлаас гаргаж авсан цавууг ийнхүү нэрлэдэг байсан байна.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=viscous |title=The Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> Монгол хэлэнд наалдамхай зүйлийг зунгаг<ref>Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. 1966 он.</ref> гэдэг үгээр илэрхийлэх ба үүнээс үүсгэн зунгааралт хэмжээх физик хэмжигдэхүүнийг нэрлэжээ. ==Тодорхойлолт== === {{anchor|Динамик зунгааралт}}Динамик (шүргэх) зунгааралт === [[File:Laminar shear.svg|thumb|320px|Хоёр хавтгайн хоорондох ламинар урсгал. Хавтгайн хөдөлгөөн болон шингэний үе хоорондын ялгаатай хөдөлгөөн нь шүргэлтийг бий болгоно. Энэ үед бий болох хүчийг шингэний зунгааралтын тусламжтай тодорхойлж болно.]] [[File:Laminar shear flow.svg|thumb|320px|Ерөнхий параллель чиглэлтэй урсгалд (энэ тохиолдол шулуун хоолойд ажиглагдана) шүргэх хүчдэл нь хурдны градиенттэй тэнцүү байна.]] Шингэний '''динамик (шүргэх) зунгааралт''' нь өөр өөр хурдтай хөдөлж буй шингэний үе давхрагын хооронд бий болох шүргэлцэх эсэргүүцлийг илэрхийлнэ. Үүнийг [[Чоеттегийн урсгал]] гэж алдаршсан жишиг бодлогон дээр тодорхойлж болох ба энэ урсгал нь хоёр хавтгайн дунд шингэн орших ба дээд хавтай <math>u</math> хурдтайгаар хөдөлж эхлэхэп ажиглагдана. (Хоёр хавтгайг ихэвчлэн хязгаагүй гэж авч үзэх ба тухайн урсгалын орчимд ирмэг болоод саад үл тулгарна.) Хэрэв дээд хавтгайн хурд хангалттай бага бол, шингэний эгэл хэсэг хавтгайтай [[параллель]] хөдлөх ба хурдны хуваарилалт бараг [[Шугаман функц|шугаман]] байдлаар хувьсаж ёроолын хурд тэг, дээд хавтгайн хурд <math>u</math> байна. Шингэнийг хавтгайтай параллель нимгэн үе давхргагаас бүрдэнэ гэж үзвэл дээрх байдлаар үе бүр өөрийн доод үеэсээ хурдан хөдлөх ба тэдгээр үеийн хоорондын үрэлт нь харьцангуй хөдөлгөөний улмаар бий болох [[хүч|хүчийг]] нэмэгдүүлнэ. Тухайлбал, шингэн дээд хавтгайд хөдөлгөөний эсрэг хүчээр үйлчилэх ба үүнтэй адилаар доод хавтгайд мөн хүч үйлчилнэ. Харин гадаад хүч нь дээд хавтгайн тогтмол хурдтай хөдөлгөөнийг хадгалахад чиглэнэ. Хүч <math>F</math> -ийн утга нь харьцангуй хурд <math>u</math> , хавтгай бүрийн хөндлөн огтлолын талбай <math>A</math> зэрэгт пропорциональ ба хавтгайн хоорондох зай <math>y</math> -тай урвуу хамааралтай байна: :<math> F=\mu A \frac{u}{y}.</math> Пропорционалийн коэффициент ''μ'' нь шингэний (өөрөөр хэлбэл '''динамик зунгааралт''') зунгааралт юм. Харьцаа <math>u/y</math> нь ''хэв гажилтын утга'' эсвэл ''[[шүргэх хурд]]'' гэж нэрлэгдэх ба хавтгайгай [[перпендукляр]] шингэний хурдны [[уламжлал]] бөгөөд дифференциал хэлбэрийг хурдны градиент гэнэ. [[Исаак Ньютон]] зунгааралтын хүчний [[Дифференциал тэгшитгэл|дифференциал хэлбэрийг]] дараах байдлаар өгчээ. :<math>\tau=\mu \frac{\partial u}{\partial y},</math> Үүнд: <math>\tau = F/A</math> ба <math>{\partial u}/{\partial y}</math> нь хурдны градиент буюу орчны шүргэх хурдыг илэрхийлнэ. Энэ томъёонд урсгал нь босоо тэнхлэгтэй параллель байна. Энэ тэгшитгэл мөн хувьсах хурдтай үед хэрэглэгдэж болно. Өөрөөр хэлбэл хурд шугаман бус хуваарилалтай үед хүчинтэй. Динамик зунгааралтын коэффициентийг ихэвчлэн [[Грек хэл|Грек үсэг мю]] (''μ'') ашиглан тэмдэглэх ба инженер, химич, физикчдийн ихэнх нь үүнийг хэрэглэдэг.<ref>Streeter, Victor Lyle; Wylie, E. Benjamin and Bedford, Keith W. (1998) ''Fluid Mechanics'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-062537-9</ref><ref>Holman, J. P. (2002) ''Heat Transfer'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-122621-4</ref><ref>Incropera, Frank P. and DeWitt, David P. (2007) ''Fundamentals of Heat and Mass Transfer'', Wiley, ISBN 0-471-45728-0</ref> Гэхдээ, Онолын ба хэрэглээний химийн олон улсын холбооны гишүүнчлэлд [[Грек хэл|Грек үсэг эта]] (''η'') хэрэглэхийг зөвлөдөг байна.<ref>{{cite book|chapter=dynamic viscosity, η|doi=10.1351/goldbook|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|year=1997|publisher=Blackwell Scientific Publications|place= Oxford |editor1-last=Nič|editor1-first=Miloslav|editor2-last=Jirát|editor2-first=Jiří|editor3-last=Košata|editor3-first=Bedřich|editor4-last=Jenkins|editor4-first=Aubrey|isbn=0-9678550-9-8}}</ref> === Кинематик зунгааралт === '''Кинематик зунгааралт''' (мөн "моментийн тархалтын коэф" гэж нэрлэх) нь динамик зунгааралт ''μ'' -г шингэний [[нягт|нягтад]] ''ρ'' харьцуулсанаар илэрхийлэгдэх ба ихэвчлэн Грек үсэг ню (''ν'')-гээр тэмдэглэгдэнэ. : <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> Энэ нь [[Рейнольдсийн тоо|Рейнольдсийн тоог]] шинжлэхэд тохиромжтой ухагдахуун болох ба Рейнольдсын тоо нь [[инерци|инерцийн]] хүч ба зунгааралтын хүчний харьцаагаар тдорхойлогдоно. : <math>Re = \frac{\rho u L}{\mu} = \frac{uL}{\nu} \;,</math> Үүндe <math>L</math> нь ердийн уртын хэмжигдэхүүн байна. === Эзлэхүүний зунгааралт === [[Шахагдах шингэн]] нь шүргэх хүчдэлгүйгээр шахагдах эсвэл тэлэлтийн үед урсгалыг эсэргүүцэж буй дотоод үрэлтийн хэлбэрийг харуулна. Эдгээр хэлбэр бүхий хүчнүүд нь тэлэлт ба шахагдах утгатай ''σ'' гэж тэмдэглэгдэх '''[[эзлэхүүний зунгааралт]]''' эсвэл '''бөөмийн зунгааралт (bulk)''' заримдаа '''хоёрдогч зунгааралт''' гэж нэрлэгдэх хүчин зүйлээр холбогддог. Хэрэв шингэн нь [[дуу]] ба [[цохилтын долгион]] гэх мэт шиг sагшин зуур тэлж эсвэл агших тохиолдолд бөөмийн зунгааралт нь маш чухал параметр болно. Бөөмийн зунгааралт нь [[Стокесийн хууль (дуу шуугиан)|Дууны сулралын Стокесийн хууль]] ёсоор эдгээр долгион дахь энергийн алдагдлыг тайлбарладаг. ===Зунгааралтын тенсор=== {{Main|Шүргэх хүчдэлийн тенсор}} Ерөнхийдөө шингэн дахь хүчдэлүүд нь хугацааны турш дахь (зунгааралтын хүчдэл) [[Гажилтын утга|деформацийн өөрчлөлтийн утга]], тайван төлөвөөс зарим хэсгийн [[деформац]] ([[уян харимхай|уян харимхайн]] хүчдэл) зэргээр илэрхийлэгдэнэ. Шингэний механикт тодорхойлолтоороо уян харимхайн хүчдэл нь зөвхөн [[гидростатикийн даралт|гидростатикийн даралтыг]] агуулна. Маш ерөнхий илэрхийлэлд шингэний зунгааралт нь шингэний гажилтын утга ба зунгааралтын хүчдэлийн хоорондын хамаарлаар илэрхийлэгдэнэ гэж үздэг. Шугаман зураглалын тодорхойлолтоор илэрхийлэгдэх [[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэний]] загварт энэ хамаарал нь зунгааралтын тенсороор дүрслэгдэх ба үүнийг [[гажих утгын тенсор]]<nowiki/>оор (хурдны [[градиент]]) үржвэл зунгааралтын хүчдэлийн тенсорыг өгнө. Зунгааралтын тенсор нь үл хамаарах 9 [[чөлөөний зэрэг]]<nowiki/>тэй байна. [[Изотропи]] Ньютоны шингэний хувьд эдгээр нь хоёр үл хамаарах параметрээр буурах боломжтой. Ихэнхдээ тенсорын задаргаа нь хүчдэлийн зунгааралт ''μ'' болон бөөмийн зунгааралт ''σ'' болно. ==Нюьтоны ба Нюьтоны бус шингэнүүд== [[File:Viscous_regimes_chart.png|thumb|320px|Материал бүрийн шугамын налуу, зунгааралт нь өөр өөр байна.]] Зунгааралтын тухай Ньютоны хууль нь [[Тогтсон тэгшитгэл|тогтоосон тэгшитгэл]] юм ([[Гукийн хууль]], [[Фикийн хууль]], [[Омын хууль]] гэх мэттэй адил). Өөрөөр хэлбэл энэ нь байгалийн хууль биш боловч маш ойролцоолсон байдлаар материалын шинж чанарыг илэрхийлж чадна. Ньютоны хуулийн дагуу ажиллаж байгаа ''μ'' гэсэн зунгааралттай байгаа шингэн нь шүргэх хүчдэлээс хамааралтай байх бөгөөд [[Ньютоны шингэн]] гэж нэрлэгдэнэ. [[Хий]], [[ус]] болон олон бусад ердийн шингэнүүдийг ердийн нөхцөлд Ньютоны шингэн гэж авч үзэж болох юм. Эдгээр шингэнтэй адил Ньютоны хуулиас ямар нэгэн байдлаар зөрдөг [[Ньютоны бус шингэн]]үүд байна. Тухайлбал: *[[Дилатант|Өтгөрөх шингэн]], Сунах хүчдэл ихсэхэд зунгааралт нэмэгддэг. *[[Шингэрэх шингэн]], Сунах хүчдэл ихэсхэд зунгааралт буурна. *[[Тихотропи шингэн|Тихотропи шингэнүүд]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам шингэрэх шингэн. *[[Реопектик шингэн]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам өтгөрөх шингэн. *[[Bingham plastic|Бингамын пластик шингэн]], бага даралтанд хатуу материал шиг, гэвч даралт өгөхөд урсамтгай чанартай болно. Шингэрэх шингэнүүд нт маш элбэг байх ба тэдгээрийг тихотропи шингэнээс ялгаатай авч үзэх хэрэгтэй. Аль ч шингэний хувьд зунгааралт нь температур болон найрлагаасаа хамаардаг. Хий эсвэл бусад [[шахагдах шингэн]]<nowiki/>ий хувьд температураас хамаарах ба заримдаа даралтаас хамаарах тал бий. Зарим шингэний зунгааралт нь бусад хүчин зүйлээс хамаарч болно. Тухайлбал соронзон реологийн шингэнүүд соронзон оронд орохдоо өтгөрч эхлэх ба хатуу материалын шинж чанарыг үзүүлнэ. ==Хатуу бие дахь зунгааралт== Шингэний урсгалын үед гарах зунгааралтын хүчийг хатуу биеийн шахах, сунгахад үүсэх [[Уян налархай|харимхайн хүч]]<nowiki/>тэй адилтгаж болохгүй. Хүчдэл нь хатуу биеийн хувьд сунах хэв гажилттай хамааралтай бол, шингэнд хугацааны туршид шилжилиийн утгатай хамаатай байна. (Иймийн учир, [[Жеймс Клерк Максвелл|Максвелл]] шингэнд '''түр зуурын налархай чанар''' байдаг гэж үзжээ.) Гэхдээ ихэнх шингэн гэнэтийн хүчдэлд харимхай хатуу материал шиг шинж чанарыг үзүүлнэ. Эсрэгээрээ, ихэнх "хатуу бие" ([[боржин]] хүртэл) маш жижиг хүчдэлд ч гэсэн маш аажмаар шингэн шиг урсах боломжтой.<ref>{{cite journal |last = Kumagai |first = Naoichi |author2=Sadao Sasajima |author3=Hidebumi Ito |title = Long-term Creep of Rocks: Results with Large Specimens Obtained in about 20 Years and Those with Small Specimens in about 3 Years |journal = Journal of the Society of Materials Science (Japan) |volume = 27 |issue = 293 |pages = 157–161 |publisher = Japan Energy Society |url = http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&u=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002299397/&sa=X&oi=translate&resnum=4&ct=result&prev=/search%3Fq%3DIto%2BHidebumi%26hl%3Den |date = 15 February 1978 |accessdate = 2008-06-16}}</ref> Эдгээр материал нь тухайн нөхцөлд харимхайн (деформацийн үйлчлэл) болон зунгааралтын (деформацийн утгын үйлчлэл) шинж чанарыг хамтад нь агуулах учир [[зунгаарсан]] чанар гэж нэрлэгдэнэ. Үнэхээрийн зарим судлаачид [[шил]], [[полимер]] гэх мэт материалыг шингэн шиг маш өндөр зунгааралттай байх учир аморф хатуу материал гэж нэрлэдэг (ж.н 10<sup>12</sup> Па·с- ээс их). <!--<ref>[http://web.umr.edu/~brow/PDF_viscosity.pdf The Properties of Glass ], page 6, retrieved on August 1, 2007</ref>--><ref name=r1>{{cite web|url=http://hypertextbook.com/physics/matter/viscosity/|work=The Physics Hypertextbook| last=Elert|first=Glenn|title=Viscosity}}</ref>. Гэтэл бусад судлаачид энэ таамаглалыг няцааж ердийн хатуу материал урсахгүй байх хүчдэлийн хязгаарыг авч үзэх шаардлагатай гэж үздэг<ref>{{cite web|last = Gibbs |first = Philip |title = Is Glass a Liquid or a Solid? |url = http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/Glass/glass.html |accessdate = 2007-07-31}}</ref> ба энэ нь шилний хувьд эргэлзээтэй байдаг.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed066p994|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|title=Antique windowpanes and the flow of supercooled liquids|year=1989|last1=Plumb|first1=Robert C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=66|issue=12|pages=994|bibcode=1989JChEd..66..994P|access-date=2015-02-01|archive-date=2005-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050826033925/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|url-status=dead}}</ref> Зунгаарсан хатуу нь хүчдэлийн зунгааралт болон бөөмийн зунгааралтыг хамтад нь харуулна. '''[[Сунасан зунгааралт]]''' нь уртсаж сунасан уян материалын хариу үйлдлийг илэрхийлэх шүргэх болон эзлэхүүний зунгааралтуудын [[шугаман хослол]] юм. Энэ хэмжигдэхүүн нь полимерийн шинж чанарт маш чухал ойлголт юм. [[Геологи|Геологид]], зарим хөрс тэдгээрийн налархай шилжилтээс 3 дахин их байх зунгааралтын чанарыг харуулдаг ба тэднийг заримдаа [[Реид]]<ref>{{cite journal|doi=10.1016/0022-3093(88)90086-5|title=Viscoelasticity in silica gel|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-non-crystalline-solids_1988-12_107_1/page/14|year=1988|last1=Scherer|first1=George W.|last2=Pardenek|first2=Sandra A.|last3=Swiatek|first3=Rose M.|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=107|pages=14|bibcode = 1988JNCS..107...14S }}</ref> гэж нэрлэнэ. ==Зунгааралтыг хэмжих== {{Main|Зунгааралт хэмжигч}} Зунгааралтыг өөр өөр төрлийн [[зунгааралт хэмжигч]] болон [[реометр]] - ээр хэмжинэ. Реометр нь зунгааралт хэмжигчээр хэмжих боломгүй, олон хүчин зүйлээс хамаарах зунгааралттай шингэнд хэрэглэгдэнэ. Шингэний температурыг тохиуулж хянах нь маш нарийн зунгааралтыг хэмжих үндэс болдог. Ялангуяа тосолгооний шингэнүүд 5&nbsp;°C-ийн өөрчлөлтөнд 2 дахин их зунгааралтын утга харуулах жишээтэй. Зарим шингэний хувьд зунгааралт нь шүргэх утгын өргөн хүрээнд тогтмол байж болно ([[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэнүүд]]). Тогтмол зунгааралтгүй шингэнүүдийн ([[Ньютоны бус шингэн]]) зунгааралтын нэг тоогоор тодорхойлох боломжгүй. Ньютоны бус шингэнүүд нь шүргэх хүчдэл, шүргэх утгаас хамаарсан маш олон зунгааралтын утгуудийг өгнө. Шингэний кинематик зунгааралтыг хэмжих хамгийн энгийн багаж нь зунгааралтыг хэмжих капиляр шил юм. Бүрхүүл хальс хийдэг үйлдвэрт зунгааралтыг тусгай аягаар хэмждэг. Тэдгээрт [[Зан аяга]], [[Ford viscosity cup|Фордын аяга]]- зэрэг хэрэглэгдэх ба үйлдвэр бүрт өөр байна. Цүлхэлтийн хугацаагаар /аягаар/ хэмжсэн зунгааралтын утгыг хөрвүүлэх тэгшитгэл ашиглан кинематик зунгааралтруу шилжүүлж болно (сантистокес, cСт).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.byk.com/fileadmin/BYK/downloads/support-downloads/instruments/theory/physical-properties/en/Intro_Viscosity.pdf |wayback=20130512204513 |text=Viscosity |archiv-bot=2023-09-26 11:10:10 InternetArchiveBot }}. BYK-Gardner GmbH</ref> Зарим үйлдвэрт Стормерийн зунгааралт хэмжигчээр зунгааралтыг хэмжих ба энэ нь зунгааралтыг Кребийн нэгжээр (KU) тодорхойлно. Чичиргээнт зунгааралт хэмжигч гэж байна. Сунасан зунгааралтыг реометрээр хэмжинэ. Бөөмийн буюу эзлэхүүний зунгааралтыг акустик реометрээр хэмжинэ. ==Нэгж== ===Динамик зунгааралт μ=== Динамик зунгааралтын [[Олон улсын нэгжийн систем|Си]] нэгж нь [[Паскаль (нэгж)|паскаль]]-[[секунд]] (Па·с), (энэ нь (Н·с)/м<sup>2</sup>, эсвэл кг/(м·с)) юм. Хэрэв 1 Па·с зунгааралттай [[шингэн]] хоёр зэрэгцээ хавтгайн гол байна гэж үзвэл нэг хавтгай нь 1 паскалийн шүргэх хүчдэлээр хажуу тийш түлхэгдэж нэг секундэд хоёр хавтгайн хоорондын зайтай тэнцүү зайг туулна гэсэн үг. 20&nbsp;°C тай ус нь 0.001002&nbsp;Па·с-ийн зунгааралттай байх бол ердийн моторын тосны зунгааралт 0.250&nbsp;Па·с <ref>{{cite book|author=Serway, Raymond A. | title=Physics for Scientists & Engineers|url=https://archive.org/details/physicsforscient0002serw_q6u6 |edition=4th| publisher=Saunders College Publishing| year=1996|isbn=0-03-005932-1}}</ref> гэсэн хэмжээстэй байна Динамик зунгааралтын [[Сантиметр грамм секунд|СГС]] [[physical unit|физикийн нэгж]] нь ''[[Поис (хэмжих нэгж)|поис]]''<ref>{{cite web |url=http://goldbook.iupac.org/goldbook/P04705.html#search=%22poise%20iupac%22 |title=IUPAC definition of the Poise |accessdate=2010-09-14 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (П) юм. Үүнийг [[Жеан Паузиель|Жеан Леонард Марие Поузиелл]]<nowiki/>ийн нэрийг мөнхөлж нэрлэсэн байна. Энэ нь Америкийн стандартад түгээмэл хэрэглэгдэх ба Сэнтипоис (cП) гэж тэмдэглэгдэнэ. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1.0020 cП гэсэн зунгааралттай байна. :1 П = 0.1 Па·с, :1 cП = 1 мПa·с = 0.001 Пa·с = 0.001 Н·с·м<sup>-2</sup> = 0.001 кг·м<sup>-1</sup>·с<sup>-1</sup>. ==={{anchor|Стокес (нэгж)}}Кинематик зунгааралт ν=== Кинематик зунгааралтын Си нэгж нь м<sup>2</sup>/с юм. СГС физик нэгжид кинематик зунгааралтын нэгж нь Стокесоор (Ст) тэмдэглэгдэнэ. Мөн л [[Георге Габриел Стокес]]<nowiki/>ийн дурсгалд зориулж ийнхүү нэрэлжээ. Үүнийг заримдаа сентиСтокесоор тэмдэглэнэ (cСт). АНУ-д Стокесийг дангаар нь хэрэглэнэ. :1 Ст = 1 cм<sup>2</sup>·с<sup>−1</sup> = 10<sup>−4</sup> м<sup>2</sup>·с<sup>−1</sup>. :1 cСт = 1 мм<sup>2</sup>·с<sup>−1</sup> = 10<sup>−6 </sup>м<sup>2</sup>·с<sup>−1</sup>. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1 cСт гэсэн зунгааралттай байна. Кинематик зунгааралтыг заримдаа '''моментын тархалт''' гэж нэрлэж ашиглах тал бий. Учир нь энэ нь [[дулаан тархалт]], [[масс тархалт]] мэттэй адил төстэй физик хэмжигэдхүүн болно. ===Шингэрэлт буюу өтгөрөлт=== Зунгааралтын урвуу хэмжигдэхүүн нь ''шингэрэлт'' бөгөөд түүнийг ихэвчлэн ''φ''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' эсвэл ''F''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' гэж тэмдэглэнэ. Хэмжих нэгж нь урвуу поис ([[Сантиметр|cм]]·[[Секунд|с]]·[[Грамм|гр]]<sup>−1</sup>) эсвэл ре гэнэ. Инженерийн практикт ховор хэрэглэгдэнэ. Шингэрэлтийн ухагдахуун нь идеал шийдлийн зунгааралтыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Хоёр өөр <math>a</math> ба <math>b</math> гэсэн бүрэлдэхүүнүүд холилдох үед тэдгээрийн шингэрэлт нь :<math>F \approx \chi_a F_a + \chi_b F_b,</math>, болох ба зунгааралтын эквивалент тэгшитгэл нь: :<math>\mu \approx \frac{1}{\chi_a /\mu_a + \chi_b/\mu_b},</math> болно. Энд ''χ<sub>a</sub>'' ба ''χ<sub>b</sub>'' нь тус хольц бүрийн молийн фракцууд, ''μ<sub>a</sub>'' болон ''μ<sub>b</sub>'' нь тус бүрийн цэвэр зунгааралтууд болно. ===Стандарт бус нэгж=== [[Реун]] нь Британичуудын хэрэглэдэг динамик зунгааралтын нэгж юм. [[Зунгааралтын индекс]] нь температураас хамааралтай кинематик зунгааралтын өөрчлөлтийг хэмжихэд хэрэглэгддэг. Энэ нь авто машины үйлдвэрлэлд тосолгооний шинж чанарыг тодорхойлоход хэрэглэгдэнэ. Газрын тосны зарим компаниуд зунгааралтыг Саиболт хэмээх багажаар хэмжих Саиболт универсал секунд гэсэн (СУС)<ref>ASTM D 2161 (2005) "Standard Practice for Conversion of Kinematic Viscosity to Saybolt Universal Viscosity or to Saybolt Furol Viscosity", p. 1</ref> нэгжээр тэмдэглэдэг байна. Харин СУС-ийг сентиСкотруу ASTM D 2161<ref>{{cite web|url=http://www.uniteasy.com/en/unitguide/Viscosity.htm |title=Quantities and Units of Viscosity |publisher=Uniteasy.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> гэсэн стандартад өгөгдсөн хүснэгтийн дагуу шилжүүлнэ. ==Молекул гаргалгаа== [[File:University of Queensland Pitch drop experiment-white bg.jpg|thumb|[[Давирхай]] нь уснаас ойролцоогоор 230 тэрбум (2.3{{e|11}}) дахин их зунгааралттай.<ref>{{cite web|url=http://www.physics.uq.edu.au/physics_museum/pitchdrop.shtml|title=The pitch drop experiment|first1=R.|last1=Edgeworth|first2=B.J.|last2=Dalton|first3=T.|last3=Parnell|publisher=[[University of Queensland]]|accessdate=2009-03-31}}. A copy of: ''European Journal of Physics (1984) pp. 198–200.''</ref>]] Системийн зунгааралт нь сиситем дахь хоёр молекулын харилцан үйлчлэлээр тодорхойлогдох боловч одоогоор яг таг тайлбарлах энгийн илэрхийлэл алга байна. Хамгийн энгийн гэж хэлж болох илэрхийлэл нь 1985<ref>{{cite journal | title = Transient-time-correlation functions and the rheology of fluids | journal = Physical Review A | date = October 15, 1988 | first = Denis J. | last = Evans |author2=Gary P. Morriss | volume = 38 | issue = 8 | pages = 4142–4148 | doi = 10.1103/PhysRevA.38.4142 | url = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevA.38.4142 | accessdate = 2012-10-24|bibcode = 1988PhRvA..38.4142E | pmid = 9900865 }}</ref> Эван болон Моррис нарын гаргасан Хугацааны шилжилтийг засварлах функц эсвэл шугаман шүргэх зунгааралтын хувьд Греен-Кобу хамаарал зэрэг болно. Гэсэн ч дээрх хоёр илэрхийлэл нь [[Молекул динамик]]<nowiki/>ийн компьютер тооцоололд зунгааралтыг тооцоход нарийн үр дүнгүүдийг өгнө. ===Хийнүүд=== Хийн зунгааралт нь цэвэр молекулуудын тархалтаас гаралтай. Хийн кинетик онол нь шингэний зунгааралтын шинж чанарыг ойролцоолоход тус болдог. Онол хүчинтэй байгаа хүрээнд: *Зунгааралт нь даралтаас хамааралгүй ба *зунгааралт нь температурын өсөлттэй хамт өснө.<ref name=physicsinfo>{{cite web|author=Elert, Glenn |url=http://physics.info/viscosity/ |title=The Physics Hypertextbook-Viscosity |publisher=Physics.info |accessdate=2010-09-14}}</ref> [[Жеймс Клерк Максвелл|Ж.Максвелл]] 1866 онд хийн зунгааралтын талаар алдартай өгүүллээ хэвлүүлсэн байдаг.<ref name=Maxwell1866>{{Cite journal |author = Maxwell, J. C. |year = 1866 |title = On the viscosity or internal friction of air and other gases |journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume = 156 |pages = 249–268 |doi = 10.1098/rstl.1866.0013 }}</ref> Яагаад зунгааралт нь даралтаас үл хамааралтай вэ гэдгийг ойлгохын тулд А ба В гэсэн зэрэгцээ хоёр хязгаарын үеийг авч үзэх хэрэгтэй. Хийн дотоод үрэлт нь (зунгааралт) момент тархалтаас үүдэлтэй В үерүү нэвтрэн орж байгаа А үеийн бөөмийн магадлалаар тодорхойлогдоно. Максвеллийн тооцоолол нь зунгааралтын коэффициент нь нягттай, дундаж чөлөөт мөртэй, атомын дундаж хурдтай пропорциональ гэдгийг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, ''чөлөөт дундаж мөр'' нь нягттай урвуу хамааралтай. Даралтын нэмэгдлээр бий болох нягтын нэмэгдэл нь зунгааралтыг өөрчилж чадахгүй. ====Тархах эгэл хэсгийн дундаж чөлөөт мөртэй холбогдох нь==== Тархалттай холбогдоход кинематик зунгааралт нь шингэрсэн материалын массын тархалтыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Зунгааралт нь шүргэх хүчдэлтэй мөн шингэний шүргэх утгатай хамааралтай ба шүргэх утга нь бөөмийн тархалт, дундаж чөлөөт мөртэй ''λ'' хамааралтай байна. [[Шингэний механик|Шингэний механикаас]]<nowiki/>fНьютоны шингэний хувьд өөртэйгээ зэрэгцээ хөдөлж байгаа хавтгайн нэгж талбай дээрх шүргэх хүчдэл ''τ'' нь ут талбайд пердендукляр байх зай хурдны өөрчлөлтийн харьцаагаар :<math>\tau = \mu \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> гэж тодорхойлогдно. Хэвтээ тэнхлэгийн хувьд Х-Z хавтай дээр. Бид ''μ'' -г хэрхэн ''λ-''тай холбогдохыг харуулж дээрх тэгшитгэлийг гаргана. Шүргэх хүчдэлийг нэгж хугацаан дахь моментын өөрчлөлтөөр илэрхийлбэл ''p'' нэгж ''A'' (моментын цүлхэлтийн утга) талбайд дурын гадаргууд :<math>\tau = \frac{\dot{p}}{A} = \frac{\dot{m} \langle u_x \rangle}{A}.</math> байх ба <math>\langle u_x \rangle</math> нь х тэнхлэгийн дагуух дундаж хурд болно. Цаашдын боловсруулалт нь<ref>{{Cite book|title=Lectures on geophysical fluid dynamics|first=R.L.|last=Salmon|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-510808-6}}, pp. 23–26.</ref> :<math>\dot{m} = \rho \bar{u} A </math> болно. :<math>\langle u_x \rangle = \frac12\, \lambda\frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> молекулуул 0 ба ''λ'' (тэнцүү түгээгдсэн молекул) гэсэн зайнд тэнэх ба тэдгээрийн дундаж хурд нь зайтай шугаман өөрчлөлттэй байна гэдгийг өмнөхөөр илэрхийлж болно (''λ''-ийн бага утгад ямагт үнэн). Эндээс: :<math>\tau = \underbrace{\frac12\, \rho \bar{u} \lambda}_{\mu} \cdot \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y} \; \; \Rightarrow \; \; \nu = \frac{\mu}{\rho} = \tfrac12\, \bar{u} \lambda,</math> гэж гарах ба :<math>\dot{m}</math> нь гадаргыг цохих шингэний массын утга, :''ρ'' шингэний нягт, :''ū'' молекулын дундаж хурд (<math>\bar{u} = \sqrt{\langle u^2 \rangle}</math>), :''μ'' динамик зунгааралт зэрэг болно. ====Хийн зунгааралтанд температурын нөлөөлөл==== ''Сутерландын томьёо'' нь [[идеаль хий]]<nowiki/>н динамик зунгааралтыг температураас хамааралтай байхаар илэрхийлнэ:<ref>Smits, Alexander J. and Dussauge, Jean-Paul (2006) [http://books.google.com/books?id=oRx6U4T8zcIC&pg=PA46 Turbulent shear layers in supersonic flow], Birkhäuser, ISBN 0-387-26140-0 p. 46</ref> :<math> {\mu} = {\mu}_0 \frac {T_0+C} {T + C} \left (\frac {T} {T_0} \right )^{3/2}.</math> Энэ нь :<math>\lambda\,\frac{T^{3/2}}{T+C}\,,</math>-тэй тэнцүү байх ба &nbsp;<math>\lambda = \frac{\mu_0(T_0+C)}{T_0^{3/2}}\,</math>&nbsp; нь хийн хувьд тогтмол байна. Сутерландийн томьёонд *''μ'' = Т өгөгдсөн температур дахь динамик зунгааралт (Па·с эсвэл μПa·с), *''μ<sub>0</sub>'' = жишиг температур дахь жишиг зунгааралт *''T'' = өгөгдсөн температур (келвин), *''T<sub>0</sub>'' =жишиг температур (келвин), *''C'' = Авч үзэж байгаа шингэний/хийн Сутерландын тогтмол. Энэ томьёо нь температурын 0 < ''T'' < 555 K хүрээнд, даралтын алдаа 10% , даралтын утга 3.45 MPa -аас бага байхад хүчинтэй. Зарим хийн хувьд Сутерландийн тогтмол болон λ -ийн утгуудийг дараах хүснэгтээс авч болно. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#efefef" ! Gas ! ''C'' [K] ! ''T<sub>0</sub>'' [K] ! ''μ<sub>0</sub>'' [μPa&nbsp;s] ! ''λ'' [μPa&nbsp;s&nbsp;K<sup>-1/2</sup>] <!-- |- | | - | K | μPa s --> |- | [[air]] | 120 | 291.15 | 18.27 | 1.512041288 |- | [[nitrogen]] | 111 | 300.55 | 17.81 | 1.406732195 |- | [[oxygen]] | 127 | 292.25 | 20.18 | 1.693411300 |- | [[carbon dioxide]] | 240 | 293.15 | 14.8 | 1.572085931 |- | [[carbon monoxide]] | 118 | 288.15 | 17.2 | 1.428193225 |- | [[hydrogen]] | 72 | 293.85 | 8.76 | 0.636236562 |- | [[ammonia]] | 370 | 293.15 | 9.82 | 1.297443379 |- | [[sulfur dioxide]] | 416 | 293.65 | 12.54 | 1.768466086 |- | [[helium]] | 79.4<ref>{{cite journal |title=Numerical analysis of flow characteristics of an atmospheric plasma torch|author=Kim, Youn J.; Kim, You-Jae and Han, J.-G. |journal=12th International Congress on Plasma Physics, 25–29 October 2004, Nice (France)|arxiv=physics/0410237 |year=1970|bibcode = 2004physics..10237K }}</ref> | 273 | 19<ref name=hyper>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/tables/viscosity.html Viscosity of liquids and gases]. hyperphysics.phy-astr.gsu.edu</ref> | 1.484381490 |} ====Шингэрүүлсэн хийн зунгааралт==== [[Чапман-Энскогийн тэгшитгэл]]<ref>{{cite book|author= Hirshfelder, J.O.; Curtis, C.F. and Bird, R.B. |title=Molecular theory of gases and liquids|edition=First|publisher= Wiley|year=1964|isbn=0-471-40065-3}}</ref> нь шингэрүүлсэн хийн хувьд зунгааралтыг тооцоход хэрэглэгдэж болох юм. Энэ тэгшитгэл нь хагас онолын нөхцлийг ашигласан байдаг. Тэгшитгэл нь гурван ширхэг туршилтын параметрийг шаардана. Мөргөлдөөний параметр (''σ''), Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (''є''/''к'') ба мөргөлдөөний интеграл (''ω''(''T<sup>*</sup>'')) зэрэг юм. :<math> {\mu}_0 \times 10^6 = {2.6693}\frac {(MT)^{1/2}} {\sigma^{2}\omega(T^*)},</math> энд *''T<sup>*</sup>'' = ''κT/ε'' — багасгасан температур (хэмжээсгүй), *''μ<sub>0</sub>'' = шингэрүүлсэн хийн зунгааралт (μПa.с), *''M'' = моллийн масс (гр/моль), *''T'' = Температур (K), *''σ'' =мөргөлдөөний диаметр (Å), *''ε'' / ''κ'' = Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (K), *''ω<sub>μ</sub>'' = мөргөлдөөний интеграл зэрэг байна. ===Дуслын шингэнүүд=== [[File:Viscosity video science museum.ogv|thumb|Энэ бичлэг нь өөр өөр зунгааралттай шингэнүүдийг харуулна.]] Шингэн буу дусал үүсгэх боломжтой шингэнд молекул хоорондын нэмэлт хүч маш чухал болж ирнэ. Энэ нь цаашид шүргэх хүчдэлийн утгад нөлөөлөх ба их маргаантай асуудал юм.{{Citation needed|date=February 2007}} Тэгэхээр шингэний хувьд: *Зунгааралт нь даралтаас үл хамаарах (маш өндөр даралтанд өөр болно); ба *Зунгааралт нь температур өсөхөд буурах хандлагатай (тухайлбал, усны зунгааралт нь 0&nbsp;°C аас 100&nbsp;°C-ын температурт тус бүр 1.79 cП ба 0.28 cП гэсэн утгатай байна). Шингэний динамик зунгааралт нь хийн динамик зунгааралтаас хэдэн эрэмбээр их утгатай байна. ====Холигдсон шингэний зунгааралт==== Хоёр ба түүнээс олон шингэний хольцын зунгааралтыг Рефутасын тэгшитгэл<ref>{{cite book|author=Maples, Robert E. |title=Petroleum Refinery Process Economics|edition=2nd|publisher=Pennwell Books|year=2000|isbn=0-87814-779-9}}</ref> ашиглан олно.<!--- dead link ref>Baird, C.T. (1989), ''Guide to Petroleum Product Blending'', HPI Consultants, Inc. [http://www.hpiconsultants.com/blending/index.htm HPI website], ISBN 0685547841.</ref ---> Тооцоолол нь дараах гурван алхамд гүйцэтгэгдэнэ. Эхний алхам нь хольцийн бүрдүүлэгч бүрт зунгааралтын холигдолтын тоог (VBN) (мөн холигдолтын индекс гэж нэрлэж болно) :(1) <math>\mbox{VBN} = 14.534 \times \ln\left[ \ln(\nu + 0.8) \right] + 10.975\,</math> гэж тодорхойлох ба энд кинематик зунгааралт нь сентиСтокесийн нэгжээр (cСт) байна. Бүх зунгааралтууд ижил температурт хэмжигдсэн эсхүл тооцогдсон байх ёстой. Дараагийн алхам нь хольцын хувьд VBN -ийг :(2) <math>\mbox{VBN}_\text{Blend} = \left[ x_A \times \mbox{VBN}_A \right] + \left[x_B \times \mbox{VBN}_B\right] + \cdots + \left[x_N \times \mbox{VBN}_N\right]\,</math> гэж тогтоох явдал ба ''x<sub>X</sub>'' нь хольцын хувьд бүрдүүлэгчүүдийн [[массын фракц]] юм. Нэгэнт хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо олдсон бол сүүлчийн алхам нь тэгшигэл (1) ээс ''ν'' тодорхойлох ажил болно. :(3) <math>\nu = \exp\left( \exp\left( \frac{\text{VBN}_\text{Blend} - 10.975}{14.534} \right) \right) - 0.8,</math> энд ''VBN<sub>Blend</sub>'' хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо болно. ==Түгээмэл бодисын зунгааралт== ===Агаар=== [[File:Air dry dynamic visocity on pressure temperature.svg|thumb|Температур 300, 400 ба 500 K үе дахь хуурай агаарын динамик зунгааралтын даралтаас хамаарах хамаарал]] Агаарын зунгааралт нь температураас хамаарна. 15&nbsp;°C-тай үед агаарын зунгааралт 1.81{{e|−5}} кг/(м·с), 18.1 μПаa.с эсвэл 1.81{{e|−5}} Пa.с байна. Харин 15&nbsp;°C үед кинематик зунгааралт нь 1.48{{e|-5}} м<sup>2</sup>/с эсвэл 14.8 cСт байна. 25&nbsp;°C үед зунгааралт нь 18.6 μПa.с ба кинематик зунгааралт 15.7 cСт байна. Тепмератураас хамаарсан зунгааралтын функцаас зунгааралтыг мөн олж болно [http://www.lmnoeng.com/Flow/GasViscosity.htm Хийн зунгааралт тооцогч]. ===Ус=== [[File:Dynamic Viscosity of Water.png|thumb|Усны динамик зунгааралт]] Усны [[dynamics (mechanics)|динамик]] зунгааралт нь 25&nbsp;°C хэмтэй үед 8.90 × 10<sup>−4</sup> [[Pascal (unit)|Па]]·[[second|с]] эсвэл 8.90 × 10<sup>−3</sup> дин·с/cм<sup>2</sup>.<br> Ус нь 25&nbsp;°C-т 0.0091 поис зунгааралттай ба 20&nbsp;°C-т 1 сэнтиПоис зунгааралттай байна.<br> Температурын функцаар илэрхийлбэл ''T'' (K): (Пa·с) = ''A'' × 10<sup>''B''/(''T''−''C'')</sup><br> ба энд ''A''=2.414 × 10<sup>−5</sup> Пa·с ; ''B'' = 247.8 K ; ба ''C'' = 140 K байна.{{Citation needed|date=January 2012}} Буцлах цэг хүртэлх өөр өөр температуртай үеийн усны зунгааралтыг доорхи хүснэгтэнд өгөв. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" !Temperature [°C] !Viscosity [mPa·s] |- |10 |1.308 |- |20 |1.002 |- |30 |0.7978 |- |40 |0.6531 |- |50 |0.5471 |- |60 |0.4658 |- |70 |0.4044 |- |80 |0.3550 |- |90 |0.3150 |- |100 |0.2822 |} ===Бусад бодисууд=== [[File:Drop 0.jpg|thumb|Ус ба сүүний зунгааралтын жишээ. Өнгдөр зунгааралттай шингэн нт адил хурдтай цутгахад бага хэмжээний цацалт үүсгэнэ.]] [[File:Runny hunny.jpg|thumb|[[Зөгийн бал]] гоожиж байна.]] [[File:PeanutButter.jpg|thumb|[[Самрын нухаш]] бол хагас хатуу шингэн бөгөөд налархай чанараа сайн хадгалдаг.]] Бусад Ньютоны шингэний зунгааралтуудыг дараах хүснэгтээр өгөв: {| class="wikitable sortable" |+ 100 kПa даралттай үед зунгааралт [μПa·с] |- style="background:#efefef;" ![[Gas]] ! at 0 °[[Celsius|C]] (273 K) ! at 27&nbsp;°C (300 K)<ref name="CRC83">{{RubberBible86th}}</ref> |- |[[Earth's atmosphere|air]] |17.4 |18.6 |- |[[hydrogen]] |8.4 |9.0 |- |[[helium]] | |20.0 |- |[[argon]] | |22.9 |- |[[xenon]] |21.2 |23.2 |- |[[carbon dioxide]] | |15.0 |- |[[methane]] | |11.2 |- |[[ethane]] | |9.5 |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Янз бүрийн хольц, нэгдмэл шингэний хувьд зунгааралт !Fluid ! data-sort-type="number" | Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" | Viscosity [cP] |- |[[blood]] (37&nbsp;°C)<ref name=r1/> | data-sort-value="0.003" |(3–4){{e|-3}} |3–4 |- |[[honey]] |2–10 |2,000–10,000 |- |[[molasses]] |5–10 |5,000–10,000 |- |molten [[glass]] |10–1,000 |10,000–1,000,000 |- |[[chocolate syrup]] |10–25 |10,000–25,000 |- |molten [[chocolate]]<sup>*</sup> |45–130<ref>{{cite web |url=http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |title=Chocolate Processing |accessdate=2007-12-03 |work=[[Brookfield Engineering]] website |archive-date=2007-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128034331/http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |url-status=dead }}</ref> |45,000–130,000 |- |[[ketchup]]<sup>*</sup> |50–100 |50,000–100,000 |- |[[lard]] |{{nts|100|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|100,000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[peanut butter]]<sup>*</sup> |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[shortening]]<sup>*</sup> |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |} {| class="wikitable sortable" |+Шингэний зунгааралт<br>(25 °[[Celsius|C]] -тай үед) |- style="background:#efefef;" !Liquid : ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Viscosity [cP=mPa·s] |- |[[acetone]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|3.06e-4}} | data-sort-value="0.306" |{{nts|0.306}} |- |[[benzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|6.04e-4}} | data-sort-value="0.604" |{{nts|0.604}} |- |[[castor oil]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|0.985}} | data-sort-value="985" |{{nts|985}} |- |[[corn syrup]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.3806}} | data-sort-value="1380.6" |{{nts|1380.6}} |- |[[ethanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.074e-3}} | data-sort-value="1.074" |{{nts|1.074}} |- |[[ethylene glycol]] |{{nts|1.61e-2}} | data-sort-value="16.1" |{{nts|16.1}} |- |[[glycerol]] (at 20 °[[Celsius|C]])<ref name=hyper/> |{{nts|1.2}} | data-sort-value="1200" |{{nts|1200}} |- |[[Fuel oil|HFO-380]] |{{nts|2.022}} | data-sort-value="2022" |{{nts|2022}} |- |[[mercury (element)|mercury]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.526e-3}} | data-sort-value="1.526" |{{nts|1.526}} |- |[[methanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|5.44e-4}} | data-sort-value="0.544" |{{nts|0.544}} |- |[[motor oil]] SAE 10 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.065}} | data-sort-value="65" |{{nts|65}} |- |[[motor oil]] SAE 40 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.319}} | data-sort-value="319" |{{nts|319}} |- |[[nitrobenzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.863e-3}} | data-sort-value="1.863" |{{nts|1.863}} |- |[[liquid nitrogen]] @ 77K |{{nts|1.58e-4}} | data-sort-value="0.158" |{{nts|0.158}} |- |[[Propan-1-ol|propanal]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.945e-3}} | data-sort-value="1.945" |{{nts|1.945}} |- |[[olive oil]] |{{nts|0.081}} | data-sort-value="81" |{{nts|81}} |- |[[pitch (resin)|pitch]] |{{nts|2.3e8}} | data-sort-value="230000000000" |{{nts|23.0e10}} |- |[[sulfuric acid]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|2.42e-2}} | data-sort-value="24.2" |{{nts|24.2}} |- |[[water]] |{{nts|8.94e-4}} | data-sort-value="0.894" |{{nts|0.894}} |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Хатуу материалын зунгааралт !Solid ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Temperature [K] |- |[[asthenosphere]]<ref name=asthenosphere>{{cite journal|last=Fjeldskaar|first=W.|title=Viscosity and thickness of the asthenosphere detected from the Fennoscandian uplift|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1994-09_126_4/page/399|journal=Earth and Planetary Science Letters|year=1994|volume=126|issue=4|pages=399–410|doi=10.1016/0012-821X(94)90120-1|bibcode = 1994E&PSL.126..399F }}</ref> | data-sort-value="7000" |{{nts|7.0e19}} |900&nbsp;°C |- |[[upper mantle]]<ref name=asthenosphere/> | data-sort-value="70000" |(0.7-1.0){{e|21}} |1300-3000&nbsp;°C |- |[[lower mantle]] | data-sort-value="100000" |(1.0-2.0){{e|21}} |3000-4000&nbsp;°C |} <nowiki>*</nowiki> эдгээр шингэнүүд нь маш өндөр зунгааралттай [[Ньютоны бус шингэн|Ньютоны бус шингэнүүд]] юм. <small>тэмдэглэл: Өндөр зунгааралттай гэдэг нь өтгөн шинж чанартайг харуулна.</small> ==Зуурмагийн зунгааралт /булинга/== [[File:Slurry Viscosity Plot.png|300px|thumb|Эйнштэйн<ref name="Einstein" /> Симха,<ref name="GuthAndSimha" /> Томас,<ref name="Thomas" /> ба Китано нарын<ref name="KitanoEtAl" /> тэгшитгэлээс тодорхойлсон харьцангуй зунгааралт ''μ<sub>r</sub>'' -ын графикууд ]] [[slurry|Булинга]] хэмээх нэршил нь шингэн ба хатуу бодисуудын холимогыг илэрхийлэх ба заримдаа шингэрэлтийг илэрхийлнэ. Булингын зунгааралт нь шингэн фазын зунгааралттай харьцангуйгаар талбарлагдана: :<math>\mu_s = \mu_r \cdot \mu_l,</math> энд ''μ<sub>s</sub>'' ба ''μ<sub>l</sub>'' булинга ба шингэний динамик зунгааралтууд (Пa·с), ба ''μ<sub>r</sub>'' харьцангуй зунгааралт (хэмжээсгүй) болно. Хатуу хэсгийн концентариц болон фракцаас хамаарч хатуу хэсгийн эзлэхүүний фракцаас ''ɸ'' хамаарсан хэд хэдэн харьцангуй зунгааралтыг илэрхийлэх загварууд байна. Нарийн ширхэглэлтэй хатуу хэсэг хэт бага концентарицтай байвал Эйнштэйний тэгшитгэл<ref name=Einstein>{{cite journal|last=Einstein |first=A.|year=1906|journal=Annalen der Physik|volume=19|pages=289|bibcode = 1906AnP...324..289E |doi = 10.1002/andp.19063240204|title=Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen|url=https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1906_19_2/page/289 |issue=2 }}</ref> хэрэглэгдэж болох: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi</math> Харин өндөр концентарицтай үед Гут болон Симха<ref name=GuthAndSimha>{{cite journal|author=Guth, E., Simha, R.|year=1936|journal=Kolloid Z.|volume=74|pages=266|doi=10.1007/BF01428643|title=Untersuchungen über die Viskosität von Suspensionen und Lösungen. 3. Über die Viskosität von Kugelsuspensionen|issue=3}}</ref> нарын дэвшүүлсэн засвартай тэгшитгэл ашиглагдах ба энэ нь хатуу хэсгүүдийн хоорондох харилцан үйлчлэлийг авч үзнэ: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 14.1 \cdot \phi^2</math> Цаашилбал энэ тэгшитгэл нь Томас<ref name=Thomas>{{cite journal|author=Thomas, D. G.|year=1965|journal=J. Colloid Sci.|volume=20|pages=267|doi=10.1016/0095-8522(65)90016-4|title=Transport characteristics of suspension: VIII. A note on the viscosity of Newtonian suspensions of uniform spherical particles|issue=3}}</ref> -аар засварлагдаж туршилтын өгөгдөлтэй тохируулагдан :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 10.05 \cdot \phi^2 + A \cdot e^{B \cdot \phi},</math> болох ба энд ''A = 0.00273'' ба ''B = 16.6 байна.'' Өндөр шүргэх хүчдэлүүдтэй үед (1 kПa-аас дээш), Китано нарын боловсруулсан тэгшитгэл хайлмал полимерын<ref name=KitanoEtAl>{{cite journal|author=Kitano, T., Kataoka, T., and Shirota, T.|year=1981|journal=Rheologica Acta|volume=20|pages=207|doi=10.1007/BF01513064|title=An empirical equation of the relative viscosity of polymer melts filled with various inorganic fillers|issue=2}}</ref> :<math>\mu_r = \left(1 - \frac{\phi}{A}\right)^{-2},</math> гэж итэгшитгэл ашиглагдах ба гөлгөр ширхэглэлтэй үед А ''= 0.68'' байна. ==Аморф материалын зунгааралт== [[File:Glassviscosityexamples.png|300px|thumb|Ердийн [[шил]]<nowiki/>ний зунгааралтын муруй.<ref>{{cite web|author=Fluegel, Alexander |url=http://www.glassproperties.com/viscosity/ |title=Viscosity calculation of glasses |publisher=Glassproperties.com |accessdate=2010-09-14}}</ref>]] [[Amorphous solid|Аморф материал]] дахь шингэний зунгааралт (тухайлбал [[Шил|шилнүүд]] ба хайлшууд)<ref>{{cite journal|author=Doremus, R.H.|year=2002|title=Viscosity of silica|journal=J. Appl. Phys.|volume=92|issue=12 |pages=7619–7629|doi = 10.1063/1.1515132 |bibcode = 2002JAP....92.7619D }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I. and Lee, W.E. |year=2004 |title=Viscosity of network liquids within Doremus approach |journal=J. Appl. Phys.|volume=95|issue=7|pages=3803–3810|doi = 10.1063/1.1647260|bibcode = 2004JAP....95.3803O }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I.; Travis, K.P. and Hand, R.J. |year=2000|title=Thermodynamic parameters of bonds in glassy materials from viscosity-temperature relationships|journal=J. Phys.: Condensed matter|volume=19|issue=41 |page=415107|doi=10.1088/0953-8984/19/41/415107|bibcode = 2007JPCM...19O5107O }}</ref> дулааны процессоор идэвхиждэг: :<math>\mu = A \cdot e^{Q/RT},</math> энд ''Q'' идэвхижүүлэх дулааны энерги, ''T'' нь температур, ''R'' нь хийн молийн тогтмол ба ''A'' нь ойролцоолсон тогтмол юм. Аморф материал дахь зунгааралдсан урсгал нь Аррениусын төрлийн шинж чанараас гажсан характеристиктай байна: ''Q'' нь бага температур (шилэн төлөв) дахь өндөр ''Q<sub>H</sub>'' утгаас их температурт (шингэн төлөв) бага ''Q<sub>L</sub>'' утга хүртэлх өөрчлөлт. Энэ өөрчлөлтөөс хамаарч, аморф материал нь дараах байдлаар ангилагдана. *хүчтэй: ''Q<sub>H</sub>'' − ''Q<sub>L</sub>'' < ''Q<sub>L</sub>'' эсвэл *хэврэг: ''Q<sub>H</sub>'' − ''Q<sub>L</sub>'' ≥ ''Q<sub>L</sub>''. Аморф материалын хэврэгшилт нь Доремусын хэврэгшилтийн харьцаагаар тооцогдох: :<math>R_D = \frac{Q_H}{Q_L}</math> ба хүчтэй, хатуу материалд ''R<sub>D</sub>'' < 2 байх бол хэврэг материалд ''R<sub>D</sub>'' ≥ 2 байна. [[Image:B2O3 viscosoty.jpg|thumb|B<sub>2</sub>O<sub>3</sub> хувьд температур ба зунгааралтын лог муруй хоёр горимыг харуулж байна.]] Аморф материалын зунгааралт нв хоёр експоненттой функцаар яг таг тодорхойлогдоно: :<math>\mu = A_1 \cdot T \cdot \left[1 + A_2 \cdot e^{B/RT}] \cdot [1 + C \cdot e^{D/RT} \right],</math> Энд ''A<sub>1</sub>'', ''A<sub>2</sub>'', ''B'', ''C'' ба ''D'' нь аморф материалын барьцалдалтын термодинамик шинж чанартай холбооттой байна. [[Шилний шилжилтийн температур]]<nowiki/>аас холгүй ''T<sub>g</sub>'' дээрх тэгшитгэл нь Вогел-Фулчер-Тамманн (VFT) тэгшитгэлээр ойролцоологдоно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас нилээд бага бол ''T''&nbsp;{{unicode|≪}}&nbsp;''T<sub>g</sub>'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Арренуисын төрлийн тэгшитгэлээр, :<math>\mu = A_LT \cdot e^{Q_H/RT}</math> гэж илэрхийлэгдэх ба энд :<math>Q_H = H_d + H_m,\,</math> мөн ''H<sub>d</sub>'' нь эвдэрсэн барьцалдалтын [[бүрэлдэлтийн энтальпи]] (тэмдэглэхдээ [https://web.archive.org/web/20141129015109/http://www.wikidoc.org/index.php/Configuron configuron] s) ба ''H<sub>m</sub>'' нь тэдгээрийн хөдөлгөөний [[энтальпи]] болно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас бага бол, ''T''&nbsp;<&nbsp;''T<sub>g</sub>'', зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь өндөр байна. Яагаад гэвэл аморф материалууд шилэн төлөвт байхдаа тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдрээгүй байдаг. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас өндөр бол ''T''&nbsp;{{unicode|≫}}&nbsp;''T<sub>g</sub>'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Аррениусын төрлийн тэгшитгэлээр: :<math>\mu = A_HT\cdot e^{Q_L/RT},</math> байх ба энд :<math>Q_L = H_m.\,</math> мөн температур нь шилний шилжилтийн температураас их бол ''T''&nbsp;>&nbsp;''T<sub>g</sub>'' аморфи материалууд нь хайлмал тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдэрсэн, хөнгхөн урсамтгай болсон байх учир зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь бага байна. ==Хуйлралтын зунгааралт== Шингэний урсгалын [[турбулент]] судалгаанд ерөнхийдөө бага хэмжээтэй ''хуйлралтууд'' (эсвэл хуй угалзууд) -ийг ялгасаж үзэх ба том хэмжээст хуйлралтуудыг тооцож ''хуйлралтын зунгааралт'' хэмээхийг авч үзнэ. Энэ нь бага хэмжээстэй урсгалд [[энерги]]<nowiki/>йн сарнилт болон зөөгдөлтийг тодорхойлдог (''[[том хуйлралтын симуляци]] гэдгийг үзэх''). Далайн циркуляцийн загварчлалд хэрэглэгдэх хуйлралтын зунгааралтын утгыг 5×10<sup>4</sup> -аас 10<sup>6</sup> Пa·с хооронд тооцооны торны нарийвчлалаас хамааруулж авна. Мөн үзэх{{colbegin|3}} *[[Deborah number]] *[[Dilatant]] *[[Herschel–Bulkley fluid]] *[[Hyperviscosity syndrome]] *[[Intrinsic viscosity]] *[[Inviscid flow]] *[[Morton number]] *[[Relative viscosity]] *[[Reyn]] *[[Reynolds number]] *[[Trouton's ratio]] *[[Two-dimensional point vortex gas]] *[[Viscoelasticity]] *[[Viscosity index]] *[[Joback method]] (estimation of the liquid viscosity from molecular structure) *[[Microviscosity]] *[[Rheology]] *[[Superfluid helium-4]] *[[Stokes flow]] {{colend}} ==Лавлахууд== {{reflist|30em}} ==Цааш унших== * Hatschek, Emil (1928). ''The Viscosity of Liquids''. New York: [[Van Nostrand]]. {{oclc|53438464}}. *{{cite book |author = Massey, B. S. |author2 = Ward-Smith, A. J. |title = Mechanics of Fluids |edition = Ninth |publisher = Spon Press |location = London; New York |year = 2011 |url = http://science.fire.ustc.edu.cn/download/job.php?job=download&id=141&did=0 |oclc = 690084654 |isbn = 978-0-415-60259-4 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Гадаад линк== {{Wiktionary}} *[https://web.archive.org/web/20140115211056/http://webbook.nist.gov/chemistry/fluid/ Fluid properties] High accuracy calculation of viscosity and other physical properties of frequent used pure liquids and gases. *[https://web.archive.org/web/20200316080655/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/gas-viscosity/ Gas viscosity calculator as function of temperature] *[https://web.archive.org/web/20200312151944/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/air-viscosity-calculator/ Air viscosity calculator as function of temperature and pressure] *[http://www.engineersedge.com/fluid_flow/fluid_data.htm Fluid Characteristics Chart] A table of viscosities and vapor pressures for various fluids *[http://web.ics.purdue.edu/~alexeenk/GDT/index.html Gas Dynamics Toolbox] Calculate coefficient of viscosity for mixtures of gases *[http://glassproperties.com/viscosity/ViscosityMeasurement.htm Glass Viscosity Measurement] Viscosity measurement, viscosity units and fixpoints, glass viscosity calculation *[https://web.archive.org/web/20100113072736/http://www.diracdelta.co.uk/science/source/k/i/kinematic%20viscosity/source.html Kinematic Viscosity] conversion between kinematic and dynamic viscosity. *[http://www.thermexcel.com/english/tables/eau_atm.htm Physical Characteristics of Water] A table of water viscosity as a function of temperature *[http://www.iop.org/EJ/abstract/0953-8984/12/46/305 Vogel–Tammann–Fulcher Equation Parameters] *[http://ddbonline.ddbst.de/VogelCalculation/VogelCalculationCGI.exe Calculation of temperature-dependent dynamic viscosities for some common components] *[http://www.epa.gov/EPA-AIR/2005/July/Day-13/a11534d.htm "Test Procedures for Testing Highway and Nonroad Engines and Omnibus Technical Amendments"]. [[United States Environmental Protection Agency]] *[http://www.astro.uu.se/~bf/course/numhd_course/2_5_2Artificial_viscosity.html Artificial viscosity] [[Ангилал:Бодисын шинж чанар]] [[Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл]] [[Ангилал:Реологи]] [[Ангилал:Шингэний механик]] l675edc7ovshxqabaqu60052dag9prp Кира Найтли 0 47727 866694 667813 2026-08-19T14:44:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866694 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Кира Найтли<br>''<small>Keira Knightley</small>'' | bild = KeiraKnightleyByAndreaRaffin2011 (cropped).jpg | bildbeschreibung = Кира Найтли 2011 онд | langname = Кира Кристина Найтли | nation = {{GBR}} | geburtstag = [[1985 он]]ы [[3 сарын 26]]<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-03-29_1252/page/30|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=29 March 2013|issue=1252|pages=30}}</ref> | geburtsort = [[Теддингтон]], [[Лондон]] | geburtsland = [[Англи]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1991—одоо | beruf = [[жүжигчин]], загвар өмсөгч | preis = | website = }} '''Кира Кристина Найтли''' ({{lang-en|Keira Christina Knightley}}, [[1985]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26-нд]] [[Лондон]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]]йн жүжигчин, загвар өмсөгч. «[[Бардамнал ба алагчлал (кино)|Бардамнал ба алагчлал]]» ([[2005]]) болон «[[Хиймэл наадгай]]» ([[2014]]) киноны туслах дүрээр «[[Оскарын шагнал|Оскар]]», «[[Алтан бөмбөрцөг|Алтан бөмбөрцөгт]]» дэвшиж байсан. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|461136}} * {{people.com}} {{DEFAULTSORT:Найтли, Кира Кристина}} [[Ангилал:Английн жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Лондоны уран бүтээлч]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] pxp50eglyb511na6jm4exi4gxjxetlx Шагасын өвчин 0 53096 866659 842327 2026-08-19T13:34:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866659 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хөхтөн амьтдын шимэгч өвчин}} {{Инфобокс өвчин | name = Шагасын өвчин | synonyms = Aмерикийн трипаносомоз | image = Trypanosoma cruzi in a blood smear.jpg | alt = Crescent-shaped Trypanosoma cruzi parasites surrounded by red blood cells | caption = Photomicrograph of [[Giemsa]]-stained ''Trypanosoma cruzi'' trypomastigotes in human blood | pronounce = | field = [[Халдварт өвчин (анагаах ухааны мэргэжил)|Халдварт өвчин]] | symptoms = Халуурах, том тунгалгийн булчирхай, толгой өвдөх<ref name=WHO2019/> | complications = [[Зүрхний дутагдал]], [[томорсон улаан хоолой]], [[томорсон бүдүүн гэдэс]]<ref name=WHO2019/> | onset = | duration = | causes = ''[[Trypanosoma cruzi]]''<ref name=WHO2019/> | risks = | diagnosis = Цусан дахь шимэгч хорхой, түүний ДНХ эсвэл [[эсрэг бие]]ийг олох<ref name="Molina2018"/> | differential = | prevention = Шавьжийг устгах, хазуулахаас зайлсхийх<ref name=WHO2019/> | treatment = | medication = [[Бензнидазол]], [[нифуртимокс]]<ref name=WHO2019/> | frequency = 6.5 сая (2019)<ref name=GBD2019/> | deaths = 9,490 (2019)<ref name=GBD2019/> }} '''Шагасын өвчин''' буюу '''Aмерикийн трипаносомоз''' нь [[tropical disease|халуун орны]] [[шимэгчээр дамжин халдварладаг өвчин]] бөгөөд ''[[Trypanosomacruzi]]'' төрлийн [[энгийн биет]]ээр үүсгэгддэг.<ref name=WHO2013/> Энэ өвчин нь [[үнсдэг бясаа|үнсэгч бясаа]] хэмээх шавьжаар тархагддаг.<ref name=WHO2013/> Өвчний шинж тэмдэг халдварлалтын явцад өөрчлөгддөг байна. Эхний үед шинж тэмдэг бараг илэрдэггүй эсвэл халуурах, [[тунгалгийн зангилаа]] хавдах, толгой өвдөх эсвэл хазсан хэсэгт хавдах зэрэг хөнгөн хэлбэрээр илэрдэг.<ref name=WHO2013/> 8–12 долоо хоногийн дараа халдвар авсан хүн тухайн өвчний архаг үе шатанд шилжиж, 60–70 хувьд нь цаашдын шинж тэмдэг илэрдэггүй.<ref name=Rassi2010>{{cite journal |author=Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA |title=Chagas disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/1388 |journal=Lancet |volume=375 |issue=9723 |pages=1388–402 |date=April 2010 |pmid=20399979 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60061-X}}</ref><ref name=Rassi2012>{{cite journal|last=RassiA|first=Jr|author2=Rassi, A|author3=Marcondes de Rezende, J|title=American trypanosomiasis (Chagas disease).|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/275|journal=Infectious disease clinics of North America|date=June 2012|volume=26|issue=2|pages=275–91|pmid=22632639|doi=10.1016/j.idc.2012.03.002}}</ref> Үлдсэн 30-40 хувьд анх халдвар авснаас хойш 10-30 жилийн туршид бусад шинж тэмдэг ахин илэрсээр байдаг.<ref name=Rassi2012/> Үүнд 20-30 хувийн тохиолдолд [[зүрхний ховдол]] томорч, улмаар [[зүрхний дутагдалд]] хүргэдэг.<ref name=WHO2013/> Нийт өвчлөгсдийн 10 хувьд [[megaesophagus|улаан хоолой томрох]] эсвэл [[megacolon|бүдүүн гэдэс томрох]] зэрэг шинж тэмдэг илэрдэг.<ref name=WHO2013/> <!-- Cause and diagnosis--> ''T. cruzi'' нь голдуу [[Triatominae]] төрлийн [[hematophagy|цус сордог]] “үнсэгч шавьжаар" дамжин хүн болон хөхтөн амьтдад тархдаг.<ref name=CDC>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control (CDC) |url= http://www.cdc.gov/dpdx/trypanosomiasisAmerican/ |title=DPDx&nbsp;– Trypanosomiasis, American. Fact Sheet |accessdate=12 May 2010}}</ref> Эдгээр шавьж нь өөр өөр нэртэй байдаг бөгөөд Аргентин, Боливи, Чили болон Парагвайд ''vinchuca'', Бразилд ''barbeiro'' ([[barber surgeon|цус ханагч]]), Колумбад ''pito'', Төв Америкт ''chinche'', Венесуэлд ''chipo'' гэж тус тус нэрлэдэг. Мөн түүнчлэн уг өвчин нь [[цус сэлбэх]], [[эд эрхтэн шилжүүлэн суулгах]], шимэгчээр бохирдсон хоол хүнс идэх явцад, мөн [[vertical transmission|эхээс урагт]] дамжиж болно.<ref name=WHO2013/> Халдвар авсан эсэхийг эрт оношлохын тулд микроскоп ашиглан цусанд шимэгч бий эсэхийг тогтооно.<ref name=Rassi2012/> Цусанд ''T. cruzi''–ийн [[эсрэг биет]] байгаа эсэхийг олж тогтоох замаар архагшсан өвчнийг оношилдог.<ref name=Rassi2012/> <!-- Prevention and Treatment --> Урьдчилан сэргийлэхийн тулд үнсэгч бясааг устгаж, хазуулахгүй байх хэрэгтэй.<ref name=WHO2013/> Урьдчилан сэргийлэх бусад арга хэмжээнд цус сэлбэхэд ашигладаг цусыг урьдчилан сайн шинжлэх явдал багтана.<ref name=WHO2013/> 2013 оны байдлаар уг өвчний эсрэг вакцин гараагүй байсан.<ref name=WHO2013/> Өвчлөлийн эхний үе шатанд [[бензнидазол]] эсвэл [[нифуртимокс]] зэрэг эмээр эмчлэх боломжтой.<ref name=WHO2013/> Эрт оношилж, цаг алдалгүй эмчилвэл бараг бүх тохиолдолд бүрэн эмчлэгддэг хэдий ч удах тусам эмчилгээний үр дүн буурдаг.<ref name=WHO2013/> Архаг өвчтэй хүн эдгээр эмийг хэрэглэхэд сүүлийн үе шатны шинж тэмдгийн илрэх хугацаа удааширч эсвэл огт илэрдэггүй.<ref name=WHO2013/> Бензнидазол болон нифуртимоксийг хэрэглэхэд нийт хэрэглэгчийн 40 хүртэлх хувьд арьс үрэвсэх, тархи хордох, хоол боловсруулах тогтолцоо цочрох зэрэг түр зуурын харш нөлөө үзүүлдэг <ref name=WHO2013/>.<ref name="Rassi2010"/><ref name=Bern>{{cite journal |author=Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL, et al.|title=Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review |url=https://archive.org/details/jama_2007-11-14_298_18/page/2171|journal=JAMA |volume=298 |issue=18 |pages=2171–81 |date=November 2007|pmid=18000201 |doi=10.1001/jama.298.18.2171}}</ref><ref name=Rassi2>{{cite journal|author=Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A |title=Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease |journal=Heart |volume=95|issue=7 |pages=524–34 |date=April 2009 |pmid=19131444 |doi=10.1136/hrt.2008.159624|url=http://heart.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19131444}}</ref> <!-- Epidemiology --> Ихэнх тохиолдолд [[Мексик]], [[Төв Америк]], [[Өмнөд Америк]]т амьдардаг 7-8 сая хүн шагасын өвчин туссан байдаг.<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs340/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=March 2013}}</ref> 2006 оны байдлаар уг өвчнөөр жилд 12,500 хүн нас баржээ.<ref name=Rassi2010/> Уг өвчнөөр өвдсөн ихэнх хүмүүс ядуу<ref name=Rassi2010/> бөгөөд халдвар авснаа ч мэддэггүй байна.<ref>{{cite book|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|title=Encyclopedia of entomology|year=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9781402062421|page=824|url=http://books.google.ca/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA824|edition=2nd ed.}}</ref> Хүн амын томоохон шилжилт хөдөлгөөний улмаас шагасын өвчний тохиолдол бүртгэгдсэн газруудын хүрээ тэлж, Европын улс орнууд болон Америкийн Нэгдсэн Улс багтах болжээ.<ref name=WHO2013/> Эдгээр газарт 2014 он хүртэлх хугацаанд тус өвчний тархалт нэмэгдсээр л байсан.<ref>{{cite journal|last=Bonney|first=KM|title=Chagas disease in the 21st Century: a public health success or an emerging threat?|journal=Parasite |date=2014|volume=21|pages=11|pmid=24626257|doi=10.1051/parasite/2014012|pmc=3952655}} {{open access}}</ref> Уг өвчнийг анх 1909 онд [[Карлос Шагас]] илрүүлж тодорхойлсон тул түүний нэрээр нэрлэх болжээ.<ref name=WHO2013/> 150 гаруй төрлийн бусад амьтад уг өвчнийг туссан байдаг.<ref name=Rassi2010/> ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Паразитын халдварт өвчин]] 9n3g73gil690wm4zd23kf4ujcj27n3v Гумус 0 53492 866658 749951 2026-08-19T13:31:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866658 wikitext text/x-wiki [[File:Horizons.gif|thumb|Гумус нь органик [[нүүрстөрөгч]]өөс тогтдог учир органик бодис ба өвөрмөц хар ба хар-хүрэн өнгөтөй. [[Хөрс]] судлаачид O, A, B, C, E гэж том үсгээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C).]] [[Хөрс судлал]]д, '''гумус''' ({{lang-la|humus}}: газар, шороо<ref>"humus." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep 2008. Dictionary.com http://dictionary.reference.com/browse/humus.</ref>) гэж [[хөрсний органик бодис]]уудаас тогтох фракцийг хэлдэг. Гумус нь [[аморф]] ба [[амьтан]] [[ургамал]] шиг [[эс]]ийн бүтэцгүй.<ref name=Whitehead1963>{{cite journal|last1=Whitehead|first1=D. C.|last2=Tinsley|first2=J.|title=The biochemistry of humus formation|journal=Journal of the Science of Food and Agriculture|date=1963|volume=14|issue=12|pages=849–857|doi=10.1002/jsfa.2740141201|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jsfa.2740141201/abstract|accessdate=26 July 2014}}</ref> Гумус нь хөрсний [[нягт]]ад (хөрсийг сийрэгжүүлдэг) маш их нөлөөлдөгөөс гадна чийг ба тэжээллэг бодисыг агуулах чадварыг дээшилүүлдэг. [[Газар тариалан]]д байгалийн гаралтай болон хөрсийг сайжруулах зорилгоор ашигласан [[ялзмаг]] зэргийг гумуст нэгтгэн ойлгодог.<ref>"humus." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2011. Web. 24 Nov 2011. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276408/humus>.</ref> ==Гумификаци== ===Органик бодисууд гумус болон хувирах нь=== Гумификацийн процесс нь [[хөрс]]өнд байгалиасаа явагдахаас гадна, [[ялзмаг]]ийн үйлдвэрлэлд тохиолдоно. Химийн хувьд тогтвортой гумусын чухал талыг, зарим нь хөрсний физикийн ба химийн үржил шимийг хоюуланг сайжруулдаг талаар нь авч үздэг бол<ref>{{cite journal | last1 = Hargitai | first1 = L | year = 1993 | title = The soil of organic matter content and humus quality in the maintenance of soil fertility and in environmental protection | url =https://archive.org/details/sim_landscape-and-urban-planning_1993-12_27_2-4/page/161| journal = Landscape and Urban Planning | volume = 27 | issue = 2–4| pages = 161–167 | doi = 10.1016/0169-2046(93)90044-E }}</ref>, зарим газар тариалангийн мэргэжилтнүүд түүний бусад шинж чанарууд дээр илүү анхаарал тавьсан байдгийн жишээ нь, түүний өвчлөлийг дарах чадвар юм.<ref>{{cite journal | last1 = Hoitink | first1 = H.A. | last2 = Fahy | first2 = P.C. | year = 1986 | title = Basic for the control of soilborne plant pathogens with composts | url =https://archive.org/details/sim_annual-review-of-phytopathology_1986_24_annual/page/93| journal = Annual Review of Phytopathology | volume = 24 | issue = | pages = 93–114 | doi = 10.1146/annurev.py.24.090186.000521 }}</ref> Гумус нь хөрсийг микро сүвэрхэг болгож, чийгийг агуулах чадварыг нэмэгдүүлж, хөрсний сайн бүтцийг үүсэхэд нөлөөлдөг.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461 ''Abiotic factor''. Encyclopedia of Earth. eds Emily Monosson and C. Cleveland. National Council for Science and the Environment]. Washington DC</ref><ref>{{cite journal | last1 = De Macedo | first1 = J.R. | last2 = Do Amaral | first2 = Meneguelli | last3 = Ottoni | first3 = T.B. | last4 = Araujo | first4 = Jorge Araújo| last5 = de Sousa Lima | first5 = J. | year = 2002 | title = Estimation of field capacity and moisture retention based on regression analysis involving chemical and physical properties in Alfisols and Ultisols of the state of Rio de Janeiro | url =https://archive.org/details/communications-soil-science-and-plant-analysis_2002_33_13-14/page/2037| journal = Communications in Soil Science and Plant Analysis | volume = 33 | issue = 13–14| pages = 2037–2055 | doi = 10.1081/CSS-120005747 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hempfling | first1 = R. | last2 = Schulten | first2 = H.R. | last3 = Horn | first3 = R. | year = 1990 | title = Relevance of humus composition to the physical/mechanical stability of agricultural soils: a study by direct pyrolysis-mass spectrometry | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-analytical-and-applied-pyrolysis_1990-06_17_3/page/275| journal = Journal of Analytical and Applied Pyrolysis | volume = 17 | issue = 3| pages = 275–281 | doi = 10.1016/0165-2370(90)85016-G }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/soil_systems/soil_development_soil_properties.html |title=Soil Development: Soil Properties<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-09-19 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128125005/http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/soil_systems/soil_development_soil_properties.html |url-status=dead }}</ref> [[Хүчилтөрөгч]]ийн [[атом]]ууд том органик молекулуудын хэлхээнд нэгдсэнээр олон тооны сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд үүсдэг ба тэд тэжээлийн бодисуудын эерэг цэнэгтэй [[Ион|ионуудтай]] ([[катион]]) холбогдож, ургамлыг [[ионы солилцоо]]ны замаар хооллох боломжийг илүү нэмэгдүүлдэг.<ref name=autogenerated3>{{cite journal | last1 = Szalay | first1 = A | year = 1964 | title = Cation exchange properties of humic acids and their importance in the geochemical enrichment of UO2++ and other cations | url = | journal = Geochimica et Cosmochimica Acta | volume = 28 | issue = | pages = 1605–1614 | doi = 10.1016/0016-7037(64)90009-2 }}</ref> Гумус нь хөрсний организмуудыг хооллох, нөхөн үржих боломжийг олгодог ба түүнийг хөрсний "амьдралын хүч" гэж нэрлэдэг.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | last1 = Elo | first1 = S. | last2 = Maunuksela | first2 = L. | last3 = Salkinoja-Salonen | first3 = M. | last4 = Smolander | first4 = A. | last5 = Haahtela | first5 = K. | year = 2006 | title = Humus bacteria of Norway spruce stands: plant growth promoting properties and birch, red fescue and alder colonizing capacity | url = | journal = FEMS Microbiology Ecology | volume = 31 | issue = | pages = 143–152 | doi = 10.1111/j.1574-6941.2000.tb00679.x }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite journal | last1 = Vreeken-Buijs | first1 = M.J. | last2 = Hassink | first2 = J. | last3 = Brussaard | first3 = L. | year = 1998 | title = Relationships of soil microarthropod biomass with organic matter and pore size distribution in soils under different land use | url =https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1998-01_30_1/page/97| journal = Soil Biology and Biochemistry | volume = 30 | issue = | pages = 97–106 | doi = 10.1016/S0038-0717(97)00064-3 }}</ref> Гумус нь маш хүнд нийлмэл бодис бөгөөд түүний бүтэц нь өнөөдрийг хүртэл бүрэн судлагдаагүй. Гумусыг органик бодисийн ялзрал ба ялзмагаас ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Бүрэн гумификацилагдсан органик бодисууд нь нэгэн хэвийн хар бараан өнгөтөй, аморф бодис болдог. Гумус нь мянган жил, түүнээс ч илүү хадгалагдах чадвартай.<ref name=autogenerated2>{{cite journal | last1 = Di Giovanni1 | first1 = C. | last2 = Disnar | first2 = J.R. | last3 = Bichet | first3 = V. | last4 = Campy | first4 = M. | year = 1998 | title = Sur la présence de matières organiques mésocénozoïques dans des humus actuels (bassin de Chaillexon, Doubs, France) | url = | journal = Comptes Rendus de l'Académie des Sciences de Paris, Series IIA, Earth and Planetary Science | volume = 326 | issue = | pages = 553–559 | doi = 10.1016/S1251-8050(98)80206-1 }}</ref> Гумус нь тодорхойлогдсон хэлбэр, бүтэц, шинж чанаргүй ч, [[микроскоп]]оор хархад ургамал, амьтаны маш жижиг хэмжээний үлдэгдлүүдийг олж үзэж болно. Эдгээр үлдэгдлүүд нь [[механик]]ийн хувьд [[деградаци]]д орсон байх боловч [[хими]]йн хувьд үгүй байдаг.<ref>{{cite journal |author=Nicolas Bernier and Jean-François Ponge |year=1994 |title=Humus form dynamics during the sylvogenetic cycle in a mountain spruce forest |journal=[[Soil Biology and Biochemistry]] |volume=26 |issue=2 |pages=183–220 |doi=10.1016/0038-0717(94)90161-9 |url=http://www.academia.edu/1821217/Humus_form_dynamics_during_the_sylvogenetic_cycle_in_a_mountain_spruce_forest |format=PDF |access-date=2015-09-19 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903230827/http://www.academia.edu/1821217/Humus_form_dynamics_during_the_sylvogenetic_cycle_in_a_mountain_spruce_forest |url-status=dead }}</ref> Энэ нь гумус ба органик бодис хоёрын хооронд нь хязгаарлаж болохгүйг харуулж байна. Дийлэнх ном зохиолуудад гумусыг хөрсний органик бодисийн салшгуй хэсэг гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[http://www.humintech.com/001/articles/article_definition_of_soil_organic_matter.html Humintech® | Definition Of Soil Organic Matter & Humic Acids Based Products<!-- Bot generated title -->]</ref> Ургамлын үлдэгдэл нь, амьтны ходоодоор дамжин ялгадас байдлаар гарсан нь мөн адил, органик нэгдлүүдийг агуулдаг: [[сахар]], [[цардуул]], [[уураг (молекул)|уураг]], [[нүүрс ус]], [[лигнин]], [[лав]], [[давирхай]], [[органик хүчил]]. Хөрсөн дахь органик материйн задрал, нүүрс ус болох сахар ба цардуулын задралаар эхлэнэ. Тэд [[детритивор]]уудаар хялбар задрах ба үлдэгдэл [[целлюллоз]], [[лигнин]] хоёр нь нэлээд удаан задрана.<ref>Berg, B., McClaugherty, C., 2007. Plant litter: decomposition, humus formation, carbon sequestration, 2nd ed. Springer, 338 pp., ISBN 3-540-74922-5</ref> Энгийн уураг, органик хүчлүүд, цардуул ба сахарууд нь хурдан задардаг бол, crude уураг, [[өөх тос]], лав ба давирхайнууд нийлээд хугацанд өөрлөлтөд оролгүй үлддэг. Лигнин нь [[цагаан ялзрал]]ын [[мөөгөнцөр]]үүдээр хурдан өөрчлөгддөг<ref>Levin, L., Forchiassin, F., Ramos, A.M., 2002. Copper induction of lignin-modifying enzymes in the white-rot fungus Trametes trogii" ''Mycologia'' 94:377–383 [http://www.mycologia.org/cgi/content/full/94/3/377]</ref> бөгөөд микробуудын<ref>{{cite journal | last1 = Knicker | first1 = H. | last2 = Almendros | first2 = G. | last3 = González-Vila | first3 = F.J. | last4 = Lüdemann | first4 = H.D. | last5 = Martin | first5 = F. | year = 1995 | title = 13C and 15N NMR analysis of some fungal melanins in comparison with soil organic matter | url = | journal = Organic Geochemistry | volume = 23 | issue = | pages = 1023–1028 | doi = 10.1016/0146-6380(95)00094-1 }}</ref> ба амьтдын<ref>{{cite journal | last1 = Muscoloa | first1 = A. | last2 = Bovalob | first2 = F. | last3 = Gionfriddob | first3 = F. | last4 = Nardi | first4 = S. | year = 1999 | title = Earthworm humic matter produces auxin-like effects on Daucus carota cell growth and nitrate metabolism | url =https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1999-08_31_9/page/1303| journal = Soil Biology and Biochemistry | volume = 31 | issue = | pages = 1303–1311 | doi = 10.1016/S0038-0717(99)00049-8 }}</ref> ялгадасуудын хамт, [[гумус]]ын үндсэн түүхий эд<ref>{{cite journal | last1 = González-Pérez | first1 = M. | last2 = Vidal Torrado | first2 = P. | last3 = Colnago | first3 = L.A. | last4 = Martin-Neto | first4 = L. | last5 = Otero | first5 = X.L. | last6 = Milori | first6 = D.M.B.P. | last7 = Haenel Gomes | first7 = F. | year = 2008 | title = 13C NMR and FTIR spectroscopy characterization of humic acids in spodosols under tropical rain forest in southeastern Brazil | url = | journal = Geoderma | volume = 146 | issue = | pages = 425–433 | doi = 10.1016/j.geoderma.2008.06.018 }}</ref> болдог. Задралын процессийн эцсийн бүтээгдэхүүн нь гумус юм. [[Чийгийн улаан]]ы гумус буюу [[өтний ялзмаг]]ыг (vermicompost) зарим судлаачид шилдэг бууц гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://agri.and.nic.in/vermi_culture.htm |title=Vermiculture<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-11-25 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031922/http://agri.and.nic.in/vermi_culture.htm |url-status=dead }}</ref> === Тогтвотой байдал === Хөрсөн дахь гумусын дийлэнх нь, [[Нүүрсхүчлийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] болон задралгүй, 100 гаруй жил оршин, харьцангуй тогтвортой байж чаддаг. Энэ органик матери нь, [[микроб]]ын эсвэл [[энзим]]ийн задралаас хамгаалагдсан байдаг, учир нь тэд, хөрсний хэсгүүдийн жижиг [[Хөрсний агрегат|агрегатуудад]] нуугдсан эсвэл [[Шавар|шаврын]] хэсгүүдтэй нягт холбогдсон байдаг.<ref name=Dungait2012>{{cite journal|last1=Dungait|first1=J. A.|last2=Hopkins|first2=D. W.|last3=Gregory|first3=A. S.|last4=Whitmore|first4=A. P.|title=Soil organic matter turnover is governed by accessibility not recalcitrance|journal=Global Change Biology|date=2012|volume=18|issue=6|pages=1781–1796|doi=10.1111/j.1365-2486.2012.02665.x|url=ftp://195.37.229.5/pub/outgoing/mbraak/Eurosoil/literature/RoundTable/Dungait%20et%20al.,%202012%20-%20Soil%20organic%20matter%20turnover%20is%20governed%20by%20accessibility%20not%20recalcitrance.pdf|accessdate=30 August 2014}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хамгаалагдаагүй гумус нь 10 жилийн дотор задарч, бага тогтвортой эсвэл хөдөлгөөнт гэж үзэгддэг. Тогтвортой гумус нь, хөрсөн дахь тэжээлийн бодисын санд ордоггүй ч, хөрсний физик бүтцэд чухал нөлөө үзүүлдэг.<ref name=Oades1984>{{cite journal|last1=Oades|first1=J. M.|title=Soil organic matter and structural stability: mechanisms and implications for management|journal=Plant and soil|date=1984|volume=76|pages=319–337|doi=10.1007/BF02205590|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02205590|accessdate=30 August 2014}}</ref> Нунтагласан [[модны нүүрс]] хэлбэртэйгээр өнгөн хөрс рүү орсон/хийгдсэн [[Хөрсний нүүрстөрөгч|хар нүүртөрөгчөөс]] тогтох гумус нь хамгийн тогтвортой байдаг. Энэ процесс нь [[Амазон мөрөн|Амазоны]] сав газрын үржил шимтэй хар хөрс эсвэл [[Терра прета]] үүсэх шалтгаан болсон гэж үздэг.<ref>Lehmann, J., Kern, D.C., Glaser, B., Woods, W.I., 2004. Amazonian Dark Earths: origin, properties, management. Springer, 523 pp. ISBN 978-1-4020-1839-8</ref> === Давхрага === Гумус нь өвөрмөц хар, хар хүрэн өнгөтэй, органик [[Хөрсний нүүрстөрөгч|нүүртөрөгчөөс]] тогтох органик нэгдэл. [[Хөрс]] судлаачид O, A, B, C, E том үсгүүдээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгүүдийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C). Зарим хөрсүүд гадаргуудаа органик давхрагатай (O) байдаг. Энэ давхрага нь хөрсөндөө булагдсан байж болно. Элэгдлийн улмаас эрдэсээ алдсан, гадаргуун дэд давхрагыг E-р тэмдэглэдэг. Ул хадыг (хөрс биш) R үсгээр тэмдэглэнэ. ==Хөрсөн дахь органик бодис ба гумусын ашигтай тал== * Органик түүхий эдийг гумус болгон хувиргаж буй процесс нь, хөрсөн дахь [[микроорганизм|микрорганизм]]ууд ба өөр амьтадыг тэжээж, ингэснээр хөрсөн дахь амьдрал өндөр хөгжилтэй, эрүүл байдаг.<ref name="ReferenceA"/><ref name=autogenerated1 /> * Органик түүхий эд гумус болон хувирч буй зэргээс (хурдаас) хамаарч хөрсний [[ургамал]]ууд, [[Амьтан|амьтад]], [[Микроорганизмуудын|микробуудын]] оршин тогнол идэвхжиж (хурдан тохиолдолд) эсвэл саардаг (удаан тохиолдолд). * Идэвхтэй ба тогтвортой гумусууд микробуудад нэмэлт тэжээлийн эх үүсвэр болдог ба хялбар авч болох урт хугацааны нөөцийг бүрдүүлдэг. * Үхсэн ургамлын түүхий эдийн задрал, ялзралын үр дүнд удаан исэлдэх(лигнин мэт гумус) нийлмэл органик бодисууд үүсэх бол, зарим нь задарч арай энгийн хэлбэрүүдийг ([[сахар]] ба [[амин сахар]], [[Алифатик нэгдэл|алифатик]] ба [[фенол]]ийн [[Органик хучил|органик хүчлүүд]]) үүсгэдэг бөгөөд тэд цаашид микробын биомасс болон хувирах эсвэл гуминий комплексуудыг ([[Фульвиний хүчил|фульвиний]] болон [[гуминий хүчил]]) үүсгэн исэлдэнэ. Үүсэн комплексууд [[шаварлаг эрдсүүд]] ба [[металл]]уудын [[гидрооксид|гидроксид]]уудтай холбогдоно. Ургамал нь гуминий бодисуудыг үндсээрээ шингээж аван хэрэглэх боломжтой эсэх талаар удаан хугацаанд маргалдсан. Одоогоор гумус нь [[ургамалын физиологи|ургамлын физиологи]]д зүгээр [[Ургамлын тэжээл|тэжээлийн]] үүрэг гүйцэтгэдэггүй, харин [[Ургамлын гормон|гормоны]] үүргийг гүйцэтгэдэг гэдэг дээр нэгдсэн ойлголтод хүрсэн байна.<ref>{{cite journal | last1 = Eyheraguibel | first1 = B. | last2 = Silvestrea | first2 = J. Morard | year = 2008 | title = Effects of humic substances derived from organic waste enhancement on the growth and mineral nutrition of maize | url = | journal = Bioresource Technology | volume = 99 | issue = | pages = 4206–4212 | doi = 10.1016/j.biortech.2007.08.082 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zandonadi|first1=D. B.|last2=Santos|first2=M. P.|last3=Busato|first3=J. G.|last4=Peres|first4=L. E. P.|last5=Façanha|first5=A. R.|title=Plant physiology as affected by humified organic matter|journal=Theoretical and Experimental Plant Physiology|date=2013|volume=25|pages=13–25|doi=10.1590/S2197-00252013000100003|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S2197-00252013000100003&script=sci_arttext&tlng=es|accessdate=30 August 2014}}</ref> * Гумус нь [[коллоид]] бөгөөд хөрсний [[Катион солилцооны чадавхи]]йг нэмэгдүүлж, ингэснээр хөрсний тэжээлийг агуулах чадварыг өсгөдөг. Коллоидууд нь [[хелатлах]] замаар тэжээлийг агуулдаг ба ингэснээр тэжээлийн [[катион]]ууд ургамал шингээхэд боломжтой хэлбэртэйгээр, [[бороо]] ба [[усалгаа]]ны нөлөөгөөр исэлдэхгүйгээр, аюулгүй хадгалагдана.<ref name=autogenerated3 /> * Гумус нь өөрийн жингийн 80-90% тэнцэх хэмжээний чийгийн хадгалах чадвартай учир хөрсний ган тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлдэг.<ref>{{cite journal | last1 = Olness | first1 = A. | last2 = Archer | first2 = D. | year = 2005 | title = Effect of organic carbon on available water in soil | url = | journal = Soil Science | volume = 170 | issue = | pages = 90–101 | doi=10.1097/00010694-200502000-00002}}</ref><ref>[http://journals.lww.com/soilsci/Abstract/2005/02000/Effect_of_Organic_Carbon_on_Available_Water_in.2.aspx Effect of Organic Carbon on Available Water in Soil : Soil Science<!-- Bot generated title -->]</ref> * Гумусын биохимийн бүтэц нь хэт [[хүчил]]лэг эсвэл хэт [[шүлт]]лэг хөрсүүдийг засах боломжийг олгодог.<ref>{{cite journal | last1 = Kikuchi | first1 = R | year = 2004 | title = Deacidification effect of the litter layer on forest soil during snowmelt runoff: laboratory experiment and its basic formularization for simulation modeling | url = | journal = Chemosphere | volume = 54 | issue = 8| pages = 1163–1169 | doi = 10.1016/j.chemosphere.2003.10.025 | pmid = 14664845 }}</ref> == Мөн үзэх == {{div col|cols=2}} *[[Хөрсний давхрага]] *[[Биомасс]] *[[Биочар]] *[[Терра прета]] *[[Биотик материал]] *[[Детрит]] *[[Гломалин]] *[[Гуминий хүчил]] *[[Органик матери]] *[[Ургамлын үлдэгдэл]] *[[Микоризагийн мөөг ба хөрсний нүүрстөрөгч агуулалт]] *[[Ялзмаг]] {{div col end}} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == *{{cite web|url=http://karnet.up.wroc.pl/~weber/typy2.htm|author=Jerzy Weber|date=|title=Types of humus in soils |publisher=Agricultural University of Wroclaw, Poland|accessdate=2013-12-12}} [[Ангилал:Хөрсний экологи]] [[Ангилал:Агрономи]] 3u30up5x74l6i0f43dl290mcq6ty79l Селенит цистеин 0 53945 866635 700067 2026-08-19T12:33:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866635 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 458287647 | Reference=<ref>''[[Merck Index]]'', 12th Edition, '''8584'''</ref> | ImageFileL1 = | ImageFileR1 = Selenocysteine-3D-vdW.png | IUPACName = 3-Selanyl-2-aminopropanoic acid | OtherNames = <small>L</small>-Selenocysteine; 3-Selanyl-<small>L</small>-alanine; Selenium cysteine |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 23436 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 109962 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C05688 | InChI = 1/C3H7NO2Se/c4-2(1-7)3(5)6/h2,7H,1,4H2,(H,5,6)/t2-/m0/s1 | InChIKey = ZKZBPNGNEQAJSX-REOHCLBHBZ | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C3H7NO2Se/c4-2(1-7)3(5)6/h2,7H,1,4H2,(H,5,6)/t2-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = ZKZBPNGNEQAJSX-REOHCLBHSA-N | CASNo_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo = 10236-58-5 | PubChem = 25076 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB02345 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 16633 | UNII_Ref = {{fdacite|changed|FDA}} | UNII = 0CH9049VIS | SMILES = O=C(O)[C@@H](N)C[SeH] }} |Section2={{Chembox Properties | C=3 | H=7 | N=1 | O=2 | Se=1 | Appearance = | Density = | MeltingPt = | BoilingPt = | Solubility = }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt = | AutoignitionPt = }} }} '''Селенит цистеин''' ('''Sec''' эсвэл '''U''', эртний хэвлэлүүдэд '''Se-Cys''' гэж товчилдог)<ref>{{ cite journal | title = IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN) and Nomenclature Committee of IUBMB (NC-IUBMB) | year = 1999 | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 264 | issue = 2 | pages = 607–609 | doi = 10.1046/j.1432-1327.1999.news99.x | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1432-1327.1999.news99.x/pdf | format = PDF }}</ref> буюу '''селеноцистеин''' нь 21 дахь [[уураг бүтээгч амин хүчил]]. Химийн томьёо нь C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>NO<sub>2</sub>Se. Селенит цистеин нь амьд организмуудын бүүхий л төрөл зүйлд [[Селенит уураг|селенит уургийн]] үүсгэгчийн үүрэгтэйгээр оршин тогтнодог.<ref name="Johansson">{{ cite journal | author = Johansson, L.; Gafvelin, G.; Amér, E. S. J. | title = Selenocysteine in Proteins — Properties and Biotechnological Use | journal = Biochimica et Biophysica Acta | year = 2005 | volume = 1726 | issue = 1 | pages = 1–13 | doi = 10.1016/j.bbagen.2005.05.010 }}</ref> Селенит цистеин нь [[цистеин]]ий [[аналог]] ба [[хүхэр]] агуулагч [[тиол бүлэг]]ийн оронд [[селени]] агуулагч [[селенол бүлэг]]тэй байдаг. Селенит цистеин нь хэд хэдэн ферментүүдэд агуулагддаг, жишээ нь, [[глютатион пероксидаза]], [[тетраиодотиронин 5 деиодиназа]], [[тиоредоксин редуктаза]], [[формат дегидрогеназа]], [[глицин редуктаза]], [[селенофосфат синтетаза 2]], метионин-Р-сульфоксид редуктаза В1 (SEPX1) болон зарим [[гидрогеназа]]). Селенит цистеинийг АНУ-н Эрүүл мэндийн Үндэсний хүрээлэнгийн биохимич Треза Стэдман нээсэн.<ref>{{cite journal|last1=Stadtman|first1=Therese|title=Selenium Biochemistry|url=https://archive.org/details/sim_science_1974-03-08_183_4128/page/915|journal=Science|date=Mar 8, 1974|volume=183|issue=4128|pages=915–22|doi=10.1126/science.183.4128.915|pmid=4605100|bibcode=1974Sci...183..915S}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Арьсыг цочроогч бодис]] [[Ангилал:Нүдийг цочроогч бодис]] [[Ангилал:Амьсгалын замыг цочроогч бодис]] [[Ангилал:Үл орлуулах амин хүчил]] [[Ангилал:Селенит органик нэгдэл]] [[Ангилал:Альфа-Аминт пропионы хүчил]] 905gq7e7759jrvbb8u9udytcsnv2bnq Эрукийн хучил 0 54063 866632 846154 2026-08-19T12:29:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866632 wikitext text/x-wiki {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 476997120 | ImageFile =Erucasäure.svg | ImageSize =300px | IUPACName =(''Z'')-Docos-13-enoic acid | OtherNames = |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4444561 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 075441GMF2 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C08316 | InChI = 1/C22H42O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22(23)24/h9-10H,2-8,11-21H2,1H3,(H,23,24)/b10-9- | InChIKey = DPUOLQHDNGRHBS-KTKRTIGZBD | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1173380 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C22H42O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22(23)24/h9-10H,2-8,11-21H2,1H3,(H,23,24)/b10-9- | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = DPUOLQHDNGRHBS-KTKRTIGZSA-N | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo =112-86-7 | PubChem =5281116 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 28792 | SMILES = O=C(O)CCCCCCCCCCC\C=C/CCCCCCCC }} |Section2={{Chembox Properties | C=22 | H=42 | O=2 | Appearance = Хатуу цагаан лав | Density =0.860 g/cm<sup>3</sup> | MeltingPtC =33.8 | BoilingPtC = 381.5 | BoilingPt_notes = (задрана) | Solubility = Уусдаггүй | SolubleOther = Уусдаг | Solvent = [[метанол]] ба [[этанол]] }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPtC = 349.9 | AutoignitionPtC = }} }} '''Эрукийн хүчил''' нь [[моноханаагүй]] [[Омега-9 тосны хүчил|омега-9]] [[тосны хүчил]] ба 22:1ω9 гэж тэмдэглэдэг. Түүний томъё нь CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>7</sub>CH=CH(CH<sub>2</sub>)<sub>11</sub>COOH. [[Гонтог]]ийн (''Erysimum scoparium'') үрийн дийлэнх хувийг эзэлдэг ба [[рапс]]ын тосонд 20-54 хувь,<ref>{{cite journal |first=M. R. |last=Sahasrabudhe |title=Crismer values and erucic acid contents of rapeseed oils |url=https://archive.org/details/sim_jaocs-journal-of-the-american-oil-chemists-society_1977-08_54_8/page/323 |journal=Journal of the American Oil Chemists' Society |volume=54 |issue=8 |pages=323–324 |doi=10.1007/BF02672436 |pmid= |year=1977 }}</ref> [[гичний тос]]онд 42 хувь агуулагддаг. ''Цис''-13-докосиноиний хүчил гэж мөн нэрлэдэг ба түүний [[Геометр изомер|транс изомер]] нь байцааны хүчил (brassidic acid) юм. == Хэрэглээ == Эрукийн хүчил нь олон эрдэс тостой нэгэн адил хэрэглэгддэг боловч тэдгээрийн заримтай нь харьцуулахад илүү биозадрамхай байдаг. Түүнийг полимерчлэх болон [[Тосыг хатаах|хатаах]] замаар тосон [[будаг]] болгон ашиглах боломж хязгаарлагдмал юм. Бусад тосны хүчлүүдтэй нэгэн адил [[гадаргуун идэвхт бодис]] (surfactant) эсвэл [[тосолгооны материал]] болгон ашиглах, [[Биодизель|биодизелийн]] түүхий эд болгох боломжтой. Эрүкийн хүчлийн уламжлалууд (гаралтай нэгдлүүд) нь олон янзийн хэрэглээтэй. Жишээ нь, [[бихинилийн спирт]] (CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>21</sub>OH) нь нам температурт царцдаг депресант (шингэнийг илүү нам температурт урсах боломжийг олгодог) байдлаар харин, [[мөнгөний бихинат]] нь фото зурагт ашиглагддаг.<ref>{{cite journal | author = Economic Research Service, USDA | year = 1996 | url = http://www.ers.usda.gov/publications/IUS6/ius6c.pdf | format = pdf | title = Crambe, Industrial Rapeseed, and Tung Provide Valuable Oils | journal = Fats and Oils, Industrial Uses | pages = 18 | access-date = 2015-11-06 | archive-date = 2006-10-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061010225533/http://ers.usda.gov/publications/IUS6/ius6c.pdf | url-status = dead }}</ref> == Эрүүл мэндэд нөлөөлөх нь == 1970 оны эхэн үед, лабораторийн амьтнууд дээр хийсэн туршилт судалгаа<ref name=McInnis>Amy McInnis, 21 May 2004 {{Webarchiv|url=http://www.wdm.ca/skteacherguide/WDMResearch/CanolaResearchPaper.pdf |wayback=20160411033244 |text=The Transformation of Rapeseed Into Canola: A Cinderella Story |archiv-bot=2023-09-26 22:59:21 InternetArchiveBot }}</ref> нь эрукийн хүчлийг их тунгаар хэрэглэсэн тохиолдолд зүрхэнд хортойгоор нөлөөлдөг болохыг харуулсан ч, хүний хувьд, рапсын тосны хэрэглээ ба зүрхний өвчлөлийн өсөлт хоёр хоорондоо холбоотой гэдэг нь тогтоогдоогүй. <ref name="fsa">Food Standards Australia New Zealand (June 2003) {{Webarchiv|url=http://www.foodstandards.gov.au/publications/documents/Erucic%20acid%20monograph.pdf|wayback=20181123112106|text=Erucic acid in food: A Toxicological Review and Risk Assessment|archiv-bot=2023-12-20 13:59:14 InternetArchiveBot}} Technical report series No. 21; Page 4 paragraph 1; ISBN 0-642-34526-0, ISSN 1448-3017</ref> [[Лоренцогийн тос]]ыг (эрукийн хүчил болон бусад зүйлээс бүрдсэн тос) удаан хугацаанд хэрэглэхэд хортой нөлөө үзүүлдэг тухай тайлангууд байдаг ч, эрукийн хүчлийг хүнсэнд хэрэглэхэд хортой нөлөөлөл үзүүлсэн тухай дурьдсан мэдээлэл байдаггүй.<ref>Luger CL et al. Food Safety and Foodborne Toxicants. Chapter 14 in Hayes' Principles and Methods of Toxicology, Sixth Edition. Eds A. Wallace Hayes, Claire L. Kruger. CRC Press, 2014 ISBN 9781842145371. Quote: "In humans. however. although the long-term use of Lorenzo's oil (oleic acid and erucic acid) in the treatment of adrenoleukodystrophy or adrenomyeloneuropathy leads to thrombocytopenia and lymphopenia (Unkrig et al. 1994), adverse effects from dietary consumption of erucic acid have not been reported."</ref>{{rp|646-657}} 1970-аад оны үед амьтан дээр хийсэн судалгаа нийтлэгдсэнээр, Дэлхий дахинийг эрукийн хүчлийн өндөр агууламжтай тосноос татгалзахад хүргэсэн ба<ref name=McInnis/> хүнд нөлөөлөхгүй байх боломжит хэмжээг амьтан дээр хийсэн судалгааг үндэслэн тогтоосон.<ref name=fsa/><ref name=CFR21>U.S. Dept. of Health and Human Services, [http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=184.1555 CFR - Code of Federal Regulations Title 21] 1 April 2010.</ref><ref name=efsa>{{cite journal | author = The Commission of the European Communities | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31980L0891:EN:HTML | title = Commission Directive 80/891/EEC of 25 July 1980 relating to the Community method of analysis for determining the erucic acid content in oils and fats intended to be used as such for human consumption and foodstuffs containing added oils or fats| journal = EurLex Official Journal | volume = 254 | year = 1980 }}</ref> 2003 онд, эрукийн хүчил нь хөхөөр хооллож буй гахайнд миокардын липидоз өвчинг үүсгэх хэмжээг үндэслэн, Австалийн хүнсний стандартад хүнсэнд хэрэглэх зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээг 500&nbsp;мг/хоног гэж тогтоосон.<ref name=fsa /> Энэ хэмжээ нь хөхөөр хооллож буй гахайнд миокардын липидоз өвчинг үүсгэх хэмжээнээс 120 дахин бага хэмжээ юм. Эрукийн тосны нэг хүнд ноогдох хэрэглээний дундаж нь зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээнээс хавьгуй бага байдаг учир нийтийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдалын хувьд санаа зовох шаардлаггуй юм. Гэсэн хэдий ч тосыг их хэмжээгээр хэрэглэдэг хүн зөвшөөрөгдсөн дээд хэмжээ рүү дөхөж очих магадлалтай юм. Энэ нь, канолагийн тосон дахь эрукийн хүчлийн хэмжээ тосны хүчлүүдийн нийт хэмжээний 2 хувиас хэтэрсэн тохиолдолд бий болох боломжтой.<ref name=fsa /> == Эх сурвалж == {{Reflist}} ljmuprkbsuys9gpwntesztp0i6lq91a Гуминий хүчил 0 54630 866682 859265 2026-08-19T14:18:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866682 wikitext text/x-wiki '''Гуминий хүчил''' нь гуминий бодисуудын үндсэн бүрдүүлэгч бөгөөд гуминий бодисуудаас, хөрсний органик бүрдүүлэгч болох [[гумус]], [[занар]], [[нүүрс]] тогтох ба тэд олон [[гол]], [[горхи]], тогтмол ус, нуур, [[далай]]н усны найрлагад багтдаг,<ref name=FJS>{{cite book |author=Stevenson F.J. |publisher=John Wiley & Sons|place= New York |title=Humus Chemistry: Genesis, Composition, Reactions |year=1994 }}</ref> үхсэн органик материудийн биозадралын үр дүнд бий болдог хүчил юм. ГХ нь дан [[хүчил]] бус харин, [[Карбоксил бүлэг|карбоксил]] ба [[фенол]]ат бүлгүүдийг агуулсан ялгаатай хүчлүүдийн холимог (нийлмэл) бөгөөд [[хоёр суурьт хүчил]], заримдаа [[Гурван суурьт хүчил|гурван суурьт хүчлийн]] шинж чанаруудыг үзүүлдэг. '''фульвиний хүчлүүд''' нь гуминий хүчлүүд бөгөөд бусадтайгаа харьцуулхад арай бага молекул жинтэй ба хүчилтөрөгчийн агууламж өндөртэй байдаг. Гуминий ба фульвиний хүчлүүд нь ихэвчлэн газар тариалангийн хөрсний бүтэцэд багтдаг хөрсийг сайжруулах хэрэгсэл болдог ба хүний хүнсний бүтээгдэхүүнд ховор ордог. Хүнсний бүтээгдэхүүнд, фульвиний хүчлүүд нь шингэн хэлбэртэйгээр эрдэс коллоидуудаас илэрдэг. Фульвиний хүчлүүд нь поли-электролитүүд ба өвөрмөц [[коллоид]]ууд юм. Тэдний өвөрмөц чанар нь мембранаар хялбар нэвтэрдэгт орших ба бусад коллоидууд ингэж чаддаггүй.<ref>{{cite journal |title=Total synthesis of fulvic acid |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-chemical-society-chemical-communications_1984-12-01_23/page/1565 |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |issue=23 |year=1984 |quote=Synthesis of fulvic acid (1a) was accomplished by a route involving selective ozonization of 9-propenylpyranobenzopyran (1c), obtained by a regioselective cyclization of the 2-methylsulphinylmethyl 1,3-dione(3c)|pages=1565–6 |doi=10.1039/C39840001565|last1=Yamauchi |first1=Masashige |last2=Katayama |first2=Sadamu |last3=Todoroki |first3=Toshiharu |last4=Watanable |first4=Toshio }}</ref> == Гуминий бодисуудын хими шинж чанар == [[File:Humic acid.svg|400px|thumb| [[Хинин]], [[фенол]], [[катехол]], [[сахар]]ын бүлгүүдийг агуулсан, энгийн гуминий хүчил<ref name="FJS" />]] Гуминий хүчлүүд нь [[карбоксилат]] ба [[фенол]]ат бүлгүүдийг агуулдаг нь, тэдгээрийг, Mg<sup>2+</sup>, Ca<sup>2+</sup>, Fe<sup>2+</sup>, Fe<sup>3+</sup> [[ион|ионуудтай]] [[комплекс]] үүсгэх боломжийг олгодог. Гуминий хүчил болгон, 2 эсвэл түүнээс олон дурьдсан бүлгийг агуулдаг учир, тэд [[хелат]]ын комплексүүдийг үүсгэх боломтой байдаг.<ref>{{cite journal|last=Tipping|first=E|year=1994|title='WHAM – a chemical equilibrium model and computer code for waters, sediments, and soils incorporating a discrete site/electrostatic model of ion-binding by humic substances|url=https://archive.org/details/sim_computers-geosciences_1994-07_20_6/page/973|journal=Computers and Geosciences|volume=20|pages=973–1023 |doi=10.1016/0098-3004(94)90038-8 |issue=6 |bibcode=1994CG.....20..973T}}</ref> Хелатын комплексийг үүсгэдэг нь, металлын ионуудын [[биохүртээмж]]ийг тохируулахад оролцдог, гүминий хүчлүүдийн биологийн үүрэгүүдийн чухал хэсэг юм.<ref name=GD/> == Экологид нөлөөлөх нь == Органик бодисууд (матери) нь хөрсийг сайжруулдаг, ургамлын ургалтад эерэгээр нөлөөлдөг болохыг, фермерүүд түүх бичигдэж эхлэхээс өмнө мэддэг байсан. <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=VFzVAAAAMAAJ|title=McGraw-Hill encyclopedia of science and technology: an international reference work, Volume 12 |editor= Lapedes, Daniel N. |publisher=McGraw-Hill |year=1966 |page=428 |isbn=0070452652 |quote=The value of adding organic matter to the soil in the form of animal manures, green manures, and crop residues for producing favorable soil tilth has been known since ancient times}}</ref> Гэсэн хэдий ч, органик бодисуудын хими ба үүрэг нь маргаантай хэвээр байсан. Ялангуя 18-р зуунд буюу хүмүүс түүнийг судлах сэдэв болгон үзэж эхэлснээш хойш. [[Либих]]ээс өмнө, гумусыг ургамал шууд хэрэглэдэг гэсэн ойлголттой байсан бол, хожим Либих, ургамлын ургалт нь органик бус нэгдлүүдээс хамаардаг болохыг тогтоосон. Орчин цагийн хөрс судлаачид, органик бодисийн нөлөөлөлийг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх болсон ба ямарч байсан гумус нь хөрсний ус агуулах (хадгалах) чадварыг нэмэгдүүлснээр хөрсний үржил шимийг сайжруулдаг болохыг хүлээн зөвшөөрсөн. Үүнээс гадна, ургамалууд нь системийн инсектицидуудын комлекс органик молекулуудыг шингээн авч хэрэглэдэг нь тогтоогдсоноос хойш, ургамалууд нь уусмал байдалтай гумусыг шингээх боломжтой байхыг үгүйсгэхээ болисон. <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=sG4oAAAAMAAJ |title=Ciencia interamericana: Volumes 24–27 |year=1984 |author=Pan American Union. Dept. of Cultural Affairs. División de Fomento Científico, Pan American Union. Dept. of Scientific Affairs, Organization of American States. Dept. of Scientific Affairs |quote=And since plants have shown their ability to absorb and translocate the complex molecules of systemic insecticides, they can no longer discredit the idea that plants are able to absorb the soluble humic nutrients, containing by far ...}}</ref> Энэ нь уусдаггүй төмрийн оксидуудыг шингээх чухал процесс байж болох юм. [[АНУ]]-ын Огаёгийн Их Сургууль, гуминий хүчлийн ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх нөлөөллийг судлаж, "гуминий хүчил нь ургамлын ургалтыг нэмэгдүүлдэг" ба "бага зарцуулалтаар өндөр үр дүнд хүрдэг" болохыг тогтоосон. <ref>{{Cite journal |title=Effects of humic acids from vermicomposts on plant growth |journal=European Journal of Soil Biology |volume=42 |pages=S65 |url=http://www.biosci.ohio-state.edu/~soilecol/Full%20articles/2006/Effects%20of%20humic%20acids.pdf |doi=10.1016/j.ejsobi.2006.06.004 |year=2006 |last1=Arancon |first1=Norman Q. |last2=Edwards |first2=Clive. A. |last3=Lee |first3=Stephen |last4=Byrne |first4=Robert |access-date=2015-11-17 |archive-date=2015-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824095715/http://www.biosci.ohio-state.edu/~soilecol/Full%20articles/2006/Effects%20of%20humic%20acids.pdf |url-status=dead }}</ref> 1998 онд АНУ-ын Хойт Каролинагийн, ХАА ба Амьралын Ухааны Их Сургуулийн эрдэмтдийн хийсэн судалгаагаар, гуматыг хөрсөнд нэмхэд [[найлзуурт улаан толгой]]н (Agrostis stolonifera) үндэсний масс (хэмжээ) нэмэгддэг нь нотлогдсон.<ref>{{cite journal|doi=10.2135/cropsci1998.0011183X003800060037x |title=Influence of Humic Substances on Rooting and Nutrient Content of Creeping Bentgrass |url=https://archive.org/details/crop-science_november-december-1998_38_6/page/1639 |journal=Crop Science |volume=38 |issue=6 |pages=1639 |year=1998 |last1=Cooper |first1=R. J. |last2=Liu |first2=Chunhua |last3=Fisher |first3=D. S. }}</ref><ref>{{cite journal|url=http://archive.lib.msu.edu/tic/tgtre/article/1999aug6.pdf|title=Humic Substances Their Influence on Creeping Bentgrass Growth and Stress Tolerance|date=August 1999|journal=TurfGrass Trends|page=6|author=Liu, Chunhua|author2=Cooper, R. J.|access-date=2015-11-17|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209202531/http://archive.lib.msu.edu/tic/tgtre/article/1999aug6.pdf|url-status=dead}}</ref> == Мөн үзэх == *[[Гломалин]] *[[Калийн гумат]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Гуминий хүчил}} [[Ангилал:Хөрс судлал]] [[Ангилал:Бодисын бүлэг]] [[Ангилал:Органик хүчил]] 6yk6gjtyv16emth5x2ywzizi1gmg2y3 Гломалин 0 55083 866681 742140 2026-08-19T14:15:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866681 wikitext text/x-wiki '''Гломалин''' нь, [[хөрс]] ба [[үндэс]]ний, [[Арбускул микориза|арбускул]] [[микориза]] мөөгөнцөрүүдийн (АММ), [[гиф]] ба [[спор]]ууд дээр маш ихээр үүсдэг [[глико-уураг]] (гликопротеин). [[АНУ]]-ын ХААЯ-ны ХААЭШХ-гийн эрдэмтэн Sara F. Wright 1996 онд нээсэн.<ref name=usda02/> Гломалин гэдэг нэр нь ''Glomales'' мөөгөнцөрийн нэрнээс үүсэлтэй.<ref name=usda97/> == Судалгаа == Гломалин нь 1992 оныг хүртэл судлагдаагүй байсныг, Sara Wright, “Түүнийг ялган авахад маш хүнд, цитратын ванн дотор 250 F (121 C)-д нэг цагаас багагүй хугацаа шаардлагатай… Өнөөдрийг хүртэл хөрсний түүн шиг сайн цавуу олдоогүй” гэж тайлбарлажээ.<ref name=":3" /> == Тайлбар == Гломалиныг одоогоор хараахан ялган авч тайлбарлаагүй.<ref name=rill04/> Гэсэн хэдий ч, '''гломалиний төрлийн хөрсний уургуудыг''' ('''ГТХУ'''), [[моноклон]] [[эсрэг биет]]ийг (Mab32B11), АММ-ийн эвдэрсэн спорын эсрэг тавих замаар илрүүлсэн. ГТХУ нь Mab32B11 эсрэг биеттэй орох урвалаар тодорхойлогдог. Гломалиныг нээсэн Sara Wright-ын тэмдэглэснээр, "гломалин нь төмөр ба бусад ионыг холбосон жижиг глико-уургуудын бөөгнөрөл… гломалин нь 1 - 9 % бат бөх холбогдсон төмрийг агуулдаг… Гломалиныг гифийн гаднас олсон ба энэ нь гиф өөрийгөө битүүлж байгааг харуулах бөгөөд ингэснээр, тэд ус ба тэжээлийг тээж чадна гэдэгт итгэж байна. Магадгүй энэ нь бас түүнд, хөрсний хэсгүүдийн хоорондох агаарын орон зайг бөглөхөд шаардагдах уян биш төлвийг олгож байж болох юм." Гломалин биозадралд ороход 7-42 жил шаардагдана. Гломалин хамгийн их хэмжээтэйгээр [[Хавай]] ба [[Япон]]ы галт уулын хөөрснөөс олдсон.<ref name=":3">“Glomalin, Hiding Place for a Third of the World’s Stored Soil Carbon." Agricultural Research Journal, September 2002.</ref> Гломалин нь АММ-с гаралтай гэдгийн өөр нэгэн хөндлөнгийн баримт бий. Хөрсийг АММ-ийн эзэн ургамлаас салган тусгаарлахад ГТХУ-ийн агууламж буурдаг. Ойн болон газар тариалангийн инкубацад оруулсан газар<ref name=rill03/>, [[фунгицид]]ээр боловсруулсан хөрсөнд мөн ижил зүйл ажиглагдсан (ГТХУ-ийн агууламж буурсан).<ref name=rill04/> Хөрсөн дэх гломалины агууламж нь [[экосистем]]ийн [[анхдагч бүтээмж]]тэй харилцан уялдаатай байна.<ref name=tres06/> ГТХУ-ийн хими гүйцэд судлагдаагүй, мөн гломалин, ГТХУ, АММ хоорондох холбоо тодорхой бус хэвээр байна.<ref name=rill04/><ref name=gill11/> Мөөг дэх гломалиний [[физиологи]]йн үүрэг судлагааны сэдэв юм.<ref name=purin07/> == Нөлөө == Гломалиний төрлийн хөрсний уургууд (ГТХУ) нь, [[гуминий хүчил]]тэй хамт, хөрсний [[эрдэс]] хэсгүүдийг хооронд нь холбож, чанарыг нь нэмэгдүүлдэг, [[хөрсний органик матери]]йн чухал бүрдүүлэгч.<ref name=usda02/><ref name=rill04/> Гломалиний [[нүүрстөрөгч]] ба [[азот]]ыг хадгалах шинж чанар, мөн түүний [[Нүүрстөрөгчийн шингээлт|нүүрстөрөгчийг шингээх]] арга зэргийг судалсан.<ref name=tres06/><ref name=king11/> Гломалинийг, хөрсний агрегатуудын усны нөлөөлөлийн тэсвэрийг нэмэгдүүлсэнээр, [[Хөрсний элэгдэл|хөрсний элэгдлийг]] бууруулдаг гэж таамагладаг. Олон төрлийн хөрсний ГТХУ ба хөрсний агрегатын усны нөлөөллийн тэсвэрлэх чадвар хоёрын хооронд хүчтэй хамаарал байдаг нь тодорхой боловч, механизм нь үл мэдэгдэх хэвээр байна.<ref name=rill04/> == Мөн үзэх == *[[Нүүрстөрөгчийн цикл]] *[[Гумус]] *[[Хөрсний амьрал]] *[[микориза мөөгөнцөр ба хөрсний нүүрстөрөгчийн агууламж]] == Эх сурвалж == {{reflist|2|refs= <ref name=usda02>{{cite journal| publisher=[[United States Department of Agriculture]] [[Agricultural Research Service]]| url=http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/sep02/soil0902.htm| title=Glomalin: Hiding Place for a Third of the World's Stored Soil Carbon|date=September 2002| first=Don| last=Comis| journal=Agricultural Research| pages=4–7}}</ref> <ref name=usda97>{{cite journal| publisher=[[United States Department of Agriculture]] [[Agricultural Research Service]]| url=http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/oct97/glomalin1097.htm| title=Glomalin—Soil's Superglue|date=October 1997| first=Don| last=Comis| journal=Agricultural Research|page=23}}</ref> <ref name=gill11>{{cite journal| first=Adam W.| last=Gillespie| first2=Richard E. |last2=Farrell| first3=Fran L.| last3=Walley| first4=Andrew R.S.| last4=Ross| first5=Peter| last5=Leinweber| first6=Kai-Uwe| last6=Eckhardt| first7=Tom Z.| last7=Regier| first8=Robert I.R.| last8=Blyth| title=Glomalin-related soil protein contains non-mycorrhizal-related heat-stable proteins, lipids and humic materials| journal=Soil Biology and Biochemistry| volume=43| number=4|date=April 2011| pages=766–777| issn=0038-0717| doi=10.1016/j.soilbio.2010.12.010| url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0038071710004797}}</ref> <ref name=rill03>{{cite journal|author=Rillig, M., Ramsey, P., Morris, S., Paul, E.|year= 2003|title= Glomalin, an arbuscular-mycorrhizal fungal soil protein, responds to land-use change|url=https://archive.org/details/sim_plant-and-soil_2003-06_253_2/page/293|journal= Plant and Soil |volume=253|pages= 293–299|doi= 10.1023/A:1024807820579|issue=2}}</ref> <ref name=rill04>{{cite journal| last=Rillig| first=M. C.| year=2004| title=Arbuscular mycorrhizae, glomalin, and soil aggregation| journal=Canadian Journal of Soil Science| volume=84| number=4| pages=355–363| doi=10.4141/S04-003| url=http://pubs.aic.ca/doi/pdf/10.4141/S04-003| format=PDF}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=tres06>{{cite journal| title=Glomalin in Ecosystems| first=Kathleen K.| last=Treseder| first2=Katie M.| last2=Turner| journal=Soil Science Society of America Journal|date=July–August 2007| doi=10.2136/sssaj2006.0377| volume=71| number=4| pages=1257–1266| url=https://www.soils.org/publications/sssaj/articles/71/4/1257}}</ref> <ref name=king11>{{cite journal| first=Gary M.| last=King| title=Enhancing soil carbon storage for carbon remediation: potential contributions and constraints by microbes| journal=Trends in Microbiology| volume=19| number=2|date=February 2011| pages=75–84| issn=0966-842X| doi=10.1016/j.tim.2010.11.006| url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0966842X1000209X}}</ref> <ref name=purin07>{{cite journal| first=Sonia| last=Purin| first2=Matthias C.| last2=Rillig| title=The arbuscular mycorrhizal fungal protein glomalin: Limitations, progress, and a new hypothesis for its function| journal=Pedobiologia| volume=51| number=2| date=20 June 2007| pages=123–130| issn=0031-4056| doi=10.1016/j.pedobi.2007.03.002| url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0031405607000200}}</ref> }} [[Ангилал:Хадгалагч уураг]] [[Ангилал:Микологи]] [[Ангилал:Хөрс судлал]] potrbg9fu81532ekuhfbtnowfyjlrqk Микориза 0 55085 866695 750339 2026-08-19T14:48:45Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866695 wikitext text/x-wiki {{multiple image |perrow=2 |total_width=350 | image1 = Amanita_muscaria_fruit_bodies.jpg |width1=600 |height1=446 | image2 = Mycorrhizal_root_tips_(amanita).jpg |width2=600 |height2=446 | image3 = Arbuscular_mycorrhiza_microscope.jpg |width3=2048 |height3=1536 | image4 = Wheat_P1210892.jpg |width4=2560 |height4=1920 | footer = Олон мөөгүүд, жишээ нь, Amanita muscaria (''зүүн дээд''), модны үндэстэй [[эктомикориза]]г (''баруун дээд'') үүсгэнэ. [[Арбускул микориза]] (''зүүн доод'') ургамалд маш элбэг тохиолддог, жишээ нь, [[улаан буудай]] (''баруун доод''). }} '''Микориза''' ({{Lang-grc|μυκός, mykós}} - "мөөг" ба {{Lang-grc|ριζα, riza}} - "үндэс",<ref name=Frank1885>{{Cite journal |first=A. B. |last=Frank |date=1885 |title=Über die auf Würzelsymbiose beruhende Ehrnährung gewisser Bäum durch unterirdische Pilze|language=de |journal=Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft |volume=3 |issue= |pages=128–145 }}</ref> {{Lang-en|mycorrhizae, mycorrhizas}}) нь [[мөөг]] ба ургамал хоорондын [[симбиоз]] харилцаа.<ref>{{Cite book |last=Kirk |first=P. M. |first2=P. F. |last2=Cannon |first3=J. C. |last3=David |lastauthoramp=yes |first4=J. |last4=Stalpers |date=2001 |title=Ainsworth and Bisby’s Dictionary of the Fungi |edition=9th |publisher=CAB International |location=Wallingford, UK |isbn= }}</ref> Микориза нь [[ургамлын тэжээл]], [[хөрсний биологи]] ба [[хөрсний хими]]д чухал үүрэгтэй. Микориза харилцаны үед, мөөг нь тээгч ургамлын үндсийг колончлох ба [[арбускул микоризагийн мөөгөнцөр]]үүд (АММ эсвэл АМ) нь ургамлын [[эсийн дотор]], [[Микориза#Эктомикориза|эктомикоризагийн]] мөөгөнцөрүүд нь [[эсийн гадна]] оршино. Микориза харилцаа нь зарим тохиолдолд [[Мутуализм (биологи)|мутуал]] байдаг бол, зарим [[зүйл]]д [[паразит]] байдаг.<ref>{{cite journal|last1=Johnson|first1=NC|last2=Graham|first2=JH|last3=Smith|first3=FA|title=Functioning of mycorrhizal associations along the mutualism–parasitism continuum|url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_1997-04_135_4/page/n2|journal=[[New Phytologist]]|date=1997|doi=10.1046/j.1469-8137.1997.00729.x|volume=135|issue=4|pages=575–585}}</ref> == Микоризагийн төрлүүд == [[Image:Wheat field.jpg|thumb|right|[[Улаан буудай]] нь [[арбускул микориза]]тай.]] Микоризаг ерөнхийд нь ''эктомикориза'' ба ''эндомикриза'' гэж ангилдаг. Эктомикоризагийн үед мөөгний [[гиф]] (утаслаг бие) нь үндэсний [[эс]] рүү нэвтэрдэггүй бол, эндомикризагийн үед, гиф нь эс рүү нэвчиж, эсийн мембраны дотогш орно.<ref>Harley, J.L. and S.E. Smith 1983. Mycorrhizal symbiosis (1st ed.). Academic Press, London.</ref><ref name="Allen, Michael F 1991">Allen, Michael F. 1991. The ecology of mycorrhizae. Cambridge University Press, Cambridge.</ref> ''Arbuscular'', ''ericoid'', ''orchid mycorrhiza'' зэрэг нь эндомикриза бол, ''arbutoid mycorrhizas'' нь эктомикориза юм. ''Monotropoid'' нь өөр ангилалд багтана. == Мутуал харилцаа == Микориза мөөгөнцөр нь дийлэнхи ургамлуудын үндэстэй мутуал харилцаанд ордог. [[Мутуализм (биологи)|Мутуализм]] буюу мутуал харилцаа нь хоёр эсвэл илүү олон тооны биологийн [[зүйл]] хооронд үүсэх, оролцогч талуудад бүгдэд нь ашигтай харилцаа бөгөөд элбэг тохиолддог экологийн харилцаа юм.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last1=Bronstein |first1=Judith |title=Mutualism |date=2015 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Өнөөдрийн байдлаар ургамал ба микориза мөөгөнцөр хоорондын цөөн харилцааг л судлаж чадсан боловч ургамалын 95 хувь нь энэ харилцаанд ордог ба тэдгээрийн дийлэхи нь энэ харилцаанаас ашиг хүртдэг, зарим ургамал микоризагаас шууд хамааралтай байдаг нь тогтоогсон. Жишээ нь [[цахирмаатан]]ы овгийн ургамлууд нь зохих микориза үгүй тохиолдолд соёлж буй үр нь хүртэл үхдэг гэдгээрэй онцлогддог.<ref name=Trappe1987>{{Cite book |last=Trappe |first=J. M. |date=1987 |title=Phylogenetic and ecologic aspects of mycotrophy in the angiosperms from an evolutionary standpoint |work=Ecophysiology of VA Mycorrhizal Plants, G.R. Safir (EDS) |publisher=CRC Press |location=Florida }}</ref> === Сахар ба ус/эрдэс бодисын солилцоо === Микориза мөөгөнцөрийн мутуал харилцаа нь түүнд [[глюкоз]], [[сахароз]] зэрэг [[нүүрс ус]]ыг тогтмол шууд авч байх боломжийг олгодог.<ref name="Harrison MJ.">{{cite journal|author=Harrison MJ|date= 2005|title=Signaling in the arbuscular mycorrhizal symbiosis|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2005_59/page/19|journal=Annu Rev Microbiol|volume=59|pages=19–42|pmid=16153162 | doi = 10.1146/annurev.micro.58.030603.123749}}</ref> Нүүрс ус нь ургамлаас түүний үндсээр дамжин хослогч мөөгөнцөрт хүрнэ. Хариуд нь мөөгөнцөр өөрийн өргөн тархсан, өндөр хөгжсөн шингээх талбай бүхий сүлжээгээ ашиглан ургамлыг ус болон эрдэс бодисоор хангадаг. Мөөгөнцөрийн гиф нь ургамлын үндэстэй харьцуулахад маш урт ба маш нарийн учир ургамалд хүртээмжгүй ус болон эрдэс бодисыг тээвэрлэн өгдөг. Ийм замаар ургамлын шингээх чадвар эрс нэмэгддэг.<ref name="Selosse">{{cite journal|author=Selosse MA |author2=Richard F |author3=He X |author4=Simard SW|date= 2006|title=Mycorrhizal networks: des liaisons dangereuses?|journal=Trends Ecol. Evol.|volume=21|pages=621–628|pmid=16843567 | doi = 10.1016/j.tree.2006.07.003|issue=11}}</ref> === Өвчин, ган, давсжилт тэсвэрлэхэд микоризагийн оролцоо === Микориза харилцаатай ургамал нь өвчинд илүү тэсвэртэй, ялангуя хөрсний гаралтай өвчинд илүү тэсвэртэй байдаг. Энэ чанар нь ургамлын газар дээрх болон газар доорх хэсэгт аль алинд нь үйлчилнэ. Микориза нь нематод (дугуй өт) зэрэг хөрсөнд амьдардаг организмд хортой ферментүүдийг ялгаруулдаг нь тогтоогдсон.<ref>{{cite journal|last1=Azcón-Aguilar, Barea|first1=C., J.M.|title=Arbuscular mycorrhizas and biological control of soil-borne plant pathogens – an overview of the mechanisms involved|url=https://archive.org/details/mycorrhiza_1996_6_6/page/457|journal=Mycorrhiza|date=29 October 1996|volume=6|issue=6|pages=457–464|doi=10.1007/s005720050147|s2cid=25190159}}</ref> Сүүлд хийгдсэн судалгаагаар микориза харилцаа нь дархлааны анхдагч хариу үйлдэл үзүүлдэг ургамлын анхдагч дохиололыг бий болгодог нь тогтоодсон. Микориза харилцааны үед ургамал халдлагад өртөхөд үүсэх хамгаалалтын хариу үйлдэл нь харилцаанд орсон микоризаг мөн ижил хамардаг. Өөрөөр хэлбэл ижил хариу үйлдэл идэвхждэг. Энэ нь микориза харилцаатай ургамлын хамгаалалтын хариу үйлдэлийг илүү хүчтэй болгодог.<ref>{{cite journal|last1=Jung, Martinez-Medina, Lopez-Raez, Pozo|first1=Sabine C., Ainhoa, Juan A., Maria J.|title=Mycorrhiza-Induced Resistance and Priming of Plant Defenses|journal=J Chem Ecol|date=24 May 2012|volume=38|issue=6|pages=651–664|doi=10.1007/s10886-012-0134-6|pmid=22623151|s2cid=12918193}}</ref> Микориза харилцаатай ургамал нь гангийн нөлөөнд илүү тэсвэртэй байдаг.<ref>{{cite web |url=http://aggie-horticulture.tamu.edu/Faculty/davies/research/mycorrhizae.html |title=Dr. Davies Research Page |publisher=Aggie-horticulture.tamu.edu |access-date=2010-09-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101019002159/http://aggie-horticulture.tamu.edu/faculty/davies/research/mycorrhizae.html |archive-date=2010-10-19 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lehto |first=Tarja |date=1992 |title=Mycorrhizas and Drought Resistance of ''Picea sitchensis'' (Bong.) Carr. I. In Conditions of Nutrient Deficiency |url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_1992-12_122_4/page/n92 |journal=New Phytologist |volume=122 |issue=4 |pages=661–668 |jstor=2557434 |doi=10.1111/j.1469-8137.1992.tb00094.x|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nikolaou |first1=N. |last2=Angelopoulos |first2=K. |last3=Karagiannidis |first3=N. |date=2003 |title=Effects of Drought Stress on Mycorrhizal and Non-Mycorrhizal Cabernet Sauvignon Grapevine, Grafted Onto Various Rootstocks |url=https://archive.org/details/sim_experimental-agriculture_2003-07_39_3/page/241 |journal=Experimental Agriculture |volume=39 |issue=3 |pages=241–252 |doi=10.1017/S001447970300125X |s2cid=84997899 }}</ref> Арбускуляр микориза мөөгөнцөр нь хөрсний давсны ургамалд үзүүлэх сөрөг нөлөөг бууруулж, улмаар ургамлын өсөлт, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлдэг болохыг олон судалгаагаар тогтоосон.<ref>{{cite journal |last1=Porcel |first1=Rosa |last2=Aroca |first2=Ricardo |last3=Ruiz-Lozano |first3=Juan Manuel |title=Salinity stress alleviation using arbuscular mycorrhizal fungi. A review |journal=Agronomy for Sustainable Development |date=January 2012 |volume=32 |issue=1 |pages=181–200 |doi=10.1007/s13593-011-0029-x |s2cid=8572482 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00930499/file/hal-00930499.pdf }}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist|refs= <ref name=bak04>{{cite journal| title=Evolution and host specificity in the ectomycorrhizal genus ''Leccinum''| first=Henk C.| last=den Bakker| first2=G. C.| last2=Zuccarello| first3=TH. W.| last3=Kuyper| first4=M. E.| last4=Noordeloos| journal=New Phytologist| date=2004| volume=163| pages=201–215| doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01090.x| url=http://www.entoloma.nl/downloads/den%20Bakker%20et%20alNP.pdf| format=PDF| access-date=2015-12-07| archive-date=2011-07-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20110724002018/http://www.entoloma.nl/downloads/den%20Bakker%20et%20alNP.pdf| url-status=dead}} <ref name=saari04>{{cite journal| title=Pine microsatellite markers allow roots and ectomycorrhizas to be linked to individual trees| first=S. K.| last=Saari| first2=C. D.| last2=Campbell| first3=J.| last3=Russell| first4=I. J.| last4=Alexander| first5=I. C.| last5=Anderson| journal=New Phytologist| date=2005| volume=165| pages=295–304| doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01213.x| url=http://www-mykopat.slu.se/Newwebsite/kurser/SUMMER05/READING/Anderson/Saari05.pdf| format=PDF| pmid=15720641| issue=1}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <ref name=paul07>{{cite journal| journal=Annals of Botany| volume=99| pages=1101–1109| date=2007| doi=10.1093/aob/mcm061| title=Nitrogen Fixation Associated with ''Suillus tomentosus'' Tuberculate Ectomycorrhizae on ''Pinus contorta'' var. ''latifolia''| first=L.R.| last=Paul| first2=B.K.| last2=Chapman| first3=C.P.| last3=Chanway| url=http://aob.oxfordjournals.org/content/99/6/1101.full| pmid=17468111| issue=6| pmc=3243579}} <ref name=paul_tam>{{cite journal| journal= Mycorrhiza | volume=5| pages=181–187| date=1995| doi= 10.1007/BF00203335| title= Heavy metal tolerance by ectomycorrhizal fungi and metal amelioration by Pisolithus tinctorius| first=Paul C.F.| last=Tam| url= http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00203335| pmid=| issue=| pmc=}} }} == Цахим холбоос == *[http://www.mycorrhizas.org International Mycorrhiza Society] International Mycorrhiza Society * [http://www.ted.com/talks/mohamed_hijri_a_simple_solution_to_the_coming_phosphorus_crisis Mohamed Hijri: A simple solution to the coming phosphorus crisis] video recommending agricultural mycorrhiza use to conserve phosphorus reserves & 85% waste probem @Ted.com *[http://mycorrhizas.info/index.html Mycorrhizal Associations: The Web Resource] Comprehensive illustrations and lists of mycorrhizal and nonmycorrhizal plants and fungi *[https://web.archive.org/web/20130412032458/http://www.gmo-safety.eu/science-live/439.mycorrhizas-successful-symbiosis.html Mycorrhizas – a successful symbiosis] Biosafety research into genetically modified barley *[https://web.archive.org/web/20100616005821/http://mycor.nancy.inra.fr/Wiki/en/index.php/Main_Page MycorWiki] a portal concerned with the biology and ecology of ectomycorrhizal fungi and other forest fungi. [[Ангилал:Микологи]] [[Ангилал:Симбиоз хэлбэр]] mt26re6tfeirmgs398p8s6fysxn3dt2 Total War: Rome II 0 55191 866704 749347 2026-08-19T19:07:56Z ~2026-45480-92 106931 866704 wikitext text/x-wiki '''''Total War: Rome II''''' is the first video game ever, created by emperor Julius Ceasar. [[Ангилал:Компьютерын тоглоом]] jcp6wsq847zf6ccifp305rtzkkug1no Арвай 0 57992 866650 798627 2026-08-19T13:05:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866650 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Арвай |image = Illustration Hordeum vulgare1.jpg |image_caption = Арвай. Гар зураг |regnum = [[Ургамал]] |unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] |unranked_classis = [[Нэг талт үрт]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Цэцэгт үетэн]] |familia = [[Үетэн]] |subfamilia = [[Pooideae]] |tribus = [[Triticeae]] |genus = ''[[Арвай]]'' |species = '''''Эгэл арвай'''''<ref>{{ITIS |id=40874 |taxon=''Hordeum vulgare''}}</ref> |binomial = ''Hordeum vulgare'' | binomial_authority = [[Карл Линней|L.]] |synonyms = {{Collapsible list | {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Frumentum hordeum'' <small>E.H.L.Krause</small> nom. illeg. *''Frumentum sativum'' <small>E.H.L.Krause</small> *''Hordeum aestivum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum americanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum bifarium'' <small>Roth</small> *''Hordeum brachyatherum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum caspicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum coeleste'' <small>(L.) P.Beauv.</small> *''Hordeum daghestanicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum defectoides'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum durum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum elongatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum gymnodistichum'' <small>Duthie</small> *''Hordeum heterostychon'' <small>P.Beauv. [Spelling variant]</small> *''Hordeum hexastichon'' <small>L.</small> *''Hordeum hibernaculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum hibernans'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum himalayense'' <small>Schult.</small> *''Hordeum hirtiusculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum horsfordianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum ircutianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum jarenskianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum juliae'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum kalugense'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum karzinianum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum kiarchanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum laevipaleatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum lapponicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum leptostachys'' <small>Griff.</small> *''Hordeum macrolepis'' <small>A.Braun</small> *''Hordeum mandshuricum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum mandshuroides'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum michalkowii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum nekludowii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum nigrum'' <small>Willd.</small> *''Hordeum pamiricum'' <small>Vavilov</small> nom. inval. *''Hordeum parvum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum pensanum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum polystichon'' <small>Haller</small> *''Hordeum praecox'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum pyramidatum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum revelatum'' <small>(Körn.) A.Schulz</small> *''Hordeum sativum'' <small>Jess.</small> nom. illeg. *''Hordeum sativum'' <small>Pers.</small> nom. inval. *''Hordeum scabriusculum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum septentrionale'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum stassewitschii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum strobelense'' <small>Chiov.</small> *''Hordeum taganrocense'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum tanaiticum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum tetrastichum'' <small>Stokes</small> *''Hordeum transcaucasicum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum violaceum'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Hordeum walpersii'' <small>R.E.Regel</small> nom. inval. *''Secale orientale'' <small>Schreb. ex Roth</small> nom. inval. }} }} |synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-419563 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=2 February 2016 |archive-date=8 Дөрөвдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408144717/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-419563 |url-status=dead }}</ref> }} '''Арвай''' буюу '''эгэл арвай''' ({{lang-la|Hordeum vulgare}} L.) нь [[Үетэн|үетний]] [[Овог (биологи)|овгийн]], өвслөг, [[нэг наст]], [[Арвай (төрөл)|арвайн]] [[Төрөл (биологи)|төрлийн]] нэгэн [[зүйл]] ургамал.<ref name=Mongolian_species>{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}</ref> Арвай нь 10'000 жилийн өмнөөс тариалагдаж эхэлсэн анхны таримал ургамлуудын нэг.<ref name = Zohary/> Арвай нь хүнсний, малын тэжээлийн, шар айраг болон согтууруулах ундааны түүхий эдийн зориулалттайгаар ашиглагдсаар ирсэн. Арвай нь мөн хэд хэдэн [[Эрүүл хүнс|эрүүл хүнсний]] бүрдүүлэгч болдог ч, түүний дийлэнхийг [[соёолж]] ургуулахад ашигладаг. Англиар ''barley'', оросоор ''ячмень'' гэж тус тус нэрлэдэг. 2014 онд арвайн нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ (144 сая тн) [[эрдэнэ шиш]], [[тутарга]], [[улаан буудай]]н дараа дөрөвдүгээрт орсон.<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/263977/world-grain-production-by-type/|title=Worldwide production of grain in 2014, by type|publisher=Statista GmbH, Hamburg, Germany|date=2016|accessdate=19 December 2016}}</ref><ref name=faostat14/> ==Биологи== [[File:Barley (Hordeum vulgare) - United States National Arboretum - 24 May 2009.jpg|thumb|Арвай]] [[File:CSIRO ScienceImage 11626 Barley root.jpg|thumb|Арвайн үндэсний хөндлөн огтлол]] Арвай нь [[үетэн|үетн]]ий овгийн гишүүн, [[Өөрөө тоос хүртэгч|өөрөө тоос хүртдэг]], 14 [[хромосом]]той [[диплоид]] зүйл юм. Таримал арвайн өвөг болох зэрлэг арвай ''[[Hordeum vulgare]]'' subsp. ''spontaneum'' нь [[Үржил шимт Хавирган сар]]ын тал хээр ба ойт хээрийн нутгаар дамжин [[Баруун Ази]] болон зүүнхойд [[Африк]]т элбэг таардаг. Мөн хөндөгдсөн хөрс, талбайд элбэг тохиолдоно. Бусад газарт ховор ургана.<ref name = Zohary>{{cite book|last=Zohary|first=Daniel|author2=Maria Hopf|title=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley |url=https://books.google.com/?id=C1H6_XWJS_gC&pg=PA59&vq=barley&dq=Domestication+of+Plants+in+the+Old+World:+The+Origin+and+Spread+of+Cultivated+Plants+in+West+Asia,+Europe,+and+the+Nile+Valley|edition=3rd |year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850357-1|pages= 59–69}}</ref> Хожим, генийн судалгаагаар [[Төвөд]] арвайг тарималжуулсан бас нэг төв болох нь тогтоогдсон.<ref name="Fei Dai">{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/early/2012/10/01/1215265109.abstract.html?etoc|doi=10.1073/pnas.1215265109|title=Tibet is one of the centers of domestication of cultivated barley|year=2012|last1=Dai|first1=F.|last2=Nevo|first2=E.|last3=Wu|first3=D.|last4=Comadran|first4=J.|last5=Zhou|first5=M. |last6=Qiu|first6=L.|last7=Chen|first7=Z.|last8=Beiles|first8=A.|last9=Chen|first9=G.| displayauthors = 8|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=42|pages=16969–16973}}</ref> ===Тарималжуулсан нь=== ===Хоёр ба зургаан эгнээт арвай=== [[File:BarleyEars.JPG|thumb|upright|Хоёр ба зургаан эгнээт арвай]] Зэрлэг арвайн болон арвайн эртний зүйлүүд нь гурвалсан хэлбэртэй түрүүтэй байсан. Эдгээрийн зөвхөн төвийнх нь үржил шимтэй, нөгөө хоёр нь үгүй. Энэ шинж тэмдэг нь хоёр эгнээт арвай гэж нэрлэгдэх зарим зүйл ургамалуудад хадгалагдан үлдсэн. Нэг [[доминант]] ба нэг [[рецессив]] мутацийн үр дүнд хажуугийн эгнээнүүд үржил шимтэй болж зургаан эгнээт арвай үүснэ.<ref name = Zohary/> Сүүлийн генийн судалгаагаар, ''vrs1'' ганц [[ген]]ийн [[мутаци]] л хоёр эгнээтийг зургаан эгнээт болох шалтгаан нь болдог гэдгийг тогтоожээ.<ref>{{cite journal | author = Komatsuda, T. | title = Six-rowed barley originated from a mutation in a homeodomain-leucine zipper I-class homeobox gene | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America| year = 2006 | volume = 104| pages = 1424–1429 | doi = 10.1073/pnas.0608580104 | issue = 4 | pmid = 17220272 | last2 = Pourkheirandish | first2 = M | last3 = He | first3 = C | last4 = Azhaguvel | first4 = P | last5 = Kanamori | first5 = H | last6 = Perovic | first6 = D | last7 = Stein | first7 = N | last8 = Graner | first8 = A | last9 = Wicker | first9 = T | displayauthors = 8| pmc = 1783110}}</ref> Хоёр эгнээт арвай нь зургаан эгнээттэй харьцуулахад [[уураг]] бага, [[ферментаци]]д орох [[сахар]] өндөр агуулдаг. Уураг өндөртэй арвай мал тэжээхэд нэн тохиромжтой. Соёолжны арвай ихэвчлэн уургийн агууламж багатай байдаг <ref name="IPNI">{{cite web |url=http://www.ppi-far.org/ppiweb/ppibase.nsf/$webindex/article=0EA04C0385256CF50062045A0D8E2931 |title=Nitrogen Fertilizer Management of Malting Barley: Impacts of Crop and Fertilizer Nitrogen Prices (Prairie Provinces and Northern Great Plains States) |author1=Adrian Johnston |author2=Scott Murrell |author3=Cynthia Grant |last-author-amp=yes |publisher=International Plant Nutrition Institute |accessdate=2009-05-28 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223233533/http://www.ppi-far.org/ppiweb/ppibase.nsf/$webindex/article=0EA04C0385256CF50062045A0D8E2931 |url-status=dead }}</ref> нь уургийн агууламж нь шар айргийг булингартуулдагтай холбоотой. Хоёр эгнээт арвайг Английн уламжлалт [[эйл]] маягийн болон Германы уламжлалт шар айргийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг бол, зургаан эгнээт арвайг Америкийн [[лагер]] стилийн шар айрагт, ялангуяа эрдэнэ шиш, тутрага зэрэг нэмэлтүүдийг хэрэглэх тохиолдолд өргөн ашигладаг. ===Хальсгүй арвай=== === Ангилал === [[File:Hordeum-barley.jpg|thumb|upright|Арвай]] ===Хими=== ''Эгэл арвай'' нь [[коффеиний хүчил]] ба [[р-кумариний хүчил]] зэрэг [[фенол]]ыг, [[ферулын хүчил]], [[8,5'-диферулын хүчил]], [[флавиноид]]ууд болох [[катехин-7-О-глюкоз]]<ref>{{cite journal|title=Identification of a new flavanol glucoside from barley (''Hordeum vulgare'' L.) and malt|author1=Wolfgang Friedrich |author2=Rudolf Galensa |lastauthoramp=yes |journal=European Food Research and Technology|year= 2002|volume=214|issue=5|pages=388–393|doi=10.1007/s00217-002-0498-x}}</ref> [[сапонарин]]<ref name="pmid22681491">{{cite journal|vauthors=Kamiyama M, Shibamoto T | title=Flavonoids with Potent Antioxidant Activity Found in Young Green Barley Leaves|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-agricultural-and-food-chemistry_2012-06-27_60_25/page/n16 | journal=J. Agric. Food Chem.| year= 2012 | volume= 60 | issue= 25 | pages= 6260–6267| pmid=22681491| doi=10.1021/jf301700j}}</ref>, [[катехин]], [[процианидин В3]], [[процианидин В2]], [[проделфинидин В3]], [[алкалоид]] болох [[хорденин]]ийг агуулдаг. Арвайн боловсорч гүйцсэн үр нь 15,8 хүртэл хувь [[уураг]], 76 хүртэл хувь [[нүүрс ус]], 3—5 хувь [[өөх тос]], 9,6 хүртэл хувь [[эслэг]], [[фермент]]үүд, [[Витамин B|В]], [[Витамин D|D]], [[Витамин E|Е]], [[Ретинол|А]]-ийн төрлийн [[витамин]]уудыг агуулдаг. == Тархалт == Дэлхийн олон оронд нийт 70 орчим сая га-д тариалдаг. Ургаж байгаа газар болгон [[хөрс]], уур амьсгалын хувьд ихээхэн ялгаатай. Хойшоо умард өргөргийн 68-700, урагшаа [[экватор]]ийн бүсэд хүрч байгаа бол далайн төвшинөөс дээшээ ихээхэн өгсөж, [[улаан буудай]], [[Таримал хошуу будаа|хошуу будаа]] оршиж үл чадах өндөрлөг өөд өгсжээ. Манай орны хувьд үйлдвэрлэлийн хэмжээнд 1970-аад оноос тариалж эхэлсэн. == Үйлдвэрлэл == {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em;" ! colspan=2|Дэлхийн томоохон үйлдвэрлэгчид, 2014 |- ! style="background:#ddf; width:75%;"| Улс ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>Үйлдвэрлэл (сая [[тонн]])</small> |- | <center>{{RUS}} || <center>20.4 |- | <center>{{FRA}} || <center>11.7 |- | <center>{{DEU}} || <center>11.6 |- | <center>{{UKR}} || <center>9.0 |- | <center>{{CAN}} || <center>7.1 |- | <center>{{ESP}} || <center>7.0 |- | <center>{{GBR}} || <center>6.9 |- | <center>{{TUR}} || <center>6.3 |- | <center>'''Дэлхийн нийт''' || <center>'''144.5''' |- |colspan=2|<center><small>Эх сурвалж: FAOSTAT - [[НҮБ]]-н хүнс ба газар тариалангийн байгууллагын статистикийн хэлтэс, 2014<ref name="faostat14">{{cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title= Crops/Regions/World List/Production Quantity for Barley, 2014 (pick list)|date=2016|publisher=UN [[Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database]] (FAOSTAT)|accessdate=19 December 2016}}</ref></small></center> |} 2014 оны дэлхийн нийт үйлдвэрлэл 144 сая тн бөгөөд 20.4 хувиар [[ОХУ]] тэргүүлж, [[Франц]] ба [[Герман]] удаална.<ref name=faostat14/> == Бүрхүүл ургамал == === Хөрсний элэгдэл === Зусах арвай нь өвөлжих арвайтай харьцуулахад өнгөц үндэслэдэг ч хурайшил ихтэй нутагуудад хөрсийг хүчтэй барьж элэгдлээс хамгаална.<ref>[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Nonlegume-Cover-Crops/Barley], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 71</ref> === Тэжээл баригч === Арвай нь их хэмжээний [[Ургамлын тэжээл#Азот|азот]]ыг барин хадгалах чадвартай. [[Калифорни]]д хийсэн судалгаагаар, [[эгэл гиш]]ийн (''Vicia faba'') дараа өвөлжих бүрхүүл ургамал байдлаар тариалсан арвай нь 35.6 кг/га азотыг барисан бол ижил нөхцөлд, нэг наст хөх өвс ({{lang-en|annual ryegrass}}) 22.2 кг/га азотыг барисан байдаг.<ref>[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Nonlegume-Cover-Crops/Barley], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 265</ref> Өөр судалгаагаар, арвайг [[таримал вандуй]]тай (''Pisum sativum'') [[Бүрхүүл ургамал|бүрхүүл ургамлын]] багц болгон тариалахад түүний азот барилт нэмэгддэг нь тогтоогдсон.<ref>[http://www.sare.org/Learning-Center/Books/Managing-Cover-Crops-Profitably-3rd-Edition/Text-Version/Nonlegume-Cover-Crops/Barley], Managing Cover Crops Profitably, 3rd Edition. Хуудас 215, 218</ref> Арвайн үлдэгдлийг талбайгаас зайлуулаагүй тохиолдолд [[Ургамлын тэжээл#Фосфор|фосфор]] ба [[Ургамлын тэжээл#Кали|калийн]] циклийг сайжруулдаг. === Дарангуйлагч === Арвай нь хурдан соёолдог учир амьдралынхаа эхний үеүүдэд хөрсний чийгийг авах замаар хог ургамлыг мэдэгдэхүйц дарангуйлдаг. Мөн сүүдэрлэж, [[аллелопат]] химийн бодисуудыг ялгаруулж дарангуйлна. Арвай нь хэд хэдэн овгийн (''Cicadellidae'', ''Aphid'', ''Spodoptera'', ''Mythimna'') [[хортон шавьж]], үндэсний ялзралын нематод/дугуй өт болон бусад хортон шавьжуудыг дарангуйлдаг болох нь цөөнгүй судалгаагаар тогтоогдсон. === Ус шингээлтийг сайжруулагч хөрсний органик матери === Арвай нь их хэмжээний [[биомасс]]ыг хурдан бий болгох эх үүсвэр ба энэ их биомасс нь түүний салаалсан үндэсний хамтаар хөрсний бүтцийг сайжруулж ус шингээлтийг нэмэгдүүдэг (273, 445). Калифорнийн тариалангийн системд ашиглагддаг UC476 ба COSINA сортын арвай нь 14.5 тн/га биомассыг үйлдвэрлэдэг. === Харьцуулалт === * Арвай нь [[Таримал хошуу будаа|хошуу будаанаас]] бутлалт өндөртэй ба илүү ганд тэсвэртэй бол хошуу будааны өрсөлдөх чадвар арвайнаас бага тул илүү сайн '''хослогч ургамал''' ({{lang-en|companion crop}}) эсвэл '''сувилагч ургамал''' ({{lang-en|nurse crop}}) байдаг (397). * Арвай бусад бүх [[үетэн]] бүрхүүл ургамлуудаас илүү [[Хөрсний pH|шүлтлэг хөрсийг]] тэсвэрлэдэг. * Арвайн өвөлжих хувилбар нь өвөлжилт тэсвэрлэх чадвараараа өвөлжих [[улаан буудай]], [[Таримал хөх тариа|хөх тариа]], [[тритикали]]д хүрдэггүй. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Sister project links|Арвай}} * [https://web.archive.org/web/20150918103213/http://www.extension.org/pages/32458/barley-information-for-growers Barley Information for Growers, eXtension] * [http://eol.org/pages/1114455/overview Encyclopedia of Life] {{Barley}} {{Cereals}} {{Bioenergy}} [[Ангилал:Арвай| ]] [[Ангилал:Үетэн]] [[Ангилал:Амууны төрөл]] [[Ангилал:Хүнсний ургамал]] 8xzx2jqwaneluwyory82qfwk7aeknii А бүлгийн стрептококкийн халдвар 0 58369 866678 842333 2026-08-19T14:09:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866678 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс өвчин | name = А бүлгийн стрептококкийн халдвар | image = Streptococcus pyogenes.jpg | caption = ''Streptococcus pyogenes'' | pronounce = | field = [[Халдварт өвчин (анагаах ухааны мэргэжил)|Халдварт өвчин]] | synonyms = | symptoms = Хоолой өвдөх, хүзүүний булчирхай хавагнах, халуурах, бие өвдөх, хамар битүүрэх | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''А бүлгийн стрептококкийн халдвар''' ({{Lang-en|group A streptococcal infection (GAS)}}) нь ''[[Streptococcus pyogenes]]'' [[бактери]]йн [[халдвар]] юм. Энэ [[бактери|бактер]] нь [[Ланцфилдийн бүлэглэл|Ланцфилдийн]] А бүлгийн цорын ганц [[Зүйл (биологи)|зүйл]] юм. Бактерийн энэ [[бета-гемолитик]] зүйл нь өргөн хүрээний (олон төрлийн) хурц (invasive) ба хурц бус (noninvasive) халдварыг үүсгэдэг.<ref name="cdc.gov">{{cite web|title=Group A Streptococcal (GAS) Disease|url=http://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/groupastreptococcal_g.htm|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=November 21, 2012}}</ref> А бүлгийн стрептококийн халдвар нь [[салст]]аар (mucus) ба шархаар дамжин халдварлах боломжтой.<ref name="cdc.gov"/> АБС халдвараар жилд 500 гаруй мянган хүн амь насаа алддаг.<ref name="Cohen-Poradosu 2007">{{cite journal|last=Cohen-Poradosu|first=Ronit|author2=Dennis L. Kasper|title=Group A Streptococcus Epidemiology and Vaccine Implications|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-10-01_45_7/page/863|journal=Clinical Infectious Diseases|year=2007|doi=10.1086/521263|pmid=17806050|volume=45|issue=7|pages=863–5}}</ref> А бүлгийн β-гемолитик стрептококкийн халдварыг эмчилэх [[антибиотик]] олон байгаа боловч, А бүлгийн стрептококийн халдварын асуудал нэмэгдсээр байна, ялангуяа [[Африк]] тивд.<ref>{{cite journal|last=Carapetis|first=Jonathan R.|author2=Andrew C Steer |author3=E Kim Mulholland |author4=Martin Weber |title=The global burden of group A streptococcal diseases|journal=The Lancet: Infectious Diseases 5|year=2005|pages=685–694}}</ref> ==Халдварын төрлүүд== А бүлгийн β-гемолитик стрептококк нь амьсгалын замаар (залгиур, хоолой) эсвэл арьсаар дамжин халдварлах боломжтой.<ref>{{cite web|title=Group A Streptococcal (GAS) Disease|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|accessdate=21 November 2012}}</ref> Халдвар нь маш энгийн өвчлөлөөс, амь насанд аюултай өвчинд хүргэх боломжтой. Нэгэн ижил [[патоген бактери]] өөр өөр хүнд янз бүрийн өвчлөлийг үүсгэдэг. Яагаад ингэдэг нь гүйцэд судлагдаагүй ч, өвчтөний (халдвар авсан хүний) [[фенотип]]ийн ба [[эпигенетик]]ийн хүчин зүйлүүд эдгээр өөрчлөлтүүдийн шалтгаан (суурь) нь болдог гэж үздэг. А бүлгийн стрептококийн олон [[вирулент хүчин зүйл]]үүд эзнийхээ (өвчтөний) эпигенетикт нөлөөлдөг. Үүнээс гадна [[дархлааны систем]] нь муудсан эсвэл суларсан хүн, А бүлгийн стрептококоор үүсгэгддэг зарим өвчнийг тусах магадлал нь, сайн (хүчтэй) дархлааны системтэй хүнээс илүү байдаг. Хүн, [[арьс]] эсвэл [[Хоолой (эрхтэн)|хоолойндоо]] (залгиур), ямар нэг өвчний шинж тэмдэггүйгээр А бүлгийн стрептококийг тээж болдог.<ref name="nyc.gov">{{cite web|title=Streptococcal Infections (Invasive Group A Srtep)|url=http://www.nyc.gov/html/doh/html/cd/cdstrep.shtml|publisher=New York City Department of Health a|accessdate=21 November 2012|archive-date=6 Арван нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106194414/http://www.nyc.gov/html/doh///html/cd/cdstrep.shtml|url-status=dead}}</ref> Ийм хүнийг шинж тэмдэггүй тээгч гэдэг. Шинж тэмдэггүй тээгч нар нь шинж тэмдэгтэй тээгч нартай харьцуулхад нянг халдварлуулах нь бага байдаг.<ref name="nyc.gov"/> А бүлгийн стрептококийн хурц бус (non invasive) халдварууд нь хүнд явцтай биш ба элбэг тохиолддог. Халдвар нь бактери, [[эпитель эс]]ийг танин хоолойны орчмыг эзлэхээс эхэлнэ.<ref>{{cite web|title=Streptococcal Infections: What is Group A Strepotococcus (GAS) |url=http://www.medicinenet.com/streptococcal_infections/page2.htm |accessdate=21 November 2012}}</ref> А бүлгийн стрептококийн мэдэгдэж буй хоёр халдвар нь хоюулаа хурц бус. Нэг нь [[фарингит]], хүүхэд насны халдварын 15-30%, насанд хүрэгсэдийн халдварын 10%-ийг эзэлдэг ба нөгөөх нь [[стрептодерми]] юм.<ref name="Cohen-Poradosu 2007"/> Эдгээр өвчнүүд нь антибиотикоор идэвхитэй эмчилэгддэг. [[Скарлетийн ханиад]] буюу ам гэмтэх нь мөн А бүлгийн стрептококийн хурц бус халдвар бөгөөд арай ховор тохиолдоно. А бүлгийн стрептококийн хурц (invasive) халдвар нь илүү хүнд боловч ховор тохиолдог. Энэ нь бактери, тэр бүр олдоод байдаггүй хэсэгт ([[цус]] эсвэл өөр [[эрхтэн]]) халдварлахад үүснэ.<ref name="nyc.gov"/> Ийм халдвараас үүсэлтэй өвчнүүд нь, стрептококкийн [[халдварын хордлогын шок синдром]] (ХХШС), [[некротик фасцит]], [[пневмони]] ба [[бактерими]] зэрэг юм.<ref name="Cohen-Poradosu 2007"/> Нэмж хэлэхэд, А бүлгийн стрептококийн халдвар нь маш хүнд хүндрэлүүдэд хүргэх ба эрүүл мэндийг мэдэгдэхүйц муутгадаг. Бидний нэрлэж заншсан ОРЛ (острая ревматическая лихорадка - [[ревматик ханиад]]) ба стрептококкийн дараах [[гломерулонефрит]] зэрэг нь А бүлгийн стрептококийн халдвараас шалтгаалан үүсдэг. Ревматик ханиад нь зүрх, үе мөч, арьс, тархийг хамардаг бол, гломерулонефрит нь бөөрний хурц эсвэл архаг дутагдалд хүргэдэг. ==Эмчилгээ== Эмчилгээний хувьд [[пенициллин]]ийг сонгох ба үргэлжлэх хугацаа ойролцоогоор 10 хоног байна.<ref>{{cite journal |vauthors=Falagas ME, Vouloumanou EK, Matthaiou DK, Kapaskelis AM, Karageorgopoulos DE | title = Effectiveness and safety of short-course vs long-course antibiotic therapy for group a beta hemolytic streptococcal tonsillopharyngitis: a meta-analysis of randomized trials |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2008-08_83_8/page/880 | journal = Mayo Clin Proc | volume = 83 | issue = 8 | pages = 880–9 | year = 2008 | pmid = 18674472 | doi = 10.4065/83.8.880 }}</ref> Антибиотикийн эмчилгээ (пенициллийнээр тарих) нь [[хурц ревматик ханиад]]ыг тусах рискийг буруулдаг.<ref>{{cite journal |vauthors=HOUSER HB, WANNAMAKER LW, RAMMELKAMP CH, DENNY FW, BRINK WR, HAHN EO, DINGLE JH | year = 1950 | title = Prophylaxis of acute rheumatic fever by treatment of the preceding streptococcal infection with various amounts of penicillin | url = | journal = J Lab Clin Med. | volume = 36 | issue = 5| page = 839 | pmid = 14784714 }}</ref> Пенициллин тохирдоггүй хүмүүсийг, [[эритромицин]], өөр [[макролидууд]] ба [[цефалоспоринууд]]аар эмчилэх нь үр дүнтэй байдаг.<ref name="Khan" /> Залгиур хоолойн гүн абсцесстэй тохиолдолд [[ампициллин/сульбактам]], [[амоксциллин/клавуланы хүчил]] эсвэл [[клиндамицин]] зэргээр эмчилнэ.{{citation needed|date=February 2014}}. Стрептококкийн хордлогын шок-синдромтой үед, эмчилгээ нь пенициллин ба клиндамицин хоёроос тогтох ба судсаар [[иммуноглобулин]]ийг хамт өгнө.{{citation needed|date=February 2014}} Стрептококкийн хордлогын шок-синдромтой ба үхжилийн зангилаатай тохиолдолд, пенициллин ба клиндамициний өндөр тунг ашиглах бөгөөд үхжисэн эсүүдийг мэс ажилбарын аргаар авч, халдварын дахин тархах боломжийг зогсооно. <ref name=GASCDC>{{cite web|title=Group A Strep|url=http://www.cdc.gov/groupastrep/about/faqs.html|website=CDC.gov|publisher=CDC|accessdate=7 December 2014}}</ref> 1985 оноос хойш нян нь пенициллинд тэсвэртэй болсон тухай олон нийтлэлүүд гарсан.<ref>{{cite journal |vauthors=Kim KS, Kaplan EL | title = Association of penicillin tolerance with failure to eradicate group A streptococci from patients with pharyngitis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1985-11_107_5/page/681 | journal = J Pediatr | volume = 107 | issue = 5 | pages = 681–4 | year = 1985 | pmid = 3903089 | doi = 10.1016/S0022-3476(85)80392-9 }}</ref> Пенициллиний эмчилгээ үр дүнгүй болсон олон тохиолдолын шалтгаан нь тухайн өвчтөний антибиотикийн зохицолтой холбоотой. Антибиотикийн тохирол таарсанч эмчилгээ үр дүнгүй болж, цефаспорины нэмэлт курс өгөх тохиолдол элбэг байдаг.<ref name=Khan>{{cite web|last1=Khan|first1=Zartash|title=Group A Streptococcal Infections Treatment & Management|url=http://emedicine.medscape.com/article/228936-treatment#a1156|website=Medscape|accessdate=7 December 2014}}</ref> ==Эх сурвалж== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== *[http://www.niaid.nih.gov/factsheets/strep.htm Group A streptococcal infection] at National Institutes of Health *[https://web.archive.org/web/20080727204536/http://www.hpa.org.uk/webw/HPAweb%26Page%26HPAwebAutoListDate/Page/1202487092166?p=1202487092166 Group A streptococcal infections - Frequently Asked Questions] at UK Health Protection Agency {{Gram-positive bacterial diseases}} {{DEFAULTSORT:Group A Streptococcal Infection}} [[Category:Стептококкийн халдвар]] h1sjymludf1hey7n6yctprdaldccoyn Гепатит В вакцин 0 62723 866679 840277 2026-08-19T14:13:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866679 wikitext text/x-wiki {{Short description|Гепатит В-ийн эсрэг вакцин}} {{Инфобокс эм | Verifiedfields = changed | verifiedrevid = 447912967 | type = vaccine | image = Engerix B (Hepatitis B) vaccine.jpg | width = | alt = | caption = Гепатит В вакцин <!-- Vacine data --> | target = [[Гепатит B]] вирус | vaccine_type = subunit <!-- Clinical data --> | pronounce = | tradename = Recombivax HB, Engerix-B, Heplisav-B, бусад | Drugs.com = {{drugs.com|monograph|hepatitis_b_vaccine}} | MedlinePlus = a607014 | DailyMedID = Гепатит В вакцин | pregnancy_AU = B2 | pregnancy_AU_comment = <ref name="drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Hepatitis b adult vaccine Pregnancy and Breastfeeding Warnings | website=Drugs.com | date=2020-04-27 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/hepatitis-b-adult-vaccine.html | access-date=2025-11-25 | archive-date=2020-10-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201027035336/https://www.drugs.com/pregnancy/hepatitis-b-adult-vaccine.html | url-status=live }}</ref> | pregnancy_category = | routes_of_administration = [[Булчинд тарих]] (IM) | class = [[Вирусын эсрэг эм|Вирусын эсрэг]] | ATC_prefix = J07 | ATC_suffix = BC01 | ATC_supplemental = <!-- Legal status --> | legal_AU = <!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled --> | legal_AU_comment = | legal_BR = <!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F --> | legal_BR_comment = | legal_CA = <!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> | legal_CA_comment = | legal_DE = <!-- Anlage I, II, III or Unscheduled --> | legal_DE_comment = | legal_NZ = <!-- Class A, B, C --> | legal_NZ_comment = | legal_UK = POM | legal_UK_comment = <ref>{{cite web | url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1684/smpc | title=Engerix B SmPC | date=2017-04-24 | publisher=Datapharm | access-date=2025-11-25 | archive-date=2019-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190922194519/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1684/smpc | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/1684/smpc | title=HBVaxPro SmPC | date=2019-03-12 | publisher=Datapharm | access-date=2025-11-25 | archive-date=2019-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190922194519/https://www.medicines.org.uk/emc/product/1684/smpc | url-status=live }}</ref> | legal_US = Rx-only | legal_US_comment = <ref name="FDA Heplisav" /><ref name="FDA Recombivax HB" /><ref name="FDA Engerix-B" /><ref name="FDA PreHevbrio" /><ref>{{cite web | title=Hepatitis B Vaccine Monograph for Professionals | website=Drugs.com | date=2019-09-01 | url=https://www.drugs.com/monograph/hepatitis-b-vaccine.html | access-date=2025-11-25 | archive-date=2019-10-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191021093504/https://www.drugs.com/monograph/hepatitis-b-vaccine.html | url-status=live }}</ref> | legal_EU = Rx-only | legal_EU_comment = <ref name="Heplisav B EPAR">{{cite web | title=Heplisav B EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | date=9 December 2020 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/heplisav-b | access-date=2025-11-25 | archive-date=2021-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210308000056/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/heplisav-b | url-status=live }}</ref><ref name="PreHevbri EPAR" /><ref>{{cite web | title=Heplisav B Product information | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1503.htm | access-date=2025-11-25}}</ref><ref name="PreHevbri EU approval" /> | legal_UN = <!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV --> | legal_UN_comment = | legal_status = Rx-only <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = | CAS_number = | CAS_supplemental = | PubChem = 16131310 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB11627 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = none | UNII_Ref = | UNII = IFJ010MNE4 | UNII2 = XL4HLC6JH6 | KEGG_Ref = | KEGG = D04432 | ChEBI_Ref = | ChEBI = | ChEMBL_Ref = | ChEMBL = | NIAID_ChemDB = | PDB_ligand = | synonyms = <!-- Chemical and physical data --> }} <!-- Тайлбар ба эм зүйн хэрэглээ --> '''Гепатит В вакцин''' нь [[гепатит В]]-гээс урьдчилан сэргийлэх үүрэгтэй [[вакцин]] юм.<ref name=WHO2009>{{cite journal|title=Hepatitis B vaccines WHO position paper|journal=Weekly epidemiological record|date=2 Oct 2009|volume=40|issue=84|pages=405–420|url=http://www.who.int/wer/2009/wer8440.pdf}}</ref> Эхний тунг төрснөөс хойш 24 цагийн дотор өгөхийг/хийхийг зөвлөдөг ба хожим мөн 2-3 тун шаардлагатай. Энэ нь дархлаа муутай ([[дархлалын олдмол хомсдол]]ын шалтгаантай гэх мэт) ба дутуу төрсөн зэргийг мөн хамрана. Эрүүл хүмүүсийн 95-с дээш хувь нь хамгаалагддаг.<ref name=WHO2009/> ==Хэрэглээ== {{орчуул}} Гепатит В халдвартай эхээс төрсөн хүүхдийг гепатит В вакцинаар вакцинжуулаад, гепатит В иммуноглобулинаар ({{Lang-en|hepatitis B immunoglobulin буюу HBIG}}) таридаг.<ref name="pmid16371945">{{Cite journal | pmid = 16371945 | year = 2005 | last1 = Mast |first1= E. E. | first2 = H. S. | first3 = A. E. | first4 = E. W. | first5 = S. T. | first6 = S. A. | first7 = L. A. | first8 = B. P. | first9 = M. J. | author10 = Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) | title = A comprehensive immunization strategy to eliminate transmission of hepatitis B virus infection in the United States: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) part 1: immunization of infants, children, and adolescents | volume = 54 | issue = RR–16 | pages = 1–31 | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control| url = http://www.cdc.gov/mmwr/PDF/rr/rr5416.pdf| format = Free full text | last2 = Margolis | last3 = Fiore | last4 = Brink | last5 = Goldstein | last6 = Wang | last7 = Moyer | last8 = Bell | last9 = Alter}}</ref> Орчин цагт олон оронд хүүхдийг гепатит В-ийн эсрэг тогтмол вакцинжуулж байна. Гепатит В-ийн тархалт өндөртэй орнуудад, шинэ төрсөн хүүхдийн вакцинжуулалт нь халдвар авах магадлалыг багасгаад зогсохгүй, [[Элэгний хорт хавдар|элэгний хорт хавдрын]] тохиолдлыг мэдэгдэхүйц бууруулж байна. Энэ тухай [[Тайван]]д нийтлэгдсэн ба 1984 онд хэрэгжүүлсэн үндэсний хэмжээний гепатит В вакцинжуулах хөтөлбөр нь хүүхэд насны [[Элэгний жинхэн эсийн хавдар|элэгний эсийн хавдрын]] ({{lang-en|hepatocellular carcinoma}}) тоог бууруулахад хүргэсэн.<ref name=Chang_1997>{{Cite journal | first1 = M. -H.| first2 = C. -J. | last1 = Chang| last5 = Wu | first3 = M. -S. | last4 = Hsu| last3 = Lai| last6 = Kong | first4 = H. -M. | last7 = Liang | first5 = T. -C. | last2 = Chen| first6 = M. -S. | last9 = Chen | last8 = Shau| first7 = D. -C.| first8 = W. -Y.| first9 = D. -S. | title = Universal Hepatitis B Vaccination in Taiwan and the Incidence of Hepatocellular Carcinoma in Children | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1997-06-26_336_26/page/1855| journal = New England Journal of Medicine | volume = 336 | pages = 1855–1859 | year = 1997 | doi = 10.1056/NEJM199706263362602 | pmid = 9197213 | issue = 26}}</ref> Нэгдсэн Вант Улсад вакциныг эрэгтэй хүнтэй сексийн харьцаанд орсон эрэгтэй хүнд санал болгодог. Ирландад мөн ижил.<ref>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/vaccinations/Pages/hepatitis-b-vaccine.aspx|title=Hepatitis B vaccine|work=www.nhs.uk|access-date=2016-11-28|archive-date=2017-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628184633/http://www.nhs.uk/Conditions/vaccinations/Pages/hepatitis-b-vaccine.aspx|url-status=dead}}</ref> Эрүүл мэндийн салбарын ба лабораторийн ажилтнуудыг гепатит В-ийн эсрэг вакцинжуулдаг.<ref name="isbn0113225288-c12">{{cite book|author=Joint Committee on Vaccination and Immunisation|title=Immunisation Against Infectious Disease 2006 ("The Green Book")|edition=3rd|chapter=Chapter 12 Immunisation of healthcare and laboratory staff—Hepatitis B|chapterurl=http://www.dh.gov.uk/en/Publichealth/Healthprotection/Immunisation/Greenbook/DH_4097254?IdcService=GET_FILE&dID=115800&Rendition=Web|format=PDF|publisher=Stationery Office|location=Edinburgh|year=2006|pages=468|isbn=0-11-322528-8|oclc=|doi=|access-date=2016-11-28|archive-date=2013-01-07|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130107105354/http://www.dh.gov.uk/en/Publichealth/Healthprotection/Immunisation/Greenbook/DH_4097254?IdcService=GET_FILE&dID=115800&Rendition=Web|url-status=dead}}</ref> [[Өвчлөлийн хяналт ба урьдчилан сэргийлэх төв]] нь [[чихрийн шижин]]тэй хүмүүсийг гепатит В-ийн эсрэг вакцинжуулах зөвлөмжийг нийтлүүлсэн.<ref name="pmid22189894">{{cite journal| author=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)| title=Use of hepatitis B vaccination for adults with diabetes mellitus: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). | journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep | year= 2011 | volume= 60 | issue= 50 | pages= 1709–11 | pmid=22189894 | doi= | pmc= | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=22189894 }}</ref> ===Идэвхи=== Гурван тунгаас тогтох эхний вакцинжуулалтаас хойш 1-4 сарын хугацаанд цусны шинжилгээг хийж, хариу үйлдлийг шалгаж болно. Цусан [[Гепатит B вирус|анти-гепатит В гадаргуун атиген]] (anti-Hbs) эсрэг биетийн (антибоди) хэмжээ 100 mIU/ml-с дээш байвал тохирох хариу үйлдэл өгөгдсөн гэж үзнэ. Ийм үр дүн 85-90 хувьд нь тохиолддог.<ref name="isbn0113225288 " /> Эсрэг биетийн хэмжээ 10 - 100 mIU/ml байвал хариу муу өгсөн гэж үзээд, тухайн үед нь дахин нэг тунг нэмж өгөх ба дахин шинжлэх шаардлаггүй.<ref name="isbn0113225288 " /> Хариу үзүүлэхгүй байгаа (anti-Hbs эсрэг биетийн хэмжээ 10 mIU/ml-с бага) хүний хувьд, гепатит В халдвартай эсэхийг шалгаад, үгүй бол дахин гурван тунгаас тогтох вакцинжуулалтыг хийгээд, 1-4 сарын дараа дахин шинжилгээ хийнэ. Хоёр дахь цуврал вакжуулалтын дараа хариу өгөхгүй байгаа хүнд арьсан доогуур хийнэ<ref>{{Cite journal | doi = 10.1093/clinids/12.6.1035 | pmid = 2148433 | year = 1990 | author1 = King | first2 = E. M. | first3 = S. D. | first4 = M. C. | first5 = J. R. | first6 = M. B. | first7 = S. A. | first8 = F. B. | title = Comparison of the immunogenicity of hepatitis B vaccine administered intradermally and intramuscularly | volume = 12 | issue = 6 | pages = 1035–1043 | journal = Reviews of infectious diseases | last2 = Taylor | last3 = Crow | last4 = White | last5 = Todd | last6 = Poe | last7 = Conrad | last8 = Gelder}}</ref> эсвэл тунг нэмэгдүүлнэ<ref>{{Cite journal | pmid = 7759824 | year = 1995 | author1 = Levitz | first2 = B. | first3 = H. | title = Immunization with high-dose intradermal recombinant hepatitis B vaccine in healthcare workers who failed to respond to intramuscular vaccination | url = https://archive.org/details/sim_infection-control-and-hospital-epidemiology_1995-02_16_2/page/88 | volume = 16 | issue = 2 | pages = 88–91 | journal = Infection Control and Hospital Epidemiology | last2 = Cooper | last3 = Regan | doi = 10.1086/647062}}</ref> эсвэл гепатит А ба В вакциный хослосон давхар тунг ашиглана.<ref>{{Cite journal| first1 = K. | first2 = B.| first3 = M.| last1 = Cardell| first4 = A.| title = Excellent Response Rate to a Double Dose of the Combined Hepatitis a and B Vaccine in Previous Nonresponders to Hepatitis B Vaccine| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2008-08-01_198_3/page/299 | journal = The Journal of Infectious Diseases| volume = 198| issue = 3| pages = 299–226| year = 2008| pmid = 18544037 | doi = 10.1086/589722| last2 = Åkerlind| last3 = Sällberg| last4 = Frydén}}</ref> Those who still fail to respond will require hepatitis B [[immunoglobulin]] (HBIG) if later exposed to the hepatitis B virus.<ref name="isbn0113225288" /> Муу хариу үйлдэл нь 40 дээс нас, таргалалт ба тамхи таталт<ref name="pmid8254852">{{Cite journal| last1 = Roome | first1 = A. J.| last2 = Walsh| year = 1993 | first2 = S.| last3 = Cartter | first3 = M.| last4 = Hadler | first4 = J.| title = Hepatitis B vaccine responsiveness in Connecticut public safety personnel| url = https://archive.org/details/sim_jama_december-22-29-1993_270_24/page/2931 | journal = Journal of the American Medical Association| pmid = 8254852| volume = 270| issue = 24 | pages = 2931–2934| doi =10.1001/jama.270.24.2931 }}</ref>, архичин, ялангуяа өргөжсөн элэгний өвчтэй зэрэгтэй холбоотой.<ref name="pmid9316554">{{Cite journal| first1 = A.| title = Efficacy of a High and Accelerated Dose of Hepatitis B Vaccine in Alcoholic Patients a Randomized Clinical Trial| url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-09_103_3/page/217| last1 = Rosman, Md| journal = The American Journal of Medicine| volume = 103| pages = 217–222| year = 1997 | doi = 10.1016/S0002-9343(97)00132-0| pmid = 9316554| last2 = Basu | first2 = P.| last3 = Galvin | first3 = K.| last4 = Lieber | first4 = C.| issue = 3 }}</ref> Дархлаа муутай эсвэл бөөрний диализ дээр байгаа өвчтөнүүд муу хариу өгдөг ба илүү их тунг эсвэл хугацааны хувьд ойрхон вакцин шаарддаг.<ref name="isbn0113225288" /> Ямар ч байсан, нэг судалгаагаар гепатит В вакцинжуулалт нь ДОХ-той өвчтөнүүдэд идэвхи муутай байдаг нь харагдсан.<ref>{{Cite journal| last1 = Pasricha| first1 = N.| first2 = U.| first3 = Y.| last6 = Sud| last8 = Saikia | first4 = S. | first5 = S.| first6 = A. | first7 = R.| last5 = Arora | first8 = B.| last7 = Minz | first9 = H.| last9 = Singh| journal = BMC Infectious Diseases| volume = 6| pages = 65| year = 2006| last10 = James | doi = 10.1186/1471-2334-6-65| last2 = Datta| last3 = Chawla | first10 = I.| last4 = Singh| last11 = Sehgal| pmid = 16571140 | first11 = S.| title = Immune responses in patients with HIV infection after vaccination with recombinant Hepatitis B virus vaccine| pmc = 1525180 }} Cold or Flu like symptoms can develop after receiving the vaccine, but these are short lived. As with any injection, the muscle can become tender around the injection point for some time afterwards</ref> ==Брэндүүд== ''Recombivax HB'' (Merck), ''Engerix-B'' (GSK), ''Elovac B'', ''Genevac B'', ''Shanvac B'', г.м. Эргээр вакцинуудыг булчинд хийнэ/булчингаар өгнө. ==Судалгааны ажил== ==Эх сурвалж== {{reflist|32em}} ==Гадаад холбоос== {{Vaccines}} {{genetic engineering}} {{DEFAULTSORT:Hepatitis B Vaccine}} [[Ангилал:ATC-J07]] [[Ангилал:Вакцин]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] bgc2x524b7z4urxdy1smkxca8i6l2oj Борын дутагдал (ургамал) 0 63951 866661 864832 2026-08-19T13:38:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866661 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|ургамлын борын дутагдлын|Хүн ба амьтны борын дутагдлыг|Борын дутагдал (Эмнэл зүй)}} '''Борын дутагдал''' нь ургамалд [[Ургамлын тэжээл|микротэжээл]] болох [[бор]] дутагдахад илрэнэ. Борын дутагдал нь хамгийн өргөн тархсан микротэжээлийн дутагдлуудын нэг бөгөөд ургацын хэмжээ ба чанарыг бууруулж их хэмжээний эдийн засгийн алдагдалд хүргэдэг.<ref>{{cite journal|last=Shorrocks VM|year=1997|title=The occurrence and correction of boron deficiency.|url=https://archive.org/details/sim_plant-and-soil_1997-06_193_1-2/page/121|journal=Plant and Soil|volume=193|issue=1|pages=121–148|doi=10.1023/A:1004216126069}}</ref> Борын дутагдал нь ургамлын вегетатив ба нөхөн үржилийн хөгжилүүдэд сөргөөр нөлөөлнө. Энэ нь эсийн тэлэлт, [[меристем]]ийн ухжил, нөхөн үржлийн бууралт зэргээр илрэнэ.<ref>{{cite book | last1 = Marschner H | title = Mineral Nutrition of Higher Plants | url = https://archive.org/details/mineralnutrition0000mars_o7s6 | edition = 2nd | publisher = Academic Press | year = 1995 | location = San Diego | pages = [https://archive.org/details/mineralnutrition0000mars_o7s6/page/379 379]–396 | accessdate = 2012-11-21}}</ref> Ургамал нь борыг усанд уусдаг уусдаггүй аль аль хэлбэртэйгээр агуулдаг. Амьд ургамал дахь усанд уусдаг борын хэмжээ нийт нийлүүлэгдсэн борын хэмжээнээс хамааран хувирдаг бол, уусдаггүй бор хувьд үгүй. Борын дутагдал нь усанд уусдаггүй борын агууламжийн бууралттай нэгэн зэрэг явагддаг. Үүнээс, уусдаггүй бор нь үүрэгтэй харин уусдаг нь илүүдэл гэдэг нь харагдана.<ref>{{cite journal | title = Boron deficiency | pmc=2688312 | pmid=19816136 | doi=10.1093/pcp/pcn184 | volume=4 | year=2009 | journal=Plant Signal Behav | pages=557–8 | last1 = Koshiba | first1 = T | last2 = Kobayashi | first2 = M | last3 = Matoh | first3 = T}}</ref> Бор нь дээд ургамлын амин чухал тэжээл юм. Энэ элементийн үндсэн үүрэг нь ургамлын эсийн ханын бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг хангахад оршино.<ref>{{cite journal | title = Boron in plants: deficiency and toxicity | journal = Journal of Integrative Plant Science |first=Juan J. |last=Camacho-Cristóbal |author2=Jesús Rexach |author3=Agustín González-Fontes |url=http://www.jipb.net/tupian/2008/6/10/101718.pdf | accessdate = 2012-11-21}}</ref> == Хөрсний нөхцөл == Бор нь хөрсөнд олон хэлбэртэйгээр оршдог ба түгээмэл нь [[борын хүчил]] (H<sub>3</sub>BO<sub>3</sub>) юм. Борын хөрсөнд байх ёстой хэмжээ нь 12 мг/кг. Борын агууламж 0,14 мг/кг-с доош ороход борын дутагдал илэрч эхэлнэ. Борын дутагдал нь мөн өндөр рН-тай [[Хөрсний рН|шүлтлэг хөрсөнд]] ажиглагдана. Учир нь шүлтлэг (суурилаг) орчинд борын хүчил уусдаггүй хэлбэрт шилжих ба түүнийг нь ургамал шингээн авч чаддаггүй.<ref name="Boron the Overlooked Essential Element">{{Cite web |url=http://www.soilandplantlaboratory.com/pdf/articles/BoronOverlookedEssential.pdf |title=Boron the Overlooked Essential Element |access-date=2017-01-28 |archive-date=2006-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060708170122/http://www.soilandplantlaboratory.com/pdf/articles/BoronOverlookedEssential.pdf |url-status=dead }}</ref> Органик материйн агууламж багатай (<1.5%) хөрс мөн борын дутагдалд мэдрэмтгий байдаг. Ихээр угаагдсан элсэрхэг хөрсүүд мөн борын дутагдалд орох хандлагатай. Учир нь бор хөрсөнд баригдан хадгалагдаагүйд оршино.<ref name="http://www.agnet.org/library/bc/51006/">{{Cite web |url=http://www.agnet.org/library/bc/51006/ |title=www.agnet.org |access-date=2017-01-28 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230217/http://www.agnet.org/library/bc/51006/ |url-status=dead }}</ref> Ургамлын хэрэгцээнээс хэтэрсэн, их хэмжээний борын агуулагтай хөрсөнд борын хордлого тохиолдож болно. Ургамалд хортой нөлөөлөх хэмжээ нь ургамлын зүйлээс хамаарна.<ref name="Boron Toxicity">{{Cite web |url=http://www.plantstress.com/articles/toxicity_i/boron.pdf |title=Boron Toxicity |access-date=2017-01-28 |archive-date=2011-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715092356/http://www.plantstress.com/articles/toxicity_i/boron.pdf |url-status=dead }}</ref> == Эх сурвалж == <references /> {{PlantMineralDeficiency}} {{DEFAULTSORT:Boron Deficiency (Plant Disorder)}} [[Category:Ургамлын физиологийн эмгэг]] [[Category:Бор]] 27r63hmr4zyvhib0iroe9tvwtcj6piv Азотын ассимиляци 0 64001 866642 624079 2026-08-19T12:56:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866642 wikitext text/x-wiki '''Азотын ассимиляци''' ({{lang-la|assimilatio буюу хэрэглэх, шингээх}}) нь хүрээлэн буй орчинд агуулагдаж байгаа азотын [[Органик бус нэгдэл|органик бус нэгдлүүдээс]], [[амин хүчил|амин хүчлүүд]] г.м. [[азот]] агуулсан [[Органик нэгдэл|органик нэгдлүүд]] үүсэх/үүсгэх [[процесс]] юм. [[Ургамал]], [[мөөгөнцөр]] болон [[хий]] азотыг (N<sub>2</sub>) [[Азотын фиксаци|фиксацилаж]] чаддаггүй бактериуд өөрт шаардлагатай азотыг [[нитрат]] эсвэл [[аммиак]] хэлбэртэйгээр шингээдэг. Амьтад болон бусад организмууд хэрэгцээтэй азотоо органик хэлбэртэйгээр хоол хүнсээрээ авдаг. == Ургамлуудын азотын ассимиляци == [[Ургамал|Ургамлууд]] нь өөрт хэрэгцээт азотыг [[нитрат]] (NO<sub>3</sub><sup>−</sup>) эсвэл [[аммиак]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>) хэлбэртэйгээр шингээдэг. Агаартай сийрэг ([[аэроб]]) хөрсөнд, [[нитрификаци]]<nowiki/>йн процесс явагдах ба ингэснээр хөрсөн дахь хүртээмжтэй азотын хэмжээнд нитрат давамгайлдаг.<ref name=Xu2012>{{Cite journal | last1 = Xu | first1 = G. | last2 = Fan | first2 = X. | last3 = Miller | first3 = A. J. | title = Plant Nitrogen Assimilation and Use Efficiency | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-plant-biology_2012_63/page/153 | doi = 10.1146/annurev-arplant-042811-105532 | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 63 | pages = 153–182 | year = 2012 | pmid = 22224450| pmc = }}</ref><ref name=Nadelhoffer1984>{{Cite journal| doi = 10.1007/BF02140039| issn = 0032-079X| volume = 80| issue = 3| pages = 321–335| last = Nadelhoffer| first = KnuteJ.|author2=JohnD. Aber |author3=JerryM. Melillo | title = Seasonal patterns of ammonium and nitrate uptake in nine temperate forest ecosystems| url = https://archive.org/details/plant-and-soil_1984_80_3/page/321| journal = Plant and Soil| date = 1984-10-01}}</ref> Гэхдээ, тал хээрийн хөрс<ref name=Jackson1989>{{Cite journal | last1 = Jackson | first1 = L. E. | last2 = Schimel | first2 = J. P. | last3 = Firestone | first3 = M. K. | doi = 10.1016/0038-0717(89)90152-1 | title = Short-term partitioning of ammonium and nitrate between plants and microbes in an annual grassland | url = https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1989_21_3/page/409 | journal = Soil Biology and Biochemistry | volume = 21 | issue = 3 | pages = 409–415 | year = 1989 | pmid = | pmc = }}</ref> болон [[цагаан будаа]]ны талбай мэт усанд автсан агааргүй ([[анаэроб]]) хөрсөнд аммиак давамгайлж болно.<ref name=Ishi2011>{{Cite journal | last1 = Ishii | first1 = S. | last2 = Ikeda | first2 = S. | last3 = Minamisawa | first3 = K. | last4 = Senoo | first4 = K. | title = Nitrogen cycling in rice paddy environments: Past achievements and future challenges | journal = Microbes and environments / JSME | volume = 26 | issue = 4 | pages = 282–292 | year = 2011 | pmid = 22008507 | doi=10.1264/jsme2.me11293}}</ref> Ургамлын үндэс нь өөрөө орчныхоо [[Хөрсний рН|рН]]-ийг өөрчлөх, [[Органик нэгдэл|органик нэгдлүүд]] эсвэл [[хүчилтөрөгч]]ийг хөрсрүү ялгаруулах замаар азотын шингэцтэй хэлбэр ба хэмжээнд нөлөөлж болно. <ref name=Li2008>{{Cite journal | last1 = Li | first1 = Y. L. N. | last2 = Fan | first2 = X. R. | last3 = Shen | first3 = Q. R. | doi = 10.1111/j.1365-3040.2007.01737.x | title = The relationship between rhizosphere nitrification and nitrogen-use efficiency in rice plants | journal = Plant, Cell & Environment | volume = 31 | issue = 1 | pages = 73–85 | year = 2007 | pmid = 17944815 | pmc = }}</ref> Үндэсний энэхүү нөлөөлөл нь микробын идэвхжилд нөлөөлж, энэ нь азотын хэлбэрийн өөрчлөлт, хөрсний органик материас ялгарах аммиакийн ялгаралт, [[Диазотроп|булцуу үүсгэдэггүй бактериудын]] [[азотын фиксаци]] зэрэгт нөлөөлнө. === Азотын ассимиляцийн үеийн рН ба ионы тэнцвэр === [[File:Nitrate ion balance-variants.svg| thumb|upright=0.9 |Янз бүрийн ургамлууд ассимиляцийг явуулах янз бүрийн аргуудыг ашигладаг. [[Улаан лооль]] маш их K<sup>+</sup> авах ба вакуоль дотроо давсыг (калийн давс) хуримтлуулдаг бол, [[кастор]] (касторын тосны ургамал) нь үндсэнийхээ нитратыг их хэмжээгээр бууруулах ба ингэснээр шүлтлэгийг ялгаруулна. [[Шар буурцаг]]ны ургамал нь их хэмжээний [[малат]]ыг үндэсрүүгээ тээж, тэнд тэдгээр нь шүлтлэгийг ялгаруулах ба ингэхдээ калийг эргэлдүүлэн ашиглана.]] Ургамал дотор аммони болон хувирч буй нитрат бүр OH<sup>−</sup> [[ион]]ыг үүсгэнэ. [[рН]]-ийнхаа тэнцвэрийг барьж байхын тулд ургамал нь үүссэн OH<sup>−</sup> ионыг хүрээлэн буй орчинрууаа ялгаруулах эсвэл [[Органик хүчил|органик хүчлээр]] сармагжуулах ёстой. Ургамал нь нитратыг шингээж буй тохиолдолд ургамлын үндэсийг хүрээлж буй орчин шүлтлэг болдогийн учир үүнд оршино. рН-ийн тэнцвэр хангагдаж байхын тулд үндэсрүү шингэсэн NO<sub>3</sub><sup>−</sup> бүрийг нэг катион дагалдаж байх эсвэл үндэснээс нэг анион ялгарч байх ёстой. Улаан лооль зэрэг ургамлууд нь авч буй нитратынхаа хэмжээнд (цэнэгт) харгалзах хэмжээний металлын катионыг (K<sup>+</sup>, Na<sup>+</sup>, Ca<sup>2+</sup> ба Mg<sup>2+</sup>) дагалдуулан авч, авсан зүйлсээ [[малат]], [[оксалат]] зэрэг органик хүчлийн давсууд болгон нөөцлөнө.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1104/pp.60.3.349| issn = 0032-0889| volume = 60| issue = 3| pages = 349–353| last = Kirkby| first = Ernest A.|author2=Alistair H. Knight | title = Influence of the Level of Nitrate Nutrition on Ion Uptake and Assimilation, Organic Acid Accumulation, and Cation-Anion Balance in Whole Tomato Plants| journal = Plant Physiology| accessdate = 2013-02-19| date = 1977-09-01| url = http://www.plantphysiol.org/content/60/3/349}}</ref> Шар буурцаг мэт ургамлууд, тэнцвэрийг хангах зорилгоор, авсан нитрат бүрийн тоогоор OH<sup>−</sup> эсвэл HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> ялгаруулна.<ref>{{Cite journal| doi = 10.1104/pp.88.3.605| issn = 0032-0889| volume = 88| issue = 3| pages = 605–612| last = Touraine| first = Bruno|author2=Nicole Grignon |author3=Claude Grignon | title = Charge Balance in NO3−-Fed Soybean Estimation of K+ and Carboxylate Recirculation| journal = Plant Physiology| accessdate = 2013-02-23| date = 1988-11-01| url = http://www.plantphysiol.org/content/88/3/605}}</ref> [[Найлзуур]] ({{lang-en|shoot}}) дээрээ нитратыг хувиргадаг ургамалууд нь ялгарсан OH<sup>−</sup> ионыг инерт байдалтайгаар (өөрт аюулгүй) үндэсрүүгээ тээвэрлэх шаардлага үүснэ. Ийм ургамалууд нь зорилгодоо хүрэхийн тулд, навчиндаа нүүрс ус зэрэг саармаг өмнөгчөөс [[Алимны хүчил|алимны хүчлийг]] синтезлэнэ. Нитрат анионтой хамт нэг калийн ион [[ксилем]]ээр навчинд хүргэгдэнэ. Навчнаас калийн ион алимны хүчлийн давс (калийн [[малат]]) хэлбэртэйгээр [[флоем]]оор үндэсрүү буцаагдана. Малат нь үндэсэнд ашиглагдана. Ингэж ашиглагдахаасаа өмнө алимний хүчил болон эргэж хувирах ба энэ үед OH<sup>−</sup> ион ялгарч, гадагшилна. RCOO<sup>−</sup> + H<sub>2</sub>O -> RCOOH +OH<sup>−</sup> Ялгарсан калийн ион шинэ нитраттай хамт ксилемээр навч уруу тээвэрлэгдэн. Кали нь ингэж эргэлдэн ашиглагдана. Ийм байдлаар ургамал нь илүүдэл давсыг шингээхээс зайлсхийдэг ба OH<sup>−</sup> ионыг инерт байдлаар тээвэрлэдэг.<ref>{{Cite journal| doi = 10.1104/pp.99.3.1118| issn = 0032-0889| volume = 99| issue = 3| pages = 1118–1123| last = Touraine| first = Bruno|author2=Bertrand Muller |author3=Claude Grignon | title = Effect of Phloem-Translocated Malate on NO3− Uptake by Roots of Intact Soybean Plants| journal = Plant Physiology| accessdate = 2013-02-19| date = 1992-07-01| url = http://www.plantphysiol.org/content/99/3/1118}}</ref> Кастор буюу түүнтай адилханаар нитратыг шингээдэг ургамлуудын хувьд, нитратын шингээлт дараах байдлаар явагддаг. Эдгээр ургамлууд нь үндэсэндээ их хэмжээний нитратыг хувиргадаг ба ялгарсан шүлтлэгийг (OH<sup>−</sup> ионыг) шууд үндэсний орчмын хөрсрүү гадагшлуулдаг. Найлзуурт ялгарсан OH<sup>−</sup> ионы дийлэнх хэсэг нь органик хүчлийн давс хэлбэртэйгээр үндэсрүү тээвэрлэгдэж, багахан хэсэг нь [[карбоксилат]] хэлбэртэйгээр найлзуурт (өөрт нь) нөөцлөнө.<ref>{{Cite journal| doi = 10.1093/jxb/38.4.580| issn = 0022-0957| volume = 38| issue = 4| pages = 580–596| last = Allen| first = Susan|author2=J. A. Raven | title = Intracellular pH Regulation in Ricinus communis Grown with Ammonium or Nitrate as N Source: The Role of Long Distance Transport| journal = Journal of Experimental Botany| accessdate = 2013-02-23| date = 1987-04-01| url = http://jxb.oxfordjournals.org/content/38/4/580}}</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Plant nutrition}} {{DEFAULTSORT:Nitrogen Assimilation}} [[Ангилал:Азотын эргэлт]] [[Category:Бодисын солилцоо]] [[Category:Ургамлын физиологи]] 60llvlldb06f10ryd9ggk2pd17enqxl Зэсийн(II) хлорид 0 64906 866703 864953 2026-08-19T15:00:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866703 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 476995602 | ImageFile = Tolbachite-3D-balls.png | ImageCaption = Усгүй | ImageFile1 = Copper(II) chloride.jpg | ImageCaption1 = Усгүй | ImageFile2 = Cupric chloride.jpg | ImageCaption2 = Дигидрат | OtherNames = Хлорт зэс |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 148374 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 1200553 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = P484053J2Y | InChI = 1/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2/rCl2Cu/c1-3-2 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 49553 | SMILES = Cl[Cu]Cl | InChIKey = ORTQZVOHEJQUHG-LRIOHBSEAE | InChI1 = 1/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2 | InChIKey1 = ORTQZVOHEJQUHG-NUQVWONBAE | SMILES1 = [Cu+2].[Cl-].[Cl-] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = ORTQZVOHEJQUHG-UHFFFAOYSA-L | CASNo = 7447-39-4 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo2_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo2 = 10125-13-0 | CASNo2_Comment= (дигидрат) | PubChem = 24014 | RTECS = GL7000000 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = CuCl<sub>2</sub> | MolarMass = 134.45 g/mol (усгүй)<br />170.48 g/mol (дигидрат) | Appearance = шаргал хүрэн хатуу (усгүй)<br />цэнхэр ногоон хатуу (дигидрат) | Odor = үнэргүй | Density = 3.386 g/cm<sup>3</sup> (усгүй) <br /> 2.51 g/cm<sup>3</sup> (дигидрат) | Solubility = 70.6 g/100 mL (0 °C) <br> 75.7 g/100 mL (25 °C) <br> 107.9 g/100 mL (100 °C) | SolubleOther = ''метанол:''<br>68 g/100 mL (15 °C) <br/>''этанол:''<br>53 g/100 mL (15 °C) <br> [[ацетон]]д уусдаг | MeltingPtC = 498 | MeltingPt_notes = (усгүй) <br /> 100 °C (дигидрат усгүйжина) | BoilingPtC = 993 | BoilingPt_notes = (усгүй, задрана) | MagSus = +1080·10<sup>−6</sup> cm<sup>3</sup>/mol }} |Section3={{Chembox Structure | Coordination = [[Октагерон|Октагедрал]] | CrystalStruct = гажсан [[Кадмийн иодид#Бүтэц|CdI<sub>2</sub> бутэц]] }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [https://fscimage.fishersci.com/msds/05625.htm Fischer Scientific] | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | EUClass = Ороогүй | FlashPt = Шатдаггүй | PEL = TWA 1 mg/m<sup>3</sup> (Cu)<ref name=PGCH>{{PGCH|0150}}</ref> | REL = TWA 1 mg/m<sup>3</sup> (Cu)<ref name=PGCH/> | IDLH = TWA 100 mg/m<sup>3</sup> (Cu)<ref name=PGCH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Зэсийн(II) фторид]]<br />[[Зэсийн(II) бромид]] | OtherCations = [[Зэсийн(I) хлорид]]<br />[[Мөнгөний хлорид]]<br />[[Алтны(III) хлорид]] }} }} '''Зэсийн(II) хлорид''' нь [[Зэс|Cu]][[Хлор|Cl<sub>2</sub>]] [[химийн томъёо]] бүхий, шаргал-хүрэн өнгөтэй, усыг аажим шингээсээр цэнхэр-ногоон өнгөтэй дигидратын талстыг үүсгэдэг [[химийн нэгдэл]]. Зэсийн(II) хлорид нь [[Зэсийн (II) сульфат|зэсийн сульфатын]] дараа орох хамгийн түгээмэл тархсан зэсийн нэгдэл. Усгүй ба дигидрат (хоёр уст) аль аль хэлбэртэйгээр маш ховор тохиолдох эрдсүүд болох тольбахитад болон эриохальцитад харгалзан агуулагддаг.<ref name="xray18">Marlene C. Morris, Howard F. McMurdie, Eloise H. Evans, Boris Paretzkin, Harry S. Parker, and Nicolas C. Panagiotopoulos (1981) ''Copper chloride hydrate (eriochalcite)'', in ''[http://digicoll.manoa.hawaii.edu/techreports/PDF/NBS25-18.pdf Standard X-ray Diffraction Powder Patterns] National Bureau of Standards, Monograph 25, Section 18; page 33.</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} == Ном зохиол == # {{Greenwood&Earnshaw}} # {{cite book |author=Lide, David R. |title=CRC handbook of chemistry and physics: a ready-reference book of chemical and physical data |url=https://archive.org/details/crchandbookofche00lide |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |year=1990 |isbn=0-8493-0471-7}} # ''The Merck Index'', 7th edition, Merck & Co, Rahway, New Jersey, USA, 1960. # D. Nicholls, ''Complexes and First-Row Transition Elements'', Macmillan Press, London, 1973. # A. F. Wells, '''Structural Inorganic Chemistry'', 5th ed., Oxford University Press, Oxford, UK, 1984. # J. March, ''Advanced Organic Chemistry'', 4th ed., p.&nbsp;723, Wiley, New York, 1992. # ''Fieser & Fieser Reagents for Organic Synthesis'' Volume 5, p158, Wiley, New York, 1975. # {{cite journal | title = Chlorocuprates(II) | url = https://archive.org/details/coordination-chemistry-reviews_november-december-1976_21_2-3/page/93 | author = D. W. Smith | journal = Coordination Chemistry Reviews | year = 1976 | volume = 21 | issue = 2–3 | pages = 93–158 | doi = 10.1016/S0010-8545(00)80445-2 }} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Copper(II) chloride}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_copper_chloride.htm Copper Chloride] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham) * [https://web.archive.org/web/20150907141353/http://www.amazingrust.com/Experiments/background_knowledge/CuCl2.html Copper (II) Chloride – Description and Pictures] * [http://www.npi.gov.au/substances/copper/index.html National Pollutant Inventory – Copper and compounds fact sheet] {{Copper compounds}} [[Category:Зэсийн нэгдэл]] [[Category:Хлорид]] [[Category:Металлын галид]] [[Category:Хагас дамжуулагч]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Катализатор]] [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] abt9w5xw8du2rei0mrbwxuelf9mfnx4 Бүрхүүл ургамал 0 72173 866676 624083 2026-08-19T14:04:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866676 wikitext text/x-wiki '''Бүрхүүл ургамал''' ({{lang-en|cover crop}}) нь хүн төрөлхтний хүнсний, тэжээлийн болон аж үйлдвэрлэлийн түүхий эдийн зориулалттайгаар бий болгосон [[Агроэкологи|тариалангийн экосистем]] дэх [[хөрсний элэгдэл]], [[Хөрсний үржил шим|үржил шим]], хөрсний чанар, ус (чийг), [[хог ургамал]], [[хортон шавж]], өвчлөл, биологийн төрөл зүйлийн олонлог зэргийг сайжруулан удирдах зорилгоор тариалсан ургамал (ургамлын багц) юм. Харамсалтай нь бүрхүүл ургамлын технологи нь олон оронд нэвтэрч чадаагүй байна. == Хөрсний элэгдэл == Бүрхүүл ургамал нь хэдийгээр тариалангийн экосистемд олон үүргийг гүйцэтгэдэг ч түүнийг/тэдгээрийг ургуулах үндсэн шалтгаан нь хөрсийг элэгдлээс хамгаалах явдал юм. [[Хөрсний элэгдэл]] нь тариалангийн экосистемийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг (хүчин чадлыг) үл сэргэх байдлаар бууруулдаг процесс юм. Бүрхүүл ургамал нь хөрсийг бүрхсэнээр [[бороо]]ны дуслууд газрын гадаргууд хүрэхээсээ өмнө уг бүрхүүл дээр унаж, хурд нь саарч хөрсний гадаргууг цохиж бутлахаас хамгаалж, ингэснээр элэгдэл үүсгэх [[гадаргуун урсалт]]ыг зогсооно. Үүнээс гадна, бүрхүүл ургамлын үлэмж хэмжээний хэлхэлдсэн үндэс нь хөрсийг бэхэлж барьдаг ба нэгэн зэрэг хөрсний [[Хөрс#Сүвшил|сүвшлийг]] нэмэгдүүлж, хөрсний [[макрофаун]]д амьдрах тухтай орчныг бүрдүүлж өгдөг. Дурьдагдсан зүйлүүд нь хөрсийг дараагийн хэдэн жил үржил шимтэй байх боломжийг олгодог. == Хөрсний үржил шим == {{Гол өгүүллэг|Ногоон бордуур}} Бүрхүүл ургамлыг ашиглах үндсэн шалтгаануудын нэг бол хөрсний үржил шимийг сайжруулах юм. Энэ зорилгоор ашиглаж буй бүрхүүл ургамлыг "ногоон бордуур" гэж ойлгож болно. Ногоон бордуур бүрхүүл ургамлыг, хөрсний хэд хэдэн [[Ургамлын тэжээл|макро ба микротэжээлийг]] удирдахад ашигладаг. Эдгээр тэжээлээс, судлаачид болон фермерүүд [[Ургамлын тэжээл#Азот|азотын]] зохицуулалтад чухал ач холбогдол өгдөг. Учир нь [[Ургамлын тэжээл|тэжээлүүд]] дотроос азот нь тариалангийн үйлдвэрлэлийг хамгийн их хязгаарлаж байдаг хүчин зүйл (тэжээл) юм. Ногоон бордуур ургамлууд нь ихэвчлэн [[буурцаг]]т ургамлууд буюу [[Буурцагтан|буурцагтны]] овгийн ургамлууд байдаг. Энэ овгийн, шош, [[сэвэгзарам]], [[люпин]], [[царгас]], [[гиш]], [[хошоон]], [[хошоонгор]] г.м. бүх зүйл ургамлуудын үр нь хонхорцог дотор бүрэлдэнэ. Буурцагт бүрхүүл ургамлууд нь азотын агууламж өндөртэй байдаг ба бусад ургамлын ургалтад азотыг нийлүүлэх чадвартай. Уламжлалт тариаланд азотын эх үүсвэрийг химийн бордоо хэлбэртэйгээр хангадаг. Азот хуримтлуулагч дээрх ургамлуудын энэ чадварыг бордоо орлуулах зэрэг гэж нэрлэдэг. Буурцагт ургамлуудын бас нэг өвөрмөц шинж чанар бол, тэд [[ризобактери]]тэй [[симбиоз харилцаа]]г үүсгэдэг. Ризобактери нь буурцагт ургамлын үндсэнд булцуу үүсгэн түүн дотроо байрлана. Люпин нь хөрсний ''Bradyrhizobium'' sp. (Lupinus) [[микроорганизм]]тэй симбиоз харилцааг үүсгэнэ. Энэ микроорганизм нь агаарт агуулагдах (78%) биологийн үл хүртээмжтэй [[азот]]ыг ({{chem|N|2}}) биологийн хүртээмжтэй [[аммони]] ({{chem|N|H|4|+}}) болгон хувиргана. Энэ процессийг [[биологийн азотын фиксаци]] гэж нэрлэдэг. Тариалангийн экосистем уруу биологийн азотын фиксациар азотыг нийлүүлдэг бүрхүүл ургамлуудаас гадна, хөрсөнд агуулагдаж байгаа азотыг барих зориулалт бүхий "баригч ургамлууд" ({{lang-en|catch crop}}) гэж бий. Эдгээр ургамлууд нь өмнөх таримал ургамлаас илүүдэн үлдсэн хөрсөнд агуулагдах азотыг, [[Угаагдах (газар тариалан)|угаагдах]], [[денитрификаци]]д орж [[хий]] хэлбэрт шилжих, уурших зэргээр алдагдахаас сэргийлэн өөртөө шингээн авч, хожим үхүүлсний/үхсэний дараа ялзарч задралд орон дараагийн тарималд өгдөг юм. Баригч ургамлууд нь ихэвчлэн, хурдан ургадаг [[үетэн|үет]] ургамлууд байдаг. Ногоон бордуурыг ашиглах нэгэн жишээ [[Нигер]] улсаас гаралтай. Нигерийн фермерүүд талбайдаа [[фосфорит]]ыг цацсаны дараа [[түлдэг мукуна]]г (''Mucuna pruriens'') тариалж, биологийн хүртээмжтэй фосфорын хэмжээг нэмэгдүүлдэг. == Хөрсний чанар == Бүрхүүл ургамал нь хөрсний чанарыг сайжруулдаг. Бүрхүүл ургамал нь аажмаар хөрсний [[органик матери]]йн агууламжийг нэмэгдүүлэх ба үүгээрээ хөрсний чанарыг сайжруулж байдаг. Хөрсний органик материйн агууламж нэмэгдэх тусам [[Хөрс#Бүтэц|хөрсний бүтэц]] сайжирч, ингэснээр хөрсний ус (чийг) ба тэжээлийг барих/агуулах чадвар нэмэгдэнэ. Хөрсний органик материйн агууламж өссөнөөр, хөрсний [[нүүрстөрөгчийн шингээлт]] нэмэгдэх ба энэ дэлхийн дулаарлыг нэмэгдүүлж буй шалтгаануудын нэг болох [[Агаар мандал|агаар]]ын [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийн]] хэмжээг буруулах бодлогыг/стратегийг дэмждэг. Хөрсний чанар нь ХАА-н таримал ургамлуудын ургалтыг нэмэгдүүлэх тохиромжтой нөхцлийг бүрдүүлдэг. Хөрсний чанарын үндсэн шалгууруудад, [[хөрсний давсжилт]], [[Хөрсний pH|рН]], [[микроорганизм]]ийн тэнцвэр, [[хөрсний бохирдол]] зэрэг багтана. == Ус чийг == Бүрхүүл ургамал нь хөрсний элэгдлийг бууруулснаараа, тариалангийн талбайгаар нэвчин, өнгөний ус ууруу зайлан үгүй болох усны хэмжээ болон хурдыг нэгэн зэрэг буруулдаг. Бүрхүүл ургамлын биомасс нь борооны дусал ба хөрсний гадаргуу хоёрын хооронд тусгаарлагч болж өгдөг нь борооны дуслууд хөрсний гадаргууг цохин эвдэлж, нүх сүвийг бөглөн ус нэвчилтийг бууруулах биш, харин хөрс рүү аажим нэвчин орох боломжийг олгодог. Мөн, өмнө дурдсанчлан, бүрхүүл ургамлын үндэс нь хөрсний сүвшилийг нэмэгдүүлдэг ба ингэснээр хөрсний ус нэвчүүлэх чадвар өснө. Бүрхүүл ургамал нь үхүүлэхээс (хадах, булдах, [[гербицид]] цацах, дискдэх, г.м.) өмнө их хэмжээний усыг агуулж байдаг ба түүнийг/тэдгээрийг үхүүлсний дараа хөрсний чийг нэмэгддэг. Усны хүрэлцээ багатай тариалангийн экосистемийн хувьд бүрхүүл ургамал нь хөрсийг сүүдэрлэн бүрхэж, хөрсний гадаргуун температурыг бууруулж, ингэснээр ус ууршин алдагдах нь багасдаг. == Хог ургамал == [[File:Northwestern South Dakota cover crops, 2015 (20097473376).jpg|thumb|right|Бүрхүүл ургамал. Өмнөд Дакота.]] Бүрхүүл ургамлын өтгөн масс нь ургаж байх үедээ [[хог ургамал|хог ургамлын]] өрсөлдөгч болдог. Бүрхүүл ургамал нь соёолж амжсан хог ургамалд амьдралынхаа циклийг гүйцээж нөхөн үржих боломжийг олгодоггүй. Бүрхүүл ургамал нь үхсэний/үхүүлсний дараа хөрсний гадаргууд бараг битүү гэж болох бүрхүүлийг үүсгэх ба ингэснээр гэрэл нэвчилт буурч, хог ургамлын үрийн соёололт багасдаг. Хог ургамлын үр соёолж чадсан ч цаашид зузаан бүрхүүлийг нэвтлэн гарах гэж үрд хуримтлагдсан энергиэ дуусгаж, ургахад шаардлагатай бүтцийг бий болгож чадахгүй үхдэг. Үүнийг "бүхрүүл ургамлын боомилох эффект/үзэгдэл" гэж нэрлэдэг. Зарим бүрхүүл ургамал амьд, үхсэн аль ч үедээ хог ургамалд дарангуйлагч болдог. Ийм ургамлууд амьд үедээ хог ургамалтай орон зай, гэрэл, тэжээлийн төлөө өрсөлдөн тэмцдэг бол, үхсэний дараа газрын гадаргууд бүрхүүлийг үүсгэж хог ургамалд "боомилох" нөлөөг үзүүлдэг. Жишээ нь [[шар хошоон]]ыг (''Melilotus officinalis'') уриншийн оронд бүрхүүл ургамал болгон тариалахад, талбайд ургасан ногоон массын зөвхөн 1-12 хувийг л хог ургамал эзэлж байсан бол, шар хошооныг үхүүлсний дараах хог ургамлын хэмжээ энгийн уриншийнхтай харьцуулахад 75-97 хүвь бага байсан байна. Зарим [[зүйл]] бүрхүүл ургамал нь хог ургамалд физик дарангуйлал үзүүлэхээс гадна [[аллелопат]] шинжийг үзүүлдэг. Энэ нь уг бүрхүүл ургамлаас ялгарах [[биохими]]йн зарим нэгдэл бусад зүйл ургамлуудын үрийн соёололтыг дарангуйлах (хортойгоор нөлөөлөх) эсвэл хурдасгах зэргээр илэрнэ. Зарим сайн судлагдсан аллелопат бүрхүүл ургамлуудад, [[Таримал хөх тариа|хөх төриа]] (''Secale cereale''), [[үслэг гиш]] (''Vicia villosa''), [[улаан хошоонгор]] (''Trifolium pratense''), [[сорго]] (''Sorghum bicolor''), ба [[тоонолжин цэцэгтэн|тоонолжин цэцэгтний]] (''Brassicaceae'') овгийн зүйлүүд, ялангуяа [[гич]]ийн [[Төрөл (биологи)|төрөл]] зэрэг багтана. Нэгэн судалгаагаар, [[шар буурцаг]], [[тамхины ургамал|тамхи]], [[эрдэнэ шиш]], [[наран цэцэг]] зэргийг хөх тарианы бүрхүүл доор тариалахад өргөн навчит хог ургамлыг 80-95 хувиар буруулдаг болох нь тогтоогдсон байна. == Өвчин, паразит == Бүрхүүл ургамлын аллелопат шинж чанар нь хог ургамлыг дарангуйлахаас гадна өвчний циклийг тасалдуулж, өвчин үүсгэгч [[нян]], [[мөөгөнцөр]], [[паразит]] [[нематод]]уудын/дугуй өтний тархалтыг бууруулдаг. Тоонолжин цэцэгтний (''Brassicaceae'') овгийн зүйлүүд, жишээ нь [[Цагаан гич|гич]]ийн [[эс]]эд агуулагддаг [[глюкозинолат]]ын задралын/[[деградаци]]йн үед ялгардаг байгалийн хорт нэгдлүүд нь мөөгөнцөрийн гаралтай өвчлөлүүдийг дарангуйлдаг болох нь тогтоогдсон. == Хортон шавж == "Урхи ургамал" эсвэл "хавх ургамал" ({{lang-en|trap crop}}) гэж нэрлэгдэх бүрхүүл ургамлууд нь хортонг өөр рүүгээ татаж үндсэн таримлаас хол байлгадаг. Олонх тохиолдолд хавх ургамлыг үндсэн ургамалтай нэгэн зэрэг зурвас үүсгэн тариалдаг. Хожим, тухйан хэсэг дэх хортны хэмжээ ихсэх үед [[пестицид]]ээр боловсруулан устгаж болно. [[Органик тариалан]]д, пестицид хэрэглэхгүйн тулд зарим фермерүүд [[вакуум]] төхөөрөмжөөр тоноглогдсон техникээр хавх ургамал тариалсан хэсэг дээгүүр явж хортонг соруулан авдаг. Энэ аргыг гүзээлзгэний органик тариалангийн үед [[лигус]] (''lygus'') цохтой тэмцэхэд зөвлөдөг. Хавх ургамлын өөр нэгэн жишээ бол, нематодод тэсвэртэй [[цагаан гич]] (''Sinapis alba'') ба [[таримал манжин]] (''Raphanus sativus'') юм. Эдгээрийг, үетний овгийн үндсэн таримлын ([[улаан буудай]], [[арвай]] г.м.) дараа тариалж нематодыг "хавхддаг". Жишээ нь манжингийн нематод/дугуй өт<ref>{{Cite journal|title = Transfer of resistance to the beet cyst nematode (Heterodera Schachtii Schm.) from Sinapis alba L. (white mustard) to the Brassica napus L. gene pool by means of sexual and somatic hybridization|url = https://link.springer.com/article/10.1007/BF00225006|journal = Theoretical and Applied Genetics|date = 1993-02-01|issn = 0040-5752|pages = 688–696|volume = 85|issue = 6–7|doi = 10.1007/BF00225006|first = C. L. C.|last = Lelivelt|first2 = E. H. M.|last2 = Leunissen|first3 = H. J.|last3 = Frederiks|first4 = J. P. F. G.|last4 = Helsper|first5 = F. A.|last5 = Krens}}</ref><ref>{{Cite journal|title = Reproduction of Heterodera schachtii Schmidt on Resistant Mustard, Radish, and Sugar Beet Cultivars|url = https://archive.org/details/journal-of-nematology_2004-06_36_2/page/123|journal = Journal of Nematology|date = 2004-06-01|issn = 0022-300X|pmc = 2620762|pmid = 19262796|pages = 123–130|volume = 36|issue = 2|first = Heidi J.|last = Smith|first2 = Fred A.|last2 = Gray|first3 = David W.|last3 = Koch}}</ref> ба Колумбын үндэсний ялзралын нематод.<ref>{{Cite journal|title = Relative susceptibilities of five fodder radish varieties (Raphanus sativus var. Oleiformis) to Meloidogyne chitwoodi|url = http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/10.1163/15685411-00002789|journal = Nematology|date = 2014-05-28|issn = 1568-5411|pages = 577–590|volume = 16|issue = 5|doi = 10.1163/15685411-00002789|first = Misghina G.|last = Teklu|first2 = Corrie H.|last2 = Schomaker|first3 = Thomas H.|last3 = Been}}</ref> Цагаан гич ба таримал манжин ургах үед нематодууд нь тэдгээрийн үндэс рүү татагддаг. Үндэс рүү нэвтрэн орсны дараа тухайн ургамлын [[хэт мэдрэг хариу үйлдэл|хэт мэдрэг хариу үйлдлийн]] (''hypersensitive response'') улмаас цаашид үржиж чаддаггүй. Ийм аргаар, зүйл болон тариалах хугацаанаас хамаарч нематодын/дугуй өтний тархалтыг 70-99 хувь хянаж болдог. == Монгол оронд ашиглаж болох зүйлүүд == * [[Арвай]] * [[Грек чирэг]] * [[Гурвалжин будаа]] * [[Дайкон манжин]] * [[Зүргийлэг царгас]] * [[Ногоон шош]] * [[Нугын хошоонгор]] буюу улаан хошоонгор * [[Сорго]] * [[Сувдан хоног будаа]] * [[Суданы өвс]] * [[Таримал гиш]] * [[Таримал манжин]] * [[Таримал хошуу будаа]] * [[Таримал хөх тариа]] * [[Таримал царгас]] * [[Үслэг гиш]] * [[Хүнсний сэвэгзарам]] * [[Цагаан гич]] * [[Цагаан хошоон]] * [[Шар буурцаг]] * [[Шар хошоон]] * [[Эгэл гиш]] == Мөн үзэх == *[[Агроэкологи]] *[[Аллелопат]] *[[Биологийн хяналт]] *[[Ногоон бордуур]] *[[Азотын цикл]] *[[Азотын фиксаци]] *[[Органик матери]] *[[Хөрсний бохирдол]] == Ном зохиол == *SARE National. Topic: Cover Crops. [http://www.sare.org/Learning-Center/Topic-Rooms/Cover-Crops] *Midwest Cover Crops Council. [http://www.mccc.msu.edu] Resources for growers, researchers, and educators. *{{cite journal | last1 = Hartwig | first1 = N. L. | last2 = Ammon | first2 = H. U. | year = 2002 | title = 50th Anniversary - Invited article - Cover crops and living mulches | url = | journal = Weed Science | volume = 50 | issue = | pages = 688–699 | doi=10.1614/0043-1745(2002)050[0688:aiacca]2.0.co;2}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20120320063310/http://www.tumbledownfarm.com/drupal/Cyclopedia_of_American_Agriculture/Crops/Cover_Crops] "Cover Crops," ''Cyclopedia of American Agriculture'', v. 2, ed. by L. H. Bailey (1911). A short encyclopedia article, early primary source on varieties and uses of cover crops. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Category:Ургамал]] [[Category:Газар тариалан]] [[Ангилал:Азотын эргэлт]] gmfslpb5egqjts4bxrgnmiyqpz2zab5 Толл хэлбэрийн хүлээн авагч 0 92396 866700 864850 2026-08-19T14:57:56Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866700 wikitext text/x-wiki [[Файл:TLR3 structure.png|alt=Энд толилуулсан рецепторуудын муруй, лейцин агуулсан давтагдсан бүс бол TLR3 юм.|thumb|Энэ зураг нь дээрэх рецепторуудын муруй, лейцин агуулсан давтагдсан бүс бол TLR3 юм.]] Толл хэлбэрийн рецепторууд (TLRs) нь төрөлхийн дархлааны системд гол үүрэг гүйцэтгэдэг уургийн анги юм. Тэдгээр нь микробуудаас үүссэн бүтэцтэй хадгалагдах молекулуудыг хүлээн зөвшөөрдөг макрофаг, дендрит эсүүд гэх мэт sentinel эсүүд дээр илэрхийлэгддэг мембраныг тэлдэг ганц катализаторын рецепторууд юм. Эдгээр микробууд нь арьсны эсвэл гэдэсний салст бүрхэвч гэх мэт бие махбодийн хязгаарыг давхад дархлааны эсийн хариу урвалыг идэвхжүүлдэг TLR-ууд хүлээн зөвшөөрдөг. TLRs-д TLR1, TLR2, TLR3, TLR4, TLR5, TLR6, TLR7, TLR8, TLR9, TLR10, TLR11, TLR12, TLR13 багтдаг боловч сүүлийн гурван хүний ​​биед байдаггүй. TLR нь 1985 онд Дрософила, Кристиана Нюссейн-Волхард, Эрик Висхаус нарын тодорхойлсон толлины генээр тогтоогдсон уурагтай төстэй байдгаас шалтгаалан нэрээ авч байсан. == Функц == Дархлааны тогтолцооны эмгэг төрүүлэгчдийн дунд өргөн тархсан молекулуудыг таних чадвар нь зарим тохиолдолд лейкоцитын мембран дээр байрладаг дархлаа рецептор (TLRs), дендрит эс, макрофаг, байгалийн алуурчин эс, дасан зохицох Т эсийн эсүүд орно. дархлаа ба В-эсүүд, мөн дархлаагүй эсүүд (эпители ба эндотели эсүүд ба фибробластууд). TLR нь дархлааны хариу урвалыг өдөөж, эсрэгтөрөгчийн өвөрмөц олж авсан дархлаа хөгжүүлэхэд хүргэдэг гол молекулын үйл явдлыг TLR-д тэмдэглэснээр вакцинжуулалтад хэрэглэдэг зохицуулагч хэлбэрээр эсвэл байгалийн халдварын үед инвазив фрагмент хэлбэрээр холбодог. TLR идэвхжсэний дараа адаптерийн уураг (бусад уураг-уургийн харилцан үйлчлэлийг зохицуулдаг уургууд) дархлааны эсийн цитозол руу орж, эсрэгтөрөгч үүсгэдэг дохионы дамжуулалтыг нэвтрүүлдэг. Эдгээр элссэн уургууд нь бусад доод уураг, түүний дотор уургийн киназуудыг (IKKi, IRAK1, IRAK4 ба TBK1) идэвхижүүлэх үүрэгтэй бөгөөд энэ нь дохиог нэмэгдүүлж, улмаар үрэвслийн хариу урвал болон бусад транскрипт үйл ажиллагааг хянадаг генийг сайжруулж эсвэл дарахад хүргэдэг. Эдгээр үйл явдлуудын зарим нь цитокиныг үйлдвэрлэх, тархах, амьд үлдэхэд хүргэдэг бол зарим нь дасан зохицох дархлаа нэмэгдэхэд хүргэдэг. Хэрэв лиганд нь бактерийн хүчин зүйл бол эмгэг төрүүлэгчийг фагоцитоз ба шингээж авах боломжтой бөгөөд түүний антигенийг CD4 + T эсүүдэд өгдөг. Вирусийн хүчин зүйлийн хувьд халдвар авсан эс нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоож, програмчлагдсан эсийн үхэлд хүргэх боломжтой (апоптоз). Вирус илэрсэн дархлааны эсүүд нь интерферон гэх мэт вирусын эсрэг хүчин зүйлүүдийг ч хамгаалж чаддаг. Толл-шиг рецепторууд нь дендрит эсэд байх замаар төрөлхийн ба дасан зохицох дархлааны чухал холбоос болох нь батлагдсан. TLR5 шөрмөс бүхий Flagellin нь хүний Т эсүүд дээр TLR5-тэй харьцахдаа цитокины шүүрлийг өдөөдөг. == Супер Гэр бүл == {{main|Toll-Interleukin receptor}} TLRs нь хэв шинж таних рецептор (PRR) хэлбэр бөгөөд эмгэг төрүүлэгчдийн дунд өргөн тархсан молекулуудыг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд эдгээр нь молекулуудаас ялгаатай бөгөөд тэдгээрийг эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулын бүтэц (PAMPs) гэж нэрлэдэг. TLR нь интерлейкин-1 рецепторуудтай хамт "интерлейкин-1 рецепторын хэт даврагч / төлбөртэй рецепторууд" гэгддэг рецепторуудын давхцлыг үүсгэдэг; энэ гэр бүлийн бүх гишүүд TIR домэйн (toll-IL-1 рецептор) гэж нэрлэдэг. TIR домэйны гурван дэд бүлэг байдаг. 1-р дэд бүлгийн TIR-ийн уургууд нь макрофаг, моноцит ба дендрит эсүүдээр үүсгэгддэг интерлейкин рецепторууд бөгөөд бүгд эсийн гаднах иммуноглобулин (Ig) домэйнд агуулагддаг. 2-р дэд бүлгийн TIR домэйнтэй уураг нь сонгодог TLR бөгөөд шууд ба шууд бус байдлаар бичил биетний гаралтай молекулуудтай холбогддог. TIR-ийн домэйнүүдийг агуулсан уургийн гуравдахь дэд бүлэг нь адаптерийн уургаас бүрддэг бөгөөд зөвхөн цитозолын болон 1, 2-р дэд бүлгийн уургуудаас дамжуулж буй дохионы дамжуулалт юм. == Хуваагдсан гэр бүл == TLR нь сээр нуруутан, сээр нуруугүй амьтдын аль алинд нь байдаг. TLR-ийн молекулын барилгын блокууд нь бактери, ургамалд байдаг бөгөөд ургамлын хэв шинжийг таних рецепторууд нь хостыг халдвараас хамгаалахад шаардлагатай байдаг. Тиймээс TLR нь дархлааны тогтолцооны хамгийн эртний консерватив бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм. Сүүлийн жилүүдэд TLR өвчнүүд нь хөхтөн мэдрэлийн системээс олддог. TLR-ийн гэр бүлийн гишүүд эсийн хувь тавилангийн шийдвэрийг зохицуулдаг глиа, нейрон, мэдрэлийн ургийн эсүүдэд илэрсэн. Ихэнх хөхтөн амьтдын хувьд арваас арван таван төрлийн хавтан хэлбэртэй рецептор байдаг гэсэн тооцоо байдаг. Арван гурван TLR (ердөө TLR1-TLR13 гэж нэрлэдэг) нь хүн, хулгана дээр хамтдаа тогтоогдсон ба тэдгээрийн олон янзын ижил хэлбэр нь бусад хөхтөн амьтдын төрлүүдэд олдсон байна. Гэсэн хэдий ч хүний ​​биед агуулагдах зарим TLR-тэй ижил төстэй зүйл бүх хөхтөн амьтанд байдаггүй. Жишээлбэл, хүний ​​TLR10-тай ижил төстэй уургийг кодлодог ген нь хулгануудад байдаг боловч урьд өмнө зарим тохиолдолд ретровирусаар гэмтсэн бололтой. Нөгөө талаар, хулгана нь TLR 11, 12, 13-ийг илэрхийлдэг бөгөөд эдгээрийн аль нь ч хүмүүст байдаггүй. Бусад хөхтөн амьтад хүмүүст олдоогүй TLR-ийг илэрхийлж болно. Такифугу сэвсгэр загаснаас олдсон эсийн хананы эсрэг TLR14-ийн нотолгоогоор хөхтөн амьтангүй бусад амьтад нь хөхтөн амьтангүй TLR-тэй байж болно. Энэ нь туршилтын амьтдыг төрөлхийн хүний ​​дархлааны загвар болгон ашиглах үйл явцыг улам хүндрүүлж болзошгүй юм Vertebrate TLRs are divided by similarity into the families of TLR 1/2/6/10/14/15, TLR 3, TLR 4, TLR 5, TLR 7/8/9, and TLR 11/12/13/16/21/22/23.<ref name="vertebrate">{{cite journal|vauthors=Roach JC, Glusman G, Rowen L, Kaur A, Purcell MK, Smith KD, Hood LE, Aderem A|display-authors=6|title=The evolution of vertebrate Toll-like receptors|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=27|pages=9577–82|date=July 2005|pmid=15976025|pmc=1172252|doi=10.1073/pnas.0502272102|bibcode=2005PNAS..102.9577R}}</ref> === Drosophila-ийн дархлаа сулрах TLR === Drosophila melanogaster нь зөвхөн төрөлхийн дархлаа үүсгэдэг. Мөөгөнцрийн буюу бактерийн халдварын хариу урвал нь хоёр өөр дохионы каскад дамждаг бөгөөд тэдгээрийн нэг нь төлбөртэй, нөгөө нь дархлал хомсдолоор дамждаг. Төлбөртэй замын зам нь хөхтөн амьтдын TLR дохиотой төстэй боловч хөхтөн амьтдын TLR-ээс ялгаатай нь цуглуулга нь эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулын хэв маяг (PAMP) -ээр шууд идэвхждэггүй. Түүний рецепторын эктодомейн нь гемолимфад нууцлагддаг Spätzle цитокины хуваагдмал хэлбэрийг идэвхгүй идэвхгүй хэмжигдэхүүн гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Toll рецептор нь TIR-ийн цитоплазмын домогыг хөхтөн амьтдын TLR-тэй хуваалцдаг боловч эктодомаин ба интратицоплазмын сүүл нь ялгаатай байдаг. Энэ ялгаа нь эдгээр рецепторуудын үйл ажиллагааг PRR гэхээсээ илүүтэй цитокин рецептор болгон илэрхийлж болно. Төлбөрийг грам эерэг бактери, мөөгөнцөр, хоруу чанарын хүчин зүйл гэх мэт янз бүрийн урамшуулалаар идэвхжүүлдэг. Нэгдүгээрт, Spätzle фермент (SPE) нь халдварын эсрэг идэвхжиж, Spätzle (spz) -ийг задалдаг. Цэвэрлэсэн Spätzle нь дараа нь төлбөртэй замын хүлээн авагчтай холбож, ectodomains-ыг нь холбодог. Энэ нь рецептор дахь тохирлын өөрчлөлтийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь төлбөрт дохиогоор дамждаг. Одоо дохио нь TLR-ээр дамжуулж буй хөхтөн амьтдын дохиотой маш төстэй юм. MyD88, Tube, Pelle (хөхтөн амьтдын IRAK ортоологи) зэрэг Толгойлсон дохионы цогцолбор (TICS) үүсдэг. ТИКС-ийн дохиог дараа нь Кактус (хөхтөн амьтдын IκB гомолог), фосфоржуулсан Кактус нь полиубуктивжсэн ба доройтсон бөгөөд энэ нь DIF (дархлалын дархлалын хүчин зүйл; хөхтөн амьтан NF-homB гомолог), бактерийн эсрэг эмэнд генийн транскрипцийг нэвтрүүлэх боломжийг олгодог. дрозомицин зэрэг пептидүүд (AMP). Дрософила нь нийт 9 гэр бүлийн ген, 6 гэр бүлийн генүүд хоорондоо харилцан адилгүй хэмжээгээр харилцан үйлчлэлцдэг. === TLR2 === {{main|TLR2}} TLR2 нь CD282 (ялгах кластер 282) гэж тодорхойлсон. === TLR3 === TLR3 нь MyD88-аас хамааралтай замыг ашигладаггүй. Түүний шөрмөс нь TRIF-ээс хамааралтай дохионы замыг идэвхжүүлдэг ретровирус давхар судалтай РНХ (dSRNA) юм. Ретровирусын дахин програмчлалд энэхүү эмгэгийн үүргийг судлахын тулд TLR3 эсвэл TRIF товчлуурын аргуудыг бэлтгэсэн бөгөөд үр дүн нь зөвхөн ретровирусын илэрхийлэл вектороор зорилтот генийн илэрхийлэлийг бүрэн индукцлэхэд л TLR3 зам шаардлагатай байгааг харуулж байна. Энэхүү дөрвөн транскрипцийн хүчин зүйлийн (Oct4, Sox2, Klf4 ба c-Myc; OSKM) илэрхийлсэн ретровирусын илэрхийлэл нь соматик эсүүд дэхь плурипотенцийг өдөөдөг. Үүнийг ретровирус векторыг ашиглан хүний ​​iPSC-ийн үр ашиг, хэмжээ буурч, пептид дарангуйлагч эсвэл shRNA TLR3 буюу түүний TRIF адаптерын уураг ашиглан замыг доош нь цохих замаар буурдаг болохыг судалгаагаар нотолж байна. TLR3 өдөөлт нь хроматиныг дахин боловсруулж, цөмийн программчлахад ихээхэн өөрчлөлт оруулахад хүргэдэг бөгөөд эдгээр өөрчлөлтүүд нь үрэвслийн замыг идэвхжүүлэх, плурипотентын генийг өдөөх, хүний ​​өдөөсөн плурипотент ишний эсийг (iPSC) үүсгэх шаардлагатай болдог. === TLR11 === Дээр дурдсанчлан хүний ​​эсүүд TLR11-ийг илэрхийлэхгүй, харин хулганы эсүүд юм. Хулганы өвөрмөц TLR11 нь uropathogenic E. coli ба apicomplexan parazite Toxoplasma gondii гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Токсоплазмын хувьд түүний лиганд нь уургийн профилин боловч E. coli-ийн лиганд нь одоогоор тодорхойгүй байна. Саяхан, Enteropathogen Salmonella spp. лиганд нь TLR11 холбоотой байсан нь тогтоогдсон. Салмонелла бол хүний ​​биед агуулагдах хоол хүнс, усны ходоод гэдэсний үрэвсэл, хар салхи үүсгэдэг грам сөрөг флагеллатын бактери юм. Хулганы гэдсэнд TLR11 нь флагеллиний флагеллины уургийг хүлээн зөвшөөрч рецепторыг бүдгэрүүлэх, NF-κB идэвхижүүлэх, үрэвслийн цитокин үүсгэдэг. TLR11 дутагдалтай хулганууд (хасагдах хулганууд) нь Салмонелла Typhi-ийн амаар үр дүнтэй халдварладаг. S. Typhi нь ихэвчлэн хулганад халдварладаггүй бөгөөд энэ нь хүний ​​бие махбодид заавал халдварт өвчин үүсгэдэг бөгөөд энэ нь 20 сая гаруй хүнд нөлөөлж, жилд 220 мянга гаруй хүн нас бардаг. Үүнтэй холбогдуулан судалгаа явуулсан бөгөөд tlr - / - хулгануудыг С.Тиффигийн эсрэг дархлаажуулж болох бөгөөд энэ эмгэг төрүүлэгчдийн эсрэг дархлааны хариу урвалыг судалж, боломжтой вакциныг малын загвар болгон ашигладаг. цаашид ашиглах. == Мэдэгдэж буй хөхтөн амьтдын TLR-ийн хураангуй == Толстой төстэй рецепторууд нь хоорондоо холбогддог бөгөөд янз бүрийн лигандууд идэвхждэг бөгөөд энэ нь эргээд янз бүрийн төрлийн организм эсвэл бүтэц дээр байрладаг. Тэдгээр нь идэвхижүүлэхэд хариу үйлдэл үзүүлэх янз бүрийн зохицуулагчтай бөгөөд заримдаа эсийн гадаргуу дээр, заримдаа дотоод эсийн тасалгаанд байрладаг. Үүнээс гадна тэдгээр нь янз бүрийн төрлийн цагаан эс эсүүд эсвэл бусад төрлийн эсүүдээр илэрхийлэгддэг: {| class="wikitable" ! Receptor !! Ligand(s)<ref name=Immunology17Unless/> !! Ligand location<ref name=Immunology17Unless>Unless else specified in boxes then ref is: {{cite book |vauthors=Waltenbaugh C, Doan T, Melvold R, Viselli S |series=Lippincott's Illustrated reviews | title=Immunology |url=https://archive.org/details/immunology0000unse |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/immunology0000unse/page/17 17] |isbn=978-0-7817-9543-2 |oclc= |doi=}}</ref>!! Adapter(s) !! Location !! Cell types<ref name=Immunology17Unless/> |- | [[TLR 1]] || multiple triacyl [[lipopeptide]]s || Bacterial lipoprotein || [[MyD88]]/MAL || cell surface || * [[monocyte]]s/[[macrophage]]s * a subset of [[dendritic cell]]s * [[B lymphocyte]]s |- | rowspan="6" | [[TLR 2]] || multiple [[glycolipid]]s || Bacterial peptidoglycans || rowspan="6" | MyD88/MAL || rowspan="6" | cell surface || rowspan="6" | * monocytes/macrophages * neutrophils<ref name="Sabroe 2005 S421–426">{{cite journal | vauthors = Sabroe I, Dower SK, Whyte MK | title = The role of Toll-like receptors in the regulation of neutrophil migration, activation, and apoptosis | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 41 Suppl 7 | pages = S421-6 | date = November 2005 | pmid = 16237641 | doi = 10.1086/431992 }}</ref> * [[Myeloid dendritic cell]]s<ref name="Dendritic">{{cite journal | vauthors = Sallusto F, Lanzavecchia A | title = The instructive role of dendritic cells on T-cell responses | journal = Arthritis Research | volume = 4 Suppl 3 | issue = | pages = S127-32 | year = 2002 | pmid = 12110131 | pmc = 3240143 | doi = 10.1186/ar567 }}</ref> * [[Mast cells]] |- | multiple lipopeptides and [[proteolipid]]s || Bacterial peptidoglycans |- | [[lipoteichoic acid]] || [[Gram-positive bacteria]] |- | [[HSP70]] || [[Host cell]]s |- | [[zymosan]] ([[Beta-glucan]]) || [[Fungi]] |- | Numerous others || |- |[[TLR 3]] |[[double-stranded RNA]], [[poly I:C]] |[[virus]]es |[[TRIF]] |cell compartment | * Dendritic cells * B lymphocytes |- | rowspan=7| [[TLR 4]] || [[lipopolysaccharide]] || [[Gram-negative bacteria]] || rowspan=7| MyD88/MAL/[[TRIF-related adaptor molecule|TRIF]]/TRAM || rowspan=7| cell surface || rowspan=7| * monocytes/macrophages * neutrophils<ref name="Sabroe 2005 S421–426"/> * Myeloid dendritic cells<ref name=Dendritic /> * Mast cells * B lymphocytes<ref>{{cite journal | vauthors = Gerondakis S, Grumont RJ, Banerjee A | title = Regulating B-cell activation and survival in response to TLR signals | journal = Immunology and Cell Biology | volume = 85 | issue = 6 | pages = 471–5 | year = 2007 | pmid = 17637697 | doi = 10.1038/sj.icb.7100097 }}</ref> * [[Intestinal epithelium]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cario E, Rosenberg IM, Brandwein SL, Beck PL, Reinecker HC, Podolsky DK | title = Lipopolysaccharide activates distinct signaling pathways in intestinal epithelial cell lines expressing Toll-like receptors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2000-01-15_164_2/page/966 | journal = Journal of Immunology | volume = 164 | issue = 2 | pages = 966–72 | date = January 2000 | pmid = 10623846 | doi = 10.4049/jimmunol.164.2.966 }}</ref> * Breast cancer cells |- | several [[heat shock protein]]s || Bacteria and host cells |- | [[fibrinogen]] || host cells |- | [[heparan sulfate]] fragments || host cells |- | [[hyaluronic acid]] fragments || host cells |- | [[nickel]]<ref>{{cite journal | vauthors = Peana M, Zdyb K, Medici S, Pelucelli A, Simula G, Gumienna-Kontecka E, Zoroddu MA | title = Ni(II) interaction with a peptide model of the human TLR4 ectodomain | journal = Journal of Trace Elements in Medicine and Biology | volume = 44 | pages = 151–160 | date = December 2017 | pmid = 28965571 | doi = 10.1016/j.jtemb.2017.07.006 }}</ref> || |- | Various [[opioid]] drugs || |- | rowspan=2| [[TLR 5]] || [[Bacterial flagellin]] || Bacteria || rowspan=2| MyD88 || rowspan=2| cell surface || rowspan=2| * monocyte/macrophages * a subset of dendritic cells * Intestinal epithelium * Breast cancer cells |- | [[Profilin]]<ref>{{cite journal | vauthors = Salazar Gonzalez RM, Shehata H, O'Connell MJ, Yang Y, Moreno-Fernandez ME, Chougnet CA, Aliberti J | title = Toxoplasma gondii- derived profilin triggers human toll-like receptor 5-dependent cytokine production | journal = Journal of Innate Immunity | volume = 6 | issue = 5 | pages = 685–94 | year = 2014 | pmid = 24861338 | pmc = 4141014 | doi = 10.1159/000362367 }}</ref> || [[Toxoplasma gondii]] |- | rowspan=1| [[TLR 6]] || multiple diacyl lipopeptides || [[Mycoplasma]] || MyD88/MAL || cell surface || * monocytes/macrophages * Mast cells * B lymphocytes |- | rowspan="5" | [[TLR 7]] || [[imidazoquinoline]] || rowspan="4" | small synthetic compounds || rowspan="5" | MyD88 || rowspan="5" | cell compartment || rowspan="5" | * monocytes/macrophages * [[Plasmacytoid dendritic cell]]s<ref name=Dendritic/> * B lymphocytes |- | [[loxoribine]] (a [[guanosine]] analogue) |- | [[bropirimine]] |- |[[resiquimod]] |- | single-stranded RNA || RNA viruses |- | [[TLR 8]] || small synthetic compounds; single-stranded Viral RNA, phagocytized bacterial RNA(24) || || MyD88 || cell compartment || * monocytes/macrophages * a subset of dendritic cells * Mast cells * Intestinal epithelial cells (IECs) *only in [[Crohn's disease|Crohn's]] or [[ulcerative colitis]] |- | [[TLR9|TLR 9]] || unmethylated [[CpG Oligodeoxynucleotide]] DNA || Bacteria, DNA viruses || MyD88 || cell compartment || * monocytes/macrophages * Plasmacytoid dendritic cells<ref name=Dendritic/> * B lymphocytes |- | [[TLR 10]] || triacylated lipopeptides <ref>Guan,Y.,D.R.Ranoa,S.Jiang,S.K.Mutha,X.Li,J.Baudry,andR.I.Tapping. 2010. Human TLRs 10 and 1 share common mechanisms of innate immune sensing but not signaling. J. Immunol. 184: 5094–5103.</ref>|| || unknown || cell surface || * B cells <ref>Chuang, T., and R. J. Ulevitch. 2001. Identification of hTLR10: a novel human Toll-like receptor preferentially expressed in immune cells. Biochim. Biophys. Acta 1518: 157–161</ref><ref>Hornung, V., S. Rothenfusser, S. Britsch, A. Krug, B. Jahrsdo ̈rfer, T. Giese, S. Endres, and G. Hartmann. 2002. Quantitative expression of toll-like receptor 1-10 mRNA in cellular subsets of human peripheral blood mononuclear cells and sensitivity to CpG oligodeoxynucleotides. J. Immunol. 168: 4531–4537.</ref> * Intestinal epitelial cells<ref name="Regan_2013">{{cite journal | vauthors = Regan T, Nally K, Carmody R, Houston A, Shanahan F, Macsharry J, Brint E | title = Identification of TLR10 as a key mediator of the inflammatory response to Listeria monocytogenes in intestinal epithelial cells and macrophages | journal = Journal of Immunology | volume = 191 | issue = 12 | pages = 6084–92 | date = December 2013 | pmid = 24198280 | doi = 10.4049/jimmunol.1203245 }}</ref> * monocytes/macrophages<ref name="Regan_2013" /> |- | [[TLR 11]] || [[Profilin]] || [[Toxoplasma gondii]]<ref>{{cite journal | vauthors = Yarovinsky F, Zhang D, Andersen JF, Bannenberg GL, Serhan CN, Hayden MS, Hieny S, Sutterwala FS, Flavell RA, Ghosh S, Sher A | display-authors = 6 | title = TLR11 activation of dendritic cells by a protozoan profilin-like protein | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-06-10_308_5728/page/1626 | journal = Science | volume = 308 | issue = 5728 | pages = 1626–9 | date = June 2005 | pmid = 15860593 | doi = 10.1126/science.1109893 | bibcode = 2005Sci...308.1626Y }}</ref> || MyD88 || cell compartment<ref name="pmid21097503">{{cite journal | vauthors = Pifer R, Benson A, Sturge CR, Yarovinsky F | title = UNC93B1 is essential for TLR11 activation and IL-12-dependent host resistance to Toxoplasma gondii | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2011-02-04_286_5/page/3307 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 5 | pages = 3307–14 | date = February 2011 | pmid = 21097503 | pmc = 3030336 | doi = 10.1074/jbc.M110.171025 }}</ref>|| * monocytes/macrophages * [[liver]] cells * [[kidney]] * [[urinary bladder]] [[epithelium]] |- | TLR 12 || [[Profilin]] || [[Toxoplasma gondii]]<ref>{{cite journal | vauthors = Koblansky AA, Jankovic D, Oh H, Hieny S, Sungnak W, Mathur R, Hayden MS, Akira S, Sher A, Ghosh S | display-authors = 6 | title = Recognition of profilin by Toll-like receptor 12 is critical for host resistance to Toxoplasma gondii | journal = Immunity | volume = 38 | issue = 1 | pages = 119–30 | date = January 2013 | pmid = 23246311 | pmc = 3601573 | doi = 10.1016/j.immuni.2012.09.016 }}</ref> || MyD88 ||cell compartment || *Neurons<ref name=TLR11-13>{{cite journal | vauthors = Mishra BB, Gundra UM, Teale JM | title = Expression and distribution of Toll-like receptors 11-13 in the brain during murine neurocysticercosis | journal = Journal of Neuroinflammation | volume = 5 | issue = | pages = 53 | date = December 2008 | pmid = 19077284 | pmc = 2631477 | doi = 10.1186/1742-2094-5-53 }}</ref> *plasmacytoid dendritic cells *conventional dendritic cells *macrophages |- | TLR 13<ref>{{cite journal | vauthors = Shi Z, Cai Z, Sanchez A, Zhang T, Wen S, Wang J, Yang J, Fu S, Zhang D | display-authors = 6 | title = A novel Toll-like receptor that recognizes vesicular stomatitis virus | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 6 | pages = 4517–24 | date = February 2011 | pmid = 21131352 | pmc = 3039399 | doi = 10.1074/jbc.M110.159590 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oldenburg M, Krüger A, Ferstl R, Kaufmann A, Nees G, Sigmund A, Bathke B, Lauterbach H, Suter M, Dreher S, Koedel U, Akira S, Kawai T, Buer J, Wagner H, Bauer S, Hochrein H, Kirschning CJ | display-authors = 6 | title = TLR13 recognizes bacterial 23S rRNA devoid of erythromycin resistance-forming modification | url = https://archive.org/details/sim_science_2012-08-31_337_6098/page/1111 | journal = Science | volume = 337 | issue = 6098 | pages = 1111–5 | date = August 2012 | pmid = 22821982 | doi = 10.1126/science.1220363 | bibcode = 2012Sci...337.1111O }}</ref> || bacterial ribosomal RNA sequence "CGGAAAGACC" (but not the methylated version)<ref name="pmid23802068">{{cite journal | vauthors = Hochrein H, Kirschning CJ | title = Bacteria evade immune recognition via TLR13 and binding of their 23S rRNA by MLS antibiotics by the same mechanisms | journal = Oncoimmunology | volume = 2 | issue = 3 | pages = e23141 | date = March 2013 | pmid = 23802068 | pmc = 3661153 | doi = 10.4161/onci.23141 }}</ref> || Virus, bacteria || MyD88, TAK-1||cell compartment|| * monocytes/macrophages * conventional dendritic cells |} == Ligands == Тогтмол хэлбэртэй рецептор (болон бусад дархлаа дарангуйлагч рецепторууд) -ийг хувьслын явцад амархан өөрчлөх боломжгүй тул эдгээр рецепторууд нь аюул заналхийллээр байнга холбоотой байдаг молекулуудыг (тухайлбал, эмгэг төрүүлэгч эсвэл эсийн стресс) хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд эдгээр нь маш өвөрмөц байдаг. заналхийлж байна (жишээ нь, физиологийн нөхцөлд ихэвчлэн илэрхийлэгддэг молекулууд гэх мэт). Энэ шаардлагыг хангасан эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулууд нь эмгэг төрүүлэгчийн үйл ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд мутаци өөрчлөгдөхөд хэцүү байдаг; Тэднийг эволюцийн аргаар шүлслэсэн гэж үздэг. Эмгэг төрүүлэгчдийн зарим консерватив шинж тэмдгүүд нь бактерийн эсийн гадаргуугийн липополисахаридууд (LPS), липопротеидууд, липопептидууд, липоарабиноманнанууд; бактерийн flagella-аас флагеллин гэх мэт уураг; вирусын хоёр судалтай РНХ; бактери ба вирусын ДНХ-ийн арчилгаагүй CpG арлууд; түүнчлэн эукариот ДНХ-ийг өдөөгчд байдаг CpG арлууд; бас зарим РНХ, ДНХ молекулууд. Ихэнх TLR-ийн хувьд генийг тодорхойлох өвөрмөц байдлыг одоо генийг (мөн генийн хасагдах гэж нэрлэдэг) тогтоосон байдаг. Доорх хүснэгтэд мэдэгдэж буй TLR лигандуудыг нэгтгэн харуулав. === Эндоген лигандууд === Төлбөртэй рецепторыг идэвхжүүлсэний улмаас үүссэн хэвшмэл үрэвслийн хариу урвал нь төлбөртэй төстэй рецепторын эндоген идэвхжүүлэгчдийг аутоиммун өвчинд хамруулж болзошгүй гэж үзэж байна. TLRs нь фибриноген (цусны бүлэгнэлтэд оролцдог), дулааны цочролын уураг (HSP), HMGB1, эсийн гаднах матрицын бүрэлдэхүүн хэсэг, төрөлхийн ДНХ гэх мэт молекулуудыг хүлээн авдаг гэж үздэг (ихэвчлэн энэ нь нуклозоор хучигдсан байдаг боловч үрэвсэл ба аутоиммун нөхцөлд энэ нь цогцолбор үүсгэдэг.) эндоген уураг, эдгээр нуклазуудад тэсвэртэй болж, эндосомын TLR (жишээ нь TLR7 эсвэл TLR9 гэх мэт) авах боломжтой. Эдгээр эндоген лигандууд нь ихэвчлэн физиологийн бус эсийн үхлийн үр дүнд үүсдэг. == Дохио == [[Image:Toll-like receptor pathways.svg|thumbnail|right|500px|Signaling pathway of toll-like receptors. Dashed grey lines represent unknown associations.]] TLR нь бүдгэрч ажилладаг гэж үздэг. Ихэнх TLR нь ижил төстэй үйл ажиллагаа эрхэлдэг мэт харагдаж байгаа боловч TLR2 нь TLR1 эсвэл TLR6-тай heterodimer-ийг бүрдүүлдэг бөгөөд тус бүр өөр өөр лиганд өвөрмөц шинж чанартай байдаг. TLR нь бүрэн лиганд мэдрэмтгий байдлын хувьд бусад корецепторуудаас хамааралтай байж болно. Жишээлбэл, TLR4-ийг хүлээн авах тохиолдолд MD-2 шаардлагатай байдаг. CD14 ба LPS холбох уураг (LBP) нь MD-2 дахь LPS-ийн дүрслэлийг сурталчлах үйлчилгээтэй байдаг. TLR3, TLR7, TLR8, TLR9 зэрэг эндосомын TLR-ийн багц нь вирусийн гаралтай нуклейн хүчил, түүнчлэн эндоген нуклейн хүчлийг эмгэг төрүүлэгч үйл явдлын хүрээнд хүлээн зөвшөөрдөг. Эдгээр рецепторуудыг идэвхжүүлэх нь вирусын халдвартай тэмцэхэд тусалдаг үрэвслийн цитокинууд, түүнчлэн I төрөл интерферонууд (I төрлийн интерферон) үйлдвэрлэхэд хүргэдэг. TLR дохиоллыг зуучлах адаптерийн уураг ба киназууд нь зорилтот чиглэл юм. Нэмж дурдахад, ENU-тай санамсаргүй germline мутагенезийг TLR дохионы замыг шифрлэхэд ашигласан. TLR идэвхжсэн үед адаптерийн молекулууд эсийн цитоплазмд дохиог тараах зорилгоор цуглуулдаг. Дөрвөн адаптерийн молекулууд дохиололд оролцдог нь мэдэгдэж байна. Эдгээр уургууд нь MyD88, Tirap (мөн Мал гэж нэрлэдэг), Trif ба Tram (TRIF-тэй холбогдсон адаптер молекул) гэж нэрлэдэг. TLR дохиолол нь MyD88-аас хамааралтай ба TRIF-ээс хамааралтай хоёр өөр дохиоллын замд хуваагддаг. === MyD88-аас хамааралтай зам === MyD88-аас хамааралтай хариу үйлдэл нь TLR рецепторыг бүдгэрүүлж, TLR3-ээс бусад тохиолдолд TLR ашигладаг үед үүсдэг. Үүний гол нөлөө нь NFκB болон митоген идэвхжүүлсэн уургийн киназыг идэвхжүүлдэг. Рецепторуудад тохиолддог лигандууд ба нийцтэй өөрчлөлтүүд нь адаптер уураг MyD88, TIR-ийн гэр бүлийн гишүүнийг ажилд авдаг. MyD88 дараа нь IRAK4, IRAK1, IRAK2 руу залгана. IRAK киназууд нь дараа нь фосфорилатыг идэвхжүүлж, TRAF6 уургийг идэвхжүүлдэг бөгөөд энэ нь TAK1 уургийг полиубицинжүүлдэг ба өөрөө өөрөө IKK-β-тай холбогддог. Туузан холбосны дараа TAK1 фосфорилатын IKK-β үүсдэг бөгөөд ингэснээр фосфоритат IκB нь доройтож, NFκB эсийн цөмд тархаж, транскрипцийг идэвхжүүлж, үрэвслийн цитокинийг өдөөдөг.<ref name="Kawai 2010">{{cite journal | vauthors = Kawai T, Akira S | title = The role of pattern-recognition receptors in innate immunity: update on Toll-like receptors | journal = Nature Immunology | volume = 11 | issue = 5 | pages = 373–84 | date = May 2010 | pmid = 20404851 | doi = 10.1038/ni.1863 }}</ref> === TRIF-аас хамааралтай зам === TLR3 ба TLR4 нь хоёулаа dsRNA болон LPS өдөөгддөг TRIF-аас хамааралтай замыг ашигладаг. TLR3-ийн хувьд dsRNA нь TRIF адаптерийг ажиллуулах замаар рецепторыг идэвхжүүлэхэд хүргэдэг. TRIF нь TBK1 ба RIPK1 киназуудыг идэвхжүүлдэг бөгөөд энэ нь дохионы замд салбар үүсгэдэг. TRIF / TBK1 дохиоллын нарийн төвөгтэй фосфоритат IRF3 нь цөм рүү шилжиж, I хэлбэрийн интерфероны үйлдвэрлэлийг хангаж өгдөг бол RIPK1-ийн идэвхжил нь MyD88-аас хамааралтай замтай адил TAK1 ба NFκB-ийн шилжилтийг идэвхжүүлдэг. TLR дохио нь эцсийн эцэст үрэвслийн хариу урвалыг өдөөдөг генийг өдөөх эсвэл дарахад хүргэдэг. Бүхэлдээ мянга мянган генүүд TLR дохиогоор идэвхждэг бөгөөд хамтдаа TLR нь генийн модуляцид чиглэгддэг хамгийн плиотропын, гэхдээ хатуу зохицуулагддаг хаалганы нэг юм. TLR4 бол бүх дөрвөн адаптер ашигладаг цорын ганц TLR юм. TLR4, MD2, LPS-ээс бүрдэх энэхүү цогцолбор нь TIRAP болон MyD88 адаптеруудыг TIR домэйнийг цуглуулдаг бөгөөд ингэснээр NFκB (эхэн үе) ба MAPK-ийг идэвхжүүлдэг. TLR4-MD2-LPS цогцолбор нь дараа нь эндоцитозоор дамждаг бөгөөд эндосом дахь TRAM ба TRIF адаптеруудтай дохионы цогцолбор үүсгэдэг. Энэхүү TRIF-аас хамааралтай зам нь IRF3 ба I төрлийн интерфероны үйлдвэрлэлийг идэвхжүүлэхэд хүргэдэг боловч NFκB-ийн хожуу үе шатыг идэвхжүүлдэг. NFκB идэвхжүүлэх сүүл ба эрт үе шат нь үрэвслийн цитокин үйлдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай. {{clear}} == Эмнэлгийн хамаарал == Imiquimod (дерматологид хэрэглэдэг) нь TLR7-ийн агонист бөгөөд түүний залгамжлагч resiquimod нь TLR7 ба TLR8-ийн агонист юм. Саяхан resiquimod нь хавдартай холбоотой макрофагуудыг өдөөж, хорт хавдрын дархлаа эмчлэх бодисоор шалгаж эхэлсэн. Хэд хэдэн TLR лигандууд эмнэлзүйн хувьд хөгжиж байна, эсвэл амьтны загварт вакцины зохицуулагч байдлаар туршиж байгаа бөгөөд хүний биед анхны монопосфориллипид А бүрэлдэхүүнийг агуулсан рекомбинант герпес зостер вакциныг 2017 онд анх удаа хийсэн. == Олдвор == Микробууд анх халдварт өвчний шалтгаан болж байгааг мэдсэн даруйд олон эсийн организм халдвар авсан тохиолдолд тэдгээрийг таньж чаддаг тул микробын өвөрмөц молекулуудыг таних чадвартай болох нь нэн даруй тодорхой болов. Өнгөрсөн зууны ихэнх хэсгийг хамарсан уран зохиолын ихэнх хэсэг нь гол молекулууд ба тэдгээрийн рецепторуудыг хайж байгааг илтгэнэ. Одоогоос 100 гаруй жилийн өмнө Роберт Кочын шавь Ричард Пфайфер нь "эндотоксин" гэсэн нэр томъёог туршиж үзсэн бөгөөд туршилтын амьтанд халуурах, цочрол үүсгэж болох грам сөрөг бактерийн үйлдвэрлэсэн бодисыг тодорхойлжээ. Дараагийн хэдэн арван жилд эндотоксиныг химийн шинж чанараар тодорхойлж, ихэнх грам сөрөг бактериуд үүсгэдэг липополисахарид (LPS) гэж тодорхойлсон. Энэхүү липополисахарид нь грам сөрөг мембраны салшгүй хэсэг бөгөөд бактери устгах явцад ялгардаг. Бусад молекулууд (бактерийн липопептидүүд, флагелллин ба усгүйжүүлсэн ДНХ) нь эргээд хамгаалалтын гол хариу урвал үүсгэдэг. Гэсэн хэдий ч эдгээр хариу үйлдэл нь хэт удаан эсвэл эрчимтэй байвал хортой болно. Ийм молекулуудын хувьд хост руу халдварын талаар сэрэмжлүүлэг өгөх чадвартай рецепторууд байх ёстой гэсэн логикийн дагуу дагаж мөрдсөн боловч тэд олон жилийн турш зайлсхийсэн хэвээр байв. Тилл хэлбэрийн рецепторыг одоогоор дархлааны системийг микробын халдварын талаар сэрэмжлүүлдэг гол молекулуудын нэг гэж үздэг. Гэр бүлийн гишүүн, Drosophila melanogaster-ийн жимсний дэгдэмхий хөлс хүлээн авагч (Загвар: UniProt; Tl) -ийг 1985 онд Нобелийн шагналтнууд Кристиан Нуслейн-Волхард, Эрик Вишау нар болон түүний хамтрагчид 1995 онд нээсэн. Тэрээр нугасны-ховдолын тэнхлэгийг бий болгосноор үр хөврөлийн хөгжилд чухал үүрэгтэй гэдгээрээ алдартай байв. Энэ нь 1985 онд Кристиан Нуслейн-Волхардийн "Das ist ja toll!" Хэмээх илтгэлийн дагуу нэрлэгдсэн юм. ("Энэ бол гайхамшигтай!") Жимсний ясны авгалдайны хэвлийд хөгжөөгүй хэсгийн тухайд. Түүнийг 1988 онд Кэтрин Андерсоны лабораторид клон хийж байжээ. 1996 онд Жулес А. Хоффманн ба түүний нөхөд нянгийн эсрэг пептидүүдийн синтезийг идэвхжүүлснээр ясны мөөгөнцрийн халдварын дархлаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болохыг олж тогтоосон. Хүний биед үзүүлэх хөдөлгөөний анхны бүртгэгчийг 1994 онд Номура ба хамт ажиллагчид тодорхойлсон бөгөөд үүнийг 1996 онд Тагучи хромосомтой хамт харьцуулжээ. Дрософила дахь Толлын дархлааны функц тэр үед мэдэгддэггүй байсан тул TIL (одоо TLR1 гэгддэг) нь хөхтөн амьтдын хөгжилд оролцох боломжтой гэсэн санал дэвшүүлжээ. Гэсэн хэдий ч 1991 онд (TIL-ийг нээхийн өмнө) хөхтөн дархлааны үйл ажиллагаанд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг молекул болох интерлейкин-1 рецептор (IL-1) мөн Дрософилатай ижил хүйстэн болох нь тогтоогджээ. хоёулаа молекулын цитоплазмын хэсгүүд ижил төстэй байв. 1997 онд Чарльз Жанвэй, Руслан Меджитов нар TLR4 гэгддэг төлбөртэй рецепторыг эсрэгбие ашиглан зохиомлоор холбосон тохиолдолд дасан зохицох дархлааны хариу урвалыг эхлүүлэхэд шаардлагатай зарим генийг идэвхжүүлж чаддаг болохыг харуулсан. TLR 4-ийн мэдрэмтгий LPS рецепторын функцийг Брюс А. Бойтлер ба түүний хамтрагчид нээсэн. Эдгээр ажилчид LPS-т хариу өгөх чадваргүй хулгана нь TLR4 функцийг алдагдуулсан мутаци үүсгэдэг болохыг нотлохын тулд албан тушаалын клоныг ашигласан. Энэ нь TLR4-ийг LPS хүлээн авагчийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг болохыг тогтоосон. [[Image:History_of_TLRs.jpg|thumb|center|1000px|The history of Toll-like receptors]] Хариуд нь бусад TLR генийг гол төлөв Шизуо Акира болон хамт ажиллагсдынхаа лабораторид чиглүүлж генийг чиглүүлж хулганыг устгасан. Одоо TLR бүр нь микробын гаралтай хэсэг, эсийн зарим бүтээгдэхүүнийг гэмтээж буй молекулуудыг ялгаж, халдварын шинж тэмдэг илэрдэг гэж үздэг. Толл ургамлын гомологийг 1995 онд Памела Роналд (Зураг XA21), 2000 онд Томас Боллер (Arabidopsis FLS2) нар олж нээжээ. 2011 онд Битлер, Хоффманн нар бүтээлийнхээ төлөө анагаах ухаан, физиологийн чиглэлээр Нобелийн шагнал хүртжээ. Хоффманн, Акира нар 2011 онд Канадын Олон улсын Гейднерийн шагнал хүртжээ. == Эх сурвалж ба ном зүй == https://en.wikipedia.org/wiki/Toll-like_receptor 915c29e305cxxq8irj42ptwridk38kh Дамдины Цогтбаатар 0 99367 866728 852242 2026-08-20T06:40:53Z Egzs 88168 866728 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дамдины Цогтбаатар | image = File:Tsogtbaatar Damdin - February 2017 (cropped).jpg | office = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] | term_start = 2017 оны 10 сарын 4 | term_end = 2020 оны 7 сарын 7 | primeminister = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | predecessor = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]] | successor = [[Нямцэрэнгийн Энхтайван]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]] | term_start1 = 2014 оны 12 сарын 11 | term_end1 = 2015 оны 8 сар | primeminister1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | predecessor1 = [[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] | successor1 = [[Зангадын Баянсэлэнгэ]] | office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]] | term_start2 = 2012 оны 1 сарын 20 | term_end2 = 8 сар | primeminister2 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | predecessor2 = [[Лүймэдийн Гансүх]] | successor2 = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]<br/><small>(Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайд)</small><br/>[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]]<br/><small>(Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд)</small> | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | birth_date = {{birth date and age|1970|01|14}} | party = [[Монгол Ардын Нам]] }} '''Дамдины Цогтбаатар''' (1970 оны 1 сарын 14-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] улс төрч, Гадаад хэргийн сайд асан, дипломатч. ==Боловсрол== *1988 онд Улаанбаатар хот дахь Зөвлөлтийн 14-р дунд сургууль *1994 онд Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль *1998 онд Австралийн Үндэсний их сургууль ==Намтар== *1994-1998 Гадаад харилцааны яамны Ази, Африкийн газарт атташе *1998-1999 МУИС-ийн Олон улсын харилцааны сургуульд илтгэгч, цагийн багш *1998-2000 Гадаад харилцааны яамны Гадаад худалдаа, хамтын ажиллагааны газарт атташе *2000-2002 Гадаад харилцааны яамны Олон талт хамтын ажиллагааны газрын дэд захирал *2002-2008 Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн гадаад бодлогын зөвлөх *2008-2011 Гадаад харилцааны яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга *2011-2012 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөх *2012 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн – Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд *2012 [[Монгол Ардын Нам]]ын Нарийн бичгийн дарга *2012-2014 “Иксиллион” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал, Өмгөөллийн “Юстиэс консалтинг” ХХК-ийн зөвлөх *2014-2015 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн – Барилга, хот байгуулалтын сайд *2015-2016 Өмгөөллийн “Юстиэс консалтинг” ХХК, “Иксиллион” ХХК-ийн зөвлөх *2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны дарга *2017-2020 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн – Гадаад харилцааны сайд *2020- Монгол Улсын Их хурлын гишүүн. /УБ хотын Сүхбаатар дүүргээс сонгогдсон/ == Эшлэл == {{commonscat}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цогтбаатар, Дамдины}} [[Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд]] [[Ангилал:Монголын барилга хот байгуулалтын сайд]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] qsoyfiqxkaawopp0jcd1oa2wci5hpq1 Роберт Сакс 0 107487 866623 846904 2026-08-19T12:03:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866623 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Роберт Г. Сакс | image = Dixy Lee Ray and Robert Sachs.jpg | caption = Роберт Г. Сакс (баруун талд) [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Цөмийн Энергийн Коммис]]ын дарга [[Дикси Ли Рэй]]тэй цуг. | birth_name = Роберт Грийн Сакс | birth_date = {{Birth date|1916|5|4|mf=y}} | birth_place = [[Мэрилэнд]], [[Хагерстаун (Мэрилэнд)|Хагерстаун]] | death_date = {{death date and age|1999|4|14|1916|5|4|mf=y}} | death_place = [[Чикаго]], [[Хайд Парк (Чикаго)|Хайд Парк]] | citizenship = {{USA}} | nationality = | alma_mater = [[Жонс Хопкинс их сургууль]] | thesis_title = Альфа-бөөмийн загвар дахь цөмийн эрчлээс болон соронзон момент | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1939 | doctoral_advisor = [[Мариа Гёпперт-Майер]] | doctoral_students = [[Жин Амдаль]]<br/>[[Анатолий Борис Волков]] | notable_students = [[Фредерик Эрнст]] | known_for = [[Цөмийн физик]], [[терминалын баллистик]], [[цөмийн эрчим хүчний реактор]] | influences = [[Эдвард Теллер]] | influenced = | signature = | field = [[Онолын физик]] | work_institution = {{plainlist| *[[Аргонн Үндэсний Лаборатори]] *[[Висконсин-Мэдисоны их сургууль]] *[[Чикагогийн Их Сургууль]] }} | prizes = }} '''Роберт Грийн Сакс''' ({{lang-en|Robert G. Sachs}}, 1916 оны 5 сарын 4 – 1999 оны 4 сарын 14) нь АНУ-ын [[онолын физик]]ч, [[Аргонн Үндэсний Лаборатори]]йг үүсгэн байгуулж, удирдаж байсан эрдэмтэн.<ref name="NYTimes">{{cite news|last=Nagourney|first=Eric|url=https://www.nytimes.com/1999/04/17/us/robert-sachs-theoretical-physicist-dies-at-82.html|title=Robert Sachs, Theoretical Physicist, Dies at 82|newspaper=[[The New York Times]]|date=April 17, 1999|accessdate=August 27, 2013}}</ref><ref name="uchicago-chronicle">{{cite news |title=Robert Sachs, Professor Emeritus in Physics, dies at age 82 |url=http://chronicle.uchicago.edu/990429/sachs.shtml |newspaper=University of Chicago Chronicle |volume=18 |issue=15 |date=April 29, 1999 |accessdate=2016-11-09}}</ref><ref name="NAP">{{cite book|last=Wali|first=Kameschwar C.|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/sachs-robert.pdf|title=Robert Green Sachs|publisher=[[National Academies Press]]|location=[[Washington, D.C.]]|year=2004|work=Biographical Memoirs|volume=84|pages=321–346|doi=10.17226/10992|accessdate=2016-11-09|isbn=978-0-309-08957-9}}</ref> Сак онолын [[цөмийн физик]], [[терминалын баллистик]], [[цөмийн эрчим хүчний реактор]]ын талаарх судалгааны ажлуудаараа алдаршсан.<ref name="NAP"/><ref name="Purdue">{{cite web|url=http://www.physics.purdue.edu/alumni/hondegree/sachs.shtml|title=Robert Green Sachs – Honorary Degree Recipient|publisher=[[Purdue University]]|accessdate=August 27, 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722165656/http://www.physics.purdue.edu/alumni/hondegree/sachs.shtml|archivedate=July 22, 2013}}</ref> Жонс Хопкинс их сургуулиас 1939 онд шинжлэх ухааны докторын зэрэг хүртсэн тэрбээр [[Шинжлэх Ухааны Үндэсний Академи]]йн гишүүн,<ref name="NAP"/> тус Академийн Физикийн Салбарын дарга,<ref name="NAP"/> 1-р Анги (Физик, математикийн ухаан)-ийн дарга,<ref name="NAP"/> [[Чикагогийн их сургууль|Чикагогийн их сургуулийн]] [[Энрике Ферми хүрээлэн]]гийн захирлаар ажиллаж байв.<ref name="NAP"/><ref name="Purdue"/> Сакс нь мөн 1953 онд хэвлэгдсэн ''Цөмийн онол'' стандарт сурах бичгийн зохиогч юм.<ref name="NAP"/> ==Шагнал, өргөмжлөл== * [[Гуггенхаймын тэтгэлэг]]<ref name="NAP"/> * Пюрду их сургуулийн хүндэт доктор (1967)<ref name="NAP"/><ref name="Purdue"/> * [[Шинжлэх Ухааны Үндэсний Академи]]йн гишүүн (1971)<ref name="NAP"/> * [[Иллинойсын их сургууль|Иллинойсын их сургуулийн]] хүндэт доктор (1977)<ref name="NAP"/> * [[Эльмхөрст коллеж]]ийн хүндэт доктор (1987)<ref name="NAP"/> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Дэлгэрүүлж унших== {{refbegin}} *{{cite journal|last1=Hildebrand|first1=Roger|last2=Winstein|first2=Bruce|authorlink2=Bruce Winstein|last3=Wali|first3=Kameshwar|title=Robert Green Sachs|journal=[[Physics Today]]|publisher=[[American Institute of Physics]]|date=August 1999|volume=52|issue=8|pages=79–81|doi=10.1063/1.882795|bibcode=1999PhT....52h..79H|doi-access=free}} *{{cite journal|last=Kabir|first=P. K.|title=Departures from Symmetry|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-05-20_240_4855/page/1068|journal=[[Science (magazine)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=May 20, 1988|volume=240|issue=4855|pages=1068–1069|doi=10.1126/science.240.4855.1068|pmid=17731737|bibcode=1988Sci...240.1068S}} *{{cite journal|last=Snell|first=Arthur|title=Book Reviews|url=https://archive.org/details/sim_science_1954-08-20_120_3112/page/301|journal=Science|publisher=AAAS|date=August 20, 1954|volume=120|issue=3112|page=301|doi=10.1126/science.120.3112.301-a|bibcode=1954Sci...120..301G}} {{refend}} == Цахим холбоос == *{{MathGenealogy|title=Robert G. Sachs}} *[https://web.archive.org/web/20220815052229/https://history.aip.org/phn/11608045.html Sachs, Robert Green, 1916-] at Physics History Network, [[American Institute of Physics]] {{DEFAULTSORT:Сакс, Роберт Грийн}} [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын физикч]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Жонс Хопкинс Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Онолын физикч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1999 онд өнгөрсөн]] hnyp6w1ajdtzcopq2lp5tziglkg44f8 Назарет 0 110955 866697 817314 2026-08-19T14:52:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866697 wikitext text/x-wiki {{Short description|Израилын умард тойргийн хамгийн том хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин |name = Назарет |native_name = <div style="margin-top: 0.2em; line-height: 1.3em;">{{lang|ar|النَّاصِرَة}}<br />''ан-Насира''<br/>{{Script/Hebrew|נָצְרַת}}<br />''Нацрат''</div> |translit_lang1_type= |translit_lang1_info= |image_skyline = File:Nazareth Panorama Dafna Tal IMOT (14532097313).jpg |image_caption = Назарет хотын үзэмж |image_flag = Nazareth City Flag (COA).png |flag_alt= |image_seal = NAZARET_COA.png |shield_alt= |nickname= |motto= |image_map= |map_alt= |map_caption= |pushpin_map=Израил умард хайфа#Израил |pushpin_mapsize=250 |pushpin_map_caption= Умард Израил дахь Назаретын байршил##Израил дахь Назаретын байршил |pushpin_label_position=left |coordinates = {{coord|32|42|07|N|35|18|12|E|display=inline,title}} |coor_pinpoint= |coordinates_footnotes= | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flagcountry|ISR}} |subdivision_type1= |subdivision_name1= | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Умард тойрог (Израил)|Умард]] |subdivision_type3= |subdivision_name3= |established_title = Байгуулагдсан |established_date = МЭӨ 2200 (Эртний суурин)<br/> МЭ 300 (Томоохон хот) |established_title1 = Хотын захиргаа |established_date1 = 1885 он |founder= |named_for= |seat_type= |seat= |government_footnotes= |government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] |governing_body = Назарет хотын захиргаа |leader_title = Хотын дарга |leader_name = Али Салем |unit_pref= |area_magnitude= |area_footnotes= |area_total_km2 = | area_total_dunam = 14123 |area_total_sq_mi= |area_land_km2= |area_land_sq_mi= |area_water_km2= |area_water_sq_mi= |area_water_percent= |area_urban_km2= |area_urban_sq_mi= |area_metro_km2= |area_metro_sq_mi= |area_note= |elevation_footnotes= |elevation_m = 347 |elevation_ft= |population_as_of = {{Israel populations|Year}} |population = {{Israel populations|Nazareth}} |population_footnotes= {{Israel populations|reference}} |demographics_type1 = Угсаатны бүлгүүд |demographics1_footnotes ={{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд болон бусад]] | demographics1_info1 = 0.2% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]] | demographics1_info2 = 99.8% |population_demonym = Назаретчууд |population_note= |timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]] |utc_offset1 = +2 |timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]] |utc_offset1_DST = +3 |postal_code_type = [[Израил дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code= |area_code_type = [[Израил дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] |area_code = +972 (Израил) |website = {{Official URL}} |footnotes= }} '''Назарет''' ([[Араб хэл|араб.]] النَّاصِرَة; [[Еврей хэл|еврей.]] נָצְרַת; [[Грек хэл|грек.]] Ναζαρέτ; [[Латин хэл|лат.]] Nazareth) — нь [[Умард тойрог (Израил)|Израилын Умард тойргийн]] хамгийн том хот юм. Назаретыг "Израилын араб нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref name="Irani">{{cite journal|title=Review of "Beyond the Basilica: Christians and Muslims in Nazareth"|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-1996_25_3/page/103|author=Laurie King-Irani|journal=Journal of Palestine Studies|volume=25|issue=3|date=Spring 1996|pages=103–105|jstor=2538265|doi=10.1525/jps.1996.25.3.00p0131i}}</ref> [[2019 он|2019 онд]] Назарет хотод 77,445 хүн амьдарч байсан. Хүн амын дийлэнх нь араб иргэд бөгөөд тэдний 69% нь [[ислам]], 30.9% нь [[Христ итгэл|христийн]] шашин шүтдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|title=2005|publisher=Cbs.gov.il|access-date=2012-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905053711/http://www.cbs.gov.il/publications/local_authorities2005/pdf/207_7300.pdf|archive-date=2012-09-05|url-status=dead}}</ref><ref name="Dumperp274">{{Cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|first3=Janet L.|last3=Abu-Lughod|edition=Illustrated|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=9781576079195|pages=273–274|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=%22arab+capital+of+israel%22&pg=PA274}}</ref><ref>{{citation|title=Birthing the nation: strategies of Palestinian women in Israel|last=Kanaaneh|first=Rhoda Ann|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-22379-0|url=https://books.google.com/books?id=T2JmeRYaXJIC&pg=PA117|page=117|quote=All-Arab cities such as Nazareth, the largest Palestinian city in Israel}}{{citation|title=Flight into the maelstrom: Soviet immigration to Israel and Middle East peace|last=Quigley|first=John|author-link=John Quigley (academic)|publisher=Garnet & Ithaca Press|year=1997|isbn=978-0-86372-219-6|page=190|url=https://books.google.com/books?id=AwVw59HmVdEC&pg=RA1-PA190|quote=The other major Jewish population centre in Galilee was Upper Nazareth, established next to Nazareth, the principal Palestinian city in Arab-populated Galilee.}}</ref> Назареттай зэрэгцэн баригдсан [[Ноф-ха-Галиль]] (хуучнаар '''Назарет-Иллит''') нь [[1976 он|1976 оны]] 6-р сард тусдаа хот болсон ба [[2014 он|2014 онд]] 40,312 [[еврей]] хүн амтай байсан.<ref name="cbs populations">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2010/table3.pdf|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Table 3 – Population of Localities Numbering Above 2,000 Residents and Other Rural Population|date=2010-06-30|access-date=2010-10-31}}</ref> [[Библи|Библид]] энэ хотыг [[Есүс Христ|Есүсийн]] бага насны гэр гэж дүрсэлсэн<ref name="Jeffrey">{{cite book|title=A Dictionary of biblical tradition in English literature|last=Jeffrey|first=David L.|year=1992|isbn=978-0-85244-224-1|pages=538–40|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|url=https://books.google.com/books?id=7R0IGTSvIVIC}}</ref> байдгаас тус хот [[Христ итгэл|Христийн шашны]] мөргөлийн төв болсон бөгөөд Библийн үйл явдлыг тэмдэглэсэн олон бунхантай. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Умард тойрог (Израил)}} {{Израилын хот}} [[Ангилал:Назарет| ]] [[Ангилал:Умард тойргийн суурин (Израил)]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин]] [[Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] l4b3vtov83daikfolcn71k3wyy463vb Ням-Осорын Учрал 0 118556 866725 866312 2026-08-20T06:26:43Z Egzs 88168 866725 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Н.Учрал. 2025 он. | alt = | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} |order={{flagicon|Монгол}} 35 дахь|1blankname=Шадар сайд|1namedata=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. Тэрбээр 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. == Бага нас, гэр бүл == Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Хип-поп карьер == Н.Учрал нь 2000 оны сүүлээр “Тимон” (Timon) гэх нууц нэрээр олон нийтэд [[Хип хоп|хип поп]] дуунуудаараа танигдсан байдаг. Тухайн үед, Чиний л өмнө, Oh Timon, Байртай юу, гэх мэтчилэн дуунууд нь гарсан даруйдаа хит болж, хүн болгоны аманд “Өө тимон чи бол саак залуу” гэх дуу аялагдаж, багтай дуучин хэн бэ гэх асуулт гол сэдэв болж байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Энхтулга |date=2025-11-22 |title=Саак залуу Тимоноос УИХ-ын дарга |url=https://www.graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2026-08-19 |website=www.graph.mn |language=mn}}</ref> == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Гэр бүл, хувийн амьдрал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. Н.Учрал нь [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. УИХ-ын гишүүн байхдаа Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Шагнал == * 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{commonscat}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] fyq9jbnhbopqeqb86tvqrxuyyxqqaxw Клетодим 0 118646 866677 705399 2026-08-19T14:05:54Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866677 wikitext text/x-wiki {{Chembox|ImageFile=Clethodim.svg|ImageSize=|ImageAlt=|IUPACName=2-[(E)-N-[(E)-3-chloroprop-2-enoxy]-C-ethylcarbonimidoyl]-5-(2-ethylsulfanylpropyl)-3-hydroxycyclohex-2-en-1-one|OtherNames=Centurion, Centurion Plus, Chevron RE 45601|Section1={{Chembox Identifiers | ChEBI = 70721 | ChEMBL = 111058 | CASNo = 99129-21-2 | EC_number = 619-396-7 | KEGG = C18609 | PubChem = 135491728 | UNII = 05SB62IB6F | StdInChI=1S/C17H26ClNO3S/c1-4-14(19-22-8-6-7-18)17-15(20)10-13(11-16(17)21)9-12(3)23-5-2/h6-7,12-13,20H,4-5,8-11H2,1-3H3/b7-6+,19-14+ | StdInChIKey = SILSDTWXNBZOGF-KUZBFYBWSA-N | SMILES = CC/C(=N\OC/C=C/Cl)/C1=C(CC(CC1=O)CC(C)SCC)O }}|Section2={{Chembox Properties | Formula = C<sub>17</sub>H<sub>26</sub>ClNO<sub>3</sub>S | MolarMass = | Appearance = | Density = | MeltingPt = | BoilingPt = | Solubility = }}|Section3={{Chembox Hazards | GHSPictograms = {{GHS07}} | GHSSignalWord = Warning | HPhrases = {{H-phrases|302|317|412}} | PPhrases = {{P-phrases|261|264|270|272|273|280|301+312|302+352|321|330|333+313|363|501}} | MainHazards = | FlashPt = | AutoignitionPt = }}}} '''Клетодим''' нь [[циклогексанедион]]ы бүлийн [[органик нэгдэл]] ба [[Үет ургамал|үет ургамл]]ыг хянах зориулалттай [[гербицид]] юм.<ref>{{cite journal |doi=10.1071/CH10366|title=Cyclohexane-1,3-dione Oxime Ether Grass-Specific Herbicides and the Discovery of Butroxydim|year=2011|last1=Watson|first1=Keith G.|journal=Australian Journal of Chemistry|volume=64|issue=4|page=367}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1104/pp.107.105262|title=Diversity of Acetyl-Coenzyme a Carboxylase Mutations in Resistant Lolium Populations: Evaluation Using Clethodim|url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2007-10_145_2/page/547|year=2007|last1=Yu|first1=Qin|last2=Collavo|first2=Alberto|last3=Zheng|first3=Ming-Qi|last4=Owen|first4=Mechelle|last5=Sattin|first5=Maurizio|last6=Powles|first6=Stephen B.|journal=Plant Physiology|volume=145|issue=2|pages=547–558|pmid=17720757|pmc=2048730}}</ref> Клетодим нь сонгомол үйлчилгээтэй системийн гербицид ба ХАА-н таримал дахь нэг болон олон наст үет [[Хог ургамал|хог ургамлыг]] устгахад өргөн ашиглагддаг. ==Концентраци== Кдетодим нь 120, 240, 360 гр/л гэх зэрэг олон янзын концентрацитай үйлдвэрлэгддэг. Энэ өгүүлэгт клетодим 240 гр/л, эммульсийн концентрат гербицидын тухай авч үзсэн болно. ==Ашиглах заавар== ===Тун ба тарималын үе шат=== Клетодим 240 гр/л ЭК гербицидын дээд тун нь 460 мл/га ба дараах ургамлууд өсөлтийн бүх үе шатандаа дээд тунг тэсвэрлэдэг боловч үр жимсэнд илүүдэл үлдэгдэл үүсэхээс сэргийлэхийн тулд "Ургац хураахын өмнөх интервал"-ыг дагаж мөрдөх ёстой. * [[Хонин шош]] + (''Cicer arietinum'') * [[Эгэл шош]] # (''Phaseolus vulgaris'') * [[Морин шош]] ΔΔΔ† (''Vicia faba'') * Prairie Carnation ++† * [[Царгас]], зөвхөн цухуйлтын үед * [[Рапс]], [[канола]] * [[Эгэл гоньд]] ∆† (''Carum carvi'') * ''Brassica carinata'' ΔΔΔ * Кориандр ++† * ''Anethum graveolens'' +++∆∆† * [[Грек чирэг]]+++† (''Trigonella foenum-graecum'') * [[Таримал вандуй]] * [[Маалинга]] ([[Солин]] мөн адил) * [[Зөрөг цэцэг]] ΔΔΔ† (''Humulus lupulus'') * [[Сэвэгзарам]] * Гич (хүрэн, шар, цагаан) * Тосны гич ∆ (''Brassica juncea'') * [[Төмс]] * [[Сафлор]], 6-8 навчтай үед ∆† * [[Шар буурцаг]] * [[Наран цэцэг]] Тайлбар: <br>+ 9 хүртэлх зангилаатай үед буюу 18 см-с намхан үед. <br>++ 2-5 навчтай үед, жилд нэг удаа. <br>+++ 3-5 навчтай үед, жилд нэг удаа. <br># Шошуудын бүх сортуудыг клетодимд тэсвэрлэх чадварыг туршиж үзээгүй тул клетодимыг эхлээд бага талбайд туршиж шалгах хэрэгтэй. <br>∆ Өмнө хэрэглэж үзээгүй үйлдвэрлэгчийн гербицидыг бага талбайд туршиж шалгах хэрэгтэй. <br>ΔΔ Өмнө хэрэглэж үзээгүй үйлдвэрлэгчийн гербицидыг бага талбайд туршиж шалгах хэрэгтэй. <br>ΔΔΔ Өмнө хэрэглэж үзээгүй үйлдвэрлэгчийн гербицидыг бага талбайд туршиж шалгах хэрэгтэй. <br>† Эдгээр ургамлуудад хэрэглэхийг үйлдвэрлэгч зөвлөдөггүй ба үүсэх эрсдэлийг хэрэглэгч хариуцна. ===Тун ба хог ургамлын үе шат=== {| class="wikitable" |+ Клетодим 240 гр/л ЭК гербицидын хог ургамлын зүйлээс хамаарах тун |- ! Хог ургамал !! Тун, мл/га !! Боловсруулах үе |- | Усан хоног (''Echinochloa crus-galli''), ногоон ба хөх ногоон хоног будаа (''Setaria viridis, Seteria glauca'')+†, Тарианы хар будаа (''Panicum miliaceum)'', өнжмөл үет таримал ургамал (улаан буудай+†, арвай+†, эрдэнэ шиш, хошуу будаа+†), хонгио хошуу будаа† || 125++ || 2-6 навчтай үед, † тэмдэгтэй ургамалд доод тунг сонгох тохиолдолд 2-4 навчны үед, аль ч тохиолдолд 2-3 навчтай үед хамгийн сайн үр дүнд хүрнэ. |- | Дээрхи ургамлууд дунд болон их тархсан, дээр нь япон согоовор (''Bromus japonicus''), үнэгэн сүүлт арвай (''Hordeum jubatum'') || 185 || 2-6 навчтай үед, 2-3 навчтай үед хамгийн сайн үр дүнд хүрнэ. |- | Хиаг (зөвхөн дарангуйлах) || 185 || 2-6 навчтай үед буюу 6-15 см өндөртэй үед. 3-5 навчтай үед хамгийн сайн үр дүнд хүрнэ. |- | Хиаг (удаан хугацааны няналт), япон согоовор (3-н бутлалт хүртэл), үнэгэн сүүлт арвай (3-н бутлалт хүртэл) || 370+++ || 2-6 навчтай үед буюу 6-15 см өндөртэй үед. 3-5 навчтай үед хамгийн сайн үр дүнд хүрнэ. |} Тайлбар: <br>+ Эдгээр хог ургамлын хөнгөн тархалттай нөхцөлд хамгийн бага тунг ашиглана. Үйлдвэрлэгч хог ургамлын нягтралын талаар зааварчилгаа өгдөггүй. Хог ургамлын тархалтын түвшинд эргэлзэж байвал илүү өндөр тунг ашиглана. <br>++ Энэ тохиолдолд клетодимыг бусад пестицидтэй хольж болохгүй бөгөөд зөвхөн дараах ургах нөхцөлд хэрэглэнэ: таримал сайн ургасан, хог ургамлын зөв үе шатанд (2-3 навчтай байх нь хамгийн тохиромжтой), хог ургамлын тархалт хөнгөн, хангалттай чийг, үржил шимтэй, стрессгүй, сайн ургах нөхцөлд. <br>+++ 100 л ажлын уусмал тутамд 1 л нэмэлт бодис хэрэглэнэ. Тариалангийн нэг улиралд 370 гр/га тунгаас '''ИЛҮҮ БҮҮ АШИГЛА'''. ===Нөлөөлөх хүчин зүйл=== Чийг дутсан эсвэл хэт ихдсэн, хүйтэн сэрүүн ба/эсвэл харьцангуй чийгшил маш бага зэргээс ургамал стресст орсон үед клетодимээр боловсруулах нь үр дүн багатай. Дээр дурдсан стрессийн аль нэг нөхцөлд боловсруулалт хийсэн тохиолдолд дахин ургалт ажиглагдах магадлалтай. Найруулах усан дахь [[бикарбонат]]ын [[ион]]ы агууламж 500 мг/л-с их тохиолдолд клетодимын идэвх буурна. Шүүж цэвэршүүлээгий ус ашиглах тохиолдолд, нэг га талбайд 1 кг [[аммонийн сульфат]] эсвэл 0.8 кг 99 хувьтай хуурай [[аммонийн нитрат]] эсвэл 1л 28-0-0 шингэн бордоо ноогдохоор тооцож, клетодимыг нэмэхээс өмнө саванд хийж холино. Ийм аргаар клетодимыг усан дахь [[антогонист]] ионы нөлөөгөөс хамгаалж болно. ==Бусад пестицидтэй нийлэмж== Клетодимыг хамгийн бага тунгаас бусад тохиодолд өөр төрлийн пестицидтэй хольж ашиглах боломжтой. Холимогийг бэлтгэхдээ хамт ашиглах пестицидын зааврыг дагаж мөрдөнө. Өөрөөр загаагүй тохиолдолд нэмэлт бодисыг зохих хэмжээгээр ашиглана. ===Бусад гербицидтэй хольж ашиглах нь=== * [[Маалинга]]д (солин бус): # [[Бромоксинил]]/[[МЦПА эфир]] (зохих тунгаар) ∆ # [[Клопиралид]]/МЦПА эфир (зохих тунгаар) † # МЦПА эфир (зохих тунгаар) # Клопиралид 360 гр/л (0.57 - 0.84 л/га тунгаар) † * [[Солин]]д (бага линолений тосны агууламжтай маалинга): # [[Бромоксинил]]/[[МЦПА эфир]] (зохих тунгаар) ∆ # [[Клопиралид]]/МЦПА эфир (зохих тунгаар) † # Клопиралид 360 гр/л (0.57 - 0.84 л/га тунгаар) † * [[Канола]]д: # Клопиралид 360 гр/л † # [[Этаметсульфурон-метил]] 75% ([[урвуу гагадай]] (''Amaranthus retroflexus'') 20 гр/га тунгаар хянагдана) † ===Бусад инсектицидтэй хольж ашиглах нь=== Зөвшөөрсөн зүйл үгүй. ===Бусад Фунгицидтэй хольж ашиглах нь=== Зөвшөөрсөн зүйл үгүй. ===Бусад бордоотой хольж ашиглах нь=== Зөвшөөрсөн зүйл үгүй. Хольж хэрэглэхийг зөвлөөгүй бусад химийн бодис болон клетодимыг ашиглах хоорондын хугацаа 4 хоног. ==Хориглох зүйл== * Талбайд нэвтрэх интервал: Боловсруулснаас хойш 12 цаг. * Бэлчээрийн хязгаарлалт: Нэг наст ургамлыг клетодимоор боловсруулснаас хойш 60 хоног дотор, царгасыг боловсруулснаас хойш 30 хоног дотор мал бэлчээхийг хориглоно. * Ургац хураахын өмнөх интервал: {| class="wikitable" |- ! Интервал, хоног !! Таримал ургамал |- | 21 || Зөрөг цэцэг |- | 30 || Царгас, грек чирэг |- | 40 || Укроп |- | 60 || Канола, хонин шош, кориандр, эгэл шош, морин шош, маалинга, сэвэгзарам, гич (хүрэн, шар, цагаан), төмс |- | 70 || Сафлор |- | 72 || Наранцэцэг |- | 75 || Вандуй, шар буурцаг |} ==Хадгалах температур== Ямар ч температурт хадгалж болно. Хэрэглэхийн өмнө сайтар сэгсэрнэ.<ref>{{cite journal |title=Guide to Crop Protection, Sask|year=2021}}</ref> ==Борооны интервал== Клетодимыг түгээснээс хойш 1 цагийн хугацааны дотор орсон бороо гербицидын идэвхийг бууруулна.<ref>{{cite journal |title=Guide to Crop Protection, Sask|year=2021}}</ref> ==Анхны тусламж== * Залгих: Амаа зайлж, дараа нь их хэмжээний ус ууна. Хагас болон бүрэн ухаан алдсан хүнд амаар юм өгөхийг хориглоно. Эмнэлгийн тусламж, зөвлөгөө хугацаа алдалгүй авч, савны шошго дээрхи хор хөнөөлийн тэмдэглэгээг эмчлэгч эмчид үзүүлж, танилцуулна. Хүчээр бөөлжиж/бөөлжүүлж болохгүй. Хордлого авсан хүний уушиг руу бөөлжис орохоос сэргийлэхэд бүх анхаарлыг хандуулна. * Арьсанд хүрэх: Арьсыг эхлээд усаар дараа нь савантай усаар яаралтай угаана. Бүх бохирдсон хувцсыг шууд тайлах ба дахин ашиглах тохиолдолд угааж цэвэрлэнэ. * Нүдэнд орох: Хугацаа алдалгүй, нүдийг нээж байгаад их хэмжээний цэвэр усаар химийн бодис үгүй болтол угаана. Загатнасан хэвээр байвал эмнэлгийн тусламж авна. * Амьсгалах: Нөлөөлөлд өртсөн хүнийг хэвийн байдалд ортол нь цэвэр агаарт гаргана. Хэрэв хордлогын шинж тэмдэг арилахгүй эсвэл нэмэгдвэл эмнэлгийн тусламж авна. * Эмчид өгөх зөвлөмж: Шинж тэмдгийн дагуу эмчилгээг хийнэ. Дотор эвгүйрэл үргэлжилсээр байвал уусгагч бодис нь уушигны үрэвсэлд (пневмонит) хүргэж/хүргэсэн байж болохыг ахнаар. Уушигны хавангийн шинж тэмдэг үйлчлэлд өртсөнөөс хойш 48 цагийн дараа илэрч болно. Эндотрахеаль гуурс тавиж ходоодыг угаах талаар анхаарч үзэх хэрэгтэй. ==Эх сурвалж== <references /> [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Ангилал:Залгих тохиолдолд эрүүл мэндэд хортой бодис]] [[Ангилал:Мэдрэмтгий бодис]] [[Ангилал:Хлоралкен]] [[Ангилал:Циклогексенон]] [[Ангилал:Енол]] [[Ангилал:Оксимэфир]] [[Ангилал:Диен]] [[Ангилал:Органик сульфид]] [[Ангилал:Ургамлыг хортон шавж, зэрлэг ургамлаас хамгаалах бодис]] [[Ангилал:Гербицид]] 5jarj8qyr6gowk7cmn5t7ve9w785mwr Гартаам 0 123627 866670 788196 2026-08-19T13:52:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866670 wikitext text/x-wiki == Гартаам == {{Ижил нэрийн тайлбар}}Гартаам ( {{IPAc-en|ˈ|æ|ɡ|.|ə|t}} ) нь халцедон ба кварцаас бүрдэх, <ref>{{Cite journal|date=1990-06-01|title=Self-organizational origin of agates: Banding, fiber twisting, composition, and dynamic crystallization model|url=https://archive.org/details/sim_geochimica-et-cosmochimica-acta_1990-06_54_6/page/1627|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|language=en|volume=54|issue=6|pages=1627–1638|doi=10.1016/0016-7037(90)90396-3}}</ref> олон төрлийн өнгө бүхий нийтлэг чулуулгийн тогтоц юм. Гартаам нь үндсэндээ галт уулын болон [[Хувирмал чулуулаг|хувирмал чулуулгийн]] дотор үүсдэг. Өнгөт чулууг гоёл чимэглэлийн зориулалтаар ашиглах нь [[Эртний Грек|эртний Грект]] төрөл бүрийн үнэт эдлэл, Грекийн дайчдын тамганы чулуу хийх байдлаар үүссэн. <ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/masterpiece-greek-art-found-griffin-warrior-tomb-180967141/|title=Masterpiece of Greek Art Found in the Griffin Warrior Tomb|date=7 November 2017}}</ref> Индусын хөндийн соёл иргэншилд МЭӨ 3-р мянганы үеэс эхэлж цоолсон болон өнгөлсөн гартаам бүхий бөмбөлгүүдийг зүүлт болгон ашиглаж байжээ. <references />(бас олон төрлийн увдистай чулуу юм.) b7y8djliggg7emsbhmg8khk5nfv9gyt Фауст (эмгэнэлт жүжиг) 0 126768 866710 820163 2026-08-20T01:50:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 866710 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gretchen, Faust and Mephisto.jpg|thumb|295x295px|Гретхен, Фауст болон Мефистофел,]] '''«Фауст»''' '''эмгэнэлт жүжиг''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Faust. Eine Tragödie.''), голдуу товчоор '''«Фауст»''' -германы алдарт зохиолч, гүн ухаантан [[Иоханн Вольфганг фон Гёте]]-г алдарт хүргэсэн гол зохиол бөгөөд гүн ухааны эмгэнэлт жүжиг юм. Доктор Фауст бодит хүний тухай домгуудын хамгийн алдартайг нь сонгон авсан байдаг. Гёте доктор Фаустын тухай бичих санаагаа 60 жил тээж явсан гэдэг. Анхны хэсгийг ([[Герман хэл|герман]]. ''Faust: der Tragödie erster Teil'') 1790-ээд онд бичиж эхлээд 1806 онд дуусгаад хоёр жилийн дараа анх хэвлүүлж дараа нь хэд хэдэн удаа засвар хийж хэвлүүлж байжээ (хамгийн сүүлд 1828 онд). Хоёр дахь хэсгийг ([[Герман хэл|герман]]. ''Faust: der Tragödie zweiter Teil'') Гёте ахимаг насандаа бичиж 1832 түүнийг нас барсаны дараа хэвлэгдсэн байна. Сүүлд 1886 онд Гёте залуу байхдаа 1772-1775 онд бичсэн «Урфауст» ([[Герман хэл|герман.]] ''Urfaust''), хэвлэгдсэн байна. Хүнд хэцүү ритм, аяаас шалтгаалж «Фауст»-ыг германы яруу найргийн нэгэн оргил гэж үздэг. == Жүжгийн агууллга == ==== Эхлэл ==== Жүжгийг хэрхэн яаж бичих талаар театрын захирал, яруу найрагч хоёрын хооронд уг эмгэнэлт жүжгийн агууллагад ямар ч ач холбоогүй маргаан үүссэнээр эхэлдэг. Энэхүү маргаанд захирал яруу найрагчид хандан үзэгч нь бүдүүлэг, тэнэг, өөрийн гэсэн үзэл бодолгүй байдаг, бусдын үгээр бүтээлийг дүгнэдэг гэж тайлбарладаг. Үзэгч бүр урлаг сонирхож биш зөвхөн "өөрийгөө бусдад харуулах"-ын тулд тоглолтонд ирдэг. Тиймээс үзэгчид ихэнх тохиолдолд үүнийг үнэлж чаддаггүй тул гайхалтай бүтээл хийх гэж оролдох нь утгагүй юм. Үүний оронд та орж ирж буй бүх зүйлийг овоолоод үзэгчид өгөхөд болно гэдэг. ==== Нэгдүгээр хэсэг ==== Үйл явдал муу ёрын сүнс болсон '''''Мефистофель''''' (Умард Европын Сэргэн мандалтын үеийн муу ёрын сүнсийг төлөөлсөн дүр) "Фауст"-ын сүнсийг Их Эзэн бурханаас аварч чадах эсэх талаар дээд тэнгэрт түүнтэй мөрий тавьж буйгаар эхэлдэг. Доктор Фауст судалгаа шинжилгээний ололтоороо ойр орчмын тосгоны оршин суугчдад маш их сайн сайхныг авчирсан боловч номноос олж авсан мэдлэгтээ сэтгэл хангалуун бус байдаг болж. Орчлон ертөнцийн дотоод нууц нь хүний ​​оюун ухаанд бүрэн нэвтэрч чадахгүй гэдгийг ухаарсан тэрээр цөхрөнгөө барсандаа хор уух гэж байтал гэнэт сүмийн хонхны дуу гарч түүнийг амиа хорлохоос сэргийлэн авардаг байна. Өөрийн шавь Вагнерийн хамт хотоор тэнүүчилж явахдаа Фауст нохойтой таарч, түүнийгээ гэртээ авчирхад нохой нь Мефистофель-хүний ​​дүрд хувирчээ. Муу ёрын сүнс хэд хэдэн сорилтуудын дараа өвгөнийг өөрт нь жигшүүртэй болсон амьдралын баяр баясгаланг дахин мэдрэхийг ятгадаг. Үүний үнэ цэн төлбөр бол Фаустын сүнс ажээ. Гэрээгээ цусаар баталгаажуулсан Фауст "энгийн хувцас өмсөж, амьдралыг бүрэн ойлгож мэдрэхийн тулд мацаг бариад" гарчээ. Зугаа цэнгэлийн эрэлд Фауст, Мефистофель нар [[Лайпциг|Лайпцигийг]] тойрч байв. Ауэрбахийн зооринд муу ёрын сүнс Мефистофель ширээн дээр өрөмдсөн нүхнээс дарс гаргаж аван сурагч шавь нараа дайлжээ. Фаустын Маргарита охинтой ойртох (Гретхен гэж өхөөрдөж дуудах) хүслийг Мефистофель өөгшүүлэн дэмждэг. Энэ хүслийг тэрээр зөвхөн махан биеийн таашаал гэж хардаг. Фаустыг Маргаритатай ойр танил болгохын тулд Мефистофель Мартгаритагийн хөршийн итгэлийг олж авав. Фауст хайртай хүнтэйгээ шөнийг өнгөрөөхийг тэсэн ядан хүлээж байдаг. Тэрээр Маргаритад өөрт байгаа нойрны эмийг ээждээ өгч унтуулахыг ятгадаг. Эх нь уусан эмнээс болж нас бардаг байна. Хожим нь Маргарита жирэмсэн болсныг олж мэдээд түүний ах Валентин Фаусттай тулгардаг байна. Зодоон дунд ах Валентиныг алаад Фауст муу ёрт Мефистофелийн хамт зугтаадаг. Тэрээр Маргаритаг мартсан байдаг бөгөөд санаандгүй таараад санасан байна. Фауст хайртай эмэгтэй нь Фаустаас олсон охиноо усанд живүүлсэн хэргээр шоронд цаазаар авахуулахаар хүлээж байгаа тухай Мефистофелээс мэдэж авчээ. Фауст ухаан санаагаа аажмаар орхиж буй Маргарет руу гянданд туслахаар яаран очоод түүнд зугтахыг санал болгодог байна. Охин муу ёрын сүнснүүдийн тусламжийг хүлээн авахаас татгалзаж, цаазаар авахыг хүлээхээр шийджээ. Мефистофель үхнэ гэж бодож байсан хүлээлтээс үл хамааран Бүрхан охины сүнсийг тамын зовлонгоос аврахаар шийдэж, "Аврагдсан" гэсэн шийдвэрээ гарган зарлажээ. Төгсгөлд нь Мефистофель Бурхантай хийсэн мөрийгөө алдаж түүний сүр хүч аажмаар замхарч алга болдог байна. == "Фауст" Монголд == Москвагийн улсын Театр урлагийн дээд сургууль (ГИТИС)-ийн төгсөгч, найруулагч [[Мягмарнарангийн Батболд|Мягмарнарангийн Батболдын]] тухайд баргийн хүн нэг уншаад ойлгохооргүй И.В.Гётегийн “Фауст” хэмээх тэр хүнд зохиолыг Монголын тайзнаа 2020 оны 11-р сард тавьсан. [[Тордайн Ганболд]] Ерөнхий продюсероор нь ажилласан байна. [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Иоханн Вольфганг фон Гёте]] [[Ангилал:Жүжиг]] az42h82nm4ws0svpwd7tv67ak3w1qra Хамгаалагдсан газар 0 133486 866651 768954 2026-08-19T13:06:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866651 wikitext text/x-wiki [[Файл:Protected_areas_by_percentage_per_country.svg|thumb|Хамгаалалттай газар нутгийн хувийг улсаар нь харуулсан дэлхийн газрын зураг (2005 оны мэдээлэл){{legend|#000000|Нийт нутгийн 0–3.9% хамгаалагдсан газар нутагтай улс}}{{legend|#800003|3.9–11.3% хамгаалагдсан}} {{legend|#d40000|11.3–22.7% хамгаалагдсан}}{{legend|#f3b113|22.7–41.8% хамгаалагдсан}} {{legend|#fffd61|41.8–72.3% хамгаалагдсан}}{{legend|#e0e0e0|Мэдээлэл байхгүй}}]] [[Файл:Share_of_important_terrerstrial_biodiversity_sites_that_are_protected,_OWID.svg|thumb|220x220px| 2018 оны байдлаар хамгаалалтад байгаа хуурай газрын биологийн төрөл зүйлийн чухал газар нутгийн эзлэх хувь.]] '''Тусгай хамгаалалттай газар нутаг''' буюу '''хамгаалалтын бүс''' гэдэг нь байгаль, экологи, соёлын үнэт зүйлсийн, ач холбогдлоороо хүлээн зөвшөөрөгдөж хамгаалалтад авсан газар нутаг юм. Тусгай хамгаалалттай газар нутаг нь хүн болон байгалийн нөөцийг ашиглах (түлээ, ойн дагалдах бүтээгдэхүүн, ус, ...гэх мэт) ажилгааг хязгаарласан газар юм. <ref>{{Cite journal |last=Lele |first=Sharachchandra |author-link=Sharachchandra Lele |last2=Wilshusen |first2=Peter |last3=Brockington |first3=Dan |last4=Seidler |first4=Reinmar |last5=Bawa |first5=Kamaljit |author-link5=Kamaljit S. Bawa |date=1 May 2010 |title=Beyond exclusion: alternative approaches to biodiversity conservation in the developing tropics |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187734351000014X |journal=Current Opinion in Environmental Sustainability |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=94–100 |bibcode=2010COES....2...94L |doi=10.1016/j.cosust.2010.03.006 |issn=1877-3435}}</ref> "Тусгай хамгаалалттай газар нутаг" гэсэн нэр томьёо нь далайн тусгай хамгаалалттай газар нутаг, олон хил дамнасан хил дамнасан хамгаалалттай газар нутгийг мөн багтаадаг. 2016 онд дэлхийн хуурай газрын 17 орчим хувийг эзлэх (Антарктидыг тооцохгүйгээр) 161,000 гаруй тусгай хамгаалалттай газар нутаг бүртгэгджээ. <ref name="PPR16">{{Cite web |title=Protected Planet Report 2016 |url=https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160902060339/https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf |archive-date=2016-09-02 |access-date=7 February 2020 |publisher=UNEP-WCMC and IUCN}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Soutullo |first=Alvaro |date=2010 |title=Extent of the Global Network of Terrestrial Protected Areas |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2010-04_24_2/page/362 |journal=Conservation Biology |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=362–363 |bibcode=2010ConBi..24..362. |doi=10.1111/j.1523-1739.2010.01465.x |issn=1523-1739 |pmid=20491846 |s2cid=32390446}}</ref> <ref>{{Cite web |title=unstats - Millennium Indicators |url=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/Host.aspx?Content=Products/ProgressReports.htm/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927112249/https://mdgs.un.org/unsd/mdg/Host.aspx?Content=Products%2FProgressReports.htm%2F |archive-date=27 September 2017 |access-date=28 August 2018}}</ref> <ref name="MoraAndSale2011">{{Cite journal |last=Mora C, Sale P |year=2011 |title=Ongoing global biodiversity loss and the need to move beyond protected areas: A review of the technical and practical shortcoming of protected areas on land and sea |url=https://www.int-res.com/articles/theme/m434p251.pdf |url-status=live |journal=Marine Ecology Progress Series |volume=434 |pages=251–266 |bibcode=2011MEPS..434..251M |doi=10.3354/meps09214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911180618/http://www.int-res.com/articles/theme/m434p251.pdf |archive-date=2011-09-11 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |title=Protected Planet Report 2020 |url=https://livereport.protectedplanet.net/ |access-date=24 April 2023 |website=Protected Planet Report 2020}}</ref> Хуурай газар дээрх уснаас гадна улсын харьяанд байгаа 14,688 Далайн тусгай хамгаалалттай газар нутаг (ТХНБ) байдаг бөгөөд эдгээр нь далайн эргийн болон далайн бүс нутгийн ойролцоогоор 10.2%, дэлхийн далайн бүс нутгийн 4.12% -ийг хамардаг. <ref name="PPR16">{{Cite web |title=Protected Planet Report 2016 |url=https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160902060339/https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf |archive-date=2016-09-02 |access-date=7 February 2020 |publisher=UNEP-WCMC and IUCN}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf "Protected Planet Report 2016"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. UNEP-WCMC and IUCN. [https://web.archive.org/web/20160902060339/https://wdpa.s3.amazonaws.com/Protected_Planet_Reports/2445%20Global%20Protected%20Planet%202016_WEB.pdf Archived] <span class="cs1-format">(PDF)</span> from the original on 2 September 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 February</span> 2020</span>.</cite></ref> Үүний эсрэгээр, аливаа улсад хамааралгүй, дэлхийн далай тэнгисийн ердөө 0.25% нь ТХНБ-д хамрагддаг. <ref name="PPR16" /> <ref name="Paddison">{{Cite news |last=Paddison |first=Laura |date=19 December 2022 |title=More than 190 countries sign landmark agreement to halt the biodiversity crisis |work=CNN |location= |url=https://www.cnn.com/2022/12/19/world/cop15-biodiversity-agreement-montreal-climate-scn-intl/index.html |access-date=20 December 2022}}</ref><blockquote>[[Экосистемийн үйлчилгээ]], соёлын үнэт зүйлстэй холбоотой байгалийг урт хугацаанд хамгаалахын тулд хууль эрх зүйн болон бусад үр дүнтэй арга хэрэгслээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн, тусгайлан зориулсан, удирддаг, тодорхой тодорхойлсон газарзүйн орон зай.</blockquote> === Тусгай хамгаалалттай газар ба [https://www.unicef.org/mongolia/mn/topic/%D1%86%D0%B0%D0%B3-%D1%83%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D3%A9%D1%80%D1%87%D0%BB%D3%A9%D0%BB%D1%82 цаг уурын өөрчлөлт] === [[Файл:Change_in_Average_Temperature.svg|thumb| Дундаж температурын өөрчлөлт]] Тусгай хамгаалалттай газар нутаг нь цаг уурын [[Уур амьсгалын өөрчлөлт|өөрчлөлтийн]] нөлөөг янз бүрийн аргаар багасгадаг. * Загас агнуур, ан агнуур, бүтээн байгуулалт, хөдөө аж ахуй, уул уурхай, мод бэлтгэх, заримдаа нэвтрэх зэрэг доройтлын үйл ажиллагааг хориглох. <ref name=":2">{{Cite book |last=Scott. |first=Mills, L. |url=http://worldcat.org/oclc/1347768873 |title=Conservation of Wildlife Populations : Demography, Genetics, and Management. |isbn=978-1-118-40669-4 |oclc=1347768873}}</ref> * Бууралт: зүйлийн тархалтын өөрчлөлт, шуурганы эрч хүч, далайн түвшний өсөлтийн нөлөөлөл. <ref name=":2" /> * [[Файл:Climate_change_threats_to_coral_reefs.png|thumb| Шүрэн хадны уур амьсгалын өөрчлөлтийн аюул]] Далайн хүчиллэгжилттэй : далайн эргийн анхдагч үйлдвэрлэгчдийг хадгалах, телеост биомасс ( осмос зохицуулалтын буфер рН-ийн өөрчлөлт) нэмэгдүүлэх, биологийн насосоор дамжуулан байгалийн нүүрстөрөгчийн шингээлтийг нэмэгдүүлэх замаар тэмцдэг <ref name=":2" /> * Өсөх: популяци, зүйлийн уян хатан байдал, генетикийн олон янз байдал, дасан зохицох боломж, устах эрсдэлийг бууруулдаг <ref name=":2" /> [[Ангилал:Тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] 68siuunr1ps6fkb08gz0ay3plvsa6l0 Сомалиланд 0 133776 866634 845889 2026-08-19T12:32:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866634 wikitext text/x-wiki {{short description|Африкийн эвэр дэх хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс}} {{Distinguish|Сомали}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Сомалиланд Улс | common_name = Сомалиланд | native_name = {{native name|so|Jamhuuriyadda Soomaaliland}}<br />{{native name|ar|جمهورية صوماليلاند|italic=no}}<br />{{transliteration|ar|Jumhūrīyat Ṣūmālīlānd}} | image_flag = Flag of Somaliland.svg | flag_width = 140px | flag_type = [[Сомалиландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Somaliland.svg | symbol_width = 80px | symbol_type = [[Сомалиландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|ar|لا إله إلا الله محمد رسول الله|paren=off}}<br />{{transliteration|ar|Lā ilāhā illā-llāhu; muḥammadun rasūlu-llāh}}<br />"[[Шахада|Аллахаас өөр бурхан байхгүй; Мухаммед бол Аллахын элч]]" | national_anthem = {{native name|so|[[Сомалиландын төрийн дуулал|Samo ku waar]]|paren=off}}<br />{{native name|ar|حياة طويلة مع السلام|paren=off}}<br />"Мөнхийн амар амгаланд амьдар"{{parabr}}{{center|[[File:Samo ku waar (instrumental).ogg]]}} | image_map = Somaliland (orthographic projection).svg | map_caption = {{legend2|#31672F|Хянадаг нутаг дэвсгэр}}<br />{{legend2|#47CA44|Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр}} | capital = [[Харгейса]] | coordinates = {{Coord|9|33|N|44|03|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Сомали хэл]] | languages_type = Хоёр дахь хэл | languages = [[Араб хэл]],<ref name="Y0P0l">{{cite web|url=http://www.somalilandlaw.com/body_somaliland_constitution.htm|title=Somaliland Constitution|last=website|first=Somallilandlaw.com – an independent non-for-profit|website=www.somalilandlaw.com|access-date=2017-07-02}}</ref> [[Англи хэл]] | religion = [[Ислам]] (албан ёсны) | demonym = {{hlist|[[#Хүн ам|Сомалиландчууд]]<ref>{{Cite news |title=Ministry of Foreign Affairs Unveils The Somaliland Country Profile |newspaper=somalilandchronicle.com |date=2021-06-21 |url=https://somalilandchronicle.com/tag/somaliland-country-profile/ |access-date=2022-09-14 }}</ref>}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Сомалиландын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Мусе Бихи Абди]]}} | leader_title2 = [[Сомалиландын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Абдирахман Саилижи]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Сомалиланд)|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Ясин Хажи Махмуд]] | leader_title4 = [[Сомалиландын Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Адан Хажи Али]] | legislature = [[Сомалиландын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Ахмадын танхим (Сомалиланд)|Ахмадын танхим]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Сомалиланд)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Сомалиландын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Пунт|Исламын өмнөх анхны хаант улс]] | established_date1 = МЭӨ 2500 | established_event2 = [[Ифатын султант улс|Исламын анхны султант улс]] | established_date2 = 1185 | established_event3 = [[Исаакийн султант улс]] | established_date3 = 1750–1884 | established_event4 = [[Британийн Сомалиланд|Британийн протекторат]] байгуулагдав | established_date4 = 1884 | established_event5 = [[Сомалиланд Улс]]ын [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Сомалиланд Улс)|тусгаар тогтнол]] | established_date5 = 6 сарын 26, 1960<ref name="Y0P0l" /> | established_event6 = [[Сомалиландын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр]]тэй [[Бүгд Найрамдах Сомали Улс|холбоо]] | established_date6 = 7 сарын 1, 1960<ref name="Y0P0l" /> | established_event7 = [[Сомалиландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date7 = 5 сарын 18, 1991<ref name="Y0P0l" /> | area_km2 = 177,000<ref name="auto2">{{Cite web|date=March 2021|title=Republic of Somaliland – Country Profile 2021|url=https://somalilandchronicle.com/wp-content/uploads/2021/06/Country-GUIDE-March-2021.pdf}}</ref> | established_event8 = [[Сомалиландын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 6 сарын 13, 2001 | area_sq_mi = 110,000 | percent_water = | population_estimate = 5.7 сая<ref name="BBC_14115069">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14115069.amp |title=Somaliland profile |publisher=BBC |date=2024-01-02 |access-date=2024-03-01}}</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 114 | population_census_year = | population_density_km2 = 28.27<ref name="auto2"/> | population_density_sq_mi = | population_density_rank = | GDP_nominal = $3.782 тэрбум<ref name="slmof">{{Cite web |title=Budget outlook paper for FY2024 |url=https://slmof.org/wp-content/uploads/2023/07/Budget-Outlook-Paper-BOP-FY2024-F2.pdf |website=Somaliland Ministry of Finance Development |access-date=2024-03-03 |archive-date=2024-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830221635/https://slmof.org/wp-content/uploads/2023/07/Budget-Outlook-Paper-BOP-FY2024-F2.pdf |url-status=dead }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $852<ref name="slmof"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_rank = | currency = [[Сомалиланд шиллинг]] | time_zone = [[Дорнод Африкийн Цаг|EAT]] | utc_offset = +3 | date_format = ө/с/жж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[+252]] <small>(Сомали)</small> | iso3166code = | cctld = | status = [[Сомалиландын гадаад харилцаа|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]]; [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-аас]] ''де-юре'' [[Сомали]]йн нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн | HDI_category = | area_rank = | today = | ethnic_groups = }} '''Сомалиланд''' (сомал. ''Soomaaliland'', [[Араб хэл|араб.]] صوماليلاند‎, [[Англи хэл|англи.]] ''Somaliland''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Сомалиланд Улс''' (сомал. ''Jamhuuriyadda Soomaaliland'', араб. جمهورية صوماليلاند‎, англ. ''Republic of Somaliland'') - [[Сомалийн хойг]]т орших бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс ба олон улсад [[Сомали]]йн ''[[де-юре]]'' хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{cite web | url=https://www.actionaid.org.uk/about-us/where-we-work/somaliland/somalia-somaliland-differences-explained | title=Somalia/Somaliland: The differences and issues explained &#124; ActionAid UK }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.cfr.org/backgrounder/somaliland-horn-africas-breakaway-state | title=Somaliland: The Horn of Africa's Breakaway State }}</ref><ref>{{cite web | url=https://press.un.org/en/2023/sc15313.doc.htm | title=Security Council Press Statement on Situation in Somalia &#124; UN Press | access-date=2024-03-03 | archive-date=2023-10-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231026125807/https://press.un.org/en/2023/sc15313.doc.htm | url-status=dead }}</ref> [[Адены булан]]гийн өмнөд эрэгт оршдог бөгөөд баруун хойд талаараа [[Жибути]], өмнөд болон баруун талаараа [[Этиоп]], зүүн талаараа [[Сомали]] улстай хиллэдэг.<ref name="XJmEz">{{cite web| title= Analysis: Time for jaw-jaw, not war-war in Somaliland| url= http://www.hiiraan.com/news2/2010/july/analysis_time_for_jaw_jaw_not_war_war_in_somaliland.aspx|access-date=28 March 2016}}</ref><ref name="Encyclopædia Britannica 2002 p.8352">Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), p.835</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.somalilandlaw.com/somaliland_boundaries.html|title=STRATO – Domain not available|website=www.somalilandlaw.com}}</ref><ref>{{Cite journal|jstor=1784441|title=The Anglo-Italian Somaliland Boundary|url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1931-08_78_2/page/n11|last1=Stafford|first1=J. H.|last2=Collenette|first2=C. L.|journal=The Geographical Journal|year=1931|volume=78|issue=2|pages=102–121|doi=10.2307/1784441|bibcode=1931GeogJ..78..102S }}</ref> Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр нь 176,120 хавтгай дөрвөлжин километр талбай,<ref name="KitGhrsM12">{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=yNGfBwAAQBAJ&pg=PT5625|title=Political Handbook of the World 2015| last= Lansford|first=Tom|date=2015-03-24| publisher= CQ Press| isbn= 978-1-4833-7155-9| language=en}}</ref> бөгөөд 2021 оны байдлаар ойролцоогоор 5.7 сая хүн амтай байна.<ref name=":3">{{Cite web |title= Republic of Somaliland: Country Profile 2021 |url= https://gollisuniversity.org/wp-content/uploads/2021/06/Country-GUIDE-March-2021.pdf |access-date= 2021-08-24 |website= gollisuniversity.com |language= en |archive-date= 23 December 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211223070327/https://gollisuniversity.org/wp-content/uploads/2021/06/Country-GUIDE-March-2021.pdf }}</ref><ref>{{Cite news |date=2011-07-11 |title=Somaliland profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14115069 |access-date=2024-02-27 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Нийслэл болон томоохон хот нь [[Харгейса]]. [[Сомалиландын засгийн газар]] өөрийгөө [[Британийн Сомалиланд]]ын залгамжлагч улс гэж үздэг бөгөөд тус улс нь богино хугацаанд тусгаар тогтносон [[Сомалиланд Улс]]ын хувиар 1960-1991 онд [[Сомалиландын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр]]тэй (хуучин [[Италийн Сомалиланд]]) нэгдэж, [[Бүгд Найрамдах Сомали Улс]]ыг байгуулсан.<ref name= "Encyclopædia Britannica 2002 p.835">''The New Encyclopædia Britannica'' (2002), p. 835.</ref> == Ерөнхий мэдээлэл == Сомалиланд (138,000 км<sup>2</sup>) нь Сомалийн хүн амын гуравны нэг (ойролцоогоор 3 сая хүн, 2003)-ийн өлгий нутаг юм. Хууль эрх зүйн хувьд тус муж нь сүүлийн жилүүдэд дайн дэгдэж, шилжилтийн засгийн газар тус улсын ихэнх хэсгийг хянахаа больсон Сомалийн нэг хэсэг хэвээр байна. Сомалиландын иргэдийн талаас илүү хувь нь нүүдэлчид бөгөөд хөдөөгийн малчид юм. Сомалиландын албан ёсны хэл нь сомали, араб, англи хэл юм. Шашны хувьд Сомалиландын бараг бүх оршин суугч нь Суннит урсгалын мусульманчууд юм. 2001 онд тус нутаг дэвсгэрт бүх нийтийн санал асуулга явуулж, оршин суугчдын 99 орчим хувь нь тусгаар тогтнол, Сомалиландын шинэ Үндсэн хуулийг батлахын төлөө саналаа өгчээ. {| class="wikitable" ! colspan="6" |Хүн ам. |- !1997 !2006 !2010 !2014 !2016 !2018 |- |3 000 000 |'''↗'''3 500 000 |'''↗'''3 900 000 |'''↘'''3 500 000 |'''↗'''3 798 828 |'''↗'''4 080 000 |} == Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Африкийн улсууд}} [[Ангилал:Сомалиланд| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] [[Ангилал:Дорнод Африкийн улс]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] qvngj0s38xh68d933ckekum773nwfgg Мэттью Перри 0 135102 866706 781068 2026-08-19T22:26:09Z Dostojewskij 30144 + Ангилал:1969 онд төрсөн + Ангилал:2023 онд өнгөрсөн 866706 wikitext text/x-wiki [[Файл:Matthew Parry 2013 (cropped).jpg|thumb|Мэттью Перри, 2013 он]] '''Мэттью Лэнгфорд Пе́рри''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Matthew Langford Perry''; 1969 оны [[8 сарын 19|8-р сарын 19]]-нд [[Массачусеттс]] мужийн Уильяамстаун хотод төрсөн—2023 оны [[10 сарын 28|10-р сарын 28]]-нд [[Калифорни]] мужийн [[Лос-Анжелес]] хотод нас барсан) — канад-америкийн жүжигчин, жүжгийн зохиолч, 1994-2004 оны [[Найзууд (олон ангит кино)|"Найзууд" олон ангит киноны]] Чендлер Бингын дүрээр олонд танигдсан. Мөн «Яарвал даарна» (1997), «9 ярд» (2000) и «Аав дахиад 17-той» (2009) зэрэг кинонд тоглосон. Мэттью Перриг нэг нас хүрэхээс өмнө эцэг эх нь салж, тэр ээжийнхээ хамт Оттава хотод бага насаа өнгөрөөсөн байна. Тэр Канадын одоогийн Ерөнхий сайд Жастин Трюдогийн хамт дунд сургуульд сурч байсан ба Эшбери коллежид мөн боловсрол эзэмшсэн. Өсвөр насандаа теннисээр хичээллэн, өсвөрийн шилдэг тоглогч хүртэл болж байв. Мэттью 15 настай байхдаа Оттавагаас Лос Анжелес руу нүүн, аавтайгаа хамт амьдрах болж, мөн жүжигчнээр суралцаж эхэлжээ. Тэр сургуулиа төгсөөд "Хоёр дахь боломж" олон ангит кинонд Чаз Расселын дүрд тоглосон ба дараа нь 1988 онд "Жимми Ридоны амьдралын шөнүүд" киногоороо дэлгэцийн томоохон гараагаа эхэлж байжээ<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Мэттью Перри: Намайг өнгөрөхөд олон хүн цочирдож болох ч хүн бүр гайхахгүй байх |url=https://gogo.mn/r/ly97w |access-date=2024-06-15 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>. == Нас баралт == Лос-Анжелесийн Гал түймэртэй тэмцэх албаны ажилтан Брайан Хамфри  хэлэхдээ, усанд живсэн хүнийг аврах яаралтай дуудлага бямба гаргийн 16:07 цагт 911-т ирсэн, гэхдээ хэн живсэн гэдэг нь тодорхойгүй байна гэлээ. Мөн Лос-Анжелесийн цагдаагийн ажилтан Дрэйк Мэдисон хохирогчийн нэрийг хэлээгүй боловч 50 гаруй насны эрэгтэй хүн амиа алдсан хэргийг мөрдөн шалгах ажиллагаа 16:10 цагт эхэлсэн бөгөөд уг хаяг нь М.Перригийн хаягтай таарч байсан гэжээ<ref>{{Cite web |title=“Найзууд" киноны од Мэтью Перри таалал төгсжээ |url=https://www.montsame.mn/mn/read/330077 |access-date=2024-06-15 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://zogii.mn/post/7580990 “НАЙЗУУД” КИНОНЫ ОД МЭТЬЮ ПЕРРИ 54 НАСАНДАА ТААЛАЛ ТӨГСЛӨӨ] * [https://www.montsame.mn/mn/read/330077 “Найзууд" киноны од Мэтью Перри таалал төгсжээ] * [https://gogo.mn/r/ly97w Мэттью Перри: Намайг өнгөрөхөд олон хүн цочирдож болох ч хүн бүр гайхахгүй байх] * [https://ub.life/p/32942 Жүжигчин Мэттью Перрид хүндэтгэл үзүүлэн, эмгэнэл илэрхийлсэн 9 алдартан] == Эх сурвалж == {{DEFAULTSORT:Перри, Мэттью}} [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] [[Ангилал:2023 онд өнгөрсөн]] 4d6ffni53b7wrra1lh1jm19vmpc6bvr Устөрөгч-дейтерийн солилцоо 0 135770 866652 787624 2026-08-19T13:11:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866652 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hydrogen-Deuterium exchange in hydrogen atmosphere.png|thumb]] '''Устөрөгч-дейтерийн солилцоо''' (мөн H-D эсвэл H/D солилцоо гэж нэрлэдэг) нь ковалентаар холбогдсон [[Устөрөгч|устөрөгчийн]] [[атом]] химийн [[Урвалын хурд|урвал]] дотор дейтерийн атомоор сольдог байнав. Энэ ямар ч [[Катализатор|катализато]]<nowiki/>ргүйгээр маш амархан [[протон]]<nowiki/>ууд ба дэйтерүүд солилцох болмжтой ийм хувиргалт нь тохиромжтой дейтерийн их үүсвэр байгаа тохиолдолд болно. . Энэ нь ихэвчлэн пердеутерацийг үүсгэдэг: молекул дахь бүх солигддоггүй устөрөгчийн атомуудын устөрөгч-дейтерийн солилцоо. Ийм байдлаар ихэвчлэн судалдаг солилцооны протонуудын жишээ бол уургийн нуруунд байдаг амидуудын [[протон]]<nowiki/>ууд юм. <ref>{{Cite journal |vauthors=Englander SW, Mayne L |date=1992-06-01 |title=Protein folding studied using hydrogen-exchange labeling and two-dimensional NMR |journal=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure |volume=21 |issue=1 |pages=243–65 |doi=10.1146/annurev.bb.21.060192.001331 |pmid=1525469}}</ref> <ref>{{Cite journal |vauthors=Englander SW, Sosnick TR, Englander JJ, Mayne L |date=February 1996 |title=Mechanisms and uses of hydrogen exchange |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=6 |issue=1 |pages=18–23 |doi=10.1016/s0959-440x(96)80090-x |pmc=3412065 |pmid=8696968}}</ref> <ref name="KonermannPan2011">{{Cite journal |vauthors=Konermann L, Pan J, Liu YH |date=March 2011 |title=Hydrogen exchange mass spectrometry for studying protein structure and dynamics |url=https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2011-03_40_3/page/1224 |journal=Chemical Society Reviews |volume=40 |issue=3 |pages=1224–34 |doi=10.1039/C0CS00113A |pmid=21173980}}</ref> Энэ арга нь молекулын янз бүрийн хэсгүүдийн уусгагч хүртээмж, улмаар уургийн [[Уургийн бүтэц|гуравдагч бүтцийн]] талаархи мэдээллийг өгдөг. Уургийн устөрөгчийн солилцоог ойлгох онолын хүрээг анх Каж Улрик Линдерстрем-Ланг тайлбарласан бөгөөд тэрээр уураг судлахын тулд H/D солилцоог анх хэрэглэсэн. <ref>{{Cite journal |vauthors=Englander SW, Mayne L, Bai Y, Sosnick TR |date=May 1997 |title=Hydrogen exchange: the modern legacy of Linderstrøm-Lang |journal=Protein Science |volume=6 |issue=5 |pages=1101–9 |doi=10.1002/pro.5560060517 |pmc=2143687 |pmid=9144782}}</ref> == '''''урвалын солилцоо''''' == Протик уусмал дахь гидроксил эсвэл амин бүлэгт байгаа протонууд нь уусгагчтай протон солилцдог. Хэрэв D <sub>2</sub> O нь уусгагч бол эдгээр байрлалд нь дейтеронууд орно. Солилцооны урвалыг янз бүрийн арга ашиглан хийж болно. Энэ солилцоо нь тэнцвэрийн урвал учраас дейтерийн молийн хэмжээ нь субстратын солилцооны протонтой харьцуулахад өндөр байх ёстой. Жишээлбэл, H <sub>2</sub> O уусмалыг D <sub>2</sub> O (жишээ нь арав дахин) шингэлэх замаар дейтерийг H <sub>2</sub> O дахь уураг руу нэмнэ. Солилцоо нь ихэвчлэн физиологийн рН (7.0-8.0) дээр явагддаг бөгөөд уургууд нь хамгийн уугуул конформацийн төлөв байдалд байдаг. {{Image frame|width=300|content=[[File:HDX-MS workflow.svg|An illustration of an experimental workflow in hydrogen/deuterium exchange measured by mass spectrometry.]]|caption=Масс спектрометрээр (HDX-MS) хэмжсэн устөрөгч/дейтерийн солилцооны туршилтын ажлын зураглал. Хар муруй шугам нь уургийн нурууг илэрхийлдэг. Цэнхэр үсэг "<span style="color:blue">H</span>" нь үндсэн амидуудад холбогдсон устөрөгчийн атомуудыг, улаан үсэг нь "<span style="color:red">D</span>" нь дейтерийн холбогдсон атомуудыг төлөөлдөг. нурууны амидуудад. Дээрээс нь устөрөгчөөр ханасан уургийн уусмалыг төвлөрсөн дейтерийн исэл болгон шингэлдэг бөгөөд энэ үед нурууны амидаас олдсон устөрөгч нь уусмалын дейтеритэй солилцдог. Тогтмол хугацааны цэгүүдэд (t<sub>1</sub>-t<sub>4</sub>) солилцооны урвалыг хүчиллэгжүүлэх, хөргөх замаар унтраадаг. Дараа нь үүссэн уургийн дээжийг задлах, давсгүйжүүлэх эсвэл заримдаа хийн фазын хуваагдалд өртөж болно. Хэрэв уураг задарсан бол үүссэн пептидүүдийг масс спектрометрийн (MS) холбосон шингэн хроматографи (LC) ашиглан тусгаарладаг. Хугацааны цэг бүрийн хувьд, түүний дотор дейтергүй хяналт (t<sub>0</sub>) пептид бүрийн дундаж массыг хэмждэг. Дараа нь ердийн практик биш ч гэсэн агуулагдах устөрөгч ба дейтерийг дэд нутагшуулахын тулд анализатор бүрийг хэсэгчлэн задлах боломжтой. Тайлбарыг хялбар болгохын тулд энд MS/MS спектрт зөвхөн c төрлийн ионуудыг дүрсэлсэн болно. Гэсэн хэдий ч бусад төрлийн фрагмент ионуудыг ажиглах боломжтой.|align=right}}{{Image frame|width=|content=|caption=|align=}}{{Reflist|33em|refs=<ref name = "englander">{{cite journal | vauthors = Englander SW, Kallenbach NR | title = Hydrogen exchange and structural dynamics of proteins and nucleic acids | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-reviews-of-biophysics_1983-11_16_4/page/521 | journal = Quarterly Reviews of Biophysics | volume = 16 | issue = 4 | pages = 521–655 | date = November 1983 | pmid = 6204354 | doi = 10.1017/S0033583500005217 | s2cid = 37407781 }}</ref> <ref name = "johnson">{{cite journal | vauthors = Johnson RS, Walsh KA | title = Mass Spectrometric Measurement of Protein Amide Hydrogen Exchange of Apo- and Holo-Myoglobin | journal = Protein Science | volume = 3 | issue = 12 | pages = 2411–2418 | date = December 1994 | pmid = 7756994 | doi = 10.1002/pro.5560031224 | pmc = 2142783 }}</ref> <ref name = "review">{{cite journal | vauthors = Wales TE, Engen JR | title = Hydrogen exchange mass spectrometry for the analysis of protein dynamics | journal = Mass Spectrometry Reviews | volume = 25 | issue = 1 | pages = 158–70 | date = 2006 | pmid = 16208684 | doi = 10.1002/mas.20064 | bibcode = 2006MSRv...25..158W }}</ref> <ref name = "katta">{{cite journal | vauthors = Katta V, Chait BT | title = Conformational changes in proteins probed by hydrogen-exchange electrospray-ionization mass spectrometry | url = https://archive.org/details/sim_rapid-communications-in-mass-spectrometry-rcm_1991-04_5_4/page/214 | journal = Rapid Communications in Mass Spectrometry | volume = 5 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 1991 | pmid = 1666528 | doi = 10.1002/rcm.1290050415 | bibcode = 1991RCMS....5..214K }}</ref> <ref name = "zhang">{{cite journal | vauthors = Zhang Z, Smith DL | title = Determination of amide hydrogen exchange by mass spectrometry: a new tool for protein structure elucidation | journal = Protein Science | volume = 2 | issue = 4 | pages = 522–31 | date = April 1993 | pmid = 8390883 | pmc = 2142359 | doi = 10.1002/pro.5560020404 }}</ref> <ref name = "uplc">{{cite journal | vauthors = Wales TE, Fadgen KE, Gerhardt GC, Engen JR | title = High-speed and high-resolution UPLC separation at zero degrees Celsius | journal = Analytical Chemistry | volume = 80 | issue = 17 | pages = 6815–20 | date = September 2008 | pmid = 18672890 | pmc = 2562353 | doi = 10.1021/ac8008862 }}</ref> <ref name = "scrambling1">{{cite journal | vauthors = Jørgensen TJ, Gårdsvoll H, Ploug M, Roepstorff P | title = Intramolecular migration of amide hydrogens in protonated peptides upon collisional activation | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2005-03-02_127_8/page/2785 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 127 | issue = 8 | pages = 2785–93 | date = March 2005 | pmid = 15725037 | doi = 10.1021/ja043789c }}</ref> <ref name = "scrambling2">{{cite journal | vauthors = Jørgensen TJ, Bache N, Roepstorff P, Gårdsvoll H, Ploug M | title = Collisional activation by MALDI tandem time-of-flight mass spectrometry induces intramolecular migration of amide hydrogens in protonated peptides | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 4 | issue = 12 | pages = 1910–9 | date = December 2005 | pmid = 16127176 | doi = 10.1074/mcp.M500163-MCP200 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "scrambling3">{{cite journal | vauthors = Rand KD, Adams CM, Zubarev RA, Jørgensen TJ | title = Electron capture dissociation proceeds with a low degree of intramolecular migration of peptide amide hydrogens | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2008-01-30_130_4/page/1341 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 130 | issue = 4 | pages = 1341–9 | date = January 2008 | pmid = 18171065 | doi = 10.1021/ja076448i }}</ref> <ref name = "scrambling4">{{cite journal | vauthors = Zehl M, Rand KD, Jensen ON, Jørgensen TJ | title = Electron transfer dissociation facilitates the measurement of deuterium incorporation into selectively labeled peptides with single residue resolution | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 130 | issue = 51 | pages = 17453–9 | date = December 2008 | pmid = 19035774 | doi = 10.1021/ja805573h }}</ref> <ref name = "komives">{{cite book | vauthors = Mandell JG, Baerga-Ortiz A, Falick AM, Komives EA | title = Protein-Ligand Interactions | chapter = Measurement of solvent accessibility at protein-protein interfaces | series = Methods in Molecular Biology | volume = 305 | pages = 65–80 | date = 2005 | pmid = 15939994 | doi = 10.1385/1-59259-912-5:065 | isbn = 1-59259-912-5 }}</ref>}}  [[Ангилал:Спектроскоп]] [[Ангилал:Уургийн бүтэц]] [[Ангилал:Химийн урвал]] poa6et5nq7v1xdha7pvuh3vzguiqzxh Биомолекулын олон төлөвт загварчлал 0 135780 866668 787641 2026-08-19T13:49:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866668 wikitext text/x-wiki '''Биомолекулын олон төлөвт загварчлал''' гэдэг нь [[Биомолекул|биологийн молекулууд]] байдлыг тооцоолох, төсөөлөх эсвэл олон тооны боломжит функциональ хүлээн авах боломжтой цогцолборуудын ашигладаг цуврал техникийг хэлдэг. Биологийн дохиоллын систем нь ихэвчлэн харилцан нийцтэй функциональ ач холбогдолтой хэд хэдэн өөрчлөлтийг хийх боломжтой биологийн [[Макромолекул|макромолекулуудын]] цогцолбор дээр тулгуурладаг. Ингэж л тэдгээр маш олон тооны функциональ өөр өөр мужуудад байдаг байна. Олон төлөвт системийг [[Компьютерийн симуляци|загварчлах нь]] хоёр асуудал үүсгэдэг: Олон төлөвт системийг хэрхэн тодорхойлох, тодорхойлох асуудал ("тодорхойлолтын асуудал") болон системийн явцыг цаг хугацааны явцад загварчлахад компьютерийг хэрхэн ашиглах тухай асуудал ( "тооцооллын асуудал"). Тодорхой асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд загвар зохиогчид сүүлийн жилүүдэд бүл боломжтой хэсгүүдийг тодорхойлохоос татгалзаж, &#x3BA; -тооцоо, <ref name="Danos2004">{{Cite journal |vauthors=Danos V, Laneve C |year=2004 |title=Formal molecular biology |journal=Theoretical Computer Science |volume=325 |pages=69–110 |doi=10.1016/j.tcs.2004.03.065 |doi-access=free}}</ref> [[BioNetGen]], <ref name="Blinov2004">{{Cite journal |vauthors=Blinov ML, Faeder JR, Goldstein B, Hlavacek WS |date=November 2004 |title=BioNetGen: software for rule-based modeling of signal transduction based on the interactions of molecular domains |journal=Bioinformatics |volume=20 |issue=17 |pages=3289–91 |doi=10.1093/bioinformatics/bth378 |pmid=15217809 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Faeder2005">{{Cite journal |vauthors=Faeder JR, Blinov ML, Goldstein B, Hlavacek WS |year=2005 |title=Rule-Based Modeling of Biochemical Networks |journal=Complexity |volume=10 |issue=4 |pages=22–41 |bibcode=2005Cmplx..10d..22F |doi=10.1002/cplx.20074 |s2cid=9307441}}</ref> . <ref name="Faeder2005">{{Cite journal |vauthors=Faeder JR, Blinov ML, Goldstein B, Hlavacek WS |year=2005 |title=Rule-Based Modeling of Biochemical Networks |journal=Complexity |volume=10 |issue=4 |pages=22–41 |bibcode=2005Cmplx..10d..22F |doi=10.1002/cplx.20074 |s2cid=9307441}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFaederBlinovGoldsteinHlavacek2005">Faeder JR, Blinov ML, Goldstein B, Hlavacek WS (2005). "Rule-Based Modeling of Biochemical Networks". ''Complexity''. '''10''' (4): 22–41. [[Бибкод (танигч)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005Cmplx..10d..22F 2005Cmplx..10d..22F]. [[Дой (танигч)|doi]]:[[doi:10.1002/cplx.20074|10.1002/cplx.20074]]. [[S2CID (танигч)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:9307441 9307441].</cite></ref> <ref name="Hlavacek2006">{{Cite journal |vauthors=Hlavacek WS, Faeder JR, Blinov ML, Posner RG, Hucka M, Fontana W |date=July 2006 |title=Rules for modeling signal-transduction systems |journal=Science's STKE |volume=2006 |issue=344 |pages=re6 |citeseerx=10.1.1.83.1561 |doi=10.1126/stke.3442006re6 |pmid=16849649 |s2cid=1816082}}</ref> <ref name="Faeder2009">{{Cite book |title=Systems Biology |vauthors=Faeder JR, Blinov ML, Hlavacek WS |publisher=Humana Press |year=2009 |isbn=978-1-934115-64-0 |series=Methods in Molecular Biology |volume=500 |location=Totowa, NJ |pages=113–67 |chapter=Rule-Based Modeling of Biochemical Systems with BioNetGen |citeseerx=10.1.1.323.9577 |doi=10.1007/978-1-59745-525-1_5 |pmid=19399430}}</ref> Allosteric Network Compiler <ref name="Ollivier2010">{{Cite journal |vauthors=Ollivier JF, Shahrezaei V, Swain PS |date=November 2010 |title=Scalable rule-based modelling of allosteric proteins and biochemical networks |journal=PLOS Computational Biology |volume=6 |issue=11 |pages=e1000975 |bibcode=2010PLSCB...6E0975O |doi=10.1371/journal.pcbi.1000975 |pmc=2973810 |pmid=21079669 |doi-access=free}}</ref> болон бусад <ref name="Lok2005">{{Cite journal |vauthors=Lok L, Brent R |date=January 2005 |title=Automatic generation of cellular reaction networks with Moleculizer 1.0 |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-01_23_1/page/131 |journal=Nature Biotechnology |volume=23 |issue=1 |pages=131–6 |doi=10.1038/nbt1054 |pmid=15637632 |s2cid=23696958}}</ref> <ref name="Yang2010">{{Cite journal |vauthors=Yang J, Meng X, Hlavacek WS |date=November 2010 |title=Rule-based modelling and simulation of biochemical systems with molecular finite automata |journal=IET Systems Biology |volume=4 |issue=6 |pages=453–66 |arxiv=1007.1315 |doi=10.1049/iet-syb.2010.0015 |pmc=3070173 |pmid=21073243}}</ref>зэрэг далд загварын тодорхойлолтыг зөвшөөрдөг дүрэмд суурилсан загварчлал руу шилжсэн. Тооцооллын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Ердийн дифференциал тэгшитгэл|энгийн дифференциал тэгшитгэл]], хэсэгчилсэн дифференциал тэгшитгэл эсвэл Гиллеспи стохастик симуляцийн алгоритм дээр суурилсан популяцид аргуудаас илүү үр дүнтэй болох нь олон тохиолдолд батлагдсан тул тоосонцор дээр суурилсан аргууд руу шилжсэн. <ref name="Yang2008" /> <ref name="Hogg2013">Hogg, J. S., Harris, L. A., Stover, L. J., Nair, N. S., & Faeder, J. R. (2013). Exact hybrid particle/population simulation of rule-based models of biochemical systems. arXiv preprint arXiv:1301.6854.</ref> Одоогийн тооцооллын технологийг харгалзвал бөөмс дээр суурилсан аргууд нь заримдаа цорын ганц боломжит хувилбар юм. Бөөмд суурилсан симуляторуудыг хоёр ангилалд хуваадаг: StochSim, <ref name="LeNovere2001c">{{Cite journal |vauthors=Le Novère N, Shimizu TS |date=June 2001 |title=STOCHSIM: modelling of stochastic biomolecular processes |journal=Bioinformatics |volume=17 |issue=6 |pages=575–6 |doi=10.1093/bioinformatics/17.6.575 |pmid=11395441 |doi-access=free}}</ref> DYNSTOC, <ref name="Colvin2009">{{Cite journal |vauthors=Colvin J, Monine MI, Faeder JR, Hlavacek WS, Von Hoff DD, Posner RG |date=April 2009 |title=Simulation of large-scale rule-based models |journal=Bioinformatics |volume=25 |issue=7 |pages=910–7 |doi=10.1093/bioinformatics/btp066 |pmc=2660871 |pmid=19213740}}</ref> RuleMonkey, <ref name="Yang2008">{{Cite journal |vauthors=Yang J, Monine MI, Faeder JR, Hlavacek WS |date=September 2008 |title=Kinetic Monte Carlo method for rule-based modeling of biochemical networks |journal=Physical Review E |volume=78 |issue=3 Pt 1 |pages=031910 |arxiv=0712.3773 |bibcode=2008PhRvE..78c1910Y |doi=10.1103/PhysRevE.78.031910 |pmc=2652652 |pmid=18851068}}</ref> <ref name="Colvin2010">{{Cite journal |vauthors=Colvin J, Monine MI, Gutenkunst RN, Hlavacek WS, Von Hoff DD, Posner RG |date=July 2010 |title=RuleMonkey: software for stochastic simulation of rule-based models |journal=BMC Bioinformatics |volume=11 |pages=404 |doi=10.1186/1471-2105-11-404 |pmc=2921409 |pmid=20673321 |doi-access=free}}</ref> болон NFSim <ref name="Sneddon2011">{{Cite journal |vauthors=Sneddon MW, Faeder JR, Emonet T |date=February 2011 |title=Efficient modeling, simulation and coarse-graining of biological complexity with NFsim |journal=Nature Methods |volume=8 |issue=2 |pages=177–83 |doi=10.1038/nmeth.1546 |pmid=21186362 |s2cid=5412795}}</ref> зэрэг орон зайн бус симуляторууд, <ref>{{Cite journal |vauthors=Schöneberg J, Ullrich A, Noé F |date=2014-10-24 |title=Simulation tools for particle-based reaction-diffusion dynamics in continuous space |url= |journal=BMC Biophysics |volume=7 |issue=1 |pages=11 |doi=10.1186/s13628-014-0011-5 |pmc=4347613 |pmid=25737778 |doi-access=free}}</ref> Meredys, <ref name="Tolle2010a">{{Cite journal |vauthors=Tolle DP, Le Novère N |date=March 2010 |title=Meredys, a multi-compartment reaction-diffusion simulator using multistate realistic molecular complexes |journal=BMC Systems Biology |volume=4 |pages=24 |doi=10.1186/1752-0509-4-24 |pmc=2848630 |pmid=20233406 |doi-access=free}}</ref> зэрэг орон зайн симуляторууд. <ref name="Tolle2010a">{{Cite journal |vauthors=Tolle DP, Le Novère N |date=March 2010 |title=Meredys, a multi-compartment reaction-diffusion simulator using multistate realistic molecular complexes |journal=BMC Systems Biology |volume=4 |pages=24 |doi=10.1186/1752-0509-4-24 |pmc=2848630 |pmid=20233406 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTolleLe_Novère2010">Tolle DP, Le Novère N (March 2010). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2848630 "Meredys, a multi-compartment reaction-diffusion simulator using multistate realistic molecular complexes"]. ''BMC Systems Biology''. '''4''': 24. [[Дой (танигч)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/1752-0509-4-24|10.1186/1752-0509-4-24]]</span>. [[PMC (танигч)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2848630 2848630]</span>. [[PMID (танигч)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20233406 20233406].</cite></ref> [[SRSim]] <ref name="Grunert2010">{{Cite journal |vauthors=Gruenert G, Ibrahim B, Lenser T, Lohel M, Hinze T, Dittrich P |date=June 2010 |title=Rule-based spatial modeling with diffusing, geometrically constrained molecules |journal=BMC Bioinformatics |volume=11 |pages=307 |doi=10.1186/1471-2105-11-307 |pmc=2911456 |pmid=20529264 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Grunert2011">{{Cite book |title=Membrane Computing |vauthors=Grunert G, Dittrich P |date=2011 |isbn=978-3-642-18122-1 |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=6501 |pages=240–256 |chapter=Using the SRSim Software for Spatial and Rule-Based Modeling of Combinatorially Complex Biochemical Reaction Systems |doi=10.1007/978-3-642-18123-8_19}}</ref> болон MCell. <ref name="Stiles1996">{{Cite journal |vauthors=Stiles JR, Van Helden D, Bartol TM, Salpeter EE, Salpeter MM |date=June 1996 |title=Miniature endplate current rise times less than 100 microseconds from improved dual recordings can be modeled with passive acetylcholine diffusion from a synaptic vesicle |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=93 |issue=12 |pages=5747–52 |bibcode=1996PNAS...93.5747S |doi=10.1073/pnas.93.12.5747 |pmc=39132 |pmid=8650164 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Stiles2001">Stiles JR, Bartol TM (2001). Computational Neuroscience: Realistic Modeling for Experimentalists. In: De Schutter, E (ed). Computational Neuroscience: Realistic Modeling for Experimentalists. CRC Press, Boca Raton.</ref> <ref name="Kerr2008">{{Cite journal |display-authors=6 |vauthors=Kerr RA, Bartol TM, Kaminsky B, Dittrich M, Chang JC, Baden SB, Sejnowski TJ, Stiles JR |date=October 2008 |title=Fast Monte Carlo Simulation Methods for Biological Reaction-Diffusion Systems in Solution and on Surfaces |journal=SIAM Journal on Scientific Computing |volume=30 |issue=6 |pages=3126–3149 |bibcode=2008SJSC...30.3126K |doi=10.1137/070692017 |pmc=2819163 |pmid=20151023}}</ref> Тиймээс загвар зохиогчид тухайн асуудлаас хамаарч янз бүрийн хэрэгслүүдээс хамгийн сайн сонголтыг сонгох боломжтой. Илүү хурдан бөгөөд илүү хүчирхэг аргуудыг хөгжүүлэх ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд энэ нь ирээдүйд улам бүр хэцүү дохиоллын процессыг дуурайлган хийх боломжтойг батлаж байна. a0qk0quwybs177kgbx2zkp8i1tht97h Квантын нано шинжлэх ухааны төв 0 139676 866673 816409 2026-08-19T14:00:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866673 wikitext text/x-wiki   '''Квант нано шинжлэх ухааны төв нь''' 2017 онд Өмнөд Солонгосын суурь шинжлэх ухааны судалгааг өргөжүүлэх ажлын хүрээнд байгуулагдсан. [[:en:Institute_for_Basic_Science|Суурь Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн]] гадуурх төв гэж ангилдаг бөгөөд Өмнөд Солонгосын Сөүл хотын [[:en:Ewha_Womans_University|Эвха эмэгтэйчүүдийн их сургууль]] зохион байгуулдаг. Тэдний судалгаа нь гадаргуу ба материйн 2 үе шат тусгаарладаг гадаргуу дээрх атом, молекулын квант шинж чанарыг судлахад чиглэгдэж, тэдгээр газруудад квант мэдрэгч, [[Квантын компьютер|квант тооцооллын]] урт хугацааны зорилгууд юм. Тэдний онцгойлон адислагдсан барилга нь 2018 онд баригдаж эхэлсэн бөгөөд 2019 онд албан ёсоор нээлтээ хийсэн (Квантын нано шинжлэх ухааны Үндсэн шинжлэх ухааны институт хурлын үеэр). 2020 онд Судалгааны хамтын ажиллагааны байр нь 2020 оны Солонгосын зураг төсөл болон барилгын урлаг, арга техник шагналын шилдэг шагналыг хүртлээ. <ref>{{Cite web |last=진동영 |date=18 November 2020 |title=[2020 한국건축문화대상-우수상] 이화여대 연구협력관 |url=https://www.sedaily.com/NewsView/1ZAGFHMD0J |access-date=19 November 2020 |website={{ill|The Seoul Economic Daily|ko|서울경제}} |language=ko}}</ref> Тус төв нь 5 дахь жилийн гүйцэтгэлийн үнэлгээгээр хамгийн өндөр үнэлгээ авсан. <ref>{{Cite web |last=서한샘 |date=2 August 2022 |title=이화여대 IBS 양자나노과학연구단, 첫 성과평가서 '최고 등급' |url=https://www.news1.kr/articles/?4760588 |access-date=4 August 2022 |website=뉴스1 |publisher= |language=Korean |quote=}}</ref> <ref>{{Cite web |last=복현명 |date=2 August 2022 |title=이화여대 IBS 양자나노과학연구단, 출범 5년차 성과평가에서 최고 등급 받아 |url=http://www.dailysmart.co.kr/news/articleView.html?idxno=62671 |access-date=4 August 2022 |website=스마트경제 |publisher= |language=Korean |quote=}}</ref> Байгуулагдсанаас хойш хоёр жилийн дотор хэд хэдэн нийтлэгдсэн үр дүн нь [[Нанотехнологи|квант нано шинжлэх ухааны]] өргөжин тэлж байна салбарт манлайлал нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Жишээлбэл, тэд [[:en:Scanning_tunneling_microscope|гүйлгэн уншин хонгил гаргадаг микроскоп]] ашиглан дижитал санах ойг MgO-оос үүссэн өндөр химийн хариу үйлдэлтэй молекул дээр ганц [[Гольми|Holmium]] атом хэмжээ болгон бууруулсан. <ref name=":reading">{{Cite journal |last=Natterer |first=Fabian D. |last2=Yang |first2=Kai |last3=Paul |first3=William |last4=Willke |first4=Philip |last5=Choi |first5=Taeyoung |last6=Greber |first6=Thomas |last7=Heinrich |first7=Andreas J. |author-link7=Andreas J. Heinrich |last8=Lutz |first8=Christopher P. |date=8 March 2017 |title=Reading and Writing Single Atom Magnets |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-03-09_543_7644/page/226 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=543 |issue=7644 |pages=226–228 |arxiv=1607.03977 |bibcode=2017Natur.543..226N |doi=10.1038/nature21371}}</ref> Тэдгээрийг хэвлэн нийтлэх үед худалдаанд гарсан соронзон санах ойн төхөөрөмжүүд ижил хэмжээний өгөгдлийг бүртгэхийн тулд ойролцоогоор нэг сая атом шаарддаг байсан.<ref>{{Cite journal |last=Bae |first=Yujeong |last2=Yang |first2=Kai |last3=Lado |first3=Jose |last4=Ferrón |first4=Alejandro |last5=Choi |first5=Taeyoung |last6=Ardavan |first6=Arzhang |last7=Fernández-Rossier |first7=Joaquín |last8=Heinrich |first8=Andreas |author-link8=Andreas J. Heinrich |last9=Lutz |first9=Christopher |date=19 October 2018 |title=Hyperfine interaction of individual atoms on a surface |url=http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/86495/2/2018_Willke_etal_Science_accepted.pdf |journal=[[Scientific journal|Science]] |volume=362 |issue=6412 |pages=336–339 |doi=10.1126/science.aat7047 |pmid=30337408 |doi-access=free}}</ref> [[Ангилал:Сөүлийн байгууллага]] [[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] mq9ydvv4o217g0x2qqa0d60yvtthr33 Эрих Альфред Хартманн 0 139780 866693 864878 2026-08-19T14:43:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866693 wikitext text/x-wiki Эрих Альфред Хартманн (1922 оны 4-р сарын 19, Веймарын Бүгд Найрамдах Вюртемберг, Веймар - 1993 оны 9-р сарын 20, Германы Баден-Вюртемберг, Вейл им Шонбух) нь агаарын тээврийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай сөнөөгч нисгэгч гэж тооцогддог Германы нисгэгч юм. "Карай 1" дуудлагын тэмдэг. Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр 1404 байлдааны ажиллагаа явуулж, 802 агаарын тулалдаанд[a] 352 агаарын ялалтыг (үүнд 344 Зөвлөлтийн нисэх онгоц, 8 Америкийн онгоцыг оролцуулан) үзүүлсэн. Энэ хугацаанд түүний Bf 109 онгоцыг унасан дайсны онгоцны хог хаягдлаас эсвэл техникийн саатлын улмаас 14 удаа буудаж унагасан боловч хэзээ ч дайсны галд буудаж байгаагүй.[1] Хартманн жижигхэн биетэй, залуу төрхтэй тул нөхдөөсөө "Буби" (бяцхан хүү) хоч авчээ. Дайны өмнө планерын нисгэгч байсан тэрээр 1940 онд Люфтваффид элсэж, 1942 онд нисгэгчдийн сургалтад хамрагдаж, удалгүй Зүүн фронт руу сөнөөгч 52-р эскадрил (Герман: Jagdgeschwader 52) руу илгээгдэж, Люфтваффын сөнөөгч онгоцны туршлагатай нисгэгчдийн удирдлага дор иржээ. Тэдний удирдлаган дор Хартман өөрийн ур чадвар, тактикаа хөгжүүлсэн бөгөөд эцэст нь түүнд 1944 оны 8-р сарын 25-нд 300 дахь удаагаа агаарын ялалтаа баталгаажуулсан царс модны навч, сэлэм, очир алмааз бүхий Төмөр загалмайн баатрын загалмайн цол хүртсэн.[2] Эрих Хартман 1945 оны 5-р сарын 8-нд 352 дахь буюу эцсийн агаарын ялалтаа байгуулав. Эрих болон JG 52-ын үлдсэн гишүүд Америкийн хүчинд бууж өгсөн ч Улаан армид хүлээлгэн өгчээ. Социалист өмчийг сүйтгэсэн хэмээн буруутгагдаж (дайны гэмт хэрэгт оролцсон нь тогтоогдоогүй байсан тул) олзлогдогч, чанга дэглэмтэй лагерьт 25 жил хорих ял сонссон Хартманн 1955 он хүртэл 10 жил хагасын хугацааг өнгөрүүлжээ. 1956 онд тэрээр Баруун Германы сэргээн босгосон Люфтваффид элсэж, ЯР17-ын анхны командлагч болжээ. 1970 онд тэрээр баруун Германы цэргүүдэд ашиглагдаж байсан Америкийн Lockheed F-104 Starfighter онгоцонд дургүй, дарга нартайгаа байнга зөрчилдсөний улмаас армиа орхисон юм. Эрих Хартманн 1993 онд нас баржээ. ==Намтар== ===Бага нас=== Эрих Хартманн Вюртемберг мужийн Вайсах хотод төрсөн бөгөөд хоёр ахын том хүн байв. Дэлхийн 2-р дайны үеэр түүний дүү Альфред мөн л Люфтваффид элссэн (тэр Германы Хойд Африк дахь кампанит ажлын үеэр Ju 87 онгоцонд буучин байсан бөгөөд Британийн олзлогдолд 4 жилийг өнгөрөөсөн). Эрихийн аав Дэлхийн 1-р дайны үед цэргийн эмч байсан. Аав нь 1920-иод оны Германы ядуурал, эдийн засгийн хямралын нөлөөнөөс зугтахыг хүссэн хөвгүүд бага насаа Хятадад өнгөрөөсөн. Хятад дахь Германы элчин сайдын яаманд консулаар ажиллаж байсан үеэлийнхээ тусламжтайгаар Эрихийн аав тэнд ажил олж чаджээ. Чанша хотод хүрэлцэн ирэхдээ тэрээр Хятадад амьдрах нөхцөл хамаагүй дээрдсэнийг мэдээд гэр бүлээ тэнд нүүлгэжээ. Гэвч 1928 онд Хятадад иргэний дайн дэгдсэний улмаас тэд Герман руу буцах шаардлагатай болжээ. Нутгийн иргэд гадаадынханд итгэхээ больж, дипломатууд руу дайрч эхлэв. Элиза Хартманн хоёр хүүхдийнхээ хамт эх орноо хурдан орхиж, буцах аялал нь Транссибирийн төмөр замын дагуу явагдсан нь Эрихийн ЗХУ-тай хийсэн анхны уулзалт байв. Удалгүй Эрихийн аав эмх замбараагүй байдал аль хэдийн намжсан Хятад руу буцаж ирэхийг эхнэртээ санал болгосон ч тэр татгалзжээ. Хэсэг хугацааны дараа гэр бүл Германы баруун өмнөд хэсэгт орших Вейл им Шонбух хотод дахин нэгдэв. Энэ мөчөөс эхлэн Хартманн нисэхийг сонирхож эхэлсэн. Тэрээр дахин сэргэж буй Люфтваффын зохион байгуулсан планерын сургалтын хөтөлбөрт хамрагддаг. Хартманы ээж Элиза бол анхны эмэгтэй нисгэгчдийн нэг юм. Гэр бүл нь бага оврын хөнгөн онгоц хүртэл худалдаж авсан ч 1932 онд Германы эдийн засгийн уналтаас үүдэн санхүүгийн хүндрэлтэй байсан тул зарахаас өөр аргагүй болжээ. Үндэсний социалистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа нисэхийн сургуулиуд шинэ засгийн газраас дэмжлэг авч эхэлсэн бөгөөд Элиза Хартманн хотод шинэ нисэхийн сургууль байгуулж, арван дөрвөн настай Эрих нисгэгчийн үнэмлэхээ авч, арван таван настайдаа Гитлерийн залуучуудын планерын бүлгүүдийн нэгэнд зааварлагч болжээ. Ахлах сургуульд (1928 оны 4-р сараас 1932 оны 4-р сар), гимназ (1932 оны 4-р сараас 1936 оны 4-р сар), Ротвейл дэх Улс төрийн боловсролын үндэсний хүрээлэн (1936 оны 4-р сараас 1937 оны 4-р сар) зэрэг сургуульд орсны дараа багш нарын нэгтэй нь харилцаа холбоо тогтоогүй, дараа нь эцэг эх нь түүнийг 10-р сард Кор19 сургуульд шилжүүлж, гимнастикийн сургуульд шилжүүлжээ. удалгүй түүний эхнэр болсон Урсула хэмээх охин. ===Германы нисэх хүчинд бую Люфтваффед алба хааж эхэлсэн нь=== Бэлтгэл сургуулилтын үеэр Эрих өөрийгөө гайхалтай мэргэн буудагч, хичээнгүй шавь гэдгээ баталж (хэдийгээр цэргийн сургуулилт түүнд тийм ч их сонирхолгүй байсан) бөгөөд сургалтын төгсгөлд тэрээр байлдагчаа төгс эзэмшжээ. Тэрээр эхний суманд буудаж байхдаа конус руу 50 удаа буудсаны 24 нь бай оносон (энэ нь маш сайн үр дүн гэж тооцогддог). 1942 оны 8-р сарын 24-нд тэрээр Глейвиц дэх агаарын бууны ахисан түвшний курст сурч байхдаа Зербст рүү нисч, Германы нисэх онгоцны аварга асан дэслэгч Хохагений зарим заль мэхийг нисэх онгоцны буудал дээр үзүүлэв. Глейвиц дахь нисэх онгоцны буудал дээр нисгэгчийг нисгэгчийг долоо хоногийн турш гэрийн хорионд байлгасны дараа түүний амийг аварсан байж магадгүй - маргааш нь түүний оронд ниссэн нисгэгч осолджээ. 1942 оны 10-р сард "Восток" нөөцийн сөнөөгч бүлэгт сургуулиа төгсөөд Зөвлөлт-Германы фронт дахь 52-р сөнөөгч эскадрилийн бүрэлдэхүүнд Хойд Кавказ руу томилогдов. Краков дахь Luftwaffe-ийн хангамжийн баазад ирсний дараа Эрих Хартманн болон өөр гурван нисгэгч огт танихгүй Стука онгоцоор өөрийн эскадриль руу нисэх шаардлагатай болжээ. Хоёр шумбагч бөмбөгдөгч онгоц осолдож, нисгэгчдийг тээврийн онгоцоор JG 52 руу илгээв. JG 52 эскадриль Германд аль хэдийн маш их алдар нэрийг олж авсан бөгөөд Люфтваффын олон шилдэг хөзрийн цэргүүд тэнд нисч байсан бөгөөд Хартман ирснийхээ дараа шууд харж чадсан - Вальтер Крупински газардсан шатаж буй сөнөөгч онгоцноос арайхийн мултарч чадсан юм. Уолтер Крупински (197 онгоц буудсан, дэлхийд 16-д) түүний анхны командлагч, зөвлөгч болжээ. Бусад хүмүүсийн дунд Оберфельдвебель Пол Россманн байсан бөгөөд тэрээр "агаарын тойруулга" руу орохгүй, харин отолтоос довтлохыг илүүд үздэг байв. Энэ тактикийг сайтар судалсан бол дэлхийн шилдэг хөсөгчдийн албан бус тэмцээнд Эрих Хартманыг нэгдүгээр байрт авчирч, агаарын 352 ялалтыг авчирна. Крупински эскадрилийн шинэ командлагч болоход Эрих түүний жигүүр болжээ. Крупински наснаасаа хамаагүй залуу харагддаг 20 настай залууг "Буби" (хүү, нялх) гэж байнга дууддаг байсан тул хоч нь түүнд үлджээ. Хартманн 1942 оны 11-р сарын 5-нд анхны нисэх онгоцоо (Гвардийн сөнөөгч нисэхийн 7-р дэглэмийн Ил-2) буудсан боловч дараагийн гурван сарын хугацаанд тэрээр зөвхөн нэг онгоцыг буудаж чаджээ. Хартманн анхны довтолгооны үр дүнтэй байдалд анхаарлаа төвлөрүүлж, нисэх чадвараа аажмаар сайжруулав. Цаг хугацаа өнгөрөхөд туршлага үр дүнгээ өгчээ: 1943 оны 7-р сард Курскийн тулалдааны үеэр Угрим тосгоны ойролцоох нисэх онгоцны буудлаас хөөрч, нэг өдрийн дотор 7 онгоц бууджээ. 1943 оны 8-р сард тэрээр 49 хүн алагдсан бол 9-р сард тэрээр 24-ийг нэмжээ. ===Фронтын шугмын ар талд=== 1943 оны зуны эцэс гэхэд Эрих Хартманн аль хэдийн 90 ялалт байгуулсан боловч 8-р сарын 19-нд өөр Ил-2 руу довтолж байх үед түүний онгоц эвдэрч, дайсны нутаг дэвсгэрт яаралтай газарджээ. Эскадрилийн командлагч Дитрих Храбак Хартманы ангид алдарт довтолгооны нисэх онгоцны ахмад Ханс-Ульрих Рудель тэргүүтэй хоёр дахь Штурцкампфгешвадер 2-ын Штука шумбагч онгоцыг дэмжихийг тушаасан боловч нөхцөл байдал гэнэт өөрчлөгдөж, Германы нисгэгчид Як-9, Ла-5 сөнөөгчдийн бүлэгтэй тулгарах шаардлагатай болжээ. Хартманн Messerschmitt Bf-109-ийн хэлтэрхий гэмтэхээс өмнө хоёр онгоцыг сөнөөж чаджээ. Хэцүүхэн газардсан (фронтын шугамын ард) Хартманн онгоцтойгоо хэсэг зуур тоглож байгаад ойртож буй орос цэргүүдийг харав. Эсэргүүцэх нь дэмий, зугтах арга байхгүй гэдгийг ойлгоод шархадсан дүр эсгэсэн (дотоод гэмтэлтэй). Түүний жүжиглэх ур чадвар нь оросуудыг итгүүлж, дамнуурга дээр суулгаж, ачааны машинд суулган штаб руу илгээв. Аврах боломж гарч ирэв: түүнийг тээвэрлэх үеэр өөр нэг агаарын тулаан болж, түүнийг тээвэрлэж буй Оросын цэргүүдийн анхаарлыг сарниулжээ. Хартманн энэ мөчийг ашиглаж, цорын ганц хамгаалагчийг нуруун дээр нь хүчтэй цохиж, ачааны машинаас үсрэн бууж, араас нь нисэж буй сумнаас зайлсхийж, асар том наранцэцэг ургасан том талбай руу гүйв. Фронтын шугамыг даван гарахдаа тэрээр үнэхээр Германы нисгэгчийг урд нь унагасан гэдэгт итгээгүй сандарсан Германы харуулын суманд өртөж үхэх шахсан боловч сум нь байндаа гайхалтайгаар алдаж, өмднийх нь хөлийг урж орхив. ===Царсны навчит шагнал=== 1943 оны 10-р сарын 29-нд дэслэгч Хартман 148 онгоцыг сөнөөснийхөө төлөө баатар цолоор шагнуулж, 12-р сарын 13-нд тэрээр 150 дахь агаарын ялалтаа тэмдэглэж, 1943 оны эцэс гэхэд түүний тоо 159-д хүрчээ. тэр тэднийг олж авах нь байнга нэмэгдэж байв. 1944 оны 3-р сарын 2 гэхэд ялалтын тоо 202 онгоцонд хүрчээ. Хэсэг хугацаанд Хартманн "Хар алтанзул цэцэг" будгийн схем бүхий онгоцоор нисч байсан (сэнсний ээрэх хэсэг болон бүрээсний эргэн тойронд олон хошуут од зурсан). Тэр сард Хартманн, Герхард Бархорн, Вальтер Крупински, Йоханнес Виз нар Гитлерийн төв байранд дуудагдаж, шагналаа авчээ. Бархорн нар царс навч, баатрын загалмайн сэлэм шагналд нэр дэвшсэн бол Хартманн, Крупински, Виз нар Навч хүртэх ёстой байв. Галт тэрэгний аяллын үеэр нисгэгчид архи ууж, хөл дээрээ босч, бие биенээ түшиж ядан байрандаа хүрчээ. Гитлерийн Люфтваффын туслах хошууч Николаус фон Бэлов шоконд оров. Хартманн ухаан орсныхоо дараа тэрээр өлгүүрээс офицерын малгай авч өмсөж үзсэн боловч энэ нь Гитлерийн малгай байсан гэж фон Бэлоуг ихэд бухимдуулжээ. ===Германы агаарын хамгаалалтад=== 1944 оны 5-р сарын 21-нд Хартман АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинтэй анх удаа агаарт тулгарсан. Нислэгийнхээ үеэр (Германаар Schwarm) тэрээр Америкийн 4 онгоц руу довтолж, 2 P-51 Мустанг сөнөөгч онгоцыг буудаж унагасан бол түүний нөхдүүд дахин 2[9] сөнөөжээ. 1944 оны 6-р сарын 1-нд Хартманн Румын улсын Плоешти дахь газрын тосны талбайн дээгүүр нэг удаагийн нислэг үйлдэж байхдаа дөрвөн Мустанг буудаж унагав. Сарын дараа тэрээр Америкийн тулаанчидтай тав дахь удаагаа тулалдах үеэрээ хоёр Мустанг буудаж унагасан ч араас нь найман сөнөөгч бууджээ. Хүчтэй маневр хийх явцад Хартман Р-51-ийг хараандаа авч чадсан ч сумгүй болж, удалгүй түлшгүй болж, аварчээ. Байлдааны нэг нь бусад бүлгээсээ тасран шууд түүн рүү ниссэн боловч эцсийн мөчид далавчаа даллаж, салах ёс гүйцэтгэсэн[10]. 1944 оны 8-р сарын 17-нд Эрих Хартманн сөнөөгч онгоцны ялалтаараа дэлхийн тэргүүлэгч нисгэгч болж, JG 52-той нөхөр Герхард Бархорныг 274-өөр гүйцэж түрүүлэв. 1944 оны 8-р сарын 24 гэхэд Хартманы хувийн оноо 300-д хүрсэн (тэр зөвхөн тэр өдөр л 11 онгоц бууджээ). Энэ амжилтынхаа төлөө тэрээр Баатрын загалмайн очир эрдэнээр шагнагджээ. Германы зэвсэгт хүчинд ердөө 27 хүн ийм ялгавартай байсан. Шагналаасаа гадна Хартманн богино хэмжээний чөлөө авсан бөгөөд энэ хугацаанд Урсула Петчтэй гэрлэжээ. ===Дайн сүүлийн шатанд=== После достижения 303 побед Хартманн стал живой легендой и командование люфтваффе решило снять его с боевых вылетов во избежание ущерба для пропаганды в случае гибели; он получил новое назначение — испытательное командование реактивными Ме 262. Однако, пустив в ход все свои связи, Хартманн добился возвращения на фронт и продолжал летать. До конца войны Хартманн совершил более 1400 вылетов, в которых провёл 825 воздушных боёв, был сбит 14 раз (осколками сбитых им же самолётов противника), но благополучно приземлялся на парашюте. Сам Хартманн часто говорил, что для него дороже всех побед тот факт, что за всю войну он не потерял ни одного ведомого. В 1945 году Хартманна приглашали в знаменитую JV 44, однако он отказался, мотивируя тем, что в этой группе ему придётся летать в качестве рядового лётчика, что ниже его достоинства. В то же время в JV 44 в качестве рядовых лётчиков летали такие признанные асы как Баркхорн (301 победа), Бэр (220) и другие. ===Агаарын тулалдааны тактик=== Хартманы хамгийн дуртай тактик бол отолт байв. Өөрийнх нь бодлоор түүний буудсан нисгэгчдийн 80% нь юу болсныг ойлгох цаг байсангүй. Хэрэв та дайсны онгоцыг харвал шууд түүн рүү яаран довтлох шаардлагагүй. Хүлээж, бүх ашиг тусаа ашиглаарай. Дайсан ямар бүтэц, тактик хэрэглэж байгааг үнэл. Дайсан гацсан эсвэл туршлагагүй нисгэгчтэй эсэхийг үнэл. Ийм нисгэгч агаарт үргэлж харагддаг. Түүнийг бууд. Юунд ч хүрэхгүй 20 минутын тойруулгад орооцолдсноос зөвхөн нэг гал асаах нь хамаагүй ашигтай. Хартманн өөрийн Bf-109G-ийн хүчирхэг хөдөлгүүрийг ашиглан дайсны харалган газар доороос босоо тэнхлэгт довтолж, эсвэл дээрээс нь эгц шумбалт хийжээ. Түүний хамгийн дуртай техник нь ойрын зайнаас буудаж, боломжит араас нь хурдан салах явдал байв. Маш ойрын зайнаас (60-80 м) гал гарсан нь гэнэтийн элементээс гадна MK-108 их буу, хэмнэгдсэн сумны баллистик дутагдлыг нөхөх боломжийг олгосон. Энэ тактикийн сул тал нь унасан дайсны хог хаягдлаас болж хохирох эрсдэл байв. Гироскопийн хараа болон бусад шинэлэг зүйлтэй байсан ч хамгийн ойрын зайд дайсан руу нисч, түүнийг шууд буудах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Хэрэв та ойртох юм бол түүнийг унагаах болно. Холын зайд энэ нь эргэлзээтэй.[12] Эх текст (Англи хэл) Дайсны онгоц миний харах өнцөгийг бүрмөсөн хаахад би гал нээсэн... хамгийн бага зайд... чи ямар өнцөгтэй байсан ч, ямар маневр хийж байсан ч хамаагүй[12]. Эх текст (Англи хэл) Хартманн хэзээ ч агаарын тулалдаанд оролцож байгаагүй, учир нь сөнөөгчидтэй тулалдах нь дэмий цаг хугацаа гэж үздэг. Тэрээр өөрийн тактикаа "харсан - шийдсэн - дайрсан - салсан" гэсэн үгээр тайлбарлав. ===Дайны дараа=== 1945 оны 2-р сарын 1-ээс 14-ний хооронд Эрих Хартманн 53-р сөнөөгч эскадрилийн 1-р нислэгийг командлаж, бүлгийн командлагчийн (Герман: Gruppenkommandeur) албан тушаалыг хашиж байсан бөгөөд түүнийг энэ албан тушаалд Хелмут Липфертээр солих хүртлээ. 1945 оны 3-р сард Хартманы агаарын ялалтын тоо 336-д хүрэхэд Адольф Галланд түүнийг хоёр дахь удаагаа шинэ Me 262 тийрэлтэт онгоцоор нисч, JV 44-т элсэхийг урьсан (Хартман Хайнц Баерын давтан сургалтын хөтөлбөрт богино хугацаанд хамрагдсан) боловч Эрих татгалзсан юм. Одоо JG 52-ын 1-р нислэгийн командлагчаар ажиллаж байгаа тэрээр 4-р сарын 17-нд Чехословакийн эсрэг 350 дахь ялалтаа байгуулав. Европ дахь дайны сүүлчийн өдөр буюу 1945 оны 5-р сарын 8-нд Чехийн Брно хотыг ялсан нь Хартманы эцсийн ялалт юм. Тэр өглөө эрт түүнд Зөвлөлтийн цэргүүдийн байрлал дээр тагнуулын нислэг хийхийг тушаасан. 8:30 цагт жигүүрийнхээ хамт хөөрөхдөө тэд хөөрөх цэгээс дөчин километрийн зайд байгаа эхний ангиудыг анзаарав. Хартман нисч байхдаа Як-7 хоёр сөнөөгч онгоцыг харав. Хартманн 3700 метрийн ашигтай өндрөөсөө бууж, анхны сөнөөгч онгоцыг 200 метрийн өндрөөс бууджээ. Тэрээр хоёр дахь руугаа онилж байтал гэнэт түүний дээгүүр жижиг цэгүүд анивчиж, баруунаас хөдөлж байгааг анзаарав - эдгээр нь Америкийн Мустангууд байв. Зөвлөлт, Америкийн онгоцнуудын хооронд орохыг хүсээгүй Хартманн аль болох нам дор нисч, хотын дээгүүр өлгөөтэй өтгөн хар утаан дунд хөөцөлдөхөөс зугтахаар шийджээ. Ийнхүү Хартманн Зөвлөлтийн сөнөөгчид рүү довтолж, тагнуулын нислэг хийх тушаалаа зөрчөөд зогсохгүй 1945 оны 5-р сарын 8-нд Реймст Германыг бууж өгөх тухай актад гарын үсэг зурсны дараа байлдааны ажиллагаанд оржээ. Газардсаны дараа нисэх онгоцны буудал Зөвлөлтийн их бууны галын бүсэд байсан тул Карая 1, үлдсэн 24 Bf-109, олон тооны сум устгагдсан байна. JG 52-ын 1-р нислэгийн командлагчийн хувьд Эрих Хартманн Америкийн 90-р явган цэргийн дивизэд бууж өгөх шийдвэр гаргасан[13]. Үүний дараа Зөвлөлтийн цэргүүдийн эсрэг тулалдаж байсан Германы цэргүүдийг Ялтын гэрээний дагуу шууд ЗХУ-д шилжүүлэв. Түүний хувийн дурсамжаас үзэхэд эхнэр Урсула Петчийн тухай бодлууд түүнийг шоронд байхдаа сэтгэлээр унахгүй байхад нь тусалсан гэнэ. Тэрээр Шахтын хуаранд Германы хоригдлуудын бослого, ажил хаялтад оролцож, эдгээр бослогын урам зоригийг нэг бус удаа хийж байжээ. 1955 оны 10-р сард Германы Канцлер Конрад Аденауэрийн айлчлалын дараа ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид “Дайны гэмт хэрэгт ял шийтгүүлсэн Германы цэргийн олзлогдогсдыг хугацаанаас нь өмнө суллаж, эх оронд нь буцаах тухай” зарлиг гаргаж[14], 14 мянга гаруй Германы олзлогдогчдыг ЗХУ-аас эх оронд нь буцаан авчирсан. 1955 онд Хартманн Зөвлөлтийн олзлогдолоос суллагдан Баруун Германд буцаж ирээд эхнэр Урсула Петштэй дахин уулзжээ. Германд буцаж ирснийхээ дараа тэрээр Баруун Германы Агаарын цэргийн хүчинд офицер болж, JG 71 Richthoffen эскадроны командлагч болжээ. Мөн тэрээр хэд хэдэн удаа АНУ-д очиж, Америкийн нисгэгчдийг сургаж, зөвлөгөө өгч байсан. Хартман АНУ-ын F-104 Starfighter онгоцыг ослын өндөр хувьтай гэж шүүмжилсний дараа (нислэгийн ослын улмаас Баруун Германы Агаарын цэргийн хүчин 8 жилийн хугацаанд 61 буюу 292 нисэх онгоцоо алдсан, энэ нь нийт онгоцныхоо ~30%; нийтдээ 1961-1989 онд 298 онгоц алдагдсан буюу улс төрийн нэг нь нас барсан, 1691 нисгэгч нас барсан) 635. Баруун Германы Холбоонд энэ асуудлаар дуулиан дэгдсэн)[15][16][17][18][19], 1970 онд Хартманн тэтгэвэртээ гарсан. Дараа нь тэрээр Бонн хотын ойролцоо нислэгийн багшаар ажиллаж, Адольф Галландтай хамт нисэх онгоцны багт ниссэн боловч өвчний улмаас амьдралын хэв маягаа өөрчлөхөөс өөр аргагүй болжээ. Хартманн 1993 онд 71 насандаа таалал төгсөв.[10] 1997 оны 1-р сард Хартманныг ОХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын газар сэргээн засч, түүнд тавьсан бүх ялыг хэрэгсэхгүй болгосон. Эрх баригчид түүнийг буруугаар ялласан гэдгийг шууд мэдэгдсэн. ===Шагнал=== Төмөр загалмай 2-р анги (1942 оны 12-р сарын 19) Төмөр загалмай 1-р анги (1943 оны 3-р сарын 7) Люфтваффын нэрэмжит цом (1943 оны 9-р сарын 13)[21]. Алтан дахь Германы загалмай (1943 оны 10-р сарын 17)[22] Царсны навч, сэлэм, очир алмааз бүхий Төмөр загалмайн баатрын загалмай. Найтны загалмай (1943 оны 10-р сарын 29)[23]. Oak Leaves, No 420 (1944 оны 3-р сарын 2)[24]. Сэлэм, № 75 (1944 оны 7-р сарын 2)[25]. Алмаз, №18 (1944 оны 8-р сарын 25)[26]. "Нисгэгч/Ажиглагчийн тэмдэг"-ээр алмаазан алтаар шагнасан (1944 оны 8-р сарын 25)[21]. Зүүн фронтын медаль "1300" (байлдааны төрөл) зүүлт бүхий алтаар "Байлдааны тэмдэг"-ээр шагнана. Wehrmachtbericht-д хоёр удаа дурдсан. == Ном, зохиол == * Рэймонд Ф. Толивер, Тревор Дж. Констебль. [http://alexgbolnych.narod.ru/toliver_constable/index.htm Эрих Хартманн — белокурый рыцарь рейха]. * 352 сбитых как путь к поражению // [[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]] Антисуворов. Десять мифов Второй мировой. — М.: Эксмо, Яуза, 2004. * {{Книга:Митчем С.:Командиры 3-го рейха}}. * [[Щербаков, Александр Александрович (лётчик)|А. А. Щербаков]]. Герой Советского Союза, заслуженный лётчик-испытатель СССР. О немецких асах // «[[Вопросы истории]]», № 11-12, 1999. С. 165—167. * {{Cite book |last=Barbas |first=Bernd |year=2005 |title=Die Geschichte der II. Gruppe des Jagdgeschwaders 52 |trans-title=The History of 2nd Group of Fighter Wing 52 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-71-7 }} * {{Cite book |last=Barbas |first=Bernd |year=2010 |title=Die Geschichte der III. Gruppe des Jagdgeschwaders 52 |trans-title=The History of 3rd Group of Fighter Wing 52 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-94-6 }} * {{Cite book |last=Berger |first=Florian |year=1999 |title=Mit Eichenlaub und Schwertern. Die höchstdekorierten Soldaten des Zweiten Weltkrieges |trans-title=With Oak Leaves and Swords. The Highest Decorated Soldiers of the Second World War |language=de |location=Vienna, Austria |publisher=Selbstverlag Florian Berger |isbn=978-3-9501307-0-6 }} * {{Cite book |last=Bergström |first=Christer |author-link=:sv:Christer Bergström |year=2007 |title=Kursk – The Air Battle: July 1943 |location=Burgess Hill |publisher=Chevron/Ian Allan |isbn=978-1-903223-88-8 }} * {{Cite book |last=Bergström |first=Christer |author-link=:sv:Christer Bergström |year=2008 |title=Bagration to Berlin—The Final Air Battles in the East: 1944–1945 |location=Burgess Hill |publisher=Classic Publications |isbn=978-1-903223-91-8 }} * {{Cite book |last=Braatz |first=Kurt |author-link=:de:Kurt Braatz |year=2010 |title=Walter Krupinski – Jagdflieger, Geheimagent, General |trans-title=Walter Krupinski – Fighter Pilot, Secret Agent, General |language=de |location=Moosburg, Germany |publisher=NeunundzwanzigSechs Verlag |isbn=978-3-9811615-5-7 }} * {{Cite book |last1=Brown |first1=Ashley |last2=Reed |first2=Jonathan |year=1988 |title=The Air Fighters |location=Harrisburg |publisher=National Historical Society |isbn=0-918678-39-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/airfighters0000unse }} * {{Cite journal |last=Corum |first=James |year=2003 |title=Starting from Scratch: Establishing The Bundesluftwaffe as a Modern Air Force, 1955-1960 |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume=50 |number= 2 }} * {{Cite book |last=Deac |first=Wil |editor-last=Boyne |editor-first=Walter J. |editor-link=Walter J. Boyne |year=1998 |title=Air War's Top Ace |series=WWII Air War, The Men, The Machines, The Missions |location=Stamford, Connecticut |publisher=Cowles Enthusiast Media |isbn=978-1-55836-193-5 }} * {{Cite book |last=Fellgiebel |first=Walther-Peer |author-link=:de:Walther-Peer Fellgiebel |year=2000 |orig-year=1986 |title=Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 — Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtteile |trans-title=The Bearers of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939–1945 — The Owners of the Highest Award of the Second World War of all Wehrmacht Branches |language=de |location=Friedberg, Germany |publisher=Podzun-Pallas |isbn=978-3-7909-0284-6 }} * {{Cite book |last=Fraschka |first=Günther |year=2002 |orig-year=1977 |edition=11 |title=Mit Schwertern und Brillanten—Die Träger der höchsten deutschen Tapferkeitsauszeichnung |trans-title=With Swords and Diamonds—The Bearers of the Highest German Award for Bravery |location=Munich, Germany |publisher=Universitas |isbn=978-3-8004-1435-2 }} * {{Cite book |last1=Hartmann |first1=Ursula |last2=Jäger |first2=Manfred |year=1992 |title=German Fighter Ace Erich Hartmann |location=Atglen, Pennsylvania |publisher=Schiffer Publishing |isbn=978-0-88740-396-5 }} * {{Cite journal |last=Harvey |first=Arnold D. |date=Spring 2012 |title=The Battle of Britain, in 1940 and "Big Week," in 1944: A Comparative Perspective |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume= 59 |number= 1 }} * {{Cite journal |last=Harvey |first=Arnold D. |year=2018 |title=The Russian Air Force Versus the Luftwaffe: A Western European View |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume= 65 |number= 1 }} * {{Cite book |last1=Horvath |first1=Daniel |last2=Horvath |first2=Gabor |year=2022 |title=Verified Victories: Top JG 52 Aces Over Hungary 1944-45 |publisher=Helion & Company |isbn=978-1-915070-87-6 }} * {{Cite book |last=Kaplan |first=Philip |year=2007 |title=Fighter Aces of the Luftwaffe in World War II |url=https://archive.org/details/fighteracesofluf0000kapl |location=Auldgirth, Dumfriesshire, UK |publisher=Pen & Sword Aviation |isbn=978-1-84415-460-9 }} * {{Cite book |last=Maerz |first=Dietrich |year=2007 |title=Das Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes und seine Höheren Stufen |trans-title=The Knight's Cross of the Iron Cross and its Higher Grades |language=de |location=Richmond, Michigan |publisher=B&D Publishing |isbn=978-0-9797969-1-3 }} * {{Cite book |last1=Mathews |first1=Andrew Johannes |last2=Foreman |first2=John |year=2015 |title=Luftwaffe Aces – Biographies and Victory Claims – Volume 2 G–L |location=Walton on Thames |publisher=Red Kite |isbn=978-1-906592-19-6 }} * {{Cite book |last1=Mitcham |first1=Samuel |author-link1=Samuel W. Mitcham |last2=Mueller |first2=Gene |author-link2=Gene Mueller |year=2012 |title=Hitler's Commanders: Officers of the Wehrmacht, the Luftwaffe, the Kriegsmarine, and the Waffen-SS |url=https://archive.org/details/hitlerscommander0000mitc_u2b8 |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-1-44221-153-7 }} * {{Cite web |website=[[H-Soz-Kult]] |url=http://www.hsozkult.de/conferencereport/id/tagungsberichte-6959?language=en |author=Laura Notheisen |title=So war der deutsche Landser. Die populäre und populärwissenschaftliche Darstellung der Wehrmacht |trans-title=So was the German ''Landser'': The popular culture and popular history representation of the Wehrmacht |date=2017-01-31 |access-date=2016-03-12 |language=de |ref={{harvid|Notheisen|2017}} |archive-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173913/http://www.hsozkult.de/conferencereport/id/tagungsberichte-6959?language=en |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Obermaier |first=Ernst |year=1989 |title=Die Ritterkreuzträger der Luftwaffe Jagdflieger 1939 – 1945 |trans-title=The Knight's Cross Bearers of the Luftwaffe Fighter Force 1939 – 1945 |language=de |location=Mainz, Germany |publisher=Verlag Dieter Hoffmann |isbn=978-3-87341-065-7 }} * {{Cite journal |last=Patton |first=James |date=Spring 1991 |title=Stealth is a Zero-sum Game: A submariner's view of the advanced tactical fighter |journal=[[Airpower Journal]] |publisher=[[Air University Press]] |volume=V |number=I |pages=4–17 }} * {{Cite book |last1=Patzwall |first1=Klaus D. |last2=Scherzer |first2=Veit |year=2001 |title=Das Deutsche Kreuz 1941 – 1945 Geschichte und Inhaber Band II |trans-title=The German Cross 1941 – 1945 History and Recipients Volume 2 |language=de |location=Norderstedt, Germany |publisher=Verlag Klaus D. Patzwall |isbn=978-3-931533-45-8 }} * {{Cite book |last1=Patzwall |first1=Klaus D. |year=2008 |title=Der Ehrenpokal für besondere Leistung im Luftkrieg |trans-title=The Honour Goblet for Outstanding Achievement in the Air War |language=de |location=Norderstedt, Germany |publisher=Verlag Klaus D. Patzwall |isbn=978-3-931533-08-3 }} * {{Cite book |last=Prien |first=Jochen |year=1991 |title=Pik-As: Geschichte des Jagdgeschwaders 53 – 3 – Das Ende in Italien 1944, Rumänien, Ungarn 1944/45, Einsatz zur Verteidigung des Reiches 1943–1945 |trans-title=Ace of Spades: History of the Fighter Wing 53 – 3 – The End in Italy 1944, Romania, Hungary 1944/45, Defense of the Reich 1943–1945 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-16-8 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Rodeike |first3=Peter |last4=Bock |first4=Winfried |year=2006 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 9/II—Vom Sommerfeldzug 1942 bis zur Niederlage von Stalingrad—1.5.1942 bis 3.2.1943 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 9/II—From the 1942 Summer Campaign to the Defeat at Stalingrad—1 May 1942 to 3 February 1943 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-77-9 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Rodeike |first3=Peter |last4=Bock |first4=Winfried |year=2012 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 12/II—Einsatz im Osten—4.2. bis 31.12.1943 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 12/II—Action in the East—4 February to 31 December 1943 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Buchverlag Rogge |isbn=978-3-942943-05-5 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Balke |first3=Ulf |last4=Bock |first4=Winfried |year=2022 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 15/II—Einsatz im Osten—1.1. bis 31.12.1944 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 15/II—Action in the East—1 January to 31 December 1944 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Buchverlag Rogge |isbn=978-3-942943-28-4 }} * {{Cite book |last=Rall |first=Günther |author-link=Günther Rall |editor-last=Braatz |editor-first=Kurt |year=2007 |title=Günther Rall: Mein Flugbuch—Erinnerungen 1938–2004 |trans-title=Günther Rall: My Flight Book—Recollections 1938–2004 |language=de |location=Moosburg, Germany |publisher=NeunundzwanzigSechs Verlag |isbn=978-3-9807935-3-7 }} * {{Cite book |last=Reynolds |first=Clark |year=1982 |title=Die Luftwaffe |language=de |location=Altville am Rhein |publisher=Time-Life Books/Bechtermünz Verlag GmbH |isbn=978-3-86047-050-3 }} * {{Cite book |last=Scherzer |first=Veit |year=2007 |title=Die Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives |trans-title=The Knight's Cross Bearers 1939–1945 The Holders of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939 by Army, Air Force, Navy, Waffen-SS, Volkssturm and Allied Forces with Germany According to the Documents of the Federal Archives |language=de |location=Jena, Germany |publisher=Scherzers Militaer-Verlag |isbn=978-3-938845-17-2 }} * {{Cite book |last=Schreier |first=Hans |year=1990 |title=JG 52 Das erfolgreichste Jagdgeschwader des 2. Weltkriegs |trans-title=JG 52 The Most Successful Fighter Wing of World War II |language=de |location=Berg am See |publisher=K. Vowinckel |isbn=978-3-921655-66-5 }} * {{Cite book |last1=Smelser |first1=Ronald |last2=Davies |first2=Edward J. |author-link1=Ronald Smelser |author-link2=Edward J. Davies |year=2008 |title=The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture |url=https://archive.org/details/mythofeasternfro0000smel |location= New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83365-3 }} * {{Cite book |last=Spick |first=Mike |year=1996 |title=Luftwaffe Fighter Aces: The Jadgflieger and their Combat Tactics and Techniques |location=New York |publisher=[[Ivy Books]] |isbn=978-0-8041-1696-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/luftwaffefighter00mike }} * {{Cite book |last=Spick |first=Mike |year=1988 |title=The Ace Factor:&nbsp;Air Combat & the Role of Situational Awareness |location=Maryland |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-0870210020 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/acefactoraircomb00spic }} * {{Cite book |last=Stockert |first=Peter |year=2007 |title=Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 5 |trans-title=The Oak Leaves Bearers 1939–1945 Volume 5 |language=de |location=Bad Friedrichshall, Germany |publisher=Friedrichshaller Rundblick |oclc=76072662 }} * {{Cite journal |last=Sullivan |first=Robert |year=1976 |title=World War II Aces in Arizona: The "Experten" and the Flying Tiger |journal=Aerospace Historian|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume=23 |number=3 }} * {{Cite book |last=Thomas |first=Franz |year=1997 |title=Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 1: A–K |trans-title=The Oak Leaves Bearers 1939–1945 Volume 1: A–K |language=de |location=Osnabrück, Germany |publisher=Biblio-Verlag |isbn=978-3-7648-2299-6 }} * {{Cite book |last1=Thompson |first1=J. Steve |last2=Smith |first2=Peter C |year=2008 |title=Air Combat Manoeuvres: The Technique and History of Air Fighting for Flight Simulation |url=https://archive.org/details/aircombatmanoeuv0000unse |location=Hersham, Surrey, UK |publisher=Ian Allan Publishing |isbn=978-1-903223-98-7 }} * {{Cite book |last1=Toliver |first1=Raymond |last2=Constable |first2=Trevor |author-link2=Trevor James Constable |year=1970 |title=[[The Blond Knight of Germany]] |publisher=Aero |isbn=978-0-8168-4188-2 |location=United States of America }} * {{Cite journal |last=Tillman |first=Barrett |date=August 2006 |journal=Flight Journal |title=Shot Down or Out of Gas? |volume=11 |issue=4 }} * {{Cite book |last=Wagenlehner |first=Günther |year=1999 |title=Die russischen Bemühungen um die Rehabilitierung der 1941–1956 verfolgten deutschen Staatsbürger |trans-title=The Russian Efforts to Rehabilitate the 1941–1956 Persecuted German Citizens |url=http://library.fes.de/fulltext/historiker/00700toc.htm |language=de |location=Bonn, Germany |publisher=Historisches Forschungszentrum |isbn=978-3-86077-855-5 }} * {{Cite book |last=Weal |first=John |year=2001 |title=Bf 109 Aces of the Russian Front |series=Aircraft of the Aces |volume=37 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-084-1 }} * {{Cite book |last=Weal |first=John |year=2004 |title=Jagdgeschwader 52: The Experten |series=Aviation Elite Units |volume=15 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-786-4 }} * {{Cite book |last1=Williamson |first1=Gordon |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |year=2004 |title=Knight's Cross and Oak Leaves Recipients 1939–40 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-641-6 }} * {{Cite book |editor-last=Zabecki |editor-first=David T. |editor-link=David T. Zabecki |title=Germany at War: 400 Years of Military History |url=https://archive.org/details/germanyatwar400y0000unse |location=Santa Barbara, California |publisher=[[ABC-Clio]] |year=2014 |isbn=978-1-59884-980-6 }} * {{Cite book |editor-last=Zabecki |editor-first=David T. |editor-link=David T. Zabecki |year=2019 |title=The German War Machine in World War II |location=Santa Barbara, California |publisher=[[ABC-Clio]] |isbn=978-1-44-086918-1 }} * {{Cite journal |last=Zegenhagen |first=Evelyn |year=2007 |title=The Holy Desire to Serve the Poor and Tortured Fatherland: German Women Motor Pilots of the Inter-War Era and Their Political Mission |url=https://archive.org/details/german-studies-review_2007-10_30_3/page/579 |journal=[[German Studies Review]] |publisher=[[The Johns Hopkins University Press]]/[[German Studies Association]] |volume= 30 |number= 3|pages=579–596|jstor=27668374 }} *{{Cite magazine |magazine=[[Der Spiegel]] |issue=35 |year=1982 |title=Ein schöner Tod – fürs Vaterland? |trans-title=A Beautiful Death – For the Fatherland? |url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14349673.html |language=de |access-date=18 June 2013 |ref={{sfnRef|Der Spiegel Volume 35/1982}} }} *{{Cite web |website=[[Bundeswehr]] |title=Jagdgeschwader 71 "Richthofen" |url=https://www.geschichte.luftwaffe.de/portal/a/geschlw/start/vde/jagdvd/jg71/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zinSx8QnyMLI2MfMIsXQw8DX29TS0tnYyCvQ31wwkpiAJKG-AAjgb6wSmp-pFAM8xxmuEMVKQfpR-VlViWWKFXkF9UkpNaopeYDHKhfmRGYl5KTmpAfrIjRKAgN6LcoNxREQCnrra3/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922LV9D0I1MK599B2SC0 |language=de |access-date=2019-02-04 |ref={{sfnRef|Jagdgeschwader 71 "Richthofen"}} |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231306/https://www.geschichte.luftwaffe.de/portal/a/geschlw/start/vde/jagdvd/jg71/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zinSx8QnyMLI2MfMIsXQw8DX29TS0tnYyCvQ31wwkpiAJKG-AAjgb6wSmp-pFAM8xxmuEMVKQfpR-VlViWWKFXkF9UkpNaopeYDHKhfmRGYl5KTmpAfrIjRKAgN6LcoNxREQCnrra3/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922LV9D0I1MK599B2SC0 |url-status=dead }} *{{Cite web |website=[[Bundeswehr]] |title=Der "grau-rote Baron" fliegt über Wittmund |trans-title=The "grey-red Baron" flies over Wittmund |url=https://www.luftwaffe.de/portal/a/luftwaffe/start/archivneu/2016/okt/!ut/p/z1/hY_RC4IwEMb_I29qLnucqBGYRGrmXmLoMMM2GUt66I9vI_BNuocP7vvufscBhStQweahZ3qQgo2mbyi-RWFWZt7O87JgjxE5bkiVuhlCiQ8XqP-NUBOjlSIIio5DYxjbVUaFoQAKtONOKwXXVjUXejDaK6alciap9GiTl1ImcYYOGuTGEcLLKfdDkjolpe-78SE6W-CDzey97LLWPg3NnYlu5CfZkp8xPdMwz4P-C3mM49k!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922L5G60AM4AUF1L00U6 |language=de |access-date=2019-02-04 |ref={{sfnRef|Der "grau-rote Baron" fliegt über Wittmund}} |archive-date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205044135/https://www.luftwaffe.de/portal/a/luftwaffe/start/archivneu/2016/okt/!ut/p/z1/hY_RC4IwEMb_I29qLnucqBGYRGrmXmLoMMM2GUt66I9vI_BNuocP7vvufscBhStQweahZ3qQgo2mbyi-RWFWZt7O87JgjxE5bkiVuhlCiQ8XqP-NUBOjlSIIio5DYxjbVUaFoQAKtONOKwXXVjUXejDaK6alciap9GiTl1ImcYYOGuTGEcLLKfdDkjolpe-78SE6W-CDzey97LLWPg3NnYlu5CfZkp8xPdMwz4P-C3mM49k!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922L5G60AM4AUF1L00U6 |url-status=dead }} * {{cite web |website=leo-bw.de |title=Hartmann, Erich |url=https://www.leo-bw.de/web/guest/detail/-/Detail/details/PERSON/kgl_biographien/118701827/Hartmann+Erich |access-date=2019-02-17 |ref={{sfnRef|Hartmann@leo-bw.de}} }} ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хартманн, Эрих}} [[Ангилал:Германы цэргийн нисгэгч]] [[Ангилал:Германы дэлхийн хоёрдугаар дайны сөнөөгч онгоцны нисгэгч]] [[Ангилал:Германы баатар]] [[Ангилал:Германы нисгэгч]] [[Ангилал:Германы иргэн]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1993 онд өнгөрсөн]] 1411v0xrrybhnldn8cdywrxpg5yw8xo Хавай хэл 0 140087 866699 831151 2026-08-19T14:54:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866699 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хавай мужийн албан ёсны хэл}} {{Инфобокс хэл|name=Хавай хэл|nativename={{native name|haw|ʻōlelo Hawaiʻi|paren=omit}}|state=[[Хавайн арлууд]]|region=[[Нийхау]] арал дээр хамгийн идэвхтэй хэрэглэгддэг<ref>{{cite web|title=Hawaiian|url=http://www.ethnologue.com/language/haw|publisher=SIL International|year=2015|access-date=13 January 2016}}</ref>|ethnicity=[[Хавайчууд]]|speakers=300-аас бага<ref>{{cite web | url=https://www.endangeredlanguages.com/lang/125 | title=Hawaiian - Endangered Languages Project | date=7 October 2024 | access-date=3 Зургадугаар сар 2025 | archive-date=17 Нэгдүгээр сар 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250117065505/https://www.endangeredlanguages.com/lang/125 | url-status=dead }}</ref>|date=2007|familycolor=Австронез|fam2=[[Малай-Полинезийн хэлний бүлэг|Малай-Полинез]]|fam3=[[Океан хэлний бүлэг|Океан хэл]]|fam4=[[Полинезийн хэлний бүлэг|Полинезийн хэл]]|fam5=[[Зүүн Полинезийн хэл|Зүүн Полинезийн хэл]]|fam6=[[Маркизын хэлний бүлэг|Маркизын хэл]]|ancestor=[[Австронезийн үүсвэр хэлний бүлэг|Австронезийн үүсвэр хэл]]|ancestor2=[[Малай-Полинезийн үүсвэр хэлний бүлэг|Малай-Полинезийн үүсвэр хэл]]|ancestor3=[[Океан үүсвэр хэлний бүлэг|Океан үүсвэр хэл]]|ancestor4=[[Төв Номхон далайн үүсвэр хэлний бүлэг|Төв Номхон далайн үүсвэр хэл]]|ancestor5=[[Полинезийн үүсвэр хэл бүлэг|Полинезийн үүсвэр хэл]]|script=[[Латин үсэг]] ([[Хавайн цагаан толгой]])|ref=e25|iso2=haw|iso3=haw}}  '''Хавай хэл (ʻŌlelo Hawaiʻi)''' бол Хавайн арлуудад үүссэн, устаж үгүй болох аюулд орсон [[Полинезийн хэл]] юм. Энэ хэл [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[Хавай|Хавай мужид]] [[Англи хэл|англи хэлтэй]] хамт албан ёсоор хэрэглэгддэг. [[Камеамеа III|Камеамеа III хаан]] 1839–1840 онд анхны хавай хэл дээрх үндсэн хуулийг баталжээ.<ref name="Punawaiola">{{cite web |date=2024 |title='Okatoba 8: Kumukānāwai o ka Makahiki 1840 |url=https://manoa.hawaii.edu/punawaiola/2018/10/09/okatoba-8-kumukanawai-o-ka-makahiki-1840/ |access-date=22 August 2024 |website=Punawaiola |publisher=University of Hawaiʻi at Mānoa |language=en}}</ref> 1896 онд [[Хавайн Бүгд Найрамдах Улс]] хавай хэлийг сургуулиудад заахыг хориглосон хууль гаргаж, хүүхдүүдийг хавай хэлээр ярьсан тохиолдолд шийтгэх болсон. Энэ хориг 1987 он хүртэл үргэлжилж, хавай хэлтэй хүмүүсийн тоо эрс буурсан.<ref name="Gutierrez 2022">{{cite web |last=Gutierrez |first=Ben |date=2022-04-28 |title=Lawmakers adopt resolution apologizing for ban on Hawaiian language in schools |url=https://www.hawaiinewsnow.com/2022/04/28/lawmakers-adopt-resolution-apologizing-ban-hawaiian-language-schools/ |access-date=2023-01-21 |website=www.hawaiinewsnow.com}}</ref> 2001 он гэхэд хавай хэлийг төрөлхийн хэлээрээ ярьдаг хүмүүс нийт хүн амын 0.1%-аас бага хувьтай болжээ. Гэсэн ч 20-р зууны сүүлээс хавай хэлийг сэргээх хөдөлгөөн өрнөж, 1984 онд [[Pūnana Leo]] хэмээх сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүдэд зориулсан хавай хэлний сургалттай цэцэрлэгүүд нээгдсэн. [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] үнэлгээгээр устаж үгүй болох аюултай хэвээр л байгаа.<ref>{{Cite web |title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger |url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php |access-date=2017-11-20 |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> [[Хавайн Пиджин хэл]] (эсвэл Хавайн Креол Англи хэл) Хавай хэлнээс илүү олон хүн ярьдаг [[креол хэл]] юм.<ref>{{cite news |date=3 December 2021 |title=Languages Spoken in Hawaii |work=Exclusive Hawaii Rehab |url=https://exclusivehawaiirehab.com/blog/languages-spoken-in-hawaii/ |access-date=16 January 2022}}</ref> Үүнийг Америкийн англи хэлний нэг [[аялга]] гэж үздэг хүмүүс олон байдаг.<ref>{{Cite journal |last=Fishman |first=Joshua A. |date=1977 |title='Standard' versus 'Dialect' in Bilingual Education: An Old Problem in a New Context |url=https://archive.org/details/sim_modern-language-journal_1977-11_61_7/page/315 |journal=The Modern Language Journal |volume=61 |issue=7 |pages=315–325 |doi=10.1111/j.1540-4781.1977.tb05146.x |issn=0026-7902}}</ref> Энэ хэл [[Цагаачид|олон орны цагаачдын]] харилцах хэрэгцээнээс тариалангийн талбайд үүссэн бөгөөд хожим бүх нийтийн дунд түгээмэл болсон. Өнөөг хүртэл хэрэглэгдсээр байгаа.<ref name=":7">{{Cite book |last=Haertig |first=E. W. |title=Nana i Ke Kumu Vol. 2 |publisher=Hui Hanai |year=1972}}</ref> [[Ангилал:Language articles citing Ethnologue 25]] [[Ангилал:Энгийн IPA-тай хуудас]] hkhe2kpsp991c192voi23nc62s3nlzq Мажарууд 0 141457 866707 862668 2026-08-20T00:27:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 866707 wikitext text/x-wiki [[Файл:Néptánccsoport saját kép.jpg|thumb|367x367px|Үндэсний хувцастай мажарууд]] '''Мажарууд''' буюу '''Унгарууд''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Hungarians,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Венгры'')—[[Унгар]] улсын дийлэнх голлох финн-угр гаралтай ард түмэн бөгөөд унгар хэл нь [[Урал хэлний аймаг|Урал хэлний аймгийн]] угр бүлэгт багтдаг. Тэд мөн хуучин Унгарын Вант улсын бүрэлдэхүүнд байсан нутагт мэдэгдэхүйц ихээр оршин суудаг. Мажарууд [[Унгар хэл|унгар хэлээр]] ярьдаг бөгөөд тэдэнтэй хэлээр хамгийн ойр байдаг ард түмэн нь [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты, Манси]] нар боловч өнөөдөр Унгар болон эдгээр хэлүүдийн хооронд хоорондоо ойлголцдоггүй. Унгар хэл нь Европын хөрш ард түмний хэлүүд болон [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг хэлнүүдээс]] олон тооны зээлсэн хэллэгийг агуулдаг байна. Дэлхий даяар ойролцоогоор 14.5 сая мажар үндэстэн ба тэднээс гаралтай байдаг бөгөөд тэдний 9.6 сая нь өнөөгийн Унгар улсад амьдарч байна. Мажарууд өнөө үед Унгараас гадна [[Румын]] (Трансильванийн түүхэн бүс нутаг), [[Серби]] (Воводина мужийн хойд хэсэг), [[Словак]], [[Украин]], [[Герман]], [[Их Британи]], [[Австри]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Чили]], [[Канад]] зэрэг орнуудад олон тооны мажарууд амьдардаг. Тэдний хамгийн олон бүлэг нь АНУ-д 1.5 сая хүн оршин суудаг байна. Шашин шүтлэгээр Унгарчуудын 37% нь католик шашинтнууд, дараа нь Лютеран ба Калвинист чиглэлийн протестантууд, нийт хүн амын 14% нь. Бусад шашин шүтдэг Унгарчууд шашин шүтэдгүй үзэлтнүүдийн хамт нийт хүн амын 19.94 % бүрдүүлдэг. Тус улсын иргэдийн 27 хувь нь шашин шүтлэгийнхээ талаар мэдээлэл өгөөгүй байна. Унгаруудын хувь хүний нэрс нь ихэвчлэн Европын уламжлалт (Диёрдь - Жорж, Иштван - Штефан, Янош - Иоанн, Ян) эсвэл [[слав]], герман эсвэл [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг]] хэлнээс гаралтай Унгаржсан Христийн нэрс байдаг аж. == Алдартай унгарууд == * '''[[Ференц Лист]]''' (1811–1886)-19-р зууны алдартай хөгжмийн зохиолч * '''Ласло Биро''' (1899–1985)- зохион бүтээгч /тосон бал/ * '''[[Рубик Эрнё|Эрнё Рубик]]''' (1944 онд төрсөн)- зохион бүтээгч /Рубикийн шоо/ * '''Йожеф Пулитцер''' (1847-1911) -сэтгүүлч * '''[[Юдит Полгар]]''' (1976 онд төрсөн) -шатарчин * '''[[Габор Сабо]]''' (1936–1982) – жааз хөгжмийн алдартай гитарчин * '''[[Иштван Сабо]]''' (1938 онд төрсөн) – унгарын алдартай кино найруулагч * [[Денеш Габор|'''Денеш Габор''']] (1900–1997) -физикч, 1971 оны Нобелийн шагналтан. * '''[[Теодор Херцль]]''' (1860–1904)улс төрч. * [[Жон фон Нейман|'''Жон фон Нейман''']] (1903–1957) -математикч, квантын механик үндэслэгч математикч. * '''Имре Кертес''' (1929–2016) алдартай зохиолч, 2002 онд Нобелийн шагнал хүртсэн. * [[Жорж Сорос|'''Жорж Сорос''']] (1930 онд төрсөн)- бизнес эрхлэгч, тэрбумтан. * '''[[Орбан Виктор|Виктор Орбан]]''' (1963 онд төрсөн)- Улс төрч, Унгарын Ерөнхий сайд * [[Кельвин Кляйн]] * [[Ференц Пушкаш]] -хөлбөмбөгчин [[Ангилал:Унгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Австри дахь угсаатан]] [[Ангилал:Румын дахь угсаатан]] [[Ангилал:Серби дэх угсаатан]] [[Ангилал:Словак дахь угсаатан]] [[Ангилал:Словени дахь угсаатан]] [[Ангилал:Украин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Угор угсаатан]] s1ddbe2kc62vmsisbcppkph3akequ80 Жу Жунзи 0 144554 866724 866110 2026-08-20T06:16:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 866724 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier of China Zhu Rongji (2001).jpg|thumb|Жу Жунзи (1928-2026)]] '''Жу Жунзи''' буюу '''Жу Рунжи''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 朱鎔基, хялбар. 朱镕基, [[пиньинь]] ''Zhū Róngjì''; 1928 оны 10-р сарын 23-нд төрсөн - [[2026 он]] [[8 сарын 12]]-нд нас барсан) — Хятадын төрийн болон намын зүтгэлтэн, 1992-2002 онуудад [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, 1998—2003 онуудад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн]] Ерөнхий сайд, 1991 оноос Ерөнхий сайдын орлогч, 1993 оноос Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч. 1993—1995 онуудад [[Хятадын Ардын банк|БНХАУ-ын Ардын банкны]] (төв банк) захирал байсан. 1988-1991 онд [[Шанхай]] хотын дарга бөгөөд хотын ХКН-ын хорооны дарга байсан. 1987—1992 онд ХКН-ын Төв хорооны орлогч гишүүн. ХКН-д 1949 онд элссэн. == Намтар == Жу Жунзи нь Хунань мужийн Чанша мужид чинээлэг газрын эзний гэр бүлд төрсөн. Гэр бүлийн уламжлал ёсоор нутгийн Жу овог [[Мин улс|Мин улсын]] анхны захирагчаас гаралтай гэж үздэг байна. Жу Жунзи 1949 оны 10-р сард БНХАУ байгуулагдахад Хятадын Коммунист намд элссэн. Тэрээр нэр хүндтэй [[Чинхуа их сургууль|Чинхуа их сургуульд]] цахилгааны инженерийн чиглэлээр суралцсан. Төгссөнийхөө дараа Зүүн хойд Хятадын Аж Үйлдвэрийн Яамны Төлөвлөлтийн газрын Үйлдвэрлэлийн төлөвлөлтийн албаны орлогч захирлаар нэг жил ажилласан. 1952-1958 онд тэрээр БНХАУ-ын Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Ерөнхий Захиргааны Түлш, эрчим хүчний менежментийн бүлгийн дарга, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны даргын Тамгын газрын дэд захирал, Улсын Төлөвлөгөөний Хорооны Механикжуулалтын газрын Ерөнхий Захиргааны дэд захирал зэрэг албан тушаал хашиж байжээ. 1958 онд [[Мао Зэдун|Мао Зэдуны]] "Их үсрэлт" бодлогыг шүүмжилснийхээ төлөө Жу Жунзи "баруун үзэлт хазайлт"-аас болж албан тушаалаас халагдаж, Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын оройн сургуульд багш болжээ. 1962 онд түүнийг цагаатгаж, Улсын төлөвлөгөөний Үндэсний эдийн засгийн хамтарсан захиргаанд инженерээр 1969 он хүртэл ажилласан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр Жу Жунзи дахин нэг хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, 1970 онд Улсын төлөвлөгөөний ажилтнуудын "5-р сарын 7" сургуульд илгээгдэж, 1975 он хүртэл "биеийн хүчний хөдөлмөрөөр дахин боловсрол эзэмшсэн". 1975-1979 онд тэрээр БНХАУ-ын Газрын тосны яамны Дамжуулах хоолойн захиргааны Цахилгаан холбооны тоног төхөөрөмжийн компанийн оффисын орлогч дарга, дэд ерөнхий инженер, мөн Чинхуа Их Сургуулийн Аж үйлдвэрийн эдийн засгийн хүрээлэнгийн оффисын даргаар ажиллаж байжээ. 1978 онд шинэчлэлээ эхлүүлсэн [[Дэн Сяопин]] өөрийн үзэл бодлыг хуваалцдаг эдийн засгийн зөвлөхүүдийг хайх үеэр Жу руу анхаарлаа хандуулав. Түүний гүн гүнзгий сэтгэлгээ, зоримог эдийн засгийн санаануудын төлөө Дэн Сяопин түүнийг улс төрийн хувьд цагаатгасан байна. 1983-1987 онд тэрээр Улсын Эдийн Засгийн Хорооны орлогч дарга, Улсын Эдийн Засгийн Хорооны намын удирдах бүлгийн гишүүн, дэд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1987 онд тэрээр [[Шанхай]] хотын [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] хорооны дэд нарийн бичгийн дарга болжээ. 1987 оны 10-р сард тэрээр ХКН-ын 13-р их хурлаар Төв Хорооны орлогч гишүүнээр сонгогджээ. 1988 онд тэрээр Шанхай хотын дарга, 1989 онд хотын намын байгууллагын дарга байсан [[Жян Зэминь|Жян Зэминийг]] ХКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосны дараа тэрээр албан тушаалаа авч, хотын даргын албан тушаалаа хадгалж үлджээ. 1991 оны 4-р сард 7 дахь удаагийн Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын 4-р чуулганы шийдвэрээр түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайдаар томилсон. 1992 оны 6-р сард түүнийг Төрийн Зөвлөлийн Эдийн засаг, худалдааны газрын захирал, Намын удирдлагын бүлгийн нарийн бичгийн даргаар томилсон. 1992 оны 10-р сард болсон ХКН-ын 14-р их хурлаар түүнийг ХКН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгосон. Үүний зэрэгцээ, ХКН-ын 14-р их хурлын анхдугаар бүгд хурлаар тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн болсон. 1993-1995 онд тэрээр ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дэд сайд, Хятадын Ардын банкны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1993 онд Ерөнхий сайд [[Ли Пэн|Ли Пэний]] эрүүл мэнд муудсаны дараа Жу Жунзи эдийн засгийн удирдлагын салбар дахь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг гартаа авсан юм. Түүний нэр нь эдийн засгийн макро эдийн засгийн зохицуулалтын бодлогын хамгийн тод амжилтуудтай холбоотой бөгөөд инфляцийг бага байлгаж, эдийн засгийн өсөлтийн өндөр түвшинг хадгалаж чадсан юм. 1997 оны 9-р сард Хятадын Коммунист Намын 15-р их хурлаар Жу Жунзи ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүнээр дахин сонгогджээ. 1998 оны 3-р сард болсон Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын жил тутмын чуулганаар түүнийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайдаар баталсан. Түүнээс хойш Жугийн залгамжлагч, Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао|Вэнь Жябаог]] түүний "баруун гар" гэж нэрлэх болсон. hcql0pujxmapnb2q7ix2w6j78r4e0be Эерэг сэтгэл засал 0 146198 866684 866382 2026-08-19T14:21:19Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Судалгаа */ 866684 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Сургалтууд == === ЭСЗ сургалтууд === WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress"].</ref>. * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх). * Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). * Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ: * Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах. * Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. * Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой<ref>[https://www.wiap.de/ "Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)"] (in German).</ref>. === ЭСЗ гэрчилгээ олгох === ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref>. === Сургалтын стандартууд === WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress".]</ref>. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой. === Сургагч багш нарын сургалт === WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref> стр. 26): * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш * Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна. === Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд === Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд, тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг<ref>[https://ankarapsikolojikdestek.com/ "Positive Psychotherapy".]</ref>. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ. === Хөгжил ба олон улсын сүлжээ === Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- "Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)"]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.</ref> байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.</ref>. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг. ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.</ref>. == Судалгаа == === Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт === ЭСЗ-ын талаархи анхны хэвлэл 1974 онд гарсан. Түүнээс хойш энэ аргыг олон тооны ном, шинжлэх ухааны бүтээлүүд болон бусад хэвлэлд танилцуулсан. ЭСЗ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаусом Граве]<ref>[https://web.archive.org/web/20221108020224/https:/www.richard-merten-preis.de/ "Richard Merten Preis".] www.richard-merten-preis.de. Archived from [https://ww38.richard-merten-preis.de/ the original] on November 8, 2022.</ref>-гийн дэвшүүлсэн үр дүнтэй сэтгэл заслын дөрвөн зарчмыг хангадаг: * нөөцийг идэвхжүүлэх * «одоо ба энд» гэгч зарчмыг баримтлах * асуудллын хяналт/удирдлага * сэтгэл заслын тодруулга Эерэг сэтгэл заслын үр дүн, чанарын баталгааны талаарх судалгааг 1994-1997 оны хооронд Носсрат Пезешкиан болон Карин Тритт , Биргит Вернер нарын удирдлагын дор Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгийн 32 гишүүн явуулсан. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ыг Гравегийн загвар дээр суурилсан(<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> стр. 9), сонгодог, нэгдсэн заслын хэлбэр гэсэн мэдэгдлийг нотлох зорилготой байв. Энэ нь энэ төрлийн анхны судалгаа байсны<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref> зэрэгцээ хяналттай нөхцөл байдалд явагдаж, үр дүн нь ЭСЗ-ыг богино хугацааны үр дүнтэй арга болохыг харуулсан. Германы эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгээс ЭСЗ-ын өдөр тутмын эмнэл зүйн практикт үзүүлэх үр нөлөөг судалсан урт хугацааны судалгаа хийсэн. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгтэй нийт 402 өвчтөнд ЭСЗ-ын сургалтад хамрагдсан 22 эмч, сэтгэл засалч, сэтгэл зүйч, багш нар засал хийсэн. Эдгээр өвчтөнийг засал хийлгэхээр хүлээж буй 771 соматик оноштой өвчтэний хяналтын бүлэгтэй харьцуулсан. Судалгаанд хамрагдсан 402 өвчтөний 23.6% нь сэтгэлийн хямрал, 19.8% нь сэтгэлийн түгшүүр болон үймээн самууны эмгэг, 21.2% нь соматоформын эмгэг, 20.5% нь дасан зохицох эмгэг, 8.2% нь хувь хүний эмгэг, 3.4% нь донтолттой, 3.4% шинэхэн соматик эмгэгтэй гэж оношлогдсон байсан. Судалгаанд ЭСЗ-ын үр нөлөөг хэмжихийн тулд SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS, BIKEB зэрэг психометрийн тестийн багц ашигласан. Мөн ЭСЗ-ыг зогсоосны дараа 3 сараас 5 жилийн зайтай 84, 91, 46 өвчтөнтэй гурван бүлэгт олон талт ярилцлага судалгааны хүрээнд багтааж явуулсан. Судалгаагаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгийг эмчлэхэд ЭСЗ-ын үр дүнтэй байдлын талаар эерэг үр дүн гарсан. Энэ нь засал дууссанаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа ч ЭСЗ-ын эерэг нөлөө хадгалагдан үлдсэн гэсэн үг юм. ЭСЗ-аар эмчлүүлсэн өвчтөнүүд Гиссена тестаар (p ≤ 0.005) хянуулж амьдралын чанар нь мэдэгдэхүйц, Interpersonal Check List (IPC) болон Inventory of Interpersonal Problems (IIP-D) (p ≤ 0,005)-аар асуулга явуулсны дагуу хувь хүн хоорондын харилцаа тус тус сайжирсан нь тогтоогджээ. Үүнээс гадна ЭСЗ-аар эмчилгээ авч байсан өвчтөнүүдийн даван туулах чадвар нь мэдэгдэхүйц нэмэгдсэнийг даван туулах чадавхийн хэмжүүрээр (BIKEB) (p ≤ 0.005) илэрхийлсэн. Ерөнхийдөө судалгаагаар ЭСЗ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн олон төрлийн эмгэгийн заслын үр дүнтэй хэлбэр бөгөөд эерэг нөлөө нь цаг хугацааны явцад хадгалагдах боломжтой болохыг харуулсан (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179 ; SCL -90-R: F = 2473)<ref>[https://www.positum.org/ppt-journal/ "Call for papers – till 10 May 2023".]</ref> Судалгааны үеэр илүү хүчин төгөлдөр байдалд хүрэхийн тулд хяналттай нөхцөлд хийгдсэн туршилтын загвараас дотоод хүчин төгөлдөр байдлыг эрэмбэлэх туршилтын загварыг сонгоход тулгарч буй бэрхшээлийг мөн судлав. Тэд сэтгэл заслын үр дүнгийн судалгаа хийгдээгүй байгаа дутагдлыг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү судалгаанд ашигласан туршилтын загварыг давуу талтай гэж үзэж болохыг онцлон тэмдэглэв<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref>. Компьютерийн тусламжтай явагдсан Эерэг сэтгэл заслын (ЭСЗ) чанарын баталгаажуулалтын судалгаа нь Европын эрүүл мэндийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг Ричард Мертен<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082247/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-JOURNAL.pdf "Editorial policy of the journal "The global psychotherapist""] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> шагналыг 1997 онд хүртсэн. Энэхүү шагналыг 1992 оноос хойш эрүүл мэндийн салбар дахь анагаах ухаан, нийгэм, нийгэм улс төр, эдийн засгийн дэвшилд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж буй анагаах ухаан, эм зүй, сувилахуйн заслыг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулах онцгой ажлыг үнэлэх зорилгоор итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөөс олгодог шагнал юм. == Лавлага == 9qusrw4p4ukwo2nieyzb24nguz8gqdd 866687 866684 2026-08-19T14:23:42Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт */ 866687 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Сургалтууд == === ЭСЗ сургалтууд === WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress"].</ref>. * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх). * Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). * Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ: * Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах. * Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. * Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой<ref>[https://www.wiap.de/ "Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)"] (in German).</ref>. === ЭСЗ гэрчилгээ олгох === ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref>. === Сургалтын стандартууд === WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress".]</ref>. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой. === Сургагч багш нарын сургалт === WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref> стр. 26): * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш * Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна. === Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд === Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд, тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг<ref>[https://ankarapsikolojikdestek.com/ "Positive Psychotherapy".]</ref>. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ. === Хөгжил ба олон улсын сүлжээ === Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- "Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)"]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.</ref> байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.</ref>. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг. ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.</ref>. == Судалгаа == === Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт === ЭСЗ-ын талаархи анхны хэвлэл 1974 онд гарсан. Түүнээс хойш энэ аргыг олон тооны ном, шинжлэх ухааны бүтээлүүд болон бусад хэвлэлд танилцуулсан. ЭСЗ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаусом Граве]<ref>[https://web.archive.org/web/20221108020224/https:/www.richard-merten-preis.de/ "Richard Merten Preis".] www.richard-merten-preis.de. Archived from [https://ww38.richard-merten-preis.de/ the original] on November 8, 2022.</ref>-гийн дэвшүүлсэн үр дүнтэй сэтгэл заслын дөрвөн зарчмыг хангадаг: * нөөцийг идэвхжүүлэх * «одоо ба энд» гэгч зарчмыг баримтлах * асуудллын хяналт/удирдлага * сэтгэл заслын тодруулга Эерэг сэтгэл заслын үр дүн, чанарын баталгааны талаарх судалгааг 1994-1997 оны хооронд Носсрат Пезешкиан болон Карин Тритт , Биргит Вернер нарын удирдлагын дор Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгийн 32 гишүүн явуулсан. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ыг Гравегийн загвар дээр суурилсан(<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> стр. 9), сонгодог, нэгдсэн заслын хэлбэр гэсэн мэдэгдлийг нотлох зорилготой байв. Энэ нь энэ төрлийн анхны судалгаа байсны<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref> зэрэгцээ хяналттай нөхцөл байдалд явагдаж, үр дүн нь ЭСЗ-ыг богино хугацааны үр дүнтэй арга болохыг харуулсан. Германы эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгээс ЭСЗ-ын өдөр тутмын эмнэл зүйн практикт үзүүлэх үр нөлөөг судалсан урт хугацааны судалгаа хийсэн. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгтэй нийт 402 өвчтөнд ЭСЗ-ын сургалтад хамрагдсан 22 эмч, сэтгэл засалч, сэтгэл зүйч, багш нар засал хийсэн. Эдгээр өвчтөнийг засал хийлгэхээр хүлээж буй 771 соматик оноштой өвчтэний хяналтын бүлэгтэй харьцуулсан. Судалгаанд хамрагдсан 402 өвчтөний 23.6% нь сэтгэлийн хямрал, 19.8% нь сэтгэлийн түгшүүр болон үймээн самууны эмгэг, 21.2% нь соматоформын эмгэг, 20.5% нь дасан зохицох эмгэг, 8.2% нь хувь хүний эмгэг, 3.4% нь донтолттой, 3.4% шинэхэн соматик эмгэгтэй гэж оношлогдсон байсан. Судалгаанд ЭСЗ-ын үр нөлөөг хэмжихийн тулд SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS, BIKEB зэрэг психометрийн тестийн багц ашигласан. Мөн ЭСЗ-ыг зогсоосны дараа 3 сараас 5 жилийн зайтай 84, 91, 46 өвчтөнтэй гурван бүлэгт олон талт ярилцлага судалгааны хүрээнд багтааж явуулсан. Судалгаагаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгийг эмчлэхэд ЭСЗ-ын үр дүнтэй байдлын талаар эерэг үр дүн гарсан. Энэ нь засал дууссанаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа ч ЭСЗ-ын эерэг нөлөө хадгалагдан үлдсэн гэсэн үг юм. ЭСЗ-аар эмчлүүлсэн өвчтөнүүд Гиссена тестаар (p ≤ 0.005) хянуулж амьдралын чанар нь мэдэгдэхүйц, Interpersonal Check List (IPC) болон Inventory of Interpersonal Problems (IIP-D) (p ≤ 0,005)-аар асуулга явуулсны дагуу хувь хүн хоорондын харилцаа тус тус сайжирсан нь тогтоогджээ. Үүнээс гадна ЭСЗ-аар эмчилгээ авч байсан өвчтөнүүдийн даван туулах чадвар нь мэдэгдэхүйц нэмэгдсэнийг даван туулах чадавхийн хэмжүүрээр (BIKEB) (p ≤ 0.005) илэрхийлсэн. Ерөнхийдөө судалгаагаар ЭСЗ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн олон төрлийн эмгэгийн заслын үр дүнтэй хэлбэр бөгөөд эерэг нөлөө нь цаг хугацааны явцад хадгалагдах боломжтой болохыг харуулсан (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179 ; SCL -90-R: F = 2473)<ref>[https://www.positum.org/ppt-journal/ "Call for papers – till 10 May 2023".]</ref> Судалгааны үеэр илүү хүчин төгөлдөр байдалд хүрэхийн тулд хяналттай нөхцөлд хийгдсэн туршилтын загвараас дотоод хүчин төгөлдөр байдлыг эрэмбэлэх туршилтын загварыг сонгоход тулгарч буй бэрхшээлийг мөн судлав. Тэд сэтгэл заслын үр дүнгийн судалгаа хийгдээгүй байгаа дутагдлыг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү судалгаанд ашигласан туршилтын загварыг давуу талтай гэж үзэж болохыг онцлон тэмдэглэв<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref>. Компьютерийн тусламжтай явагдсан Эерэг сэтгэл заслын (ЭСЗ) чанарын баталгаажуулалтын судалгаа нь Европын эрүүл мэндийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг Ричард Мертен<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082247/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-JOURNAL.pdf "Editorial policy of the journal "The global psychotherapist""] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> шагналыг 1997 онд хүртсэн. Энэхүү шагналыг 1992 оноос хойш эрүүл мэндийн салбар дахь анагаах ухаан, нийгэм, нийгэм улс төр, эдийн засгийн дэвшилд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж буй анагаах ухаан, эм зүй, сувилахуйн заслыг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулах онцгой ажлыг үнэлэх зорилгоор итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөөс олгодог шагнал юм. == Лавлага == 8l2jt5885z6v090nonlznqxwrye8wwe Фин үндэстэн 0 146362 866644 856232 2026-08-19T12:58:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 866644 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Finnish Diaspora in the World.svg|thumb|442x442px|Фин үндэстнүүдийн тархан амьдарч буй улсын газрын зураг]] '''Фин үндэстэн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''suomalaiset'' {{IPA|[ˈsuo̯mɑlɑi̯set]}}) — фин-угр (балт орчмын финчүүд) гаралтай ард түмэн. [[Финланд]] улсын хүн амын ихэнхийг бүрдүүлдэг үндэстэн. Тэд [[Фин хэл|фин хэлээр]] хэлэлцэж [[Латин үсэг|латин]] [[Латин үсэг|үсэг]] дээр суурилсан цагаан толгойтой. Өнөө үед финчүүд нийт — 6,5 сая орчим байдаг байна. Тэдний ихэнхи нь Финландын Евангел-лютеран шашинд хамаардаг байна. == Нутагшил == [[Финланд|Финландын]] хүн амын дийлэнх хэсгийг Финчүүд эзэлдэг (4.6–4.9 сая хүн буюу 90%-иас дээш). [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д фин гаралтай 623,600 гаруй хүн (2002), Шведэд 446,000-470,000 хүн, Канадад 130,000 гаруй хүн (2006), Орост 7,800 хүн (2021), Австралид 21,000 хүн (2006), Их Британид 11,000 гаруй (2001), Эстонид 10,600 хүн (2010), Норвегид 10,000-15,000 фин гаралтай хүмүүс амьдардаг байна. == Гарал үүсэл == Финчүүд гарал үүсэл нь орчин үеийн Финландын нутаг дэвсгэрт 8-р зуунд ихэнх хэсэг нь ирж суурьшсан эртний Балт орчмын Фин овог аймгуудаас эхтэй гэж үздэг. Орчин үеийн Финчүүдийн дийлэнх нь 4000-2000 жилийн өмнө Уралын нуруу орчмын овог аймгуудын нүүдлийн үр дүнд бий болсон цөөн тооны хүн амаас гаралтай гэж үздэг. == Алдартай фин үндэстнүүд == Финландын алдартай хүмүүсийн тоонд програм хангамжийн инженер [[Линус Торвалдс]], хөгжмийн зохиолч [[Ян Сибелиус]], зохиолч [[Тове Янссон]], мөн [[Кими Райкконен]] зэрэг Формула 1-ийн жолооч нар багтдаг. Эдгээр хүмүүс дэлхийн технологи, сонгодог хөгжим, уран зохиол, авто спортыг салбарт амжилт үзүүлсэн байна. 0z04jivpc2pw65ehwma43gdchgrp5ko Циклик олефины сополмер 0 147670 866690 865330 2026-08-19T14:29:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866690 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cyclic olefin copolymer.svg|thumb|Циклик олефины сополимерын бүтэц]] '''Циклик олефины сополимер''' ({{lang-en|cyclic olefin copolymer}}, '''COC''') нь циклик олефины мономерыг [[этилен]]тэй сополимержүүлэн гаргаж авдаг [[аморф]] төрлийн инженерийн [[термопластик]] материал юм. COC нь [[полипропилен]] болон [[полиэтилен]] зэрэг өргөн хэрэглээний полимеруудтай харьцуулахад харьцангуй шинэ ангиллын материалд тооцогдоно. Маш сайн оптик тунгалаг чанар, бага чийг шингээлт, халуунд тэсвэртэй байдал болон бага давхар хугаралтай учраас COC-ийг савлагааны хальс, линз, дэлгэцийн эд анги, эмийн жижиг сав, тариур болон оношилгооны хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд ашигладаг. == Төрөл ба үйлдвэрлэл == COC-ийг [[норборнен]] эсвэл тетрациклододецен зэрэг цагираг бүтэцтэй мономерыг этилентэй гинжин сополимержүүлэх замаар үйлдвэрлэнэ. Энэ урвалд ихэвчлэн [[металлоцен]]ы катализатор ашигладаг. TOPAS болон APEL нь ийм аргаар үйлдвэрлэдэг худалдааны бүтээгдэхүүний жишээ юм.<ref name="iupac">{{cite journal |last1=Shin |first1=Ju Young |last2=Park |first2=Ji Yong |last3=Liu |first3=Chenyang |last4=He |first4=Jiasong |last5=Kim |first5=Sung Chul |title=Chemical structure and physical properties of cyclic olefin copolymers (IUPAC Technical Report) |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=77 |issue=5 |pages=801–814 |year=2005 |doi=10.1351/pac200577050801 |url=https://publications.iupac.org/pac/77/5/0801/ }}</ref> Циклик мономерыг цагираг нээх метатезийн полимержилтод оруулж, дараа нь устөрөгчжүүлэх өөр арга мөн байдаг. Гэхдээ нэг төрлийн мономероос ийм аргаар гаргасан материалыг илүү нарийвчлалтайгаар '''циклик олефины полимер''' ('''COP''') гэж нэрлэдэг. COC ба COP нь ижил төстэй олон шинж чанартай боловч химийн бүтэц болон үйлдвэрлэх аргын хувьд ялгаатай. == Шинж чанар == === Механик ба дулааны шинж чанар === Ердийн COC-ийн уян харимхайн модуль нь өндөр нягттай полиэтилен болон полипропиленыхоос өндөр бөгөөд [[полиэтилентерефталат]] (PET), [[поликарбонат]] (PC)-ын үзүүлэлттэй ойролцоо байдаг. Материалын шилжилтийн температур, зуурамтгай чанар болон хатуулаг нь найрлага дахь мономерын харьцаанаас хамаарна. Зарим төрлийн COC-ийн [[шилжилтийн температур]] 200 °C-ээс давж болно.<ref name="iupac"/> COC нь боловсруулалтын дараа хэмжээ, хэлбэрээ сайн хадгалдаг. Үүнийг шахмал цутгалт, үлээлгэн хэвлэх, шахаж хэвлэх, экструзи, термоформинг болон хоёр тэнхлэгийн чигжээс зэрэг термопластикийн түгээмэл аргаар боловсруулж болно. === Оптик шинж чанар === COC нь өндөр тунгалаг чанар, бага [[давхар хугарал]], өндөр [[Аббегийн тоо]] болон халуунд тэсвэртэй шинжээрээ онцлог. Оптик шинж чанарын хувьд шилтэй ойролцоо боловч термопластик материал тул хэвлэх, боловсруулахад илүү хялбар. Материалын чийг шингээлт маш бага учраас түүний оптик шинж чанар чийгийн нөлөөгөөр харьцангуй бага өөрчлөгдөнө. Зарим тусгай найрлагатай COC нь хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг бөгөөд шинжилгээ, оношилгооны төхөөрөмжид кварцан шилийг орлуулах боломжтой. === Химийн ба цахилгааны шинж чанар === COC нь ус шингээх чадвар багатай, хүчил, шүлт болон спирт зэрэг олон төрлийн бодист сайн тэсвэртэй. Гэхдээ [[толуол]] зэрэг туйлгүй органик уусгагчид COC болон COP-д үйлчилж, материалыг гэмтээж болно. Өндөр цэвэршилттэй COC-оос бусад бодис ялгарч гарах хэмжээ бага байдаг тул эмнэлгийн болон аналитик хэрэглээнд тохиромжтой. Мөн COC нь галоген болон [[бисфенол А]] агуулаагүй материалаар үйлдвэрлэгдэх боломжтой. COC-ийн диэлектрик алдагдал болон цахилгаан нэвтрүүлэх чанар бага тул сайн тусгаарлагч болдог. Зарим цахилгаан шинж чанар нь [[фторполимер]]ынхтэй төстэй.<ref>{{cite patent |country=US |number=6630234 |title=Electrical insulating material comprising cyclic olefin polymer |year=2003 }}</ref> == Хэрэглээ == === Савлагаа === COC-ийг цутгамал болон үлээлгэн хальсны төхөөрөмжөөр савлагааны хальс үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Үнэ өртгийн шалтгаанаар дангаар нь хэрэглэхээс илүүтэй полиэтилен зэрэг үндсэн давирхайн шинж чанарыг сайжруулах нэмэлт болгон нэг болон олон давхаргат хальсанд ашиглах нь түгээмэл. COC нэмснээр хальсны хатуулаг, халуун болон чийгийн хамгаалалт, термоформингийн чадвар сайжирч, хялбар урагддаг эсвэл агшдаг хальс үйлдвэрлэх боломжтой. Үүнийг хүнсний болон эмнэлгийн савлагаа, агшдаг шошго, хамгаалалтын хальс, хөөсөн савлагаа болон эмийн блистер савлагаанд хэрэглэнэ.<ref>{{cite web |last1=Beer |first1=Ekkehard |last2=Drost |first2=Stephen |last3=Frayer |first3=Becky |last4=Trombley |first4=Kurt |title=The Benefits of Cyclic Olefin Copolymer |date=June 2004 |work=Pharmaceutical and Medical Packaging News |url=http://www.devicelink.com/pmpn/archive/04/06/005.html |access-date=2026-08-04 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928060324/http://www.devicelink.com/pmpn/archive/04/06/005.html |url-status=dead }}</ref> === Эрүүл мэнд ба оношилгоо === Өндөр цэвэршилт, тунгалаг чанар, чийгийн хамгаалалт болон ариутгалд тэсвэртэй байдал нь COC-ийг олон төрлийн эмнэлгийн бүтээгдэхүүнд шилийг орлуулах материал болгодог. Шилтэй харьцуулахад хөнгөн бөгөөд амархан хагардаггүй. COC-ийн гадаргуугийн энерги бага, химийн идэвх сул тул инсулин болон бусад уургийн гаралтай эмийг хадгалах жижиг сав, урьдчилан дүүргэсэн тариур, картриж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Материалын бага чийг шингээлт нь эмийн бодисын хадгалалтын тогтвортой байдлыг сайжруулахад тусална. Хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг тул COC-ийг оношилгооны [[кювет]], микропланшет болон бусад лабораторийн хэрэгсэлд хэрэглэнэ. Нарийн бичил бүтцийг хэвээр нь буулгах чадвартай учраас [[микрофлюидик]] чип, лаборатори-нэг-чип төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд мөн тохиромжтой.<ref>{{cite journal |last1=Hupert |first1=Mateusz L. |last2=Jackson |first2=Joshua M. |last3=Wang |first3=Hong |last4=Witek |first4=Małgorzata A. |title=Arrays of high-aspect ratio microchannels for high-throughput isolation of circulating tumor cells |journal=Microsystem Technologies |volume=20 |pages=1815–1825 |year=2014 |doi=10.1007/s00542-013-1941-6 }}</ref> Ихэнх COC материалыг гамма цацраг, уур эсвэл [[этилений исэл]] ашиглан ариутгаж болно. === Оптик төхөөрөмж === COC-ийг оптик хальс, линз, мэдрэгчтэй дэлгэц, гэрэл дамжуулах хавтан, ойлгогч хальс болон камер, хувилагч төхөөрөмж, хөдөлгөөнт төхөөрөмжийн бусад оптик эд ангид ашигладаг. === Шүүлтүүр ба электроник === COC нь диэлектрикийн эвдрэлд тэсвэртэй, цахилгаан цэнэгээ удаан хадгалдаг тул цахилгаанжуулсан шүүлтүүрийн материал үйлдвэрлэхэд хэрэглэгдэнэ.<ref>{{cite journal |last1=Lamonte |first1=Ronald R. |last2=McNally |first2=Donal |title=Uses and Processing of Cyclic Olefin Copolymers |url=https://archive.org/details/sim_plastics-engineering_2000-06_56_6/page/51 |journal=Plastics Engineering |volume=56 |issue=6 |pages=51–55 |date=June 2000 |issn=0091-9578 }}</ref> Өндөр давтамжид ч диэлектрик тогтмол нь бага байдаг тул зарим төрлийн антенн болон полипропиленоос илүү өндөр температур даах шаардлагатай конденсаторт ашигладаг. == Мөн үзэх == * [[Этилен]] * [[Полимер]] * [[Сополимер]] * [[Полинорборнен]] * [[EPDM резин]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Полимерийн хими]] [[Ангилал:Сополимер]] [[Ангилал:Нийлэг материал]] 8p4hif1akn27jr80faij9uenmm92fyp Рибозим 0 147964 866680 866148 2026-08-19T14:14:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866680 wikitext text/x-wiki [[Файл:Full length hammerhead ribozyme.png|thumb|250px|Алхны толгой хэлбэрийн (''hammerhead'') рибозимын бүтэц.]] '''Рибозим''' (англиар ''ribozyme'', ''ribonucleic acid'' болон ''enzyme'' гэсэн үгнээс) буюу '''каталитик РНХ''' нь тодорхой [[биохими]]йн урвалыг [[катализ]]лах чадвартай [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] молекул юм. Рибозимууд нь уургийн [[фермент]]үүдийн нэгэн адил урвалын хурдыг нэмэгдүүлэх чадвартай боловч өөрсдөө РНХ-ээс тогтдог.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> Байгалийн олон рибозим нь РНХ-ийн молекулыг таслах, холбох болон [[РНХ сплайсинг|сплайсинг]] хийх урвалыг катализладаг. Мөн [[рибосом]]ын том дэд нэгжийн рибосомын РНХ нь уургийн нийлэгжилтийн үед [[пептидийн холбоо]] үүсэхэд каталитик үүрэг гүйцэтгэдэг. == Нээлт == 1970-аад оны төгсгөл хүртэл эс дэх биологийн катализаторуудыг үндсэндээ [[уураг (молекул)|уураг]] бүтэцтэй ферментүүд гэж үздэг байв. 1980-аад оны эхээр Томас Чек болон түүний судалгааны баг ''Tetrahymena thermophila''-гийн рибосомын РНХ-ийн интрон өөрөө сплайсинг хийх чадвартай болохыг тогтоожээ. 1982 онд Крюгер болон түүний хамтрагчид ''Tetrahymena''-гийн РНХ өөрийнхөө интроныг уургийн ферментийн оролцоогүйгээр салгаж чаддаг болохыг тайлбарласан.<ref>{{cite journal |author1=Kruger K |author2=Grabowski PJ |author3=Zaug AJ |author4=Sands J |author5=Gottschling DE |author6=Cech TR |title=Self-splicing RNA: autoexcision and autocyclization of the ribosomal RNA intervening sequence of Tetrahymena |url=https://archive.org/details/sim_cell_1982-11_31_1/page/147 |journal=Cell |volume=31 |issue=1 |pages=147–157 |year=1982 |doi=10.1016/0092-8674(82)90414-7}}</ref> Үүний зэрэгцээ Сидни Олтмены баг бактерийн [[Рибонуклеаза P|рибонуклеаза P]]-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг өөрөө каталитик идэвхтэй болохыг тогтоосон. 1983 онд РНХ хэсэг нь уургийн бүрэлдэхүүнгүйгээр тРНХ-ийн прекурсорыг тасалж чаддаг болохыг туршилтаар харуулжээ.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |url=https://archive.org/details/sim_cell_1983-12_35_3/page/n272 |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> 1989 онд [[Томас Чек]] болон [[Сидни Олтмен]] нар «РНХ-ийн каталитик шинж чанарыг нээсний төлөө» [[Химийн салбарын Нобелийн шагнал]] хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Бүтэц ба үйл ажиллагаа == [[Файл:Ribozyme mechanism.png|thumb|300px|Рибозим РНХ молекулыг таслах ерөнхий механизмын бүдүүвч.]] РНХ нь зөвхөн дөрвөн үндсэн төрлийн [[нуклеотид]]оос бүрддэг боловч молекул нь нугаларч нарийн хоёрдогч болон гуравдагч бүтэц үүсгэх чадвартай. Энэ гурван хэмжээст бүтэц нь рибозимын каталитик идэвхтэй төвийг бий болгодог. Олон рибозимын үйл ажиллагаанд магни зэрэг хоёр валенттай металлын ионууд чухал үүрэгтэй. Эдгээр ион нь РНХ-ийн бүтцийг тогтворжуулах эсвэл химийн урвалд шууд оролцож болно. Рибозимуудын катализладаг урвалд: * РНХ-ийн фосфодиэфирийн холбоог таслах; * РНХ-ийн хэсгүүдийг хооронд нь холбох; * РНХ-ийн сплайсинг; * нуклеотид шилжүүлэх; * пептидийн холбоо үүсгэх зэрэг орно. == Рибосом == [[Рибосом]] нь уураг нийлэгжүүлдэг эсийн молекулын машин юм. Рибосомын пептидилтрансферазын төвийн каталитик үйл ажиллагааг голчлон рибосомын РНХ гүйцэтгэдэг. Иймээс рибосомыг том хэмжээний байгалийн рибозим гэж үздэг. == Рибозимын төрлүүд == Байгальд болон лабораторийн нөхцөлд олон төрлийн рибозим илрүүлсэн. Үүнд: * I болон II бүлгийн өөрөө сплайсинг хийдэг интронууд; * ''hammerhead'' буюу алхны толгой хэлбэрийн рибозим; * ''hairpin'' рибозим; * гепатитын дельта вирусийн рибозим; * VS рибозим; * [[Рибонуклеаза P|RNase P]]-ийн РНХ; * ''glmS'' рибозим зэрэг багтана. == РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал == РНХ нь нэг талаас удамшлын мэдээлэл хадгалж, нөгөө талаас химийн урвалыг катализлах чадвартай байдаг нь амьдралын үүслийн судалгаанд чухал ач холбогдолтой. Энэ шинж чанар нь эртний амьд системүүдэд РНХ нь өнөөгийн [[ДНХ]] болон уургийн үүргийг зэрэг гүйцэтгэж байсан байж болох тухай [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]]ын нэг үндэслэл болдог. Рибозимын нээлт нь РНХ зөвхөн ДНХ-ээс уураг руу мэдээлэл дамжуулдаг завсрын молекул биш, харин идэвхтэй биологийн катализатор байж чаддаг болохыг харуулсан. == Хиймэл рибозим == Байгалийн рибозимууд нээгдсэний дараа лабораторид шинэ каталитик РНХ молекулуудыг зохион бүтээх, сонгон шалгаруулах судалгаа өргөжсөн. Хиймэл рибозимыг тодорхой РНХ дарааллыг таньж таслах, биосенсор бүтээх болон генийн үйл ажиллагааг судлахад ашиглах боломжийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Рибосом]] * [[Фермент]] * [[Катализ]] * [[РНХ сплайсинг]] * [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]] * [[Ген]] * [[Генийн экспресс]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Ribozymes}} [[Ангилал:Молекул биологи]] [[Ангилал:РНХ]] 1529739ol1l8mniu8aaz5h7h1xff5vf Рибонуклеаза P 0 147965 866630 866149 2026-08-19T12:27:09Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866630 wikitext text/x-wiki [[Файл:RNasePimage wiki.png|thumb|300px|Бактерийн рибонуклеаза P комплекс [[зөөгч РНХ|тРНХ]]-тэй холбогдсон байдал.]] '''Рибонуклеаза P''' ('''RNase P''') нь [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийг тасалдаг эндорибонуклеаз бөгөөд [[зөөгч РНХ]] (тРНХ)-ийн боловсруулалтад чухал үүрэгтэй фермент юм. Түүний хамгийн сайн судлагдсан үүрэг нь урьдал тРНХ (pre-tRNA)-ийн 5′ талын илүүдэл дарааллыг таслан авч, боловсорсон тРНХ-ийн 5′ төгсгөлийг үүсгэх явдал юм.<ref>{{cite web |title=Ribonuclease P |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68043262 |website=Medical Subject Headings |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-14}}</ref> Олон организмд рибонуклеаза P нь РНХ болон [[уураг (молекул)|уураг]] хоёроос бүрдэх [[рибонуклеопротеин]] комплекс байдаг. Бактерийн рибонуклеаза P-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь уургийн бүрэлдэхүүнгүйгээр ч тодорхой нөхцөлд катализ хийх чадвартай. Иймээс RNase P нь байгалийн [[Рибозим|рибозимын]] сонгодог жишээний нэг юм.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |url=https://archive.org/details/sim_cell_1983-12_35_3/page/n272 |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> == Үүрэг == Урьдал тРНХ молекулууд нь нийлэгжсэний дараа шууд бүрэн ажиллагаатай байдаггүй. Тэдгээрийн төгсгөлүүдэд боловсруулж зайлуулах шаардлагатай нэмэлт нуклеотидын дараалал байж болно. Рибонуклеаза P нь урьдал тРНХ-ийн 5′ талд байрлах нэмэлт хэсгийг тасалж, боловсорсон тРНХ-ийн зөв 5′ төгсгөлийг бий болгодог. Энэ боловсруулалт нь тРНХ цаашид [[уургийн нийлэгжилт]]эд хэвийн оролцоход шаардлагатай. RNase P-ийн катализладаг урвал нь РНХ-ийн фосфодиэфирийн холбоог гидролизоор таслах урвал юм.<ref>{{cite web |title=Ribonuclease P |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68043262 |website=Medical Subject Headings |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-14}}</ref> == Бүтэц == [[Файл:RNase P.png|thumb|250px|Бактерийн рибонуклеаза P-ийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсгийн гурван хэмжээст бүтэц.]] Рибонуклеаза P-ийн бүтэц нь организмын бүлгээс хамааран ялгаатай байдаг. === Бактерид === Бактерийн RNase P нь үндсэндээ: * каталитик РНХ молекул; * нэг уургийн бүрэлдэхүүн хэсгээс тогтоно. Бактерийн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь тохиромжтой лабораторийн нөхцөлд уураггүйгээр урьдал тРНХ-ийг тасалж чаддаг. Уургийн бүрэлдэхүүн хэсэг нь субстратыг таних, холбогдох чадвар болон катализын үр ашгийг нэмэгдүүлдэг. Бактерийн RNase P болон тРНХ-ийн комплексийн гурван хэмжээст бүтцийг судалснаар фермент урьдал тРНХ-ийг хэрхэн таньж, идэвхтэй төвдөө байрлуулдгийг нарийвчлан тогтоох боломжтой болсон.<ref>{{cite journal |author1=Reiter NJ |author2=Osterman A |author3=Torres-Larios A |author4=Swinger KK |author5=Pan T |author6=Mondragón A |title=Structure of a bacterial ribonuclease P holoenzyme in complex with tRNA |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-12-09_468_7325/page/784 |journal=Nature |volume=468 |issue=7325 |pages=784–789 |year=2010 |doi=10.1038/nature09516 |pmid=21076397 |pmc=3058908}}</ref> === Архей ба эукариотод === [[Архей]] болон [[эукариот]] организмын эсийн RNase P нь мөн РНХ бүрэлдэхүүн хэсэгтэй боловч бактерийнхтай харьцуулахад илүү олон уургийн бүрэлдэхүүнтэй байдаг. Гэсэн хэдий ч RNase P-ийн бүх хэлбэр заавал каталитик РНХ агуулдаггүй. Зарим организм болон эсийн эрхтэнд зөвхөн уургаас тогтсон RNase P байдаг. Жишээлбэл, хүний [[митохондри]]йн RNase P нь РНХ агуулаагүй гурван уургийн комплекс болохыг тогтоосон.<ref>{{cite journal |author1=Holzmann J |author2=Frank P |author3=Löffler E |author4=Bennett KL |author5=Gerner C |author6=Rossmanith W |title=RNase P without RNA: identification and functional reconstitution of the human mitochondrial tRNA processing enzyme |url=https://archive.org/details/cell_2008-10-31_135_3/page/462 |journal=Cell |volume=135 |issue=3 |pages=462–474 |year=2008 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.013 |pmid=18984158}}</ref> == Каталитик РНХ == RNase P-ийн шинжлэх ухааны онцгой ач холбогдол нь РНХ молекул өөрөө ферментийн үүрэг гүйцэтгэж чаддаг болохыг харуулсан явдал юм. Сидни Олтмен болон түүний хамтрагчид бактерийн RNase P-ийг судлахдаа түүний РНХ бүрэлдэхүүн хэсэг нь каталитик үйл ажиллагааг өөрөө гүйцэтгэж чаддаг болохыг туршилтаар харуулсан.<ref>{{cite journal |author1=Guerrier-Takada C |author2=Gardiner K |author3=Marsh T |author4=Pace N |author5=Altman S |title=The RNA moiety of ribonuclease P is the catalytic subunit of the enzyme |url=https://archive.org/details/sim_cell_1983-12_35_3/page/n272 |journal=Cell |volume=35 |issue=3 Pt 2 |pages=849–857 |year=1983 |doi=10.1016/0092-8674(83)90117-4 |pmid=6197186}}</ref> Энэ болон Томас Чекийн бие даан хийсэн каталитик РНХ-ийн судалгаанууд нь РНХ зөвхөн генетикийн мэдээлэл дамжуулах молекул биш, мөн биохимийн урвалыг катализлах чадвартай болохыг баталсан. 1989 онд [[Сидни Олтмен]] болон [[Томас Чек]] нар РНХ-ийн каталитик шинж чанарыг нээсний төлөө [[Химийн салбарын Нобелийн шагнал]] хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1989 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/press-release/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Биологийн ач холбогдол == Тээвэрлэгч РНХ нь [[рибосом]]д амин хүчлийг хүргэж, уургийн нийлэгжилтийн үед генетикийн кодыг амин хүчлийн дараалал болгон хувиргах үндсэн үүрэгтэй. Иймээс тРНХ-ийн зөв боловсруулалт нь эсийн хэвийн үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай. RNase P-ийн судалгаа нь: * тРНХ-ийн боловсруулалт; * РНХ-ийн бүтэц ба катализ; * РНХ-уургийн харилцан үйлчлэл; * рибозимын үйл ажиллагаа; * амьдралын эртний хувьслын механизм зэрэг молекул биологийн олон асуудлыг ойлгоход чухал ач холбогдолтой. Каталитик РНХ оршин байдгийг тогтоосон нь РНХ нь эртний амьдралын системд удамшлын мэдээллийг хадгалах болон химийн урвалыг катализлах хоёр үүргийг зэрэг гүйцэтгэж байсан байж болох тухай [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]]д чухал үндэслэл болсон.<ref>{{cite web |title=Ribonucleic acid (RNA) – the biomolecule which can do it all |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1989/8986-ribonucleic-acid-rna-the-biomolecule-which-can-do-it-all/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-14}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Рибозим]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Зөөгч РНХ]] * [[Рибосом]] * [[Фермент]] * [[РНХ-ийн ертөнцийн таамаглал]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:РНХ]] [[Ангилал:Фермент]] [[Ангилал:Молекул биологи]] asx9lvxx4n99cjc10npj16bqn2b9ckl Кроссинговер 0 147970 866685 866232 2026-08-19T14:21:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866685 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chromosomal Crossover.svg|thumb|300px|Гомолог хромосомуудын хооронд явагдах кроссинговер. ДНХ-ийн хэсгүүд солилцогдсоноор рекомбинант хроматидууд үүснэ.]] '''Кроссинговер''' (англиар ''crossing over'') нь [[мейоз]]ын үед хосолсон [[гомолог хромосом]]ын эгч бус хроматидуудын хооронд [[ДНХ]]-ийн харгалзах хэсгүүд солилцогдох үйл явц юм. Кроссинговерын үр дүнд эх, эцгийн гаралтай генетикийн материал нэг хромосомд шинэ байдлаар хослон, '''рекомбинант хромосом''' үүсдэг.<ref>{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002}}</ref> Кроссинговер нь [[генетикийн рекомбинаци]]йн нэг хэлбэр бөгөөд бэлгийн үржлээр үүсэх үр удмын генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлэх үндсэн механизмуудын нэг юм. == Мейоз дахь кроссинговер == [[Файл:Crossing-over-meiosis.png|thumb|350px|Мейозын үед гомолог хромосомуудын хооронд генетикийн материал солилцогдох бүдүүвч.]] Кроссинговер нь гол төлөв мейозын I хуваагдлын [[профаз I]] үед явагдана. Энэ үед эхийн болон эцгийн гаралтай гомолог хромосомууд хоорондоо хосолж, бивалент буюу тетрад бүтэц үүсгэдэг.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Хос хромосом тус бүр ДНХ-ийн репликацийн дараа хоёр хроматидаас тогтдог тул нэг бивалент нийт дөрвөн хроматидтай байна. Кроссинговер нь ихэвчлэн өөр өөр гомолог хромосомд хамаарах '''эгч бус хроматидуудын''' хооронд явагдана. Кроссинговер болсон хэсгийг микроскопоор хромосомууд огтлолцсон мэт харагдах үед '''хиазм''' гэж нэрлэдэг. Хиазм нь гомолог хромосомуудыг мейозын I хуваагдлын тодорхой үе хүртэл хооронд нь холбоотой байлгахад чухал үүрэгтэй. == Молекулын механизм == Мейозын рекомбинаци нь ДНХ-ийн хоёр гинж зэрэг тасрах үйл явдлаар эхэлж болно. Олон эукариот организмд эдгээр тасралыг '''Spo11''' хэмээх уураг үүсгэхэд оролцдог.<ref>{{cite journal |last1=Keeney |first1=S |last2=Giroux |first2=C N |last3=Kleckner |first3=N |title=Meiosis-specific DNA double-strand breaks are catalyzed by Spo11, a member of a widely conserved protein family |url=https://archive.org/details/cell_1997-02-07_88_3/page/375 |journal=Cell |volume=88 |issue=3 |pages=375–384 |year=1997 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81876-0 |pmid=9039264}}</ref> ДНХ тасарсны дараа нэг гомолог хромосомын ДНХ-ийн хэлхээ нөгөө гомолог хромосомын ижил төстэй дараалалтай хэсгийг ашиглан холбогдож, засвар болон рекомбинацийн процесс явагдана. Энэ процессын зарим бүтээгдэхүүн нь кроссинговер болж, хоёр хромосом ДНХ-ийн хэсгүүдээ харилцан солилцсон байдлаар төгсөнө. Харин бусад рекомбинацийн үйл явдал нь хромосомын том хэсгүүдийг солилцуулахгүйгээр дуусч болно. == Генетикийн ач холбогдол == Кроссинговерын хамгийн чухал үр дагаврын нэг нь нэг хромосом дээр байрлах [[аллел]]уудын шинэ хослол үүсэх явдал юм. Жишээлбэл, хоёр гомолог хромосом дээр: * нэг хромосомд '''A—B'''; * нөгөө хромосомд '''a—b''' аллелууд байрлаж байвал кроссинговерын дараа '''A—b''' болон '''a—B''' зэрэг шинэ хослол бүхий рекомбинант хроматидууд үүсэж болно. Ингэснээр үр удам эцэг, эхээсээ авсан хромосомыг яг өөрчлөлтгүйгээр өвлөхөөс гадна, тэдгээрийн генетикийн материалын шинэ хослолыг өвлөх боломжтой болдог. == Генийн холбоо == Нэг хромосом дээр ойрхон байрладаг генүүд хамт удамших хандлагатай байдаг. Үүнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. Хоёр ген хоорондоо хол байх тусам тэдгээрийн хооронд кроссинговер явагдах боломж ерөнхийдөө нэмэгдэнэ. Харин маш ойр байрлах генүүдийн хооронд кроссинговер явагдах магадлал бага байдаг. Энэ зарчмыг ашиглан генүүдийн хромосом дээрх харьцангуй байрлалыг тодорхойлж, '''генетикийн зураг''' буюу холбоосын зураг байгуулж болно.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> == Рекомбинацийн давтамж == Хоёр генийн хооронд үүссэн рекомбинант үр удмын хувь хэмжээг '''рекомбинацийн давтамж''' гэж нэрлэдэг. Генетикийн зураглалд рекомбинацийн давтамжийг хэмжих нэгж болгон '''сантиморган''' (cM)-ыг хэрэглэдэг. 1 сантиморган нь мейозын үед хоёр генетикийн маркер рекомбинацийн улмаас салж удамших ойролцоогоор 1 хувийн магадлалтай тохирно. Энэ аргыг хромосом дээрх ген болон генетикийн маркеруудын харьцангуй байрлалыг тогтооход ашигладаг. == Кроссинговерын интерференц == Кроссинговерын үйл явдлууд хромосомын дагуу бүрэн санамсаргүй тархдаггүй. Нэг кроссинговер болсон хэсгийн ойролцоо дахин кроссинговер үүсэх магадлал буурах үзэгдлийг '''кроссинговерын интерференц''' гэж нэрлэдэг. Интерференц нь кроссинговеруудыг хромосомын дагуу харьцангуй зайтай байрлуулахад нөлөөлдөг.<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=P R |last2=Roeder |first2=G S |title=Tam1, a telomere-associated meiotic protein, functions in chromosome synapsis and crossover interference |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1997-07-15_11_14/page/1786 |journal=Genes & Development |volume=11 |issue=14 |pages=1786–1800 |year=1997 |doi=10.1101/gad.11.14.1786 |pmid=9242487}}</ref> == Биологийн үүрэг == Кроссинговер хоёр үндсэн ач холбогдолтой. Нэгдүгээрт, эцэг болон эхийн аллелуудыг шинэ хослолоор нэгтгэж, бэлгийн үржлийн үед [[генетикийн олон янз байдал]] үүсэхэд хувь нэмэр оруулдаг. Хоёрдугаарт, олон организмд кроссинговерын үр дүнд үүссэн хиазмууд нь мейозын I хуваагдлын үед гомолог хромосомууд зөв салж, өөр өөр охин эсүүдэд хуваарилагдахад чухал үүрэгтэй. == Түүх == Хромосомын хэсгүүд хоорондоо солилцож болох тухай ойлголт XX зууны эхээр үүссэн. 1909 онд Бельгийн цитологич Франс Альфонс Янссенс мейозын хромосомын ажиглалтад үндэслэн хроматидуудын хооронд хэсэг солилцох боломжтой гэсэн санааг дэвшүүлсэн.<ref>{{cite book |last=Brown |first=T. A. |title=Genomes |edition=2 |publisher=Wiley-Liss |year=2002}}</ref> Дараа нь [[Томас Хант Морган]] болон түүний судалгааны баг ''Drosophila'' жимсний ялаан дээр хийсэн генетикийн туршилтуудаар хромосом дээрх генийн холбоо болон рекомбинацийн хоорондын хамаарлыг судалсан. Энэ нь хромосомын генетикийн зураг гаргах үндэс болсон. == Мөн үзэх == * [[Мейоз]] * [[Генетикийн рекомбинаци]] * [[Гомолог хромосом]] * [[Хроматид]] * [[Хромосом]] * [[Генийн холбоо]] * [[Аллел]] * [[Бэлгийн эс]] * [[Генетик]] * [[Геном]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Commons category|Chromosomal crossover}} [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Хромосом]] [[Ангилал:Мейоз]] noxl6qjbxbvibhi0y6yy6i6w8gabvqv Литвачууд 0 148010 866638 866485 2026-08-19T12:41:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 866638 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Lithuanian Diaspora in the World.svg|thumb|371x371px|Литвачуудын дэлхийгээр тархсан байдлын газрын зураг]] '''Литвачууд''' ([[Литва хэл|литв.]] нэг тоон дээр ''lietuvis'', олон тоон дээр. ''lietuviai'') — Балтийн бүс нутгийн үндэстэн бөгөөд ихэнх нь Литва улсад амьдардаг. Тэд голчлон Энэтхэг-Европын аймгийн Балт хэлний бүлгийн [[Литва хэл|Литва хэлээр]] ярьдаг ард түмэн. Литвачууд бол түүхийн урт хугацаанд өөрийн гэсэн өвөрмөц зан заншил, үндэсний ижилслийг хамгийн цэврээр нь хадгалж үлдсэн '''Балтийн бүс нутгийн уугуул үндэстэн''' юм. Одоогийн байдлаар ойролцоогоор 4.2 сая хүн (Литва хэлээр ярьдаггүй хүмүүсийг оруулаад) өөрсдийгөө Литванчууд гэж үздэг. Тэдний 1.3 сая гаруй нь хилийн чанадад амьдардаг байна. 2021 оны Литвийн хүн амын тооллогоор Литвачууд тус улсын хүн амын 84.6%-ийг эзэлж байна. == Литвачуудын тоо болон тархалт == Литвачууд МЭӨ 2000 орчим оны үед Балтын тэнгисийн зүүн эрэгт суурьшсан энэтхэг-европ угсааны эртний Балтийн аймгуудаас гаралтай гэж үздэг. Литвачуудын томоохон бүлэг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]], [[Их Британи]], [[Бразил]] болон хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] бүрэлдэхүүнд байсан зарим Бүгд найрамдах улсуудад амьдардаг. Литвийн уугуул иргэдийн цөөн хэсэг нь орчин үеийн Литвийн газар нутгаас гадуур үлджээ: голчлон Беларусь улсын баруун хойд хэсэгт (Витебск мужийн Браслав дүүргийн Опса хөдөө аж ахуйн хот, Гродно мужийн Островец дүүргийн Гервиати хөдөө аж ахуйн хот, Гродно мужийн Вороново дүүргийн Пелеса тосгон гэх мэт), Латвийн зүүн өмнөд хэсэгт (голчлон Литва-Латвийн хил ба [[Даугава гол|Даугава голын]] хооронд), Польшийн зүүн хойд хэсэгт (Пунскийн гмина болон Подлаские воеводство дахь Сейни, [[Сувалки]] хотууд) байрладаг. === Зан байдал === Тэдний өвөг дээдэс модыг ариун гэж шүтдэг байсан уламжлал одоо ч бий. Ой мод, байгальтайгаа маш ойр зохицож, нам гүм, тайван амьдралын хэв маягийг эрхэмлэдэг. Зан байдлын хувьд бүрэгдүү ба тэвчээртэй гэгддэг''':''' Гадны хүнд эхэндээ дуу цөөтэй, хүйтэн хөндий мэт санагдаж болох ч дотноссон үедээ маш найрсаг, тусархаг үндэстэн юм. Олон зууны дайн, дарангуйллыг давж гарсан тул маш тэвчээртэй, шаргуу хөдөлмөрч зантай. == Соёл == * [[Файл:Traditional Lithuanian dancers3.jpg|thumb]]Клумпакоис — литовачуудын ардын бүжиг. * Сутартинес — литовачуудын олон салдаг холойгоор дуулдаг дуу. === Шашин === 14-р зууны төгсгөл хүртэл Литвачуудын өвөг дээдсийн ихэнх нь бөө мөргөлийн шашинтан байсан бөгөөд цөөн тооны үнэн алдартны шашинтан байжээ. Литва (Аукштайтиа) 1387 онд католик шашинд орсон бол Самогитиа бүр хожим буюу 1413 онд католик шашинд шилжжээ. 16, 17-р зуунд Шинэчлэлийн давалгаа Литвад нэвтрэн орж, голчлон Литвийн язгууртнуудад нөлөөлсөн. Одоогийн байдлаар шашин шүтлэгтэй Литвачууд голчлон [[Католик|католик шашинтан]] юм. == Алдартай литвачууд == Литвийн гаралтай дэлхийн зүтгэлтнүүд, тухайлбал хаан Миндаугас, Их гүн Витаутас, Их гүн Гедимин, хөгжмийн зохиолч Микалоюс Константинас Чиурлионис, сагсан бөмбөгийн домогт [[Арвидас Сабонис]], амьтан судлаач Бируте Галдикас нар байдаг. 5wi4odubgd65su8dili1n28l1n0vdsv Латвичууд 0 148011 866636 866495 2026-08-19T12:35:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 866636 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Latvian Diaspora in the World.svg|thumb|434x434px|Дэлхий дээрх Латвичуудын тархалтын газрын зураг]] '''Латвичууд''' ([[Латви хэл|латви.]] ''latvieši)'' -Европ тивийн зүүн хойд хэсэг, Балтын тэнгисийн эрэгт орших [[Латви]] улсын үндсэн хүн ам бөгөөд Балтын төрлийн хэлээр ярьдаг энэтхэг-европ угсааны ард түмэн. Тэднийг заримдаа, ялангуяа эртний ном зүйн эх сурвалжуудад "Лэттс" '''Letts''' гэж нэрлэдэг. Латвичууд нийтлэг Латви хэл, соёл, түүх, гарал үүсэлтэй. Дэлхий даяар 1.5 сая орчим латвичууд байдгаас 1.2 сая нь Латви улсдаа амьдардаг байна. [[Генетик|Генетикийн]] хувьд Латвичууд [[Литвачууд|Литвачуудтай]] хамгийн ойр бөгөөд бага хэмжээгээр Эстоничууд, Зүүн болон баруун [[Слав|Славууд]] бөгөөд Финүүдтэй холбоотой байдаг ажээ. == Түүх == Эрт үед Балтийн тэнгисийн [[Фин хэл|Фин хэлээр]] ярьдаг Ливс овог нь орчин үеийн Латвийн хойд эрэгт суурьшжээ. Герман суурьшигчид уугуул иргэдийнхээ нэрийг "лив" гэдэг үгнээс гаргалтай гэдэг. Тэд бүх уугуул иргэдийг "Леттс", улсаа "Леттланд" гэж нэрлэж, колонио Ливони буюу Ливланд гэж нэрлэдэг байжээ. Латвичууд 13-16-р зууны үед дундад зууны үеийн Ливони оршин тогтнох үед Балтийн (Латгаличууд, Курончууд, Семигалличууд болон Селончууд) болон Финно-Угрын (Ливс) овгуудын нэгдлийн үр дүнд үүссэн гэж үздэг. Латин хувилбар болох Ливони нь аажмаар орчин үеийн Латвийн бүх нутаг дэвсгэр, мөн Германы нөлөөнд автсан өмнөд Эстонийг нэрлэх болсон. Латви, Литвачууд бол Энэтхэг-Европын гэр бүлийн Балтийн салбарын цорын ганц амьд үлдсэн хэлтний төлөөлөгчид юм. == Соёл == Латвийн ардын соёл нь тариачны нийгэмд үндэслэсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд цагаан ноосон гивлүүр өмсдөг байв. Эмэгтэйчүүд, охидууд тусгай гоёл чимэглэлийн хатгамал эсвэл нэхмэл бүсээр бэхэлсэн хормогчгүйгээр гэрээсээ гарах нь зохисгүй зүйл гэж үздэг байв. Үнэт эдлэл нь ид шидийн хүч чадалтай гэж үздэг байсан бөгөөд гэр бүлийн зан үйлд ашигладаг байжээ. Үнэт эдлэл нь тодорхой овог аймаг, бүс нутаг, нийгмийн гарал үүслийг илтгэдэг (эхнэр нь нөхрийнхөө тэмдгийг зүүдэг байв). Гэр бүлийн тэмдгийг зөвхөн хувцас төдийгүй барилга байгууламж, гэр ахуйн эд зүйлс гэх мэтийг чимэглэхэд ашигладаг байв. Аж ахуйн болон гар урлал нь эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Ганц айл өрх багаж хэрэгслээс эхлээд гэр ахуйн хэрэгсэл хүртэл бараг бүх зүйлийг үйлдвэрлэдэг байв. Дархан, ваар, мужаан, мужаан, нэхмэл эдлэлийг эрэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байсан бол нэхэх, сүлжихийг эмэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байжээ. Эртний уламжлалын хадгалагдан үлдсэн нь чийглэг, сэрүүн уур амьсгалтай тул ноосон эдлэл үйлдвэрлэх, ашиглахад илүү илэрдэг. Латвичууд ардын дууны найрал дууны тоглолт бүхий дуу, бүжгийн наадамд тусгалаа олсон баялаг ардын хөгжмийн уламжлалтай. Алдартай ардын баяруудад Лиго, Микели гэх болон бусад дуу багтдаг байна. Латвичууд соёлын өв, уламжлалт ардын дуундаа (Dainas) маш хайртай. Таван жил тутамд зохиогддог "Балтын дуу, бүжгийн их наадам" нь ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын өвд бүртгэгдсэн бөгөөд олон арван мянган дуучид нэг дор цугладгаараа алдартай. === Зан байдал === Латвичууд харилцааны явцад биеийн хэлэмж, гарны хөдөлгөөнийг идэвхтэй ашигладаг. Түүнчлэн, тэд зөвхөн өөрт нь үнэхээр таалагдсан эсвэл итгэсэн хүмүүсийнхээ нүд рүү эгцэлж хардаг соёлтой ажээ. [[Латви хэл]] нь Латин цагаан толгойд суурилсан өвөрмөц тэмдэглэгээ бүхий цагаан толгой ашигладаг. === Шашин === Түүхэн хугацаанд латвичуудын дийлэнх нь Христийн шашны '''Лютеран''' (Протестант) урсгалыг шүтэж ирсэн. Харин тус улсын зүүн өмнөд бүсийн (Латгале) оршин суугчид голдуу Католик шашинтан байдаг ажээ. == Алдартай латвичууд == Андрейс Пумпурс (''Andrejs Pumpurs,'' 1841-1902) -Латвийн үндэсний баатарлаг туульс болох "Lāčplēsis" ("Баавгайн алуурчин", 1888)-ын зохиолч байсан бөгөөд тэрээр түүндээ янз бүрийн домогийн сэдвүүдийг оруулсан. Лачплēсисийг мянган жилийн өмнө Викингүүдийн эсрэг тулалдсан Латви үндэстэн гэж тодорхойлсон боловч үнэндээ тэрээр Латви улсын нэгэн төрлийн дүр төрх болсон бөгөөд Латвичууд эрх чөлөөгөө эдэлж, хамгаалж байсан сүүлийн эрин үеийг (20-р зуунаас өмнө) сануулсан баатар юм. Эх оронч, тусгаар тогтнолыг дэмжигч олон байгууллагуудыг хожим нь Лачплēсисийн нэрээр нэрлэжээ; "Lāčplēsis өдөр" нь жил бүр зохион байгуулагддаг эх оронч баяр юм. [[Кришьяанис Баронс]] (''Krišjānis Barons,'' 1835–1923) -Латвийн ардын дуу цуглуулагч байв. Түүний насан туршид өргөн хүрээнд Латви даяар судалгаа хийсэн. Үүний үр дүнд 200,000 гаруй ардын дуу агуулсан "дууны шүүгээ"-г ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн дурсамжийн жагсаалтад оруулсан. Латвийн дуунууд дараа нь Латвийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж, тогтмол дууны наадмын үндэс суурь болсон юм. К.Бароны бүтээл байгаагүй бол Латви улс хурдацтай хотжилтод өртөж, улмаар Латвичууд өөрсдийн онцлог шинж чанарын гол үзлээс салж байгаа тул эдгээр ардын дуунуудын олонх нь мартагдах байсан байх. Кришяанис Валдемарс (''Krišjānis Valdemārs,'' 1825-1891) -Латвийн тэнгисийн цэргийн хөдөлгөөний ард байсан бөгөөд Латвийн эрэг дагуу олон тэнгисийн цэргийн сургуулиудыг бий болгоход гар бие оролцсон хүн юм. Тэдний бэлтгэсэн далайчид өмнө нь Латви биш байсан Латви улсад байрладаг худалдааны флотын багийнхныг үр дүнтэйгээр Латви болгосон. Усан онгоцны үйлдвэрлэлийг мөн эхлүүлсэн. Гэсэн хэдий ч К.Валдемарсын өсөн нэмэгдэж буй Залуу Латви хөдөлгөөнд оруулсан байна. Үүнээс өмнө бүх боловсролтой Латвичууд өөрсдийгөө Герман эсвэл Орос гэж үздэг байсан бөгөөд "хуучирсан Латвийн тариачны хэл" буурч байрхад тэр өөрийгөө латви гэж тод илэрхийлдэг байв. Янис Чаксте (1859-1927) нь 1900-аад онд тусгаар тогтносон Латви улсын санааг анх дэвшүүлсэн Латви улсын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч байв. Тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа тэрээр 1922 онд ерөнхийлөгч болж, 1927 онд албан тушаалаа хашиж байхдаа нас баржээ. Хурандаа [[Фридрихс Бриедис]] (1888-1918) нь Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Оросын армийн угсаатны Латви хороо болох Латви винтовчуудын удирдагч байв. Оросын хувьсгалын дараа тэрээр Москвад коммунизмын эсрэг тэмцэхээр шийдсэн боловч дэглэмд баригдаж, цаазаар авахуулжээ. [[Оскар Калпакс]] (1882-1919) нь Латви улс тусгаар тогтносны дараахан анхны бие даасан Латви хүчний (Латвийн 1-р батальон) удирдагч байв. Тэрээр Оросын дахин эзлэх оролдлогыг няцаахад оролцсон. Энэ оролдлогыг Латви, Литва, Эстони, Германы үлдэгдэл хүчний нэгдсэн хүч дарж байсан ч Оскар Калпакс тулалдааны нэгэнд алагджээ. [[Михаил Таль]] бол Латвийн алдарт шатрын их мастер, дэлхийн шатрын аварга юм. Ирээдүйн аварга бага наснаасаа математикт дуртай, дүн шинжилгээ хийх дуртай байжээ. 10 настайдаа Таль найзуудаа шатрын тэмцээнд ялж байсан бөгөөд 13 настайдаа залуучуудын шигшээ багт багтжээ. 1957 онд 21 настайдаа Таль Зөвлөлт Холбоот Улсын аварга болж, дахин 5 удаа түрүүлэх цол хүртжээ. 1959 онд Таль [[Михаил Ботвинник|Михаил Ботвинникийн]] эсрэг дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох боломжтой болжээ. Эдгээр хоёр шатрын суут хүмүүсийн хоорондох тоглолт 1960 оны 3-р сарын 15-наас 5-р сарын 5-ны хооронд болж, Латвийн их мастерын ялалтаар өндөрлөв. Тал түүхэн дэх хамгийн залуу "шатрын хаан" болж, 23 настайдаа дэлхийн аварга цолыг хүртжээ. [[Кристапс Порзингис]] бол Латвийн алдарт сагсан бөмбөгчин, [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны]] (NBA) гишүүн юм. 7 фут 3 инч өндөртэй Порзингис бол NBA-ийн хамгийн өндөр идэвхтэй тоглогчдын нэг юм. Тэрээр лигт 2015 онд Милуокигийн эсрэг тоглолтод 16 оноо авч, анхны гараагаа хийжээ. 2015 оны 11-р сарын 21-нд Хьюстоны эсрэг тоглолтод Порзингис 24 оноо, 14 самбар, 7 хаалт хийж, 1992-1993 оны улиралд [[Шакил О'Нил|Шакил О'Нилээс]] хойш ийм статистик үзүүлэлттэй тоглосон анхны 20 настай тоглогч болжээ. Порзингис бол Нью-Йорк Никсийн од байсан бөгөөд төвийн болон хүчний довтлогчийн байрлалд тоглож байжээ. Одоогоор Латвийн авьяаслаг тоглогч Бостон Селтикс багийг төлөөлж байна. 1h0q6o4q7guloznvj37h220cp50zgdz Алдагдсан диваажин 0 148017 866656 2026-08-19T13:15:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Алдагдсан диважин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Paradise Lost'') — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] анх 1668 онд хэвлэгдсэн 10 боть туульсын яруу найраг. 1674 онд хэвлэгдэхдээ 12 боть болсон. Уг туульсын яруу найрагт анхны хүн болох Адамын түүхийг өгүүлдэг. [[Файл:Milton paradise.jpg|thumb]] Жон..." 866656 wikitext text/x-wiki '''Алдагдсан диважин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Paradise Lost'') — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] анх 1668 онд хэвлэгдсэн 10 боть туульсын яруу найраг. 1674 онд хэвлэгдэхдээ 12 боть болсон. Уг туульсын яруу найрагт анхны хүн болох Адамын түүхийг өгүүлдэг. [[Файл:Milton paradise.jpg|thumb]] Жон Милтон мөн "Эргэн олдсон диваажин" нэртэй үргэлжлэлийг бичсэн. Хоёр шүлэг хоёулаа Библийн түүх, 17-р зууны Английн улс төрийн үймээн самуун, зохиолчийн хувийн амьдралыг тусгасан гэж үздэг. == Үйл явдал == Энэ яруу найраг нь хүний ​​уналт, ертөнцийг бүтээх, мөн харанхуй эсвэл эмх замбараагүй байдалд орших тамын тухай Эхлэл номын үйл явдлыг хөгжүүлдэг. Үүнд Сатан эсвэл Могой гэгддэг унасан тэнгэр элч гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэрээр хүүгийнхээ өмнө өвдөг сөгдөхгүйн тулд Бурханы эсрэг босдог; тэнгэр элчүүдийн гуравны нэгийг (босогч тэнгэр элчүүд) нууцаар удирдаж, тэнгэр элчүүдийн эсрэг зэвсэгт тэмцэл зохион байгуулж, улмаар хүний ​​уналтад хүргэдэг. Шүлэгт Адам, Ева хоёр Уналтаас өмнө гэрлэсэн боловч үүний дараа бэлгийн хайр өөр шинж чанартай болсон. Шүлэгт Ева маш үзэсгэлэнтэй бөгөөд Адамаас хараат бус байдаг. Хориотой жимс идсэний дараа Ева Адамд хайрынхаа нэрээр жимсийг идүүлэхийг өгдөг. Тэрээр Рафаэлийн тэнгэр элчийн анхааруулгыг үл харгалзан дуулгавартай байдаг. Тушаалыг дагаагүйн улмаас тэд Диваажингаас хөөгдөж, дараа нь өөрсдийн хоол хүнсээ олох ёстой болдог. Гэвч тэдний хүү Бурханы өмнө тэдний төлөө зуучилж, үүний дараа тэнгэр элч бууж ирээд тэдэнд ирээдүйн найдварыг өгдөг. Шүлгийн төгсгөлд Адамд ирээдүйн үр удам болон Мессиагийн ирэлт хүртэлх бүх ирээдүйг харуулдаг. == Утга учир == [[Хомер|Хомерын]] баатарлаг туульс, дундад зууны үеийн туульс, Дантегийн шүлгээс ялгаатай нь "Алдагдсан диваажин" зохиол нь яруу найрагчийн бүтээлч төсөөлөлд багахан боломж олгодог. Пуритан Жон Милтон Библийн түүхийг сонгож, Судрын үгсийн дагуу илэрхийлсэн; цаашлаад түүний дүрүүд нь ихэвчлэн хэт хүний ​​ертөнцөд хамаардаг бөгөөд бодитой дүрслэлийг зөвшөөрдөггүй. Нөгөөтэйгүүр, сахиусан тэнгэрүүд болон чөтгөрүүд, Адам Ева хоёр болон Милтоны туульсын бусад дүрүүд нь Библиэс тэтгэгдсэн ардын төсөөлөлд тодорхой дүр төрхтэй байдаг бөгөөд гүн гүнзгий үндэсний яруу найрагч Жон Милтон эдгээр уламжлалаас хэзээ ч хазайдаггүй. Ж.Милтоны ажилласан материалын эдгээр шинж чанарууд түүний шүлэгт тусгагдсан байдаг: дүрслэлийн техникийн талууд нь уламжлалт, тайлбар нь дүрслэлгүй; Библийн амьтад ихэвчлэн зүгээр л зүйрлэл мэт санагддаг. r3meju6y1csqe8dpw6muf94ks3qk9t7 Иштван Сабо 0 148018 866708 2026-08-20T00:49:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:SzaboIstvan1.jpg|thumb]] '''Иштван Са́бо''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Szabó István''; 1938 оны 2-р сарын 18-нд [[Будапешт]] хотод төрсөн) — унгарын кино найруулагч, кино зохиолч бөгөөд уран зохиолч. Европын кино академийг үндэслэгчдийн нэг болон гишүүн юм. 1960-аад оноос хойш тэрээ..." 866708 wikitext text/x-wiki [[Файл:SzaboIstvan1.jpg|thumb]] '''Иштван Са́бо''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Szabó István''; 1938 оны 2-р сарын 18-нд [[Будапешт]] хотод төрсөн) — унгарын кино найруулагч, кино зохиолч бөгөөд уран зохиолч. Европын кино академийг үндэслэгчдийн нэг болон гишүүн юм. 1960-аад оноос хойш тэрээр Унгарын урдаа барьдаг кино найруулагчдын нэг болсон. Түүний кинонууд нь Европ дахь зохиогчийн кино урлагийн уламжлалаар бүтээгдсэн бөгөөд Төв Европын сүүлийн үеийн нийгэм, улс төр, сэтгэл зүйн зөрчлийг харуулдаг. 1959 онд Театр, кино урлагийн дээд сургуульд суралцаж байхдаа анхны богино хэмжээний кино, 1964 онд анхны бүрэн хэмжээний киногоо бүтээжээ. Тэрээр 1982 онд Шилдэг гадаад хэл дээрх киноны [[Оскарын шагнал]] хүртсэн "Мефисто" эмгэнэлт киногоороо олон улсын амжилтанд хүрсэн. == Намтар == Иштван Сабо 1938 оны 2-р сарын 18-нд Будапешт хотод Нацист [[Салаши Ференц|Ференц Салашигийн]] дарангуйллын үед нуугдаж байсан еврей гэр бүлд төрсөн. Ахлах сургуулиа төгсөөд радиогийн сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. 1956 онд Будапештийн Театр, Кино Академийн найруулгын ангид элсэн орж, Феликс Мариашшигийн удирдлага дор суралцах хугацаандаа тэрээр хэд хэдэн богино хэмжээний кино ("Сэдвийн вариаци", "Чи") хийжээ. Түүний төгсөлтийн дипломын кино болох "Концерт" нь хэд хэдэн олон улсын наадамд амжилттай оролцсон. == Бүтээлүүд == === Бүрэн хэмжээний кинонууд === * 1964 — Мөрөөдөх цаг / ''Álmodozások kora'' * 1966 — Эцэг / ''Apa'' * 1970 — Хайрын тухай кино / ''Szerelmesfilm'' * 1971 — Будапешт, би чамд хайртай / ''Budapest, amiért szeretem'' * 1973 — Гал сөнөөгчдийн гудамж, 25 / ''Tűzoltó utca 25.'' * 1976 — Будапештын үлгэрүүд / ''Budapesti mesék'' * 1980 — Итгэл / ''Bizalom'' * 1980 — Ногоон жигүүртэн / ''Der Grüne Vogel'' * 1981 — Мефисто / ''Mephisto'' * 1985 — Хурандаа Редль / ''Redl ezredes'' * 1988 — Хануссен / ''Hanussen'' * 1991 — Хавартай уулзав / ''Meeting Venus'' * 1992 — Хайрт Эмма, хүндэт Бёбе / ''Édes Emma, drága Böbe'' * 1999 — Нарны туяаны амт / ''Sunshine'' * 2001 — Талуудын байр суурь / ''Taking Sides'' * 2002 — 10 минутын ах: Виолончель (хэсэг «Арван минут өнгрөөд») / ''Ten Minutes Older: The Cello'' (segment ''Ten Minutes After'') * 2004 — Театр / ''Being Julia'' * 2006 — Хамаатнууд / ''Rokonok'' * 2011 — Хаалга (Магда Сабо-гийн романаар) f5vu201ee09t52mctmv696f4h0b2cob Иоханн Георг Фауст 0 148019 866709 2026-08-20T01:38:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Idealporträt Joannes Faustus.jpg|thumb]] '''Иоханн Георг Фауст''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Georg Faust''; 1480 он орчим (?) Ариун Ромын эзэнт улсын Книтлингенд төрсөн — 1540 (?) Ариун ромын эзэнт улсын Штауфен-им-Брайсгау-д нас барсан) — 16-р зууны эхний хагаст Германд амьдарч байса..." 866709 wikitext text/x-wiki [[Файл:Idealporträt Joannes Faustus.jpg|thumb]] '''Иоханн Георг Фауст''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Georg Faust''; 1480 он орчим (?) Ариун Ромын эзэнт улсын Книтлингенд төрсөн — 1540 (?) Ариун ромын эзэнт улсын Штауфен-им-Брайсгау-д нас барсан) — 16-р зууны эхний хагаст Германд амьдарч байсан домогт бадарчин алхимич, зурхайч, илбэчин байсан юм. Фаустийн домогт намтар нь Шинэчлэлийн үеэс хойш тархаж ирсэн. Энэ хүний аж амьдралаар хожим нь [[Кристофер Марлоу|Кристофер Марлоугийн]] "Доктор Фаустын эмгэнэлт түүх", [[Иоханн Вольфганг фон Гёте|Гётегийн]] [[Фауст (эмгэнэлт жүжиг)|"Фауст" эмгэнэлт жүжиг]] зэрэг [[Европын уран зохиол|Европын уран зохиолын]] хэд хэдэн бүтээлийн үндэс суурь болсон байдаг юм. == Намтар == Фаустийн амьдралын талаарх ихэнх дэлгэрэнгүй мэдээлэл нь 16-р зууны сүүлч болон түүнээс хойшхи үеийн бичвэрүүдэд гардаг; Тэдгээрээс бодит баримт мөн эсэхийг шалгах боломжгүй юм. Ихэнх түүхчид Иоханн Георг Фауст 1480 оны орчимд төрсөн гэдэгтэй санал нийлдэг ч зарим нь 1466 онд төрсөн гэж үздэг. Түүний төрсөн газар гэж Книттлинген, Хельмстедт, Зиммерн, эсвэл Зальцведелийг дурдсан байдаг. 1508 оноос хойш тэрээр Кройцнахт багшаар ажиллаж байсан ч нутгийн оршин суугчдын дарамт шахалтаар хотоос гарсан. Бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 1509 онд Иоханн Фауст Гейдельбергийн Их Сургуульд теологийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг авсан анхны хүн болсон гэдэг. Тэрээр мөн [[Ягеллоны Их Сургууль|Краковын Их Сургуульд]] "практик ид шид"-ийг судалсан. Тэрээр эрдэмтэн, илбэчин дүр эсгэн Европ даяар аялсан бөгөөд 1528 онд түүнийг Ингольштадтын магистратын зарлигаар хотоос хөөжээ. Мөн 1532 онд Нюрнбергийн эрх баригчид хотод орохыг хориглосон байдаг. Түүнийг мөн Эрфуртаас цөлсөн гэдэг. 1539 оноос хойш түүний талаар өөр мэдээлэл алга байдаг. Фаустыг нас барсан тухай ихэвчлэн 1540 эсвэл 1541 онд дурдсан байдаг юм. == Уран зохиол дахь Фаустын дүр == Фаустын дүр хурдан домогт болж, Европ даяар өргөн тархсан байна. Домгийн анхны уран зохиолын хувилбарыг 1587 онд Германд "Шпис" хэвлэх газар хэвлэгдсэн ажээ. "''Historia von Dr. Iohann Fausten, dem weitbeschreiten Zauberer und Schwartzkünstler etc."'' («Алдарт ид шидтэн, Доктор Фаустын түүх г.м.») гэх ном хожим «Ардын ном» гэгдэж алдаршсан байна. Энэ номыг англи (1589, 1592), голланд (Эммерих, 1592), фламанд (Антверпен, 1592), чех (Кархезиусын орчуулга, 1617), швед (1674) болон бусад хэл рүү орчуулагдсан байна. 1588 онд Тюбингенд А. Хокком шүлгүүд хэвлэсэн боловч эрх баригчид шууд хааж зохиогчийг торгосон байдаг. === Зохиолуудын жагсаалт === * ''Historia von Dr. Iohann Fausten, dem weitbeschreiten Zauberer und Schwartzkünstler etc. (Алдарт'' ''ид шидтэн, Доктор Фаустын түүх г.м.)'', (1587) * [[Кристофер Марлоу]]: ''Доктор Фаустын эмгэнэлт түүх'' (1590) * Ахим фон Арним. ''«Die Kronenwächter» (Титмийн хамгаалагчид)'', (1817) * Фридрих Максимилиан Клингер: ''Фауст, түүний амьдрал, үйлс ба тамд буусан нь (Fausts Leben, Thaten und Höllenfahrt)'' (1791) * Теодор Шторм: Эрнст * Август Клингеманн (Ernst August Klingemann): ''Фауст (Faust)'' (1816) * Генрих Манн: Унрат профессор ''(Professor Unrat)'', (1904) * Томас Манн: Доктор Фаустус ''(Doktor Faustus)'' (1947) * Roger Zelazny & Robert Sheckley: «If at Faust you don’t succeed») (1993) * Майкл Суэнвик: Жэ''к/Фауст (Jack Faust)'' (1997) * Roman Möhlmann: ''Faust und die Tragödie der Menschheit'' (2007) * Adolfo Bioy Casares: «Фаустын өмнөх нь» (1949) * Иоганн Шпис: «Агуу, алдартай илбэчин, хууран мэхлэгч доктор Иоганн Фаустын домог». * John Rich: ''The Necromancer'' (1723) * Гёте: ** ''Урфауст (Urfaust)'' ** ''Фауст, 1-р хэсэг (Faust I)'' ** ''Фауст, 2-р хэсэг (Faust II)'' * Friedrich Müller: ''Faust’s Leben (Faust)'', (1778) * Христиан Дитрих Граббе: ''Дон Жуан'' ''ба Фауст (Don Juan und Faust)'' (1828) * Николаус Ленау: ''Фауст (Faust)'' (1836) * Хенрих Хэйне: ''Фауст (Der Doktor Faust. Ein Tanzpoem)'', балетын либретто (1851) * И.Тургенев. ''Фауст'', (1856) * Фридрих Теодор Фишер: ''Фауст.'' ''2 бүлэгт эмгэнэл (Faust. Der Tragödie dritter Teil)'' (1862) * А. Луначарский: ''Фауст и город'', 1908 * Мишель де Гельдерод. Д''октор Фаустын үхэл'', 1926 * Дороти Сэйерс: ''(The Devil to Pay)'' (1939) * Wolfgang Bauer: ''Herr Faust spielt Roulette (Герр Фауст'' ''хоёр рулетк тоглож байна)'' (1986) * Günther Mahal (Hrsg.): Doktor Johannes Faust — Puppenspiel (Доктор Иоанн Фауст — Хүүхэлдэйн театр) * Werner Schwab: ''Faust: Mein Brustkorb: Mein Helm''. (1992) * Pohl, Gerd-Josef: ''Faust — Geschichte einer Höllenfahrt Textfassung für die Piccolo Puppenspiele'', 1995 * Philipp Vandenberg. Die Frau des Seiltänzers, 2011 ahs8xa4y6su28ahffda08rpxwuydx12 Этторе Бугатти 0 148020 866713 2026-08-20T04:21:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ettore Bugatti in 1932.jpg|thumb|Этторе Бугатти, 1932 он.]] '''Этторе Арко Изидоро Буга́тти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Ettore Arco Isidoro Bugatti''; 1881 оны 9-р сарын 15-нд Милан хотод төрсөн — 1947 оны 8-р сарын 21-нд Парис хотод нас барсан) — италийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч, итали-франц..." 866713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ettore Bugatti in 1932.jpg|thumb|Этторе Бугатти, 1932 он.]] '''Этторе Арко Изидоро Буга́тти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Ettore Arco Isidoro Bugatti''; 1881 оны 9-р сарын 15-нд Милан хотод төрсөн — 1947 оны 8-р сарын 21-нд Парис хотод нас барсан) — италийн зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч, итали-францын автомашин үйлдвэрлэгч "Bugatti" компани үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Этторе Бугатти 1881 оны 9-р сарын 15-нд Милан хотод Италийн модны мужаан (оршуулгын хэрэгслийн дизайнер), үнэт эдлэлийн дизайнер Карло Бугатти ([[Итали хэл|итали.]] ''Carlo Bugatti'') , Тереза ​​Лориоли ([[Итали хэл|итали.]] ''Teresa Lorioli'') нарын гэр бүлд ууган хүү нь болж төрсөн. Алдарт амьтны уран барималч [[Рембрандт Бугатти|Рембрандт Бугаттигийн]] ах Этторе нь мөн зураач Жованни Сегантинигийн үеэл дүү, алдарт уран барималч, архитектор Жованни Луижи Бугаттигийн хамаатан байв. Этторе бага насаа Милан хотод өнгөрөөсөн бөгөөд тэнд сонгодог боловсрол эзэмшсэнийхээ дараа ах Рембрандт Бугаттигийн хамт Милан хот дахь Дүрслэх урлагийн академид ([[Франц хэл|франц.]] ''Académie des Beaux-Arts'') суралцаж, хамт уран баримал судалжээ. Этторе 1907 онд Барбара Мариа Жузеппина Больцони ([[Франц хэл|франц.]] ''Barbara Maria Guiseppina Mascherpa Bolzoni'') -той гэрлэж хоёр охин, Жан болон Роланд гэх хоёр хүүтэй болжээ. Анхны эхнэрээ нас барсаны дараа тэрээр Женевьева Маргарита Делькюз ([[Франц хэл|франц.]] ''Geneviève Marguerite Delcuze'') -тай 2 дахь удаагаа гэрлэж 1942 онд охин Терез, 1945 онд хүү Мишээл нартай болсон. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Бугатти 17 настайдаа анхны автомашинаа зохион бүтээж 1901 оны хавар Миланы үзэсгэлэнгээс алтан медаль хүртсэн юм. Уг машин нь нэлээд төгс бус байсан ч залуу дизайнер гүн Жинеллигийн анхаарлыг татаж чаджээ. Түүний санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Этторе 2 жилийн дараа хоёр дахь "Бугатти" машинаа бүтээсэн бөгөөд энэ нь Миланы үзэсгэлэнгээс мөн медаль хүртжээ. Энэ загвар нь түүнийг нухацтай, ирээдүйтэй зохион бүтээгч гэдэг нэр хүндтэй болгосон юм. Тэрээр "De Dietrich" (Де Дитриш, Франц компани), Туркат-Мэри (Франц компани) зэрэг янз бүрийн компаниудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Амьдралынхаа туршид Э.Бугатти Европын хамгийн том автомашины компаниудын ихэнхэд ажиллаж үзсэн байна. Түүний автомашины уралдаанд дурлах хүсэл нь Бугаттигийн дизайны сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлсэн: түүний анхны уралдааны машин болох "Bugatti-10" нь 1909 онд бүтээгдсэн. Бугатти өөрөө энэ үед алдартай уралдааны машины жолооч болсон байв. 1922 оноос "Bugatti Type 30" машинууд үйлдвэрлэж эхэлсэн. Энэ машинаар Элишка Юнкова гэж эмэгтэй 1926 оны хурдны дээд амжилт тогтоосон байна. Спорт загварын уралдааны "Bugatti Type 35" 1920-иод оны автомашины уралдаануудад тэргүүлж байв. Мөн түүний "Bugatti Type 41 Royal", "Bugatti Type 50", "Bugatti Type 57" зэрэг загварууд автомашины үйлдвэрлэлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Файл:1933 Bugatti Type 59 Grand Prix 34.jpg|thumb|378x378px|"Bugatti Type 57 C" загвар]] Дэлхийн эдийн засгийн хямралын улмаас Этторе Бугатти өндөр хурдны галт тэрэг үйлдвэрлэхэд анхаарлаа хандуулж 1933 онд түүний зохион бүтээсэн галт тэрэг 172 км/цаг хурдтайгаар зорчигч тээврийн галт тэрэгний дэлхийн хурдны дээд амжилтыг тогтоосон. Ердөө 88 ширхэг цуваа үйлдвэрлсэн байна. Ажилчдын ажил хаялтын дараа тэрээр компанийн удирдлагыг том хүү Жан Бугатти (1909–1939)-д шилжүүлсэн бөгөөд тэрээр 1936 онд автомашины дизайн, үйлдвэрлэлд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн. Жан Бугатти 1939 оны 8-р сарын 11-нд "Bugatti Type 57 C" төрлийн уралдааны машиныг туршиж байхдаа нас баржээ. 200 км/цаг (124 миль/цаг) хурдтай явж байхдаа гэнэт урд нь гарч ирсэн машиныг гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мод мөргөсөн юм. Хүүгийнх нь үхэл Этторе Бугаттигийн хувь заяанд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр үйлдвэрлэл зогссон. Дайны дараа түүний дунд хүү Роланд Бугатти компанийг удирдаж эхэлсэн. Шинэ загварууд амжилтгүй болсон бөгөөд компаниа 1960-аад онд зарахад хүргэсэн байна. Этторе Бугатти 1947 оны 8-р сарын 21-нд нас барсан. Түүний амьдралын туршид 7,900 машин үйлдвэрлэгдсэнээс бараг 2,000 нь өнөөдөр ч хадгалагдан үлджээ. Тэдгээрийг голчлон хийц загвараараа үнэлдэг. mqaaq81u0pbb83gmvucwduen6fez03y 866714 866713 2026-08-20T04:23:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 866714 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ettore Bugatti in 1932.jpg|thumb|Этторе Бугатти, 1932 он.]] '''Этторе Арко Изидоро Буга́тти''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Ettore Arco Isidoro Bugatti''; 1881 оны 9-р сарын 15-нд Милан хотод төрсөн — 1947 оны 8-р сарын 21-нд Парис хотод нас барсан) — италийн алдарт зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч, итали-францын автомашин үйлдвэрлэгч "Bugatti" компани үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Этторе Бугатти 1881 оны 9-р сарын 15-нд [[Милан]] хотод Италийн модны мужаан (оршуулгын хэрэгслийн дизайнер), үнэт эдлэлийн дизайнер Карло Бугатти ([[Итали хэл|итали.]] ''Carlo Bugatti'') , Тереза ​​Лориоли ([[Итали хэл|итали.]] ''Teresa Lorioli'') нарын гэр бүлд ууган хүү нь болж төрсөн. Алдарт амьтны уран барималч [[Рембрандт Бугатти|Рембрандт Бугаттигийн]] ах Этторе нь мөн зураач Жованни Сегантинигийн үеэл дүү, алдарт уран барималч, архитектор Жованни Луижи Бугаттигийн хамаатан байв. Этторе бага насаа Милан хотод өнгөрөөсөн бөгөөд тэнд сонгодог боловсрол эзэмшсэнийхээ дараа ах Рембрандт Бугаттигийн хамт Милан хот дахь Дүрслэх урлагийн академи ([[Франц хэл|франц.]] ''Académie des Beaux-Arts'')-д суралцаж уран баримал судалжээ. Этторе 1907 онд Барбара Мариа Жузеппина Больцони ([[Франц хэл|франц.]] ''Barbara Maria Guiseppina Mascherpa Bolzoni'') -той гэрлэж хоёр охин, Жан болон Роланд гэх хоёр хүүтэй болжээ. Анхны эхнэрээ нас барсаны дараа тэрээр Женевьева Маргарита Делькюз ([[Франц хэл|франц.]] ''Geneviève Marguerite Delcuze'') -тай 2 дахь удаагаа гэрлэж 1942 онд охин Терез, 1945 онд хүү Мишээл нартай болсон. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Бугатти 17 настайдаа анхны автомашинаа зохион бүтээж 1901 оны хавар Миланы үзэсгэлэнгээс алтан медаль хүртсэн юм. Уг машин нь нэлээд төгс бус байсан ч залуу дизайнер гүн Жинеллигийн анхаарлыг татаж чаджээ. Түүний санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Этторе 2 жилийн дараа хоёр дахь "Бугатти" машинаа бүтээсэн бөгөөд энэ нь Миланы үзэсгэлэнгээс мөн медаль хүртжээ. Энэ загвар нь түүнийг нухацтай, ирээдүйтэй зохион бүтээгч гэдэг нэр хүндтэй болгосон юм. Тэрээр "De Dietrich" (Де Дитриш, Франц компани), Туркат-Мэри (Франц компани) зэрэг янз бүрийн компаниудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Амьдралынхаа туршид Э.Бугатти Европын хамгийн том автомашины компаниудын ихэнхэд ажиллаж үзсэн байна. Түүний автомашины уралдаанд дурлах хүсэл нь Бугаттигийн дизайны сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлсэн: түүний анхны уралдааны машин болох "Bugatti-10" нь 1909 онд бүтээгдсэн. Бугатти өөрөө энэ үед алдартай уралдааны машины жолооч болсон байв. 1922 оноос "Bugatti Type 30" машинууд үйлдвэрлэж эхэлсэн. Энэ машинаар Элишка Юнкова гэж эмэгтэй 1926 оны хурдны дээд амжилт тогтоосон байна. Спорт загварын уралдааны "Bugatti Type 35" 1920-иод оны автомашины уралдаануудад тэргүүлж байв. Мөн түүний "Bugatti Type 41 Royal", "Bugatti Type 50", "Bugatti Type 57" зэрэг загварууд автомашины үйлдвэрлэлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Файл:1933 Bugatti Type 59 Grand Prix 34.jpg|thumb|378x378px|"Bugatti Type 57 C" загвар]] Дэлхийн эдийн засгийн хямралын улмаас Этторе Бугатти өндөр хурдны галт тэрэг үйлдвэрлэхэд анхаарлаа хандуулж 1933 онд түүний зохион бүтээсэн галт тэрэг 172 км/цаг хурдтайгаар зорчигч тээврийн галт тэрэгний дэлхийн хурдны дээд амжилтыг тогтоосон. Ердөө 88 ширхэг цуваа үйлдвэрлсэн байна. Ажилчдын ажил хаялтын дараа тэрээр компанийн удирдлагыг том хүү Жан Бугатти (1909–1939)-д шилжүүлсэн бөгөөд тэрээр 1936 онд автомашины дизайн, үйлдвэрлэлд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн. Жан Бугатти 1939 оны 8-р сарын 11-нд "Bugatti Type 57 C" төрлийн уралдааны машиныг туршиж байхдаа нас баржээ. 200 км/цаг (124 миль/цаг) хурдтай явж байхдаа гэнэт урд нь гарч ирсэн машиныг гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мод мөргөсөн юм. Хүүгийнх нь үхэл Этторе Бугаттигийн хувь заяанд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр үйлдвэрлэл зогссон. Дайны дараа түүний дунд хүү Роланд Бугатти компанийг удирдаж эхэлсэн. Шинэ загварууд амжилтгүй болсон бөгөөд компаниа 1960-аад онд зарахад хүргэсэн байна. Этторе Бугатти 1947 оны 8-р сарын 21-нд нас барсан. Түүний амьдралын туршид 7,900 машин үйлдвэрлэгдсэнээс бараг 2,000 нь өнөөдөр ч хадгалагдан үлджээ. Тэдгээрийг голчлон хийц загвараараа үнэлдэг. 78cq1ag75tcvqck3a98szcy6m8rj87j Тунгалаг тамир (роман) 0 148021 866717 2026-08-20T05:07:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Тунгалаг тамир (роман)''' -Төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадрабалын Лодойдамбын]] тууривсан Монгол Улсын 20-р зууны шилдэг бүтээл юм. == Түүх == Зохиолч Чадраабалын Лодойдамба тухайн үедээ гадаад, дотоодод сурч боловсроод энгий..." 866717 wikitext text/x-wiki '''Тунгалаг тамир (роман)''' -Төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадрабалын Лодойдамбын]] тууривсан Монгол Улсын 20-р зууны шилдэг бүтээл юм. == Түүх == Зохиолч Чадраабалын Лодойдамба тухайн үедээ гадаад, дотоодод сурч боловсроод энгийн машинистаас Төрийн сайд хүртэл хариуцлагатай алба хашиж ирсэн өндөр боловсролтой тэргүүний сэхээтний нэг байсны хувьд Монголын түүхийг маш нарийн мэддэг бөгөөд архив, баримт дээр тулгуурлан романаа уран зохиолын хэлээр бүтээсэн байна. Түүний олон жилийн судалгаа, амьдралын туршлага дээр суурилан 43 хэсгээс бүрдсэн нэгдүгээр дэвтэрийг 1961 онд бичиж 1963 онд анх хэвлүүлсэн бөгөөд 1968 онд хоёрдугаар дэвтэрийг хэвлүүлсэн байдаг юм. Сүүлд 1971 онд нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба зохиолын гол дүрүүд болох баян Итгэлт, Эрдэнэ, цахиур Төмөр нарын зан чанар, аж ахуйч ухааныг тэр үеийн бодит хүмүүсийн амьдралын хэв маягаас санаа авч баяжуулсан гэдэг. == Зохиолын агууллага == Уг романд Олноо өргөгдсөн цаг үеэс эхлэн 1921 оны Ардын хувьсгал, түүний дараах шинэ нийгэм тогтнох хүртэлх ээдрээт түүхийг монгол ахуй, уламжлал дээр тулгуурлан өгүүлдэг. Зохиолч романдаа нийгэм дэх баян хоосны зөрчил, хайр сэтгэл, үнэнч шударга ёс болон урвалтын сэдвийг маш уран тод дүрсэлсэн байдаг юм. == Шагнал == Ч.Лодойдамбын тус романыг нь үнэлж 1971 онд түүнийг нас барсаны дараа БНМАУ-ын Төрийн шагналыг нэхэн олгосон бөгөөд хожим 1991 онд "ХХ зууны манлай роман"-аар өргөмжилсөн байна. 2kv6migi698kkeba8dgnmqbl7f75hmn 866718 866717 2026-08-20T05:10:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 866718 wikitext text/x-wiki '''Тунгалаг тамир (роман)''' -Төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадрабалын Лодойдамбын]] тууривсан Монгол Улсын 20-р зууны шилдэг бүтээл юм. == Түүх == Зохиолч Чадраабалын Лодойдамба тухайн үедээ гадаад, дотоодод сурч боловсроод энгийн машинистаас Төрийн сайд хүртэл хариуцлагатай алба хашиж ирсэн өндөр боловсролтой тэргүүний сэхээтний нэг байсны хувьд Монголын түүхийг маш нарийн мэддэг бөгөөд архив, баримт дээр тулгуурлан романаа уран зохиолын хэлээр бүтээсэн байна. Түүний олон жилийн судалгаа, амьдралын туршлага дээр суурилан 43 хэсгээс бүрдсэн нэгдүгээр дэвтэрийг 1961 онд бичиж 1963 онд анх хэвлүүлсэн бөгөөд 1968 онд хоёрдугаар дэвтэрийг хэвлүүлсэн байдаг юм. Сүүлд 1971 онд нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба зохиолын гол дүрүүд болох баян Итгэлт, Эрдэнэ, цахиур Төмөр нарын зан чанар, аж ахуйч ухааныг тэр үеийн бодит хүмүүсийн амьдралын хэв маягаас санаа авч баяжуулсан гэдэг. == Зохиолын агууллага == Уг романд Олноо өргөгдсөн цаг үеэс эхлэн 1921 оны Ардын хувьсгал, түүний дараах шинэ нийгэм тогтнох хүртэлх ээдрээт түүхийг монгол ахуй, уламжлал дээр тулгуурлан өгүүлдэг. Зохиолч романдаа нийгэм дэх баян хоосны зөрчил, хайр сэтгэл, үнэнч шударга ёс болон урвалтын сэдвийг маш уран тод дүрсэлсэн байдаг юм. == Шагнал == Ч.Лодойдамбын тус романыг нь үнэлж 1971 онд түүнийг нас барсаны дараа БНМАУ-ын Төрийн шагналыг нэхэн олгосон бөгөөд хожим 1991 онд "ХХ зууны манлай роман"-аар өргөмжилсөн байна. Тус роман өнөөгийн байдлаар 20 гаруй гадаад хэлээр орчуулагдсан бөгөөд романаар сэдэвлэж 1971-1973 онд Монгол кино үйлдвэрт найруулагч Р.Доржпаламын удирдлага [[Тунгалаг Тамир (кино)|"Тунгалаг Тамир"]] уран сайхны кино бүтээсэн байна. bivhooanxgnyi8hhqg9qitm0zb2xe6v Цэвэлмаагийн Готов 0 148022 866720 2026-08-20T05:41:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэвэлмаагийн Готов''' (1932 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн- 1985 онд нас барсан) - БНМАУ-ын Гавъяат жүжигчин. Түүний хамгийн алдартай дүрүүдийн нэг нь "Тунгалаг Тамир" киноны Түгжил юм. == Намтар == 1963 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг жүжигчин мэргэжлэ..." 866720 wikitext text/x-wiki '''Цэвэлмаагийн Готов''' (1932 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн- 1985 онд нас барсан) - БНМАУ-ын Гавъяат жүжигчин. Түүний хамгийн алдартай дүрүүдийн нэг нь "Тунгалаг Тамир" киноны Түгжил юм. == Намтар == 1963 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг жүжигчин мэргэжлээр төгсөөд насан эцэслэтлээ Хүүхэд Залуучуудын театрт жүжигчнээр ажиллахдаа дэлхийн болон Монголын сонгодог жүжгүүдэд 50 гаруй дүр бүтээсэн байна. == Кинонд бүтээсэн дүрүүд == * [[Хүний мөр]] -1965 он- Сумьяа * [[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]] - 1971 он- Түгжил * [[Ичээнд нь]] -1972- Галсан * [[Хань]]- 1975- Сэргийлэхийн дарга * [[Газрын жигүүр]] - 1978 sbw4y22vm4fixcnrf7t7vmmkcvfidia Цэвэлийн Дашнамжил 0 148023 866722 2026-08-20T06:01:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Цэвэлийн Дашнамжил''' (1944 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт төрсөн- 2003 онд нас барсан) -[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]] , Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын дуурийн дуулаач, кино жүжигчин. == На..." 866722 wikitext text/x-wiki '''Цэвэлийн Дашнамжил''' (1944 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт төрсөн- 2003 онд нас барсан) -[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]] , Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын дуурийн дуулаач, кино жүжигчин. == Намтар == Ц.Дашнамжил 1944 онд Төв аймгийн Дэлгэрхаан суманд малчны гэрт мэндэлжээ. Сум, аймгийнхаа бага, дунд сургууль төгсөж, улмаар Улсын багшийн дээд сургууль, [[Болгар]] улсад дуулаачийн cypгууль дүүргэж, 1968 оноос Дуурь бүжгийн эрдмийн театрт дуулаачаар 30 гаруй жил ажиллажээ. Энэ хугацаанд Дэлхийн сонгодог болон Монголынхоо олон дуурьд оролцон тоглож, жүжиг, киноны олон шилдэг дүрийг бүтээж үлдээсэн юм. "Шивээ Хиагт", "[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл]]", "Мартагдашгүй 42 хоног" дуурь болон "[[Өглөө (кино)|Өглөө]]", "[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл]]", “[[Тунгалаг Тамир (кино)|ТунгалагТамир]]", "[[Солонгын таван өнгө]]", "[[Ичээнд нь]]", "[[Намрын халуун өдрүүд]]" зэрэг түүхэн уран сайхны олон кинонд тэрээр их жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] дүрийг бүтээсэн юм. jo7t7a49a82ft1p4iwrn5eho3tg5ioa Эгч дүү Сун нар 0 148024 866729 2026-08-20T06:43:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Soong sisters.jpg|thumb]] '''Эгч дүү Сун нар''' (хятад. 宋家姊妹, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Sòngjiā Jiěmèi,'' галиг. ''Сунзя Зэмэй'') —20-р зууны Хятадын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн эгч дүү 3. Тэд тус бүр нь нөлөө бүхий нэр хүндтэй улс төрийн зүтгэлтнүүдийн эхнэрүүд байсан. Олн..." 866729 wikitext text/x-wiki [[Файл:Soong sisters.jpg|thumb]] '''Эгч дүү Сун нар''' (хятад. 宋家姊妹, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Sòngjiā Jiěmèi,'' галиг. ''Сунзя Зэмэй'') —20-р зууны Хятадын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн эгч дүү 3. Тэд тус бүр нь нөлөө бүхий нэр хүндтэй улс төрийн зүтгэлтнүүдийн эхнэрүүд байсан. Олны дунд тархасан хэллэгийн дагуу «нэг нь мөнгөнд дуртай, нөгөөх нь эрх мэдэлд дуртай, гуравдахь Хятадад хайртай» (хятад. 個愛錢、一個愛權、一個愛國, пиньинь.''yí ge aì qián, yí ge aì quán, yí ge aì guó'') гэдэг байсан. * [[Сун Айлин]] (1889—1973) том эгч, «мөнгөнд дуртай», 1938-1939 онуудад Хятадын Ерөнхий сайд, ажил хэрэгч Кун Сянси-гийн эхнэр байсан. * [[Сун Мэйлин]] (1898—2003) дундах, «эрх мэдэлд дуртай», Хятадын Ерөнхийлөгч, [[Гоминдан|Гоминдан намын]] удирдагч [[Чан Кайши]]-гийн эхнэр. * [[Сун Чинлин|Сун]] [[Сун Чинлин|Чинлин]] (1893—1981), отгон эмэгтэй дүү «Хятадад хайртай», Хятадын анхны Ерөнхийлөгч (1912 оны 1-р сараас 4-р сард) [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсены]] эхнэр; Тэрээр нас барахаасаа өмнөхөн [[Хятад|БНХАУ]]-ын хүндэт ерөнхийлөгч байсан. 894 онд төрсөн тэдний эрэгтэй дүү Сун Зывэнь тухайн үеийнхээ хамгийн том Хятадын бизнесмэнүүдийн нэг байсан гэдгээр нь гэр бүлийн дээгүүр байр суурийг дүгнэж болно. Сун нарын гэр бүлийн түүх ихэд анхаарал татаж байсан учраас [[Хонконг|Хонконгод]] (1997, «Эг дүү Сун» 宋家皇朝) гэж тэдний тухай кино хийж байсан юм. 82i8fxrw98e6dqts7bsnq1myr84vgso Сун Айлин 0 148025 866730 2026-08-20T07:13:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Soong Ai-ling.jpg|thumb]] '''Сун Айли́н''' ([[Хятад хэл|хятад]].宋藹齡, [[пиньинь]]. ''Sòng Àilíng''; [[Англи хэл|англи.]] ''Soong Ai-ling'', 1889 оны 7-р сарын 15-нд [[Шанхай|Шанхайд]] төрсөн — 1973 оны 10-р сарын 18-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк хот|хотод]] нас барсан) — [[20-р зуун|20-р зууны]]..." 866730 wikitext text/x-wiki [[Файл:Soong Ai-ling.jpg|thumb]] '''Сун Айли́н''' ([[Хятад хэл|хятад]].宋藹齡, [[пиньинь]]. ''Sòng Àilíng''; [[Англи хэл|англи.]] ''Soong Ai-ling'', 1889 оны 7-р сарын 15-нд [[Шанхай|Шанхайд]] төрсөн — 1973 оны 10-р сарын 18-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк хот|хотод]] нас барсан) — [[20-р зуун|20-р зууны]] Хятадын түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн Эгч дүү Сун нарын ууган нь бөгөөд 1949 оноос өмнөх Хятадын улс төрч, эдийн засагч бөгөөд хамгийн баян Кун Сянси-гийн эхнэр байсан юм. Христ нэр нь -Нэнси. == Намтар == Сун Айлин 1889 онд [[Шанхай]] хотод төрсөн бөгөөд 1904 оны 6-р сарын 30-нд 14 настайдаа тэрээр АНУ-ын [[Сан-Франциско]] боомтод очиж, [[Жоржиа|Жоржиа мужийн]] Макон хотын Веслиан коллежид суралцаж төгсөөд 1909 онд Хятад руу буцаж ирсэн байна. 1911 оны сүүлээр тэрээр [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсены]] нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан бөгөөд хожим нь түүний дүү [[Сун Чинлин]] энэ албан тушаалыг уламжлан аваад Сунь Ятсены эхнэр болсон байна. 1913 онд тэрээр ирээдүйн нөхөр Кун Сянси-тай танилцаж, дараа жил нь Японы [[Ёкохама]] хотод гэрлэжээ. Гэрлэснийхээ дараа Сун Айлин англи хэл зааж, хүүхдийн буяны ажил эрхэлж байжээ. 1927 онд Гоминдан намын тэргүүн Чан Кайши түүний дүү [[Сун Мэйлин|Сун Мэйлинд]] дурласан боловч тэдний гэр бүлийнхэн үүнд дургуй байжээ. Айлин эгч нь харин гэрлүүлэхийг тохиролцож Чан Кайшиг Библи итгүүлэх болсон. Харин хариуд нь Сун Айлингийн нөхөр Кун Сянси Чан Кайшиг санхүүжүүлэх бөгөөд түүний дүү эрэгтэй чиннэлэг дүү Сун банкны эзэд, үйлдвэр эрхлэгчидийг Чан Кайшигийн дэглэмийг санхүүжүүлэхийг ятгахаар болжээ. Дайны сүүлийн жилүүдэд Сун Айлин, түүний нөхөр, хүүхдүүдийг авлига, хар зах зээл эрхэлж, дайнаас ашиг хонжоо хайсан хэргээр буруутгаж байжээ. 1944 онд нөхрийг нь эцэст нь Сангийн сайдын албан тушаалаас огцрохыг хүссэн байна. Тэрээр нөхөртэйгээ хамт асар их хөрөнгө, бизнесээ гадаадад шилжүүлж, АНУ руу явсан. Сун Айлин улмаар АНУ руу цагаачлан нүүж очиж амьдарсан байгаад 1973 оны 10-р сарын 18-нд 84 насандаа Нью-Йорк хотын эмнэлэгт нас барсан байна. 2g6e8icvdcm71fo1nd071o02fff65oq 866731 866730 2026-08-20T07:14:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 866731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Soong Ai-ling.jpg|thumb]] '''Сун Айли́н''' ([[Хятад хэл|хятад]].宋藹齡, [[пиньинь]]. ''Sòng Àilíng''; [[Англи хэл|англи.]] ''Soong Ai-ling'', 1889 оны 7-р сарын 15-нд [[Шанхай|Шанхайд]] төрсөн — 1973 оны 10-р сарын 18-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк хот|хотод]] нас барсан) — [[20-р зуун|20-р зууны]] Хятадын түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн Эгч дүү Сун нарын ууган нь бөгөөд 1949 оноос өмнөх Хятадын улс төрч, эдийн засагч бөгөөд хамгийн баян Кун Сянси-гийн эхнэр байсан юм. Христ нэр нь -Нэнси. == Намтар == Сун Айлин 1889 онд [[Шанхай]] хотод төрсөн бөгөөд 1904 оны 6-р сарын 30-нд 14 настайдаа тэрээр АНУ-ын [[Сан-Франциско]] боомтод очиж, [[Жоржиа|Жоржиа мужийн]] Макон хотын Веслиан коллежид суралцаж төгсөөд 1909 онд Хятад руу буцаж ирсэн байна. 1911 оны сүүлээр тэрээр [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсены]] нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан бөгөөд хожим нь түүний дүү [[Сун Чинлин]] энэ албан тушаалыг уламжлан аваад Сунь Ятсены эхнэр болсон байна. 1913 онд тэрээр ирээдүйн нөхөр Кун Сянси-тай танилцаж, дараа жил нь Японы [[Ёкохама]] хотод гэрлэжээ. Гэрлэснийхээ дараа Сун Айлин англи хэл зааж, хүүхдийн буяны ажил эрхэлж байжээ. 1927 онд Гоминдан намын тэргүүн Чан Кайши түүний дүү [[Сун Мэйлин|Сун Мэйлинд]] дурласан боловч тэдний гэр бүлийнхэн үүнд дургуй байжээ. Айлин эгч нь харин гэрлүүлэхийг тохиролцож Чан Кайшиг Библи итгүүлэх болсон. Харин хариуд нь Сун Айлингийн нөхөр Кун Сянси Чан Кайшиг санхүүжүүлэх бөгөөд түүний дүү эрэгтэй чиннэлэг дүү Сун банкны эзэд, үйлдвэр эрхлэгчидийг Чан Кайшигийн дэглэмийг санхүүжүүлэхийг ятгахаар болжээ. Дайны сүүлийн жилүүдэд Сун Айлин, түүний нөхөр, хүүхдүүдийг авлига, хар зах зээл эрхэлж, дайнаас ашиг хонжоо хайсан хэргээр буруутгаж байжээ. 1944 онд нөхрийг нь эцэст нь Сангийн сайдын албан тушаалаас огцрохыг хүссэн байна. Тэрээр нөхөртэйгээ хамт асар их хөрөнгө, бизнесээ гадаадад шилжүүлж, АНУ руу явсан. Сун Айлин улмаар АНУ руу цагаачлан нүүж очиж амьдарсан бөгөөд 1967 онд нөхөр нь нас барсан. Бэлэвсэн Сун 1973 оны 10-р сарын 18-нд 84 насандаа Нью-Йорк хотын эмнэлэгт нас барсан байна. rhcg6qcvlj5b4gqbi68a4ve2pnwgwc9