Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Америкийн Нэгдсэн Улс 0 3479 866823 824518 2026-08-21T10:48:09Z Swoopless 82659 ᠻ instead of ᠺ 866823 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Америкийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод| ᠠᠮᠧᠷᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br />ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Америк улс | native_name = {{native name|en|United States of America|italics=off}} | image_flag = Flag of the United States.svg | alt_flag = {{nbsp}} <!--Used to denote purely decorative images--> | flag_type = [[АНУ-ын далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Greater coat of arms of the United States.svg | coat_alt = {{nbsp}} <!--Used to denote purely decorative images--> | symbol_type = [[АНУ-ын их тамга|Сүлд]] | national_motto = In God We Trust<br>''Бурханд бид итгэдэг''<ref>[https://mn.delachieve.com/бид-бурханд-итгэдэг-бид-бурханд/ «Бид Бурханд Итгэдэг» - Бид Бурханд Итгэдэг. Мөнгө Үлдсэн]</ref> {{collapsible list |title=Бусад уламжлалт урианууд:<ref name="de facto Motto">{{cite web|publisher=U.S. Department of State, Bureau of Public Affairs|year=2003|url= https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27807.pdf|title=The Great Seal of the United States|access-date=February 12, 2020}}</ref> |titlestyle=background:transparent;text-align:center;line-height:1em; |liststyle=text-align:center;white-space:nowrap; |{{native phrase|la|"[[E pluribus unum]]"|italics=off}}<br />"Олноос нэг" |{{native phrase|la|"[[Annuit cœptis]]"|italics=off}}<br />"Хувь заяа бидний ажил үүргийг дэмжинэ" |{{native phrase|la|"[[Novus ordo seclorum]]"|italics=off}}<br />"Эрин үеийн шинэ дэг журам" }} | national_anthem = "[[АНУ-ын төрийн дуулал|Одоор чимэглэсэн далбаа]]"<ref>{{cite book|date=March 3, 1931|article=14|article-type=H.R.|legislature=71st United States Congress|title=An Act To make The Star-Spangled Banner the national anthem of the United States of America|url=https://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=46&page=1508}}</ref><br>[[File:Star_Spangled_Banner_instrumental.ogg]] | march = "The Stars and Stripes Forever"{{sfn|Kidder|Oppenheim|2007|p=91}}<ref name="urluscode.house.gov">{{cite web|url=https://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263|title=uscode.house.gov|date=August 12, 1999|website=Public Law 105-225|publisher=uscode.house.gov|pages=112 Stat. 1263|quote=Section 304. "The composition by John Philip Sousa entitled 'The Stars and Stripes Forever' is the national march."|access-date=September 10, 2017}}</ref><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:March, "The Stars and Stripes Forever" · Colonel John R. Bourgeois, Director · John Philip Sousa · United States Marine Band.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:USA orthographic.svg|frameless|alt=Orthographic map of the U.S. in North America]]|Дэлхийн бөмбөрцөг (зөвхөн [[АНУ-ын мужууд|мужууд]] ба [[Вашингтон (хот)|К.Т.]])|[[File:US insular areas SVG.svg|upright=1.15|frameless|alt=World map showing the U.S. and its territories]]|АНУ ба [[АНУ-ын газар нутгууд|түүний газар нутгууд]]|default=1}}<!-- Consensus map, see talk page. --> | map_width = 220px | capital = [[Вашингтон (хот)|Вашингтон, К.Т.]]<br />{{coord|38|53|N|77|01|W|display=inline}} | largest_city = [[Нью-Йорк хот]]<br />{{coord|40|43|N|74|00|W|display=inline}} | official_languages = Холбооны түвшинд байхгүй{{efn|[[Англи хэл]] нь 32 мужийн [[АНУ-ын албан ёсны хэл|албан ёсны хэл]]; Англи ба [[Хавай хэл]] хоёулаа [[Хавай]]н албан ёсны хэл, ба Англи болон [[Аляскын уугуул хэлнүүд|уугуул 20 хэлнүүд]] [[Аляска]]д албан ёсны хэл юм. [[Алгонкин хэл|Алгонкин]], [[Чероки хэл|Чероки]], ба [[Сиу хэл|Сиу]] хэлнүүд нь тус улсын уугуул иргэдийн хяналтанд байдаг газар нутгуудад албан ёсны статустай олон хэлний нэг юм. [[Мэн]] ба [[Луизиана]] мужуудад [[франц хэл]] нь де-факто боловч албан ёсны хэл биш, харин [[Нью-Мексико]] мужийн хууль [[Испани хэл|Испани хэлэнд]] тусгай статус олгодог. Таван газар нутагт Англи хэлний хажуугаар нэг ба түүнээс дээш уугуул хэлнүүд албан ёсны статустай: [[Пуэрто-Рико]]д [[Испани хэл]], [[Америкийн Самоа]]д [[Самоа хэл]], ба [[Гуам]] ба [[Хойд Марианы Арлууд]]ад [[Чаморро хэл]]. Хойд [[Марианы арлууд]]ад [[Каролин хэл|Каролин]] мөн албан ёсны статустай.{{sfn|Cobarrubias|1983|p=195}}{{sfn|García|2011|p=167}}}} | languages_type = Үндэсний хэл | languages = [[Англи хэл]] ([[де-факто]]) <!-- NOTE: For English, don't add "American English" -->| ethnic_groups = {{plainlist|'''Арьстны бүлгээр:''' | 61.6% [[Цагаан америкчууд]] | 12.4% [[Африкийн америкчууд]] | 6% [[Ази америкчууд]] | 1.1% [[Уугуул америкчууд]] | 0.2% [[Номхон далайн арлын америкчууд|Номхон далайн арлынхан]] | 10.2% [[Холимог арьст Америкчууд|Холимог арьст]] | 8.4% [[АНУ-ын хүн амын тооллого дахь арьс өнгө, үндэс угсаа|Бусад]]}} {{plainlist|'''Испани эсвэл Латин гаралаар:''' | 81.3% Испани эсвэл Латин биш | 18.7% [[Испани ба Латин Америкчууд|Испани эсвэл Латин]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref name="2020CensusData">{{cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html|title=2020 Census Illuminates Racial and Ethnic Composition of the Country|work=United States Census|access-date=August 13, 2021}}</ref><ref name="2020InteractiveCensusData">{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html?linkId=100000060666476|title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census|work=United States Census|access-date=August 13, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/08/13/1014710483/2020-census-data-us-race-ethnicity-diversity|title=A Breakdown of 2020 Census Demographic Data|author=|date=August 13, 2021|website=NPR|publisher=|access-date=|quote=}}</ref> | demonym = [[Америкчууд]]<ref>{{cite book|title=Compton's Pictured Encyclopedia and Fact-index: Ohio|url=https://books.google.com/books?id=uV5tvKPO684C&q=%22national+nicknames%22+Yankee|year=1963|page=336}}</ref> | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]]<!-- Consensus description; do not change without addressing in talk page first --> <!-- Consensus is to list President, Vice President, Chief Justice, and House Speaker --> | leader_title1 = [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Доналд Трамп]] | leader_title2 = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч|Дэд ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Жей Ди Вэнс]] | leader_title3 = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхим Дарга|Танхимын Дарга]] | leader_name3 = [[Майк Жонсон]] | leader_title4 = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхий Шүүгч|Ерөнхий Шүүгч]] | leader_name4 = [[Жон Робертс]] | legislature = [[АНУ-ын Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[АНУ-ын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[АНУ-ын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = {{Start date|1776|7|4}} | established_event2 = [[Холбооны үе|Холбоо]] | established_date2 = {{Start date|1781|3|1}} | established_event3 = [[Парисын гэрээ (1783)|Парисын гэрээ]] | established_date3 = {{Start date|1783|9|3}} | established_event4 = [[АНУ-ын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | established_date4 = {{Start date|1788|6|21}} | established_event5 = [[Хавайн нэгдлийн хууль|Сүүлчийн муж нэгдэв]] | established_date5 = {{Start date|1959|8|21}} | area_label = Нийт | area_rank = 3 | area_footnote = <ref>Areas of the 50 states and the District of Columbia but not Puerto Rico nor other island territories per {{cite web| date = August 2010| title = State Area Measurements and Internal Point Coordinates| work = [[Census.gov]]| url = https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html| access-date = March 31, 2020| quote = reflect base feature updates made in the MAF/TIGER database through August, 2010.}}</ref> | area_km2 = 9,833,520 | area_sq_mi = 3,796,742 | percent_water = 4.66<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=October 11, 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|date=2015}}</ref> | population_census = 331,449,281{{efn|name="pop"}}<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt|title=Census Bureau's 2020 Population Count|work=[[United States Census]]|access-date=April 26, 2021}} The 2020 census is as of April 1, 2020.</ref> | population_census_year = 2020 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 331,893,745<ref name=2021USEst>{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2021-population-estimates.html|title=New Vintage 2021 Population Estimates Available for the Nation, States and Puerto Rico|publisher=U.S. Census Bureau|website=Census.gov}}</ref> | population_estimate_year = 2021 | population_census_rank = 3 | population_density_sq_mi = 87<!-- Figure uses (population/land + water area) as of July 2019. --> | population_density_rank = 185 | GDP_PPP = {{increase}} $25.03&nbsp;их наяд<ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 2 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $75,179<ref name="IMF.WEO.US"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 8 | GDP_nominal = {{increase}} $25.03&nbsp;их наяд<ref name="IMF.WEO.US"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 1 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $75,179<ref name="IMF.WEO.US"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 8 | Gini = 46.9<!-- Number only. --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/2021/demo/income-poverty/p60-273.html|title=Income and Poverty in the United States: 2020, Table A-3|first=US Census|last=Bureau|newspaper=Census.gov |access-date=July 26, 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.921<!-- Number only. --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 21 | currency = [[Америк доллар|АНУ доллар]] ($) | currency_code = USD | utc_offset = −4 to −12, +10, +11 | utc_offset_DST = −4 to −10{{efn|name="time"}} | date_format = сс/өө/жжжж{{efn|See [[Date and time notation in the United States]].}} | drives_on = Баруун{{efn|name="drive"}} | calling_code = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|+1]] | iso3166code = US | cctld = <!-- Commented out, as .us is infrequently used and we don't have room to explain fully; see [[Internet in the United States]] for details. --> | today = | religion = {{unbulleted list |63% [[Христ итгэл]]|↳40% [[Протестантизм]]|↳21% [[Католик]]|↳2% Бусад Христийн урсгал |29% Шашингүй |6% [[АНУ дахь шашин|Бусад]] |2% Хариулаагүй }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name="Pew2021">{{cite web|title=About Three-in-Ten U.S. Adults Are Now Religiously Unaffiliated|url=https://www.pewforum.org/2021/12/14/about-three-in-ten-u-s-adults-are-now-religiously-unaffiliated/|website=Measuring Religion in Pew Research Center's American Trends Panel|publisher=Pew Research Center|access-date=December 21, 2021|date=December 14, 2021}}</ref> }} '''Америк [[улс]]''' буюу бүтнээр хэлвэл '''Америкийн Нэгдсэн Улс''' (товчоор '''АНУ'''; {{lang-en| United States of America}}) [[Хойд Америк|Умард Америк]] тивд оршдог. Хойд талаараа [[Канад]], урд талаараа [[Мексик]] улстай хиллэх бөгөөд зүүн зүгт [[Атлантын далай]], баруун зүгт [[Номхон далай]], урд зүгт [[Мексикийн булан]] хүрдэг. 50 муж улс болон [[Колумбын тойрог|Колумбын тойргоос]] бүрдсэн [[холбооны улс|холбооны]], [[бүгд найрамдах улс]] юм. [[Аляска]], [[Хавай]], Пуэрто-Рико зэрэг тусдаа орших нутагтай. 9.6 сая км² газарт ([[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийд 3-р байр]]) 313 сая хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|3-р олон]]) аж төрж байна. Газрын гадарга, уур амьсгал олон янз, нийслэл нь [[Вашингтон]]. == Түүх == Индиануудын өвөг одоогоос 15.000 жилийн өмнө Америкт ирсэн бөгөөд [[Европын колоничлол]] МЭ 16-р зуунаас эхэлсэн. [[Атлантын далай|Атлантын далайн]] зүүн эргээр Британийн 13 колони гэж байгуулагдсан. Колонийн ард түмэн далайн чанадын [[Их Британи]]д захирагдахгүйн төлөө тэмцсэн [[Америкийн хувьсгал|хувьсгал ялснаас]] [[1776]] онд АНУ байгуулагдаж, [[1783]] онд дайн дуусаж, Европын колониос [[Их Британи Америкийг хүлээн зөвшөөрсөн нь|салсан]] анхны орон болсон юм. 1787 онд [[АНУ-ын Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа]] баталж одоо ч өөрчлөөгүй гэх ба [[1791]] онд [[Хүний эрх|хүний эрх, эрх чөлөөний суурь зарчмыг]] тунхагласан ажээ. Байгуулагдсан цагаасаа хойш [[Франц]], [[Испани|Испанийн]] хаяа залгаа колониос газар нутаг авч [[Номхон далай]] хүртэл тэлсэн ба 19-р зууны дунд үед боолчлолыг халахын төлөө [[Америкийн иргэний дайн|иргэний дайн дэгдэж]] амжилттай төгссөн. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр цөмийн зэвсэгтэй болж, дараа нь [[НҮБ]]-ийг байгуулалцаж, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын гишүүн улс болсон. 1990 онд [[Хүйтэн дайн]] төгсөж [[ЗХУ]] задарснаар ганц их гүрэн болон үлдсэн гэдэг. Дэлхийн бараг бүх орноос хүн шилжин суусан олон арьс үндэс, олон хэл соёлтны газар болсон бөгөөд цагаан арьстан зонхилдог. АНУ нь албан ёсны хэл гэж байдаггүй бөгөөд [[англи хэл]] голлодог, [[испани хэл]] бас хэрэглээнд байдаг юм. АНУ аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй улс юм. [[ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлдэг. Цэрэг, технологи маш өндөр хөгжсөн улс юм. == Нэр == Америкийн Нэгдсэн Улсын хэд хэдэн нэр түгээмэл хэрэглэгддэг. Бүтэн нэрний албан ёсны хувилбарууд нь «АНУ», «Америк», түүнчлэн "United States" (U.S.) болон "U.S.A." гэсэн толгой үгсийг агуулдаг; «Америкийн Нэгдсэн Улс» гэсэн нэрийг 1776 оны 9-р сарын 9-ний өдөр АНУ-ын [[Тивийн хоёрдугаар конгресс (АНУ)|Тивийн хоёрдугаар Конгресс]] албан ёсоор баталсан. == Газар зүй == [[Зураг:USA-satellite.jpg|thumb|left|Сансраас харсан зураг]] [[Зураг:USA_topo_en.jpg|thumb|left|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:GrandCanyonZonsopkomst0809.jpg|thumb|left|[[Колорадо мөрөн|Колорадо мөрний]] [[Гранд-Каньон]]]] === Байрлал === Америкийн үндсэн тив дахь газар нутаг (7,663,941 км²) нь [[Канад]], [[Мексик]] хоёр улс, [[Номхон далай|Номхон]] болон [[Атлантын далай]], [[Мексикийн булан]]гаар хүрээлэгддэг. Салангид газраас хамгийн том нь [[Умард мөсөн далай]]д тулсан [[Аляска]] муж (1,717,856 км²) юм. Аляска нь Канадтай хиллэж, баруун зүгт [[Берингийн хоолой]]гоор [[Орос]]той 30 км ойрхон оршдог. Номхон далайд [[Хавай]]н арлууд (28311 км²), [[Гуам]] арал, [[Марианы арлууд]], [[Америкийн Самао]], [[Карибын тэнгис]]т [[Пуэрто Рико|Пуэрто-Рико]] арал, Виржиний арлууд бий. Америк орон Канадтай 8893 км, Мексиктэй 3327 км газраар хиллэдэг. === Газрын тогтоц === Америкийн үндсэн орныг хэлвэл Атлантын далай талдаа нам доор, Номхон далай талдаа өндөрлөг газартай байдаг. Атлантын далайн эргийн нам доор газар, [[Аппалачийн нуруу]] (ноён оргил нь 2037 м өндөр [[Митчелл]] уул), [[Миссисипи|Миссисипи мөрний]] сав газар, Төв тал (200—500 м), [[Их тал]] (500—1600 м), [[Кордильер]]ийн нуруу оршдог. Кордильерийн [[Хадтай уулс]] (''Rocky mountains'')-ын [[Элберт]] уул 4399 м өндөр, Сьерра-Невадагийн нурууны [[Уитни]] уул 4421 м хүрнэ. Аляска мужид Америкийн хамгийн өндөр [[Мак-Кинли]] (6193 м) уул сүндэрлэдэг. [[Хавай|Хавай арал]] галт уулын бүтэцтэй. Оргил нь д.т.д. 4205 м. === Усны зүй === Америкийн гол мөрөнгүүд Атлантын (ихэнх нь), Номхон, Умард мөсөн далайн ай савд хамаардаг. [[Мексикийн булан]]д цутгадаг [[Миссисипи]] (дан урт 3757 км), [[Миссури]] (4127 км), [[Рио-Гранде]], [[Коларадо]], [[Арканзас мөрөн|Арканзас]] (2322 км), [[Ред-Ривер]], Номхон далайд юүлдэг [[Колумб мөрөн|Колумб]], Аляскын [[Юкон]] мөрөн зэрэг томхоныг дурдаж болно. Канадтай хиллэх хилийн шугам дайраад цэнгэг усны нөөц болсон [[Их нуурууд]] хэмээх [[Дээд нуур|Дээд]], [[Хурон нуур|Хурон]], [[Мичиган]], [[Эри нуур|Эри]], [[Онтарио нуур|Онтарио]] гэсэн нэртэй таван том нуур бий.[[Файл:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|160px|Жон Трумбуллын "Тусгаар тогтнолын тунхаг" зураг]] == Хүн ам == Хүн амын олонх нь цагаан арьстан. * Хар арьстан- 29,2 сая * Латин гаралтай- 16,9 сая * Уугуул- Америк хүн – 1,4 сая Хүн амын 27,1% нь 18 хүртэлх насных бөгөөд 25 сая гаруй хүн 65-аас дээш настай байна. Дундаж наслалт 78. Дөрвөн хүн тутмын 3 нь хот сууринд амьдардаг. 2001 оны байдлаар, хүн амын 52% нь [[протестант шашин|протестант]], 24.5% нь [[католик шашин|католик]], 1.4% нь [[жүдийн шашин|жүдийн шашинтан]], 0.5% нь [[ислам|муслим]], 0.5% нь [[буддизм|буддист]], 0.4% нь [[хинду шашин|хинду шашинтан]], бусад 14.2% нь шашин шүтлэггүй гэж тодорхойлогдсон байна. Үндсэн ярьдаг хэл нь [[англи хэл]]. == Газар нутаг == АНУ нь 9,629,091 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. Газар нутгийн хэмжээгээрээ [[Оросын Холбооны Улс|Oросын холбооны улс]], [[Канад|Kанадын]] дараа болон [[Хятад]]ын өмнө жагсдаг дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] [[орон]] юм. Газарзүйн байрлалын онцлог: Энэ нь олон улсын усан замыг ашиглах бүрэн боломжтойгоос гадна харьцангуйгаар тусгаарлагдмал [[байрлалтай]] нь бусад [[бүс нутгийн]] улс орнуудтай харилцахад тээврийн зардал, цаг хугацаа их шаардах муу талтай ч цэрэг стратегийн аюулгүй байдлыг ямар нэг хэмжээгээр хангадаг бөгөөд тухайлбал АНУ-ын [[нутаг дэвсгэр]] нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр]] болон [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Хоёрдугаар дайнд]] огтхон ч өртөөгүй нь үүний илрэл юм. == Засаг захиргаа == [[Файл:HobanNorthPortico.jpg|thumb|left|200x200px|[[Цагаан ордон]]]] АНУ нь [[холбооны улс]] бөгөөд 50 муж улс болон Колумбын тойргоос бүрддэг. [[Нийслэл]] хот [[Вашингтон|Вашингтонд]] 638,5 мянган хүн оршин суудаг. АНУ-ын хамгийн том хот нь [[Нью-Йорк]] бөгөөд дүүргийн хамт 9 сая гаруй хүн оршин суудаг. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] нь Төрийн болон Засгийн газрын тэргүүн юм. Ерөнхийлөгч болон дэд ерөнхийлөгчийг муж улс болгоноос шууд сонгогдсон сонгогчдын саналаар 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. Ерөнхийлөгч нь АНУ-д төрсөн, 35 нас хүрсэн иргэн байх ёстой. [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Засгийн газар]] буюу Кабинетыг Ерөнхийлөгч томилж, [[АНУ-ын Сенат|Сенат]] батлах бөгөөд сайд нар (Төрийн нарийн бичгийн дарга гэх) нь [[АНУ-ын Конгресс|Конгрессын]] өмнө хариуцлага хүлээх албагүй. === Хууль тогтоох === Хууль тогтоох байгууллага [[АНУ-ын Конгресс]] нь 2 танхимаас бүрддэг аж. Дээд танхим [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенат]] нь зургаан жилийн хугацаагаар муж улс бүрээс 2 гишүүн сонгогдсон 100 гишүүнтэй бөгөөд хоёр жил тутам эдгээрийн гуравны нэг нь дахин сонгуульд ордог байна. Доод танхим болох [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн танхимд]] гишүүдийн тоо тухайн муж улсын хүн амын тооноос хамаардаг агаад одоогийн байдлаар 435 суудалтай байна. === Шүүх засаглал === [[АНУ-ын Дээд шүүх|АНУ-ын Дээд шүүхийн]] 9 гишүүнийг бүх насаар нь [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] томилж, Сенат баталдаг байна. Түүнчлэн АНУ-ын Давж заалдах шүүх, АНУ-ын Тойргийн шүүх, Муж улсын болон анхан шатны шүүх гэж байдаг. == Улс төрийн гол намууд == АНУ-д үндсэндээ үйлдвэрлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалсан [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах нам]] (1854 онд байгуулагдсан), [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]] (1828 онд байгуулагдсан) хэмээх хоёр улс төрийн намын тогтолцоо бүрдэж, түүхэндээ засгийн эрхийг ээлж дараалан барьсаар иржээ. Эдгээр гол хоёр намын үзэл баримтлал зарчмын ялгаа үгүй боловч БНН хувийн эдийн засагт төрийн оролцоог аль болохоор хязгаарлах чиг шугам баримтлаж байхад АН нь засгийн газар хувийн хэвшлийн эдийн засгийг тодорхой хэмжээгээр удирдан зохицуулж, хүн амын нийгмийн асуудалд анхаарах ёстой гэж үздэг байна. Энэ хоёр намаас гадна Шинэчлэлийн нам, Ногооны болон Социал-демократ нам гэх зэрэг улс төрийн 21 нам байдаг. Тэдгээр намууд улс төрийн нөлөө байхгүй, өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулдаггүй байна. == Орон нутаг == [[Файл:Map of USA with state and territory names 2.png|thumb|АНУ-ын 50 Муж Улсын нэр бүхий газрын зураг|518x518px]] АНУ-ын нутаг дэвсгэр нь 50 муж улсад хуваагддаг. Мөн тэд хараат газар нутаг, protectorates хэд хэдэн агуулсан байдаг. Муж тус бүр өөрийн Үндсэн хуультай бөгөөд түүний хууль тогтоомж, гүйцэтгэх эрх баригч Засгийн газартай байна. Төрийн муж тус бүр нь цаашлаад дүүрэгт хуваагдана. Тэдний тоо өргөн харилцан адилгүй байдаг. Жишээ нь, АНУ-ын Техасын ийм дүүрэгт - 254, болон Делавэр мужид - 3 байх жишээтэй. {| class="wikitable sortable" |+АНУ-ын мужууд !№ !Муж !Англи хэл дээрх нэр !Байгуулагдсан огноо !Хүн ам (2020) !Газар нутаг, км² !Хүн хамд ноогдох ДНБ (2005), доллар !Засаг захиргааны төв |- |1 |[[Айдахо]] |State of Idaho |1890 .07.03 | align="right" |1 839 106 | align="right" |216 632 | align="right" |33 012 |Бойсе |- |2 |[[Айова]] |State of Iowa |1846.12.28 | align="right" |3 190 369 | align="right" |145 743 | align="right" |38 529 |Де-Мойн |- |3 |[[Алабама]] |State of Alabama |1819.12.14 | align="right" |5 024 279 | align="right" |135 765 | align="right" |32 866 |[[Монтгомери]] |- |4 |[[Аляска]] |State of Alaska |1959.01.03 | align="right" |733 391 | align="right" |1 717 854 | align="right" |60 079 |[[Жуно]] |- |5 |[[Аризона]] |State of Arizona |1912.02.14 | align="right" |7 151 502 | align="right" |295 254 | align="right" |36 327 |[[Финикс (Аризона)|Финикс]] |- |6 |[[Арканзас]] |State of Arkansas |1836.06.15 | align="right" |3 011 524 | align="right" |137 732 | align="right" |31 233 |[[Литл Рок]] |- |7 |[[Вайоминг]] |State of Wyoming |1890.07.10 | align="right" |576 851 | align="right" |253 348 | align="right" |53 843 |Шайенн |- |8 |[[Вашингтон (муж)|Вашингтон]] |State of Washington |1889.11.11 | align="right" |7 705 281 | align="right" |184 827 | align="right" |42 702 |Олимпия |- |9 |[[Вермонт]] |State of Vermont |1791.03.04 | align="right" |643 077 | align="right" |24 923 | align="right" |37 130 |Монтпилиер |- |10 |[[Виржини]] |Commonwealth of Virginia |1788.06.25 | align="right" |8 631 393 | align="right" |110 785 | align="right" |46 613 |[[Ричмонд]] |- |11 |[[Висконсин]] |State of Wisconsin |1848.05.29 | align="right" |5 893 718 | align="right" |169 639 | align="right" |39 294 |Мадисон |- |12 |[[Хавай]] |State of Hawai`i Moku`a-ina o Hawai`i |1959.08.21 | align="right" |1 455 271 | align="right" |28 311 | align="right" |42 119 |[[Хонолулу]] |- |13 |[[Делавэр]] |State of Delaware |1787.12.07 | align="right" |989 948 | align="right" |6452 | align="right" |64 437 |Довер |- |14 |[[Жоржиа]] |State of Georgia |1788.01.02 | align="right" |10 711 908 | align="right" |153 909 | align="right" |40 155 |[[Атланта]] |- |15 |[[Баруун Виржини]] |State of West Virginia |1863.06.20 | align="right" |1 793 716 | align="right" |62 755 | align="right" |29 602 |Чарлстон |- |16 |[[Иллиной]] |State of Illinois |1818.12.03 | align="right" |12 812 508 | align="right" |149 998 | align="right" |43 886 |Спрингфилд |- |17 |[[Индиана]] |State of Indiana |1816.12.11 | align="right" |6 785 528 | align="right" |94 321 | align="right" |38 048 |[[Индианаполис]] |- |18 |[[Калифорни]] |State of California |1850.09.09 | align="right" |39 538 223 | align="right" |423 970 | align="right" |44 846 |[[Сакраменто (хот)|Сакраменто]] |- |19 |[[Канзас]] |State of Kansas |1861.01.29 | align="right" |2 937 880 | align="right" |213 096 | align="right" |38 419 |Топика |- |20 |[[Кентакки]] |Commonwealth of Kentucky |1792.06.01 | align="right" |4 505 836 | align="right" |104 659 | align="right" |33 632 |Франкфорт |- |21 |[[Колорадо]] |State of Colorado |1876.08.01 | align="right" |5 773 714 | align="right" |269 837 | align="right" |46 314 |[[Денвер]] |- |22 |[[Коннектикут]] |State of Connecticut |1788.01.09 | align="right" |3 605 944 | align="right" |14 357 | align="right" |55 400 |[[Хартфорд]] |- |23 |[[Луизиана]] |State of Louisiana État de Louisiane |1812.04.30 | align="right" |4 657 757 | align="right" |135 382 | align="right" |36 765 |Батон-Руж |- |24 |[[Массачусеттс]] |Commonwealth of Massachusetts |1788.02.06 | align="right" |7 029 917 | align="right" |27 336 | align="right" |51 344 |[[Бостон]] |- |25 |[[Миннесота]] |State of Minnesota |1858.05.11 | align="right" |5 706 494 | align="right" |225 181 | align="right" |45 451 |Сент-Пол |- |26 |[[Миссисипи]] |State of Mississippi |1817.12.10 | align="right" |2 961 279 | align="right" |125 443 | align="right" |27 545 |Жэксон |- |27 |[[Миссури]] |State of Missouri |1821.08.10 | align="right" |6 154 913 | align="right" |180 533 | align="right" |37 251 |Жефферсон-Сити |- |28 |[[Мичиган]] |State of Michigan |1837.01.26 | align="right" |10 077 331 | align="right" |250 493 | align="right" |37 338 |Лансинг |- |29 |[[Монтана]] |State of Montana |1889.11.08 | align="right" |1 084 225 | align="right" |381 156 | align="right" |31 903 |Хелена |- |30 |[[Мэн]] |State of Maine |1820.03.15 | align="right" |1 362 359 | align="right" |91 646 | align="right" |34 105 |Огаста |- |31 |[[Мэрилэнд]] |State of Maryland |1788.04.28 | align="right" |6 177 224 | align="right" |32 133 | align="right" |43 729 |[[Аннаполис]] |- |32 |[[Небраска]] |State of Nebraska |1867.03.01 | align="right" |1 961 504 | align="right" |200 520 | align="right" |39 950 |Линкольн |- |33 |[[Невада]] |State of Nevada |1864.10.31 | align="right" |3 104 614 | align="right" |286 367 | align="right" |45 778 |Карсон-Сити |- |34 |[[Нью-Хэмпшир]] |State of New Hampshire |1788.06.21 | align="right" |1 377 529 | align="right" |24 217 | align="right" |42 513 |Конкорд |- |35 |[[Нью-Жерси]] |State of New Jersey |1787.12.18 | align="right" |9 288 994 | align="right" |22 608 | align="right" |49 414 |Трентон |- |36 |[[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк]] |State of New York |1788.07.26 | align="right" |20 201 249 | align="right" |141 300 | align="right" |50 038 |[[Олбани]] |- |37 |[[Нью-Мексико]] |State of New Mexico Estado de Nuevo México |1912.01.06 | align="right" |2 117 522 | align="right" |315 194 | align="right" |35 949 |Санта-Фе |- |38 |[[Охайо]] |State of Ohio |1803.03.01 | align="right" |11 799 448 | align="right" |116 096 | align="right" |38 594 |Колумбус |- |39 |[[Оклахома]] |State of Oklahoma |1907.11.16 | align="right" |3 959 353 | align="right" |181 196 | align="right" |33 978 |Оклахома-Сити |- |40 |[[Орегон]] |State of Oregon |1859.02.14 | align="right" |4 237 256 | align="right" |255 026 | align="right" |39 920 |Сейлем |- |41 |[[Пеннсилвани]] |Commonwealth of Pennsylvania |1787.12.12 | align="right" |13 002 700 | align="right" |119 283 | align="right" |39 194 |Гаррисберг |- |42 |[[Рөүд-Айленд|Рөүд-Айлэнд]] |State of Rhode Island and Providence Plantations |1790.05.29 | align="right" |1 097 379 | align="right" |4002 | align="right" |40 691 |[[Провиденс]] |- |43 |[[Өмнөд Дакота]] |State of North Dakota |1889.11.02 | align="right" |779 094 | align="right" |183 272 | align="right" |37 975 |Пьерр |- |44 |[[Хойд Каролина]] |State of North Carolina |1789.11.21 | align="right" |10 439 388 | align="right" |139 509 | align="right" |39 690 |Роли |- |45 |[[Теннесси]] |State of Tennessee |1796.06.01 | align="right" |6 910 840 | align="right" |109 247 | align="right" |37 985 |[[Нашвилл]] |- |46 |[[Техас]] |State of Texas |1845.12.29 | align="right" |29 145 505 | align="right" |696 241 | align="right" |42 975 |[[Остин (Техас)|Остин]] |- |47 |[[Флорида]] |State of Florida |1845.03.03 | align="right" |21 538 187 | align="right" |170 304 | align="right" |37 889 |Таллахасси |- |48 |[[Өмнөд Дакота]] |State of South Dakota |1889.11.02 | align="right" |886 667 | align="right" |199 905 | align="right" |40 037 |Пирр |- |49 |[[Өмнөд Каролина]] |State of South Carolina |1788.05.23 | align="right" |5 118 425 | align="right" |82 931 | align="right" |32 848 |[[Коламбия хот|Коламбия]] |- |50 |[[Юта]] |State of Utah |1896.01.04 | align="right" |3 271 616 | align="right" |219 887 | align="right" |36 377 |Солт-Лейк-Сити |- ! !Нийт ! ! ! align="right" |330 759 736 ! align="right" |9 830 575 ! |} == Эдийн засаг == Америкийн Нэгдсэн Улс нь [[технологи|технологийн]] хувьд хөгжсөн дэлхийн хамгийн том бөгөөд хүчирхэг [[эдийн засаг|эдийн засагтай]] орон юм. Тус улсын зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцооны дагуу хувийн бизнес давамгайлах үүрэгтэй бөгөөд [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар]] болон төрийн бусад байгууллагууд шаардлагатай бараа, үйлчилгээг эдгээр хувийн үйлдвэрлэгчээс худалдан авдаг тогтолцоотой байна. [[Баруун Европ]], [[Япон|Японы]] аж үйлдвэрлэгчидтэй харьцуулбал америкийн бизнес эрхлэгчид нь капитал буюу хөрөнгийн үйл ажиллагааны хэмжээг өргөжүүлэх, ажиллах хүч нэмэгдүүлэх, шинэ бараа бүтээгдэхүүн боловсруулахад давуу талтай байна. АНУ-ын компаниуд нь [[компьютер]], [[анагаах ухаан]], сансар судлал, батлан хамгаалах зэрэг салбарын тоног төхөөрөмж боловсруулалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг байна. 1994-2000 онд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл эрс нэмэгдэж, инфляцийн түвшин багасч, ажилгүйдлийн хэмжээ 5 хувиас доогуур байв. == Цахим холбоос == * {{commons|United States|Америкийн Нэгдсэн Улс}} * [https://web.archive.org/web/20070907235651/http://www.mongolianembassy.us/default2.php АНУ дахь Монголын элчин сайдын яам] * [http://mongolia.usembassy.gov Монгол Улс дахь АНУ-ын Элчин сайдын яам] ;Засгийн газар * [http://www.usa.gov/ АНУ-ын Засгийн газрын портал] Засгийн газрын сайтуудтай холбогдох үүд * [http://www.house.gov/ Ерөнхийлөгчийн өргөөний төлөөлөгч] Цагаан ордоны төлөөлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [http://www.senate.gov/ Сенат] АНУ-ын Сенатын танхим * [http://www.whitehouse.gov/ Ерөнхийлөгчийн өргөө] АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20111009001207/http://infousa.state.gov/ InfoUSA] Portal to U.S. Information Agency resources * [http://www.loc.gov/index.html Library of Congress] Official site of the U.S. Library of Congress * [https://web.archive.org/web/20090525084335/http://www.prb.org/Datafinder/Geography/Summary.aspx?region=72&region_type=2 Demographic Highlights] Statistics from the Population Reference Bureau * [http://www.teacheroz.com/states.htm The 50 States of the U.S.A.] Collected informational links for each state * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States United States] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://www.census.gov/hhes/www/ U.S. Census Housing and Economic Statistics] Wide-ranging data from the [[U.S. Census Bureau]] * [http://www.uscis.gov/portal/site/uscis U.S. Citizenship and Immigration Services] Official government site * [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ State Fact Sheets] Population, employment, income, and farm data from the U.S. [[Economic Research Service]] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/ State Energy Profiles] Economic, environmental, and energy data for each state from the U.S. Energy Information Administration ;Түүх * [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html Historical Documents] Collected by the National Center for Public Policy Research * [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm U.S. National Mottos: History and Constitutionality] Analysis by the Ontario Consultants on Religious Tolerance * [http://www.historicalstatistics.org/index2.html USA] Collected links to historical data ;Газрын зураг * [http://nationalatlas.gov/ National Atlas of the United States] Official maps from the U.S. Department of the Interior * [http://www.wikimapia.org/#y=41771312&x=-99492187&z=4&l=0&m=a United States] Satellite view at WikiMapia (not affiliated with Wikipedia/Wikimedia Foundation) == Тэмдэглэл == {{notelist|colwidth=|notes={{efn | name = pop | Excludes [[Puerto Rico]] and the other [[Unincorporated territories of the United States|unincorporated islands]] because they are counted separately in [[United States census|U.S. census]] statistics. }} {{efn | name = time | See [[Time in the United States]] for details about laws governing time zones in the United States. }} {{efn | name = drive | A single jurisdiction, the [[United States Virgin Islands|U.S. Virgin Islands]], uses left-hand traffic. }}}} == Зүүлт, тайлбар == {{Reflist}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага |Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд |G8 |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Америкийн Нэгдсэн Улс| ]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] op0ldz0o5rfjmgw9ojqjjh10vswqmn9 Дэлхий 0 3589 866776 866500 2026-08-21T02:15:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866776 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl Нүүрс 0 4349 866825 866515 2026-08-21T11:17:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866825 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-08-21 11:17:01 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 4n0lf853nq5zyw47wpz9zrxwyyo0d3d Канад 0 4609 866822 864778 2026-08-21T10:45:59Z Swoopless 82659 Spelt ᠻᠠᠨᠠᠳᠠ instead of ᠻᠠᠨᠠᠳ (source is president.mn) 866822 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс |conventional_long_name = Канад<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode| ᠻᠠᠨᠠᠳᠠ|size=1em}}</span> | native_name = Canada | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | flag_type = [[Канадын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Canada.svg | symbol_type = [[Канадын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|la|[[A mari usque ad mare]]}} ([[Латин хэл|Латинаар]])<br />"Далайгаас далай руу" | national_anthem = "[[Канад Улсын төрийн дуулал|O Canada]]"{{parabr}}{{center|[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]}} | royal_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"<ref>{{cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |publisher=Government of Canada |access-date=Долдугаар сар 6, 2023 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |url-status=dead }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:Royal anthem Canada.ogg]]}}(Бурхан Хааныг Аврагтун) | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | capital = [[Оттава]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city(1,000,000)_region:CA-ON}} | largest_city = [[Торонто]] | official_languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Франц хэл]]}} | demonym = [[Канадчууд]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]]}} [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Канадын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Мэри Саймон]] | leader_title3 = [[Канадын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Марк Карни]] | legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхим]] | sovereignty_type = [[Канадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Канадын Холбоо|Холбоо]] | established_date1 = 7 сарын 1, 1867 | established_event2 = ''[[Вэстминстрийн тогтоол (1931)|Вэстминстрийн тогтоол, 1931]]'' | established_date2 = 12 сарын 11, 1931 | established_event3 = [[1982 оны Канадын хууль|Канадын акт]] | established_date3 = 4 сарын 17, 1982 | area_km2 = 9,984,670 | area_label = Нийт газар нутаг | area_rank = 2 | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = Нийт нутаг дэвсгэр | area_data2 = 9,093,507 км<sup>2</sup> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 39,858,480<ref name="2023 e844">{{cite web | title=Population estimates, quarterly | website=Statistics Canada | date=2023-06-28 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 | access-date=2023-07-01}}</ref> | population_estimate_year = 2023 оны 2-р хагас | population_census = 36,991,981<ref>{{cite web |date=February 9, 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165904/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |archive-date=February 9, 2022}}</ref> | population_census_year = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 4.2 | population_density_sq_mi = 10.9<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 236 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.385&nbsp;их наяд<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 15 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $60,177<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{decrease}} {{nowrap|$2.090{{nbsp}}их наяд}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $52,722<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18 | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |archive-date=Хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.936 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 15 | currency = [[Канад доллар]] ($) | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5-аас −8 | utc_offset_DST = −2.5-аас −7 | date_format = {{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Anno Domini|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Канад дахь утасны дугаар|+1]] | cctld = [[.ca]] | status = | today = }} '''Канад''' ({{lang-en|Canada}}, {{lang-fr|Canada}}) нь Хойд Америкийн хойд хэсгийн ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог. Зүүн талаасаа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд талаараа [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайнуудаар]] тус тус хүрээлэгдэнэ. Нутаг дэвсгэрээрээ дэлхийд хоёрт ордог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref>. Канад нь баруун хойд ба өмнөд талаараа [[АНУ]]-тай хил залгана. Хүн амын хувьд 74.3%-ийг ([[Канадын Европчууд|европчууд]]) 14.5%-ийг ([[Канадын азиуд|Азиуд]]) 5.1%-ийг индианчууд болох ууган америкийнхан 3.4%-ийг Карибийнхан мөн латин америкчууд 2.9%-ийг африкууд (хар арьстан) 0.2%-ийг далайн ард түмэн эзлэж байна Өнөөгийн Канадын нутаг дэвсгэрт олон мянган жилийн турш олон овог аймгийн уугуул иргэд амьдарч байжээ. XV зууны сүүлээс [[Британи]], [[Франц]]ын аялагч, судлаач нар [[Атлантын далай]]н эргийг судлаж, сүүлд нь суурьшжээ. [[Долоон жилийн дайн]]ы дараа 1763 онд Франц өөрийнхөө Хойд Америк дахь [[колони]]удаа бараг бүгдийг нь алдсан байна. 1867 онд Британийн гурван колони холбоо үүсгэснээр Канад нь дөрвөн мужаас тогтсон холбооны эзэмшил газар болжээ.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink = | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archive-date = 2005-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | url-status = dead }}</ref> Холбоонд бусад муж, нутаг бага багаар нэмэгдэн орсноор [[1931 оны Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канад нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]аас автономит байдлаа улам нэмэгдүүлжээ. 1982 онд [[Канадын акт]]аар Британийн парламентаас хууль зүйн хамаарлаа бүрэн тасалжээ. Канад нь арван муж, гурван хязгаараас тогтсон холбооны улс бөгөөд парламентын засаглалтай [[ардчилал|ардчилсан]], үндсэн хуульт хаант улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан III Чарльз. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]] гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй бөгөөд олон үндэстэн угсаатан амьдардаг. Канад нь технологийн хувьд өндөр хөгжсөн, аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд ерөнхийдөө өөрийн байгалийн баялаг, мөн [[АНУ]]-тай хийдэг худалдаан дээрээ тулгуурласан эдийн засагтай юм. == Нэрийн гарал == [[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|thumbnail|upright|left|[[Жак Картье]]]] ''Канад'' хэмээх нэр нь [[Гэгээн Лоренсийн Ирокезчууд]]ын хэлний "тосгон" буюу "суурин" хэмээх утгатай ''каната'' гэсэн үгнээс гаралтай. 1535 онд өнөөгийн [[Кэбэк хот]]ын бүс нутагт амьдарч байсан оршин суугчид судлаач [[Жак Картье]]д [[Стадакона]] тосгон хүрэх замыг заахдаа энэ үгийг хэрэглэжээ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер "Канад" гэдэг үгийг хэрэглэхдээ зөвхөн тэр тосгоныг бус Стадаконагийн ахлагч [[Доннакона]]д харъяалагдах бүх нутаг дэвсгэрт хамаатуулж хэрэглэжээ. 1545 он гэхэд Европын ном, газрын зураг дээр энэ бүс нутгийг Канад гэж бичиж эхлэх болов.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref> Францын [[Шинэ Францын Канад|Канад]]ын колони гэж Гэгээн Лоренс голын дагуу орших Шинэ Францын хэсэг болон Их Нууруудын хойд эргийг хэлж байв. Сүүлд энэ газар нь [[Дээд Канад]], [[Доод Канад]] хэмээх Британийн хоёр колони болон хуваагдсан бөгөөд 1841 онд Британийн [[Канад муж]] болон нэгджээ. 1867 онд [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахад ''Канад'' хэмээх нэр бүхэл улсад хэрэглэгдэх болсон бөгөөд ''[[Доминион]]'' хэмээх нэрийг тус улсын цол болгон олгожээ.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. "Dominion". ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: "The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'."</ref> 1950-иад он хүртэл тус улсыг ''Канадын Доминион'' гэх нь түгээмэл байлаа. Канад Британиас улс төрийн автономит байдлаа баталгаажуулж авснаар холбооны засгийн газар хуулийн баримт бичиг, гэрээнүүдэд ''Канад'' хэмээх нэрийг улам бүр их хэрэглэх болсон. 1982 оны [[Канадын акт]]анд зөвхөн "Канад" гэсэн байх бөгөөд энэ нэр нь одоо цорын ганц хууль ёсны (хоёр хэлэн дээрхи) нэр болсон. 1982 онд тус улсын үндэсний баяр [[Доминионы өдөр|Доминионы өдрийг]] [[Канадын өдөр]] болгон нэрийг нь өөрчилснөөр энэхүү нэрийг бататгасан юм. == Түүх == {{main|Канадын түүх|Канадын түүхийн товчоон|Канадын нутаг дэвсгэрийн хувьсал}} [[Файл:Voyageur canoe.jpg|left|thumbnail|[[Ангийн үсний худалдаа]] XIX зуун хүртэл Канадын хамгийн чухал салбар байлаа]] [[Анхны үндэстнүүд|Анхны үндэстэн]] ба [[Инуйт]]ын уламжлалын дагуу уугуул иргэд цаг хугацааны эхэн үеэс хойш нутагтаа оршин суусаар иржээ. Археологийн судалгаанаас үзэхэд 26,500 жилийн өмнө хойд [[Юкон]]д, 9,500 жилийн өмнө өмнөд [[Онтарио]]д хүн байсныг баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оны орчимд [[Викинг]]чүүд [[Ланс о Мэдоуз]]эд богино хугацаагаар суурьших үед [[Америкийг Европчууд колоничилсон нь|Европчууд анх Америкт]] хөл тавьжээ. Канадын Атлантын далайн эргийг дараа нь 1497 онд [[Жон Кабот]] [[Английн Вант улс|Английн]] төлөө нээж судалсан<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> бөгөөд 1534 онд [[Жак Картье]] Францын төлөө судалсан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэг зууны турш [[Баск]]ийн халим агнагчид болон загасчид [[Ньюфаундлэндийн Их Эрэг|Их Эрэг]], Кэбэкийн [[Тадуссак]]ын хоорондох бүс нутгийг улирлын чанартай ашиглаж байлаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }}</ref> Францын судлаач [[Самуэл дэ Шамплэн]] 1603 онд ирж, 1605 онд [[Нова Скотиа]]гийн [[Порт Роял]] хот, 1608 онд [[Кэбэк хот]]ын суурийг тус тус тавьж Европын анхны байнгын суурин газруудыг байгуулжээ. Эдгээр нь сүүлд [[Акадиа]] ба Канадын нийслэл хотууд болсон. Шинэ Францын [[Америкийг Францчууд колоничилсон нь|Франц колоничлогчид]] болох ''Canadiens'' [[Гэгээн Лоренс гол]]ын хөндийд олноор суурьшсан бол Акадчууд одоогийн [[Далайн мужууд]]ад нутагласан. Үүний зэрэгцээ [[Францын үслэг эдлэлийн худалдаачид]] ба [[Рэнэ-Робер Кавельер, Сөр дэ Ля Салл|Католик миссионерүүд]] Их Нуурууд, [[Хадсон булан]], [[Миссиссиппи голын усны хагалбар|Миссиссиппийн усны хагалбараас]] эхлээд [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] хүртэл газар нутгийг нээн судалжээ. Үслэг эдлэлийн худалдаанд тавих хяналтаас болж [[Франц-Ирокезийн дайн]] дэгдсэн юм. [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] нэг хэсэг болох 1759 онд Кэбэк хотод болсон [[Абрахамын талын тулалдаан]]ыг харуулсан ''[[Генерал Вольфегийн үхэл]]'' зураг]] Англичууд 1610 оны орчим [[Ньюфаундлэнд арал|Ньюфаундлэндэд]] загас агнуурын суурингууд байгуулж, өмнө зүгт [[арван гурван колони]]йг колоничилжээ. 1689-1763 онд [[Франц-Индианы дайн|Колони хоорондын дайн]] дөрвөн удаа гарсан. Эх газрын [[Нова Скотиа]] 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр Британийн захиргаанд шилжсэн; [[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] дараа [[1763 оны Парисын Гэрээ]]гээр Канад болон Шинэ Францын ихэнх хэсгийг [[Британийн Эзэнт Улс|Британид]] тавьж өгчээ. [[1763 оны Эзэн хааны тунхаглал]]аар Шинэ Францаас [[Кэбэк]] мужийг тасдан авч, [[Кэйп Бретон арал|Кэйп Бретон арлыг]] Нова Скотиад нэгтгэжээ. Түүнчлэн энэ тунхаглалаар [[франц-канад]]чуудын хэл, шашин шүтлэгийн эрхийг хязгаарласан байна. 1769 онд Сент-Жонс арал (одоогийн [[Принс Эдвардын арал]]) тусдаа колони болсон. Кэбэкт зөрчилдөөн гарахаас сэргийлж, 1774 онд [[Кэбэкийн тухай хууль]] гарган Кэбэкийн нутаг дэвсгэрийг Их Нуурууд болон [[Охайо гол|Охайо голын хөндий]] хүртэл тэлж, [[франц хэл]], [[католик шашин]], Францын иргэний эрх зүйг Кэбэкт сэргээжээ. Энэ арга хэмжээ нь Арвангурван колонийн олон оршин суугчдын уур хилэнг хөдөлгөж, [[Америкийн хувьсгал]] гарахад түлхэц болсон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисын Гэрээ (1783)|1783 оны Парисын Гэрээгээр]] Америкийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Их Нууруудаас өмнөх нутаг дэвсгэрийг Америкийн Нэгдсэн Улсад өгчээ. 50,000 орчим [[Нэгдсэн Эзэнт Улсын лоялистууд]] АНУ-аас дүрвэж Канад руу гарав.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |url= https://archive.org/details/loyalists00chri |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн мужууд]] дахь лоялистуудын суурингуудыг дахин зохион байгуулах хүрээнд [[Нью-Брансвик]]ийг Нова Скотиагаас салгасан. Кэбэк муж дахь англи хэлт лоялистуудын сэтгэл санааг түвшитгэхийн тулд, [[1791 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар тус мужийг франц хэлт [[Доод Канад]], англи хэлт [[Дээд Канад]] хэмээн хувааж, тус бүрт нь өөрийн хууль тогтоох хуралтай байх эрхийг олгожээ. Канад (Дээд, Доод) нь АНУ болон Британийн Эзэнт Улсын хооронд дэгдсэн [[1812 оны дайн]]ы гол фронт болсон. Канадыг хамгаалсан нь Британы Хойд Америкчуудын дунд эв нэгдлийн мэдрэмж төрүүлжээ. 1815 онд Британи болон [[Ирланд]]аас маш олон цагаачид Канад руу цувах болов. XIX зууны эхэнд [[Мод бэлтгэх|модны аж ахуй]] ач холбогдлоороо ангийн үсний худалдаанаас давж гарсан байлаа. [[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|left|200px|thumbnail|[[Канадын Холбооны эцгүүд|Холбооны эцгүүд]], зураач Роберт Харрис, Чарлоттауны хурал ба Кэбэкийн хурлын нэгдэл]] Хариуцлагатай засгийн газрыг хүсэж байсан тул 1837 оны бослого дарагдахад хүрэв. Дөрхэмийн тайланд хариуцлагатай засгийн газрыг байгуулж, франц-канадчуудыг Британийн соёлд уусгахыг зөвлөсөн ажээ.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> [[1840 оны Холбооны акт]] Канад мужуудыг [[Канадын муж|Канадын нэгдсэн муж]]ид нэгтгэсэн. Франц, англи-канадчууд Францчуудын эрхийг сэргээхийн төлөө Ассемблейд хамтдаа ажиллацгааж байв. 1849 он гэхэд Британийн Хойд Америкийн бүх мужийн хэмжээнд хариуцлагатай засгийн газар байгуулагдлаа. 1846 онд Британи, АНУ хоёр [[Орегоны гэрээ]]нд гарын үсэг зурснаар Орегоны хилийн маргааныг эцэс болгож, хилийг баруун зүгт 49-р өргөргийн дагуу тогтоож, [[Ванкувер арлын колони|Ванкувер арал]] болон [[Британийн Колумбийн колони|Британийн Колумби]] дахь Британийн колониудад зам гаргалаа. Канад Рупертийн газар болон Хойд Мөсөн Далайн бүс нутгийг эзэмшихийн тулд баруун зүгт хайгуулын цуврал экспедиц илгээжээ. Төрөлтийн хувь өндөр байсан тул Канадын хүн ам хурдан өссөн. Харин [[Их Британи|Британи]]<nowiki/>ас ирж байсан цагаачдын тоо Америкийн Нэгдсэн Улс руу гарах цагаачид, ялангуяа [[Шинэ Англи]] руу нүүж байсан франц-канадчуудын тоогоор тэглэгдэж байв. [[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|right|Холбоо байгуулагдсанаас хойших Канадын нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг харуулсан хөдөлгөөнт газрын зураг]] Үндсэн хуулийн хэд хэдэн хурлын дараа, [[1867 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар 1867 оны долдугаар сарын 1-нд Канад нэрийн дор [[Онтарио]], [[Кэбэк]], [[Нова Скотиа]], [[Нью Брансвик]] хэмээх дөрвөн муж бүхий нэг Доминион байгуулан Холбооны үндэс суурийг тавьжээ.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канад Рупертийн газар болон Баруун хойд нутгийг хяналтдаа авч, [[Баруун Хойд Нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулсан бөгөөд тэндхийн [[Метисчүүд|Метисчүүдийн]] дургүйцэл [[Улаан голын бослого]] гарахад хүргэсэн бөгөөд энэ бослогын дүнд 1870 оны долдугаар сард [[Манитоба]] мужийг байгуулжээ. Британийн Колумби ба Ванкувер арал (1866 онд нэгдэж Ванкувер арал ба Британийн Колумбийн Нэгдсэн колониуд болсон байлаа), [[Принс Эдвардын Арал|Принс Эдвардын арлын]] колони 1871, 1873 онд тус тус Холбоонд нэгдэцгээсэн. [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Жон А. Макдоналд]]ын удирдсан [[Канадын Консерватив Нам]] дөнгөж үүсэн бий болж байсан Канадын үйлдвэрлэлийн салбарыг хамгаалахын тулд тарифын үндэсний бодлого хэрэгжүүлсэн. Өрнөдийг нээхийн тулд засгийн газар тив дамнасан гурван төмөр замын (хамгийн алдартай нь [[Канадын Номхон Далайн төмөр зам]]) барилгын ажлыг санхүүжүүлж, [[Доминионы Газрын Тухай Акт]] гарган иргэдэд тал нутагт суурьших боломжийг нээж өгсөн бөгөөд энэхүү нутаг дэвсгэрт эрх мэдлээ бататгахын тулд [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа|Баруун-Хойд Нутаг Дэвсгэрийн Морьт Цагдаа]] байгуулжээ. 1898 онд Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрт гарсан [[Клондайкын алтны халуурал|Клондайкын алтны халуурлын]] дараа Канадын засгийн газар [[Юкон]]ы нутаг дэвсгэрийг байгуулсан. [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Вилфрид Лорьер]]ын удирдлага дор Европын эх газрын цагаачид тал нутагт суурьшсан агаад 1905 онд [[Альберта]], [[Саскачеван]] мужууд байгуулагджээ. [[Файл:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|thumbnail|left|1917 онд Канадын цэргүүд [[Вимийн хярын тулалдаан]]д ялалт байгуулсан юм.]] 1914 онд Британи дайн зарлахад Канад Дэлхийн нэгдүгээр дайнд автоматаар орж, сайн дурынхныг Өрнөд фронт руу илгээсэн нь [[Вимийн хярын тулалдаан]]д томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Канадын консерватив Ерөнхий сайд [[Роберт Борден]] франц хэлт кэбэкчүүдийн эсэргүүцлийг үл хайхран цэргийн албыг заавал хаах алба болгосноор [[1917 оны цэрэг татлагын хямрал]]ыг дэгдээв. 1919 онд Канад Британиас тусдаа [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн бөгөөд 1931 онд [[Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулжээe. [[Их уналт]] Канадын бүх нутагт эдийн засгийн хүндрэл авчирлаа. Үүний хариуд Альберта, Саскачеван дахь [[Хоршооллын Хамтын Нөхөрлөлийн Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-иад онд Томми Дугласын анх санаачилсан халамжийн улсыг анх зөгнөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Британи Германд дайн зарласнаас хойш гурав хоногийн дараа Канад Либерал Ерөнхий сайд [[Виллиам Лион Маккензи Кинг]]ийн удирдлага дор Германд хараат бусаар дайн зарласан. Канадын армийн анхны анги нэгтгэлүүд 1939 оны арванхоёрдугаар сард Британид ирцгээсэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын цэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унасан 1942 оны Франц дахь [[Дийппийн довтолгоо]], [[Холбоотны Италийг эзлэх ажиллагаа]], [[Д-өдрийн буулт]], [[Нормандийн тулалдаан]], 1944 оны [[Шэлдтийн тулалдаан]] зэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нидерландыг эзлэгдсэний дараа дайны үеэр тус улсын хааны гэр бүлийг орогнуулж байсных нь төлөө [[Нидерланд]] Канадад талархал хүргэсэн бөгөөд Нидерландыг [[Нацист Герман]]аас чөлөөлөхөд манлайлж, томоохон хувь нэмэр оруулсных нь төлөө талархснаа илэрхийлсэн. Канадын аж үйлдвэр Канад, Британи, Хятад, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад зориулан цэргийн зориулалттай техник, хэрэгсэл үйлдвэрлэж байсан тул эдийн засаг нь цэцэглэн хөгжжээ. Кэбэкт [[1944 оны цэрэг татлагын хямрал|цэрэг татлагын хямрал]] дахин дэгдсэн ч гэсэн Канад дэлхийд томдоо орох зэвсэгт хүчинтэйгээр дайныг дуусгасан.<ref name="stacey"/> 1945 онд дайны үеэр Канад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн анхны улсуудын нэг болсон. 1949 онд [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоонд нэгдлээ. Дайны дараа Канад цэцэглэн хөгжиж, эдийн засаг өргөжиж тэлснээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах төрөлтийн оргил үе|хүүхэд олноор төрж]], дайны хөлд нэрвэгдсэн Европын улсуудаас цагаачдыг татах болов.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref> [[Лэстэр Б. Пийрсон]], [[Пьер Трудо]] нарын дараалан гарч ирсэн [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] засгийн газруудын удирдлага дор Канадын шинэ өвөрмөц царай бүрэлдэн бий болов. Канад одоогийн [[Канадын далбаа|агч модны навчит далбаагаа]] 1965 онд баталсан. Илүү хатуу байр суурьтай франц хэлт Кэбэкийн хариуд холбооны засгийн газар [[1969 оны Канадын Албан ёсны хэлнүүдийн тухай акт]]аар албан ёсны хоёр хэлтэй болов. 1967, 1976 онд ялгаварлан гадуурхах үзэлгүй [[Канад дахь цагаачлал|Цагаачлалын хуулиуд]] баталж, 1971 онд олон соёлоос бүрдсэн улс болох бодлого явуулж эхэлснээр; Европ бус цагаачдын давалгаа тус улсын нүүр царайг өөрчилжээ. [[Мэдикээр (Канад)|Нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ]], [[Канадын тэтгэврийн төлөвлөгөө]], [[Канадын оюутны зээл]], [[Канадын хөрөнгө оруулалт|Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хянах алба]], [[Үндэсний эрчим хүчний хөтөлбөр]] зэрэг социал-демократ хөтөлбөрүүд 1960-1970-аад онд бий болсон боловч мужийн засгийн газрууд, ялангуяа Кэбэк, Альбертагийн засгийн газрууд эдгээрийн олонхийг өөрсдийн харъяалах асуудалд хөндлөнгөөс оролцсон явдал хэмээн үзэж эсэргүүцсэн байна. Эцэст нь Ерөнхий сад Трудогоор удирдуулсан үндсэн хуулийн хурлууд болж, эдгээрийн үр дүнд үндсэн хуулиа Британиас тусгаарлан 1982 оны Үндсэн хуулийн актанд хувь хүний эрх дээр тулгуурласан [[Канадын эрх, эрх чөлөөний харти]]г гаргасан ажээ. Канадчууд нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний тогтолцоогоороо, түүнчлэн олон соёл, хүний эрхэд тууштай байдгаараа бахархдаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref> Кэбэк 1960-аад оны [[Чимээгүй хувьсгал]]ын явцад нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтөд орсон. [[Жан Лесаж]]ийн удирдсан [[Кэбэкийн үндэсний үзэл|Кэбэкийн үндэсний үзэлтнүүд]] автономи эрхийг өргөжүүлэх шахалт үзүүлж эхэлсэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archive-date= 2008-02-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |url-status= dead }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Кэбэкийг чөлөөлөх фронт]] 1970 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолыг шаардаж бөмбөг дэлбэлж, хүн хулгайлснаар [[аравдугаар сарын хямрал]]ыг дэгдээсэн. Илүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ийн [[Парти Кэбэкуа]] нам 1976 онд төрийн эрхэнд гарч, 1980 онд Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын талаар бүх нийтийн санал хураалт явуулсан боловч амжилт олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]гийн [[Канадын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив Намын]] засгийн газар 1989 онд [[Мийч нуурын зөвшилцөл|Мийч нуурын зөвшилцлөөр]] Кэбэкийг "өвөрмөц нийгэм" хэмээн үндсэн хуулинд хүлээн зөвшөөрөхийг оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Үндсэн хуулийн маргаанаар дэгдсэн бүсийн хурцадмал байдал бүсийн шинэхэн намууд болох [[Люсиан Бушар]]аар удирдуулсан [[Блок Кэбэкуа]] болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр удирдуулсан [[Канадын Шинэчлэлийн Нам]]д Дэвшилтэт Консервативчуудыг 1993 оны холбооны сонгуулиар тавдугаар байр руу ухраах боломж өгчээ. 1995 онд явагдсан [[1995 оны Кэбэкийн бүх нийтийн санал асуулга|Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын тухай хоёрдахь удаагийн бүх нийтийн санал асуулга]] 50.6 : 49.4 буюу маш өчүүхэн хувиар татгалзсан дүн гарчээ.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |url= https://archive.org/details/shorthistoryofqu0000dick_z9p8 |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 онд Канадын Дээд Шүүх аль нэг муж дангаараа тусгаарлахыг үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээсэн шийдвэр гаргасан бөгөөд Жан Шретианий Либерал засгийн газар хэлэлцэн тохирсон тусгаарлалтын нөхцлийг заасан "[[Тодорхой байдлын акт]]" гаргав.<ref name="dickinson" /> Шинэчлэлийн Нам [[Канадын Эвсэл]] болон өргөжиж, Дэвшилтэт Консервативчуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив Нам]]ыг 2003 онд байгуулжээ. 2006 оны холбооны сонгуулиар Консервативчууд [[Стивен Харпер]]ийн удирдлага дор цөөнхийн засгийн газар байгуулахаар суудалтай сонгогдсон. Тэр жилийнхээ сүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Кэбэкуаг үндэстэн хэмээн хүлээн зөвшөөрөхөөр [[Кэбэкуа үндэстний санал|бэлэгдлийн саналыг]] баталжээ.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 | url-status = live }}</ref> Засгийн газрын агентлагууд олон жилийн турш хайхрахгүй, зүй бусаар харьцаж байсны улмаас уугуул [[Анхны Үндэстнүүд]] 1960-аад онд холбооны шүүхэд [[Уугуул иргэдийн газрын нэхэмжлэл|газар нэхэмжилж]] өргөдөл гаргахад хүргэсэн бөгөөд улмаар түүхэн гэрээний эрхүүдээ хүлээн зөвшөөрүүлэхээр холбооны болон мужийн засгийн газруудтай хэлэлцээ хийж эхэлжээ. 1990-ээд онд хэлэлцээний удаан явцад дургүйцсэн дургүйцлээс болж хүч хэрэглэсэн мөргөлдөөнүүд гарсан. Тухайлбал [[Окагийн хямрал]], [[Иппервошийн хямрал]], [[Густафсен нуурын эсэргүүцэл]] гарсан. Гэхдээ 1999 онд Канад [[Нунавут]]ыг байгуулж Инуйтын өөртөө засах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Британийн Колумби дахь [[Нисгаагийн Эцсийн Хэлэлцээр|Нисгаагийн нэхэмжлэлийг]] шийдвэрлэв. 2008 онд Канадын засгийн газар уугуул иргэдийг соёлын хувьд уусгахын тулд дотуур байртай сургуулиуд байгуулсныхаа төлөө албан ёсоор уучлал гуйсан. == Засгийн газар ба улс төр == {{main|Канадын засгийн газар|Канадын улс төр|Канадын хаант засаг}} [[Файл:Canada Parliament2.jpg|thumbnail|right|Парламентийн толгой, [[Оттава]]]] Канад нь [[үндсэн хуульт хаант засаг]]тай бөгөөд Канадын Хатан хаан [[Нэгдсэн Вант Улсын II Элизабет|II Элизабет]] төрийн тэргүүн бөгөөд [[Канадын Ерөнхий сайд]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |url-status=dead }}</ref> Тус улс парламентын засаглалтай холбооны тогтолцоо, ардчиллын хүчтэй уламжлал бүхий парламентийн ардчилсан улс юм. Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь албан ёсоор, үндсэн хуулийн дагуу хатан хаанд хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|access-date=2008-10-01|archive-date=2012-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхдээ үндсэн хуулийн концепцийн дагуу хатан хаан ба түүний томилсон төлөөлөгч болох Канадын Амбан захирагч их төлөв ёслолын шинжтэй, улс төрийн бус үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх эрх нь Канадын засгийн газрын танхимд байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|access-date=2008-10-01|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|url-status=dead}}</ref> Засгийн газар нь сонгуулиар гарч ирдэг [[Канадын Нийтийн Танхим]]ын өмнө хариуцлага хүлээдэг сайд нараас бүрддэг бөгөөд Ерөнхий сайд засгийн газрыг тэргүүлдэг. Ерөнхий сайд нь голдуу Нийтийн Танхимын итгэлийг хүлээсэн намын дарга байдаг. Тиймээс Засгийн газрыг гүйцэтгэх эрх мэдлийг идэвхтэй хэрэгжүүлэгч байгууллага гэж үздэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/25 25]|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|access-date= 2008-10-01|archive-date= 2014-09-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|url-status= dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Хариуцлагатай засгийн газрын зарчмуудаас үүдэн гарч ирсэн энэхүү зохицуулалт<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|access-date=2008-10-01|archive-date=2008-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|url-status=dead}}</ref><ref name="CSPS" /> засгийн газрын тогтвортой байдлыг хангаж, Засгийн газрын танхимын бусад гишүүд, Сенатчид, холбооны шүүхийн шүүгчид, хатан хааны корпорациуд, засгийн газрын агентлагуудын тэргүүнүүд, холбооны болон мужийн төлөөлөгчдийг томилохоор сонгодог Ерөнхий сайдын албыг тус тогтолцооны хамгийн хүчтэй байгууллагуудын нэг болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |access-date=2008-10-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хатан хаан ба Амбан захирагч үндсэн хуулийн хямрал гарсан онцгой нөхцөлд онц эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|access-date=2008-10-01|url-status=live}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|access-date=2008-10-01|archive-date=2007-12-11|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|url-status=dead}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/16 16]-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{Webarchiv|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |wayback=20081102014353 |text=MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008 |archiv-bot=2023-10-12 07:30:24 InternetArchiveBot }}</ref> Хоёр дахь олон суудал авсан намын дарга сөрөг хүчний удирдагч болдог бөгөөд засгийн газрыг хянаж байдаг парламентын мэтгэлцээний тогтолцоонд нэг гол үүрэг гүйцэтгэдэг. 2007 оны есдүгээр сарын 27-ноос хойш [[Микаэл Жан]] Канадын Амбан захирагчийн алба, 2006 оны хоёрдугаар сарын 6-наас хойш [[Канадын Консерватив нам|Канадын Консерватив Намын]] дарга [[Стивен Харпер]] Ерөнхий сайдын алба хашиж байгаа бол, 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 2-ноос хойш [[Канадын Либерал нам|Канадын Либерал Намын]] дарга [[Стефан Дион]] Сөрөг хүчний удирдагчийн үүрэг гүйцэтгэж байв. . [[Файл:parliament2.jpg|thumbnail|left|[[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхимын]] хуралдааны танхим]] [[Канадын парламент|Холбооны парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагчаар төлөөлүүлсэн) болон хоёр танхимаас бүрддэг. Нийтийн танхим нь сонгуулиар бүрэлддэг бол [[Канадын Сенат]]ын гишүүд нь томилогддог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Нийтийн танхимын гишүүн бүр сонгуулийн тойргуудаас энгийн олонхын саналаар сонгогддог. Ерөнхий сонгууль нь тогтсон хугацааны дагуу дөрвөн жил тутамд нэг удаа болдог эсвэл Нийтийн танхимын Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх талаархи санал хураалтаар Засгийн газар итгэл хүлээгээгүй тохиолдолд (зөвхөн цөөнхийн засгийн газар байгуулагдсан үед л боломжтой) ээлжит бус сонгууль зарлаж болно. Суудлыг нь бүс бүсээр нь хуваарилсан Сенатын гишүүдийг Ерөнхий сайд сонгож, Амбан захирагч албан ёсоор томилдог ба тэд 75 нас хүртлээ энэ албыг хашдаг. 2006 оны сонгуулиас хойш холбооны парламентад таван нам төлөөлөлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив Нам]] (эрх баригч нам)[[Канадын Либерал нам|, Канадын Либерал Нам]] (албан ёсны сөрөг хүчин), [[Шинэ Ардчилсан Нам]] (ШАН), ''[[Блок Кэбэкуа]]'', [[Канадын Ногоон Нам]]. Парламентад суудал авч байсан бүх улс төрийн намуудын жагсаалт нь нэлээд урт болно. Канадын холбооны бүтцийн дагуу үндсэн хуулиар засгийн газрын хариуцлагыг холбооны засгийн газар ба арван мужид хуваарилсан. Эдгээр мужийн нэг танхимт хууль тогтоох байгууллагууд нь холбооны Нийтийн танхимтай төстэй парламентийн хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Канадын гурван нутаг дэвсгэр мөн хууль тогтоох байгууллагатай боловч үндсэн хуулийн хариуцлага нь мужийнхаас бага бөгөөд бүтцийн хувьд зарим талаар өөр (жишээлбэл Нунавутын хууль тогтоох хуралд улс төрийн намууд байхгүй бөгөөд зөвшилцлийн үндсэн дээр ажилладаг). == Эрх зүй == [[Файл:Supreme Court of Canada.jpg|thumbnail|right|Оттавад Парламентын толгойгоос баруун тийш орших [[Канадын Дээд Шүүх]]ийн байр]] [[Канадын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] нь тус улсын дээд хууль<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#VI|quote="52.(1) The Constitution of Canada is the supreme law of Canada, and any law that is inconsistent with the provisions of the Constitution is, to the extent of the inconsistency, of no force or effect.|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#VI|url-status=dead}}</ref> бөгөөд бичмэл болон бичигдээгүй хуулиудаас бүрдэнэ.<ref>{{cite web |author=Department of Justice |publisher=Department of Justice, Canada |url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |title=Constitution Acts 1867 to 1982 |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1867]] нь зарчмын хувьд Нэгдсэн Вант Улсынхтай төстэй парламентийн жижиг дээр үндэслэсэн засаглалыг баталгаажуулж, холбооны болон мужийн засгийн газруудад эрх мэдлийг хуваарилсан. [[Вестминстерийн Хууль, 1931|Вестминстерийн Хуулиар]] бүрэн өөртөө засах эрх олгосон бол [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1982|1982 оны Үндсэн Хуулийн Актаар]] аль ч шатны засгийн газар хэрэгсэхгүй байж болохгүй үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан [[Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Харти]]г нэмсэн. Гэхдээ ''Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Хартийн 33-р хэсэг буюу үл хамаарах заалтад'' холбооны парламент болон мужийн хууль тогтоох байгууллага таван жилийн хугацаанд Хартийн зарим хэсгийг үл хэрэгсэж болохоор заасан бөгөөд үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах томъёоллыг нэмсэн.<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#IV.I|quote="38.(1)|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#IV.I|url-status=dead}}</ref> Канадын шүүх эрх мэдэл хууль тогтоомжийг тайлбарлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Үндсэн хуультай зөрчилдөх хууль тогтоомжийг хүчингүй болгох эрх мэдэлтэй юм. [[Канадын Дээд Шүүх]] нь хамгийн дээд шатны шүүх бөгөөд эцсийн шатны арбитр юм. Тус шүүхийг Ерөнхий Шүүгч Хатагтай [[Бэвэрли МакЛаклин]] 2000 оноос хойш удирдаж байна. Канадын Дээд Шүүхийн есөн гишүүнийг Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайдын зөвлөснөөр Канадын Амбан Захирагч томилдог. Дээд буюу давж заалдах шатны бүх шүүгчдийг төрийн бус хуулийн байгууллагуудтай зөвшилдсөний үндсэн дээр томилдог. Холбооны засгийн газрын танхим мөн муж болон нутаг дэвсгэрийн түвшний дээд шатны шүүхийн шүүгчдийг томилно. Муж ба нутаг дэвсгэрийн түвшний доод шатны шүүгчдийг тухайн муж ба нутаг дэвсгэрийн засгийн газрууд томилно. [[Нийтлэг эрх зүй]] Кэбэкээс бусад муж, нутаг дэвсгэрт үйлчилдэг бол Кэбэкт [[иргэний эрх зүй]] давамгайлдаг. Канадын эрүүгийн эрх зүй нь холбооны улсын харъяалах асуудал бөгөөд Канад даяар нэгдмэл эрх зүйтэй. Хууль сахиулах байгууллага, үүний дотор эрүүгийн шүүхүүд нь мужийн хариуцах асуудал боловч Онтарио, Кэбэк мужуудаас бусад бүх мужийн хөдөө цагдаагийн үүргийг холбооны [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа]] гэрээгээр гүйцэтгэдэг. == Гадаад харилцаа ба цэрэг арми == {{main|Канадын гадаад харилцаа|Канадын зэвсэгт хүчин|Канадын цэргийн түүх}} [[Файл:Peacekeeping monument.jpg|thumbnail|right|Оттава хот дахь Энхийг сахиулагчдад зориулсан хөшөө]] [[Канад-Америкийн Нэгдсэн Улсын харилцаа|Канад, Америкийн Нэгдсэн Улс хоёрын хооронд]] дэлхий дээр хамгийн урт хамгаалалтгүй хил байдаг, тус хоёр улс цэргийн ажиллагаа, хээрийн дадлага сургуулий талаар хамтран ажилладгаас гадна, бие биенийхээ хамгийн том худалдааны түншүүд юм. Гэхдээ Канад хараат бус гадаад бодлого хэрэгжүүлдгийн хамгийн тод жишээ нь [[Куба]]тай бүрэн харилцаатай байдаг, [[Иракийн дайн]]д оролцохоос татгалзсан зэрэг явдал юм. Канад түүнчлэн Нэгдсэн Вант Улс, Францтай түүхэн харилцаатай бөгөөд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] болон [[Франкофоний холбоо]]нд (Франц хэлтэн улсуудын холбоо) элсэж, тэдгээрээр дамжуулан Британи, Францын хуучин колони байсан улсуудтай харилцаатай байдаг. Канад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед өөрийн чөлөөлөлцсөн [[Нидерланд]] улстай бат бэх, найрсаг харилцаатай байдаг ба Нидерландын засгийн газар чөлөөлөлтөд оруулсан Канадын хувь нэмрийг санан дурсаж жил бүр Нидерландын бэлэг тэмдэг алтанзул цэцэг Канадад бэлэглэдэг уламжлалтай. Канад өдгөө 64,000 цэргийн жинхэнэ алба хаагч, 26,000 бэлтгэл бие бүрэлдхүүн бүхий сайн дурын мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй.<ref>{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |title=The National Defence family |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506144958/http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Канадын зэвсэгт хүчин]] (КЗХ) [[Канадын Зэвсэгт хүчний хуурай замын хүчний команд|арми]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний тэнгисийн команд|тэнгисийн цэргийн хүчин]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний агаарын команд|агаарын цэргийн хүчнээс]] бүрдэнэ. КЗХ-ний гол зэвсэг техникээс дурдвал 1,400 байлдааны хуягт машин, 34 байлдааны хөлөг онгоц, 861 нисэх онгоцтой.<ref name="cf_equipment">{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |title=Canadian Forces Equipment |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202111825/http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Британийн Эзэнт Улс]], [[Английн Канад]] дахь Хамтын Нөхөрлөлтэй бат бэх холбоотой байсан нь [[Бурын хоёрдугаар дайн]], [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Британийн цэргийн ажиллагаанд томоохон хүчээр оролцоход хүргэжээ. Түүнээс хойш Канад олон талт хамтын ажиллагааг дэмжиж ирсэн бөгөөд дэлхий дахины шинжтэй асуудлыг бусад улс үндэстэнтэй хамтран шийдвэрлэх хүчин чармайлт гаргаж байна.<ref name="canada_policy">{{cite book| author = Government of Canada| title = Canada's international policy statement : a role of pride and influence in the world| publisher = Government of Canada| location = Ottawa| url = http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| year = 2005| id = ISBN 0-662-68608-X| archiveurl = https://web.archive.org/web/20051124103452/http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| archivedate = 2005-11-24| access-date = 2008-10-03| url-status = dead}}</ref><ref name="middle_powers">{{cite book | first = Andrew Fenton |last = Cooper |coauthors= Higgot, Richard A.; Nossal, Kim R. | title = Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order| publisher = UBC Press | location = Vancouver |url=http://books.google.com/books?id=Hw3laaTpOiIC&pg=PP1&lpg=PP1&vq=reaching+out&dq=Canada+middle+power&psp=s&sig=0009fdoEDuy42hFgXuCmmymun6c | year = 1993 | id = ISBN 0-7748-0450-5 }}</ref> Канад 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн ба 1949 онд [[НАТО]]-г үндэслэн байгуулалцсан. [[Хүйтэн дайн]]ы үед Канад [[Солонгосын дайн]]д НҮБ-ын хүчинд томоохон бүрэлдхүүнээ илгээсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор АНУ-тай хамтран [[Хойд Америкийн Агаар Сансраас Хамгаалах Команд]] (NORAD) байгуулжээ. Канад НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. 1956 оны [[Суэцийн хямрал]]ын үеэр [[Лэстер Б. Пийрсон]] [[энхийг сахиулах ажиллагаа|НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчнийг]] оруулах санал дэвшүүлж хурцадмал байдлыг намжааж байв.<ref name="lester">{{cite web |author=Canadian Broadcasting Corporation |authorlink= Canadian Broadcasting Corporation | publisher= CBC.ca |title= Lester B. Pearson |url= [http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/pearson-lester.html CBC.ca - The Greatest Canadian - Top Ten Greatest Canadians - Lester B. Pearson<!-- bot-generated title -->] at www.cbc.ca |date=2006 | accessdate=2006-05-22}}</ref> Тэр цагаас хойш Канад энхийг сахиулах 50 ажиллагаанд оролцсон, үүний дотор 1989 он хүртэл НҮБ-ын энхийг сахиулах бүх ажиллагаанд оролцжээ<ref>{{cite book| first = Desmond | last = Morton | authorlink = Desmond Morton (historian)| title = A Military History of Canada| publisher = McClelland & Stewart | location = Toronto | year = 1999 | id = ISBN 0-7710-6514-0 | pages = pg. 258}}</ref>. Түүнчлэн [[Руанда]], хуучин [[Югослав]] болон бусад газар олон улсын хүчний бүрэлдхүүнд бие бүрэлдхүүнээ байнга байрлуулж байв. Канад 1990 онд [[Америкийн Улсуудын Байгууллага]]д (АУБ) элссэн. Канад 2000 оны зургадугаар сард АУБ-ын Ерөнхий Ассемблейн хурлыг [[Винзор, Онтарио|Винзорт]] хийлгэж байсан бөгөөд 2001 оны дөрөвдүгээр сард Америкийн дээд хэмжээний гуравдугаар уулзалтыг [[Кэбэк хот]]ноо хийлгэж байв. Канад [[Ази-Номхон Далайн Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа]]ны форумаар (АПЕК) дамжуулан Номхон Далайн эргийн улсуудтай харилцаа холбоогоо өргөжүүлэхийг эрэлхийлж байна. [[Файл:Canadian soldiers afghanistan.jpg|thumbnail|right|Канадын цэргүүд Афганистанд]] 2001 оноос хойш Канад Афганистанд АНУ-ын тогтворжуулах хүчин болон НҮБ-аас эрх олгож, НАТО-гийн командалсан Олон улсын аюулгүй байдлын тусламжийн хүчний бүрэлдхүүнд цэргээ илгээсэн. Канад, АНУ хоёр Дэлхийн баруун хагасын аяллын санаачлагаар дамжуулан Канад-АНУ-ын хил дагуу аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхийн тулд муж улс болон мужийн агентлагуудын хүчин чармайлтыг нэгтгэсээр байна.<ref>[http://www.cbsa-asfc.gc.ca/whti-ivho/edl-pca-eng.html Western Hemisphere Travel Initiative<!-- bot-generated title -->] at www.cbsa-asfc.gc.ca</ref> Канадын Гамшгийн үеийн тусламж, хариу арга хэмжээний баг (DART) сүүлийн жилүүдэд тусламжийн гурван томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон. Тухайлбал 2004 онд Өмнөд Азийг нэрвэсэн Энэтхэгийн Далайн газар хөдлөлт, 2005 оны Катрина хар салхи, 2005 оны Кашмирийн газар хөдлөлтийн дараа 200 хүнтэй баг илгээж байсан. 2007 оны хоёрдугаар сард Канад, [[Итали]], Британи, [[Норвеги]], [[Орос]] ядуу улс орнуудад олон сая хүний амийг аварч болох вакцин гаргаж авахад нэмэр болох 1.5&nbsp;тэрбум долларын төслийг санхүүжүүлэхээр болсноо мэдэгдэж, бусад улсыг үүндээ нэгдэхийг уриалжээ.<ref name="NewsMax">"[http://newsmax.com/archives/articles/2007/2/9/152255.shtml Rich Nations Launch Vaccine Pact]". [[Reuters]]. February 10, 2007.</ref> 2007 оны наймдугаар сард Оросын экспедиц Хойд туйлд Оросын далбааг хатгасны дараа Хойд Мөсөн Далайн усан дахь Канадын бүрэн эрхт байдалд асуудал учрав. Канад 1925 оноос хойш тус бүсийг өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах нутаг дэвсгэр гэж тооцсоор иржээ.<ref>{{cite web | last = Blomfield | first = Adrian| url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/01/wpole101.xml | publisher = Telegraph | title = Russia claims North Pole with Arctic flag stunt | date = 2007-08-03 | accessdate = 2007-09-10}}</ref> == Мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд == {{main|Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} {{Том зураг|Map Canada political-geo.png|400|Канадын арван муж, гурван нутаг дэвсгэрийг харуулсан геополитикийн газрын зураг}} Канад нь арван муж, гурван нутаг дэвсгэрээс бүрдсэн холбооны улс бөгөөд эдгээрийг бүсчилж болдог. [[Баруун Канад]] нь [[Британийн Колумби]] болон [[Канадын тал|тал нутгийн гурван мужаас]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүрдэнэ. [[Төв Канад]] [[Кэбэк]], [[Онтарио]] мужуудаас бүрдэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүс]] нь далайн эргийн гурван муж ([[Нью-Брансвик]], [[Принс Эдвардын арал]], [[Нова Скотиа]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]оос бүрдэнэ. [[Зүүн Канад]] гэж Төв Канад, Канадын Атлантын Далайн Бүсийг хамтад нь хэлдэг. Гурван нутаг дэвсгэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]], [[Нунавут]]) [[Хойд Канад]]ыг бүрдүүлдэг. Мужууд нь нутаг дэвсгэрээс илүү их өөртөө засах эрхтэй. Муж, нутаг дэвсгэр бүр өөрийн бэлэг тэмдэгтэй. Мужууд нь Канадын нийгмийн ихэнх хөтөлбөрийг (тухайлбал эрүүл мэнд, боловсрол, халамж) хариуцдаг бөгөөд хамтдаа холбооны засгийн газраас их орлого цуглуулдаг дэлхийд бараг цорын ганц бүтэц юм. Холбооны засгийн газар зарцуулах эрх мэдлээ ашиглан Канадын эрүүл мэндийн тухай акт зэрэг үндэсний бодлогыг мужуудад хэрэгжүүлж болно. Мужууд эдгээрт хамрагдахгүй байхаар шийдэж болох боловч практикт ингэх нь ховор байдаг. Баян, ядуу мужуудын хооронд үйлчилгээ, татварын харьцангуй жигд стандартыг хангахын тулд холбооны засгийн газар тэгш байдлыг хангах мөнгө олгодог. Бүх мужууд дан танхимт парламенттай бөгөөд Канадын Ерөнхий сайдын нэгэн адил сонгогдсон Ерөнхий сайдаар удирдуулсан, сонгуулиар гарч ирдэг хууль тогтоох байгууллагатай. Муж бүрт Хатан хааныг төлөөлөх Канадын Амбан Захирагчтай төстэй Дэд Захирагч суудаг. Дэд Захирагч нь Канадын Ерөнхий Сайдын зөвлөснөөр томилогддог боловч сүүлийн жилүүдэд мужийн засгийн газруудтай зөвшилдөж байж энэ албанд томилох нь улам ихэсч байна. == Цахим холбоос == * {{commons|Canada|Канад}} ; Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20060505002938/http://atlas.gc.ca/site/index.html Канадын Засгийн газрын албан ёсны онлайн Канадын атлас] * [http://www.gc.ca Канадын Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.gg.ca Канадын Амбан захирагчийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20130809170706/http://www.forces.gc.ca/ Канадын Зэвсэгт хүчний албан ёсны вэбсайт] * [http://www.pm.gc.ca Канадын Ерөнхий сайдын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.international.gc.ca/canada_un/new_york/ Канадаас НҮБ-ын дэргэд суух байнгын төлөөлөгчийн газар] ;Титмийн корпорациуд * [http://www.canadapost.ca/ Канад шуудан] * [http://www.cbc.ca/ Канадын телевиз радиогийн корпораци] * [http://www.canadatourism.com Канадын аялал жуулчлалын комисс] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20070930055853/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001216 ''Канадын Нэвтэрхий Толь''] * [https://web.archive.org/web/20140821200252/http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html Канад Судлал: Эх сурвалжийн гарын авлага] * [https://web.archive.org/web/20080302170327/http://www.culture.ca/ Culture.ca—Канадын Соёлын лавлах] * [https://web.archive.org/web/20180815200949/http://www.culturescope.ca/ Culturescope.ca—Канадын Соёлыг судлах төв] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=CA Эрчим хүчний мэдээлэл] - АНУ-ын Засгийн газраас гаргасан Канадын эрчим хүчний албан ёсны статистик мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20080323075300/http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm Канадын статистикийн албаны хүн амын цаг] * [http://www.canadiangeographic.ca/atlas/ Канадын онлайн атлас] * НҮБ-ын Хүний хөгжлийн хөтөлбөр: [http://hdrstats.undp.org/countries/country_fact_sheets/cty_fs_CAN.html Улсын мэдээлэл: Канад], [http://hdr.undp.org/statistics/data/countries.cfm?c=CAN Статистик—Улсын мэдээлэл: Канад] == Хэлхээс == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> {{Reflist|2}} </div> {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Канад| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] ohvc0nldnywwfbyn6dzsw8hipcjz0w2 Хорлоогийн Баянмөнх 0 5807 866743 843245 2026-08-20T14:04:21Z Tschin As 71910 866743 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - "Монголия", Спорт. История физической культуры и спорта.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] h72aikd98pnx4qowvsgie8hwmwvsfmq 866744 866743 2026-08-20T14:27:34Z Tschin As 71910 866744 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - "Монголия", Спорт. История физической культуры и спорта.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 52gioayv6ufi8rxkoyoi0rdj30nchz7 866745 866744 2026-08-20T14:37:07Z Tschin As 71910 866745 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - "Монголия", Спорт. История физической культуры и спорта. Учебник для ВУЗ, Россия.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 62crglxdrg0m5pr554yi65l93d9s0am 866763 866745 2026-08-21T00:12:33Z Tschin As 71910 866763 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - "Монголия", Спорт. История физической культуры и спорта. Учебник для ВУЗ, Россия.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы *Athletik* сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ. Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] efmxaasnzh2nq4ihle7o9ucsx5sifr8 866764 866763 2026-08-21T00:23:56Z Tschin As 71910 866764 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - "Монголия", Спорт. История физической культуры и спорта. Учебник для ВУЗ, Россия.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] do7nm8dw01uyzb3ip9doius1zjvt4bm 866765 866764 2026-08-21T00:30:13Z Tschin As 71910 866765 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж тэмдэглэсэн байдаг..<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] r0gf7qlp7x3tu0755rzlv2py75oxk1g 866766 866765 2026-08-21T00:31:28Z Tschin As 71910 866766 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 2l3apj5iafrn9cv08vrdvgzmxfphccj 866767 866766 2026-08-21T00:33:24Z Tschin As 71910 866767 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] hcp777h4v0hmfx7ujnh7rnpxsbsy1b1 866768 866767 2026-08-21T00:38:23Z Tschin As 71910 866768 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцүү барилдсан гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 87c05kvnt36wh4kr61lh9aj7i42mn02 866772 866768 2026-08-21T01:43:19Z Tschin As 71910 866772 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч барилдаанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] hbaw7z5d5ztumhlhc4g6t0n3qvwrec8 866773 866772 2026-08-21T01:44:51Z Tschin As 71910 866773 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч даваанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль хүртжээ. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] eydb80d59sjx8l9cj4dzr4vb139mz53 866786 866773 2026-08-21T04:23:43Z ~2026-44770-14 106860 /* Чөлөөт бөх */ 866786 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч даваанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд даралтаар цэвэр ялагдаж, мөнгөн медаль эзэлсэн. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 0k4ggtzhacf0aq5kygzcmp2vttxv5bk 866787 866786 2026-08-21T04:27:40Z ~2026-44770-14 106860 /* Чөлөөт бөх */ 866787 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч даваанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 оны Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд даралтаар цэвэр ялагдаж мөнгөн медаль эзэлсэн. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] jsj6g6h4b500mpdb5rplwuork319xqr 866788 866787 2026-08-21T04:30:55Z ~2026-44770-14 106860 /* Чөлөөт бөх */ 866788 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1944 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | headercolor = | birth_name = Хорлоогийн Сүхбаатар | image = | image_size = | caption = | fullname = | nationality = {{MGL}} | residence = | birth_date = {{Birth date and age|1944|02|02}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Увс аймаг|Увс]], [[Монгол]] | height = 183 cm | weight = 100 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Чөлөөт бөх]], [[үндэсний бөх]] | weight_class = | event = | turnedpro = | coach = | coaching = | education = | alma_mater = | worlds = | club = | regionals = | nationals = | olympics = | highestranking = | pb = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1971 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1968 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1966 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1963 | title5 = Улсын Начин | title_year5 = 1963 | түрүүлсэн = '''10''' ([[1968 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1968]], [[1971 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1971]], [[1972 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1972]], [[1973 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1973]], [[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]],<br>[[1977 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1977]], [[1979 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1979]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1987 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1987]]) | үзүүрлэсэн = '''2''' | шөвгөрсөн = '''27''' | цагаансартүрүү = '''8''' (1966, 1967, 1972, 1974, 1975, 1977, 1979, 1982) | цагаансарүзүүр = '''2''' (1968, 1970, 1989, 1993) }} | medaltemplates = {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальТэмцээн | [[Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1972 оны Зуны Олимп|1972 Мюнхен]] | [[Бөх 1972 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 100 кг|Хүнд жин]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1975 оны бөхийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1971 оны бөхийн ДАШТ|1971 Софи]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1974 оны бөхийн ДАШТ|1974 Стамбул]] | 100 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[1974 оны Азийн наадам|1974 Тегеран]] | [[Бөх 1974 оны Азийн Наадамд|100 кг]]}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[самбо]] }} {{МедальТэмцээн| [[Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | [[1974 оны Самбогийн ДАШТ|1974 Улаанбаатар]] | 100 кг }} {{МедальМөнгө | [[1975 оны Самбогийн ДАШТ|1975 Минск]] | 100 кг }} }} '''Хорлоогийн Баянмөнх''' ([[1943 он|1944]] оны 2 дугаар сарын 2-нд БНМАУ-ын [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум|Хяргас суманд]] төрсөн) нь [[Монгол]] улсын [[хөдөлмөрийн баатар]], Монгол, ОХУ (хуучнаар ЗХУ)-ын [[гавьяат тамирчин]], Монгол [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт, чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[XX зууны манлай]] бөх, сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Эцэг "шударга" Довчин, эх Хорлоо гэж хүмүүс байжээ. Түүнийг 2 сарын 2 буюу жанжин [[Дамдины Сүхбаатар | Д.Сүхбаатарын]] төрсөн өдрөөр мэндэлсэн тул Сүхбаатар гэдэг нэрийг хайрласан юм. Гэтэл зургаан настайдаа айхтар өвчин тусахад нь нэр нь хүндэдсэн хэмээн Баянмөнх болгон өөрчилжээ. <ref>{{cite web |title=Довчингийн Сүхбаатар Хорлоогийн Баянмөнх болсон түүх|url=https://www.24tsag.mn/a/8288 |website=24tsag.mn |language=mn}}</ref> Тэрээр Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ой, [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|Үндэсний их баяр наадмын]] үеэр зодог тайлах их ёслол үйлдэж, төрийнхөө наадмын зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлжээ.<ref>{{cite web |date=2022-07-22 |title=Энгүй хүчит Дархан аварга Хорлоогийн Баянмөнх 80 настай зодог тайллаа|url=https://www.montsame.mn/mn/read/300741 |website=[[монцамэ]] |language=mn}}</ref> Цолыг бөхийн барилдааны тавын даваа эхлэхийн өмнө дуудаж, үр хүүхэд, ач зээ, шавь нар нь хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. ==Чөлөөт бөх== [[1975]] онд [[ЗХУ]]-ын [[Минск]]т зохиогдсон ДАШТ-ээс алтан медаль хүртсэн. [[1972]] онд [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнхен]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|зуны Олимп]]оос мөнгөн медаль, 1971, 1974 оны ДАШТ-үүдээс тус тус мөнгөн медаль хүртсэн. Чөлөөт бөхийн Монгол Улсын 14 удаагийн аварга. 1971 онд Баянмөнх ДАШТ-ий анхны медалиа хүртжээ. "Баянмөнх Мехико хотод болсон Олимпод 5 байр эзэлсэн бол 1971 онд Софи хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хагас хүнд жингийн ангилалд өрсөлдсөн тэрээр Болгарын бөх С.Тодоровт ялагдаж, Олимпийн медальт Ш.Ломидзетай (ЗХУ) тэнцсэнээр мөнгөн медаль хүртжээ", - Оросын их сургуулийн сурах бичигт "Монголия, Спорт. История физической культуры и спорта" гэж бичсэн байдаг.<ref>[http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st047.shtml "Монголия"], ''Спорт. История физической культуры и спорта'', Accessed July 26, 2025 (in Russian). "На Играх в Мехико Баянмунх был пятым, а в 1971 г. на чемпионате мира в Софии монгольский полутяжеловес поднялся на вторую ступеньку пьедестала почета, проиграв болгарину С. Тодорову и сведя вничью схватку с призером олимпийских игр III. Ломидзе (СССР)."</ref> Гэвч Германы ''Athletik'' сэтгүүлд хадгалагдан үлдсэн FILA-гийн албан ёсны тайланд Баянмөнх ганц ч даваанд ялагдаагүй бөгөөд Тодоров, Ломидзе нартай тэнцсэн гэж тэмдэглэжээ.<ref>[https://archive.org/details/scan_20260819/page/n5/mode/2up "Ringer-Weltmeisterschaften 1971 in Sofia"], ''Athletik'' (in German). "5. Runde: Todorow-Bayanmunki 2:2... 6. Runde: Lomidze-Bayanmunki 2:2."</ref> Баянмөнх 1972 онд Мюнхент болсон Олимпод ЗXУ-ын бөх Иван Ярыгинд даралтаар цэвэр ялагдаж мөнгөн медаль эзэлсэн. ==Самбо бөх== 1974 онд Улаанбаатарт болсон 2 дахь удаагийн ДАШТ-ий -100 кг-д түрүүлж, Монгол улсаас самбогийн спортоор төрсөн дэлхийн 3 дахь аварга болж байсан.1975 онд Минскт болсон ДАШТ-д ЗХУ-ын бөх [[Саид Рахимов]]т ялагдаж дэлхийн аваргын мөнгөн медаль хүртэж байсан. ==Сонгомол бөх== 1973 онд Улаанбаатарт болсон бөхийн төрлүүдийн Азийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээний сонгомол бөхийн -100 кг-д түрүүлж алтан медаль, 1974 онд Тегеранд болсон Азийн наадмын сонгомол бөхийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == Х.Баянмөнх нь [[үндэсний бөх]]өөр [[наадам]]д 10-аас дээш түрүүлсэн хоёрхон бөхийн нэг. 10 удаа түрүүлж, 2 удаа үзүүрлэж, 15 удаа шөвгөрсөн. {{Mongolian Wrestling Record/Start|Хорлоогийн Баянмөнх<ref>{{cite web | title=Хорлоогийн Баянмөнхийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KtkOThFFEinWnS9pBls | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2001|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2000|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1999|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1998|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1997|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1996|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1995|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1993|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|6||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|7|BB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|7|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|9|TG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|7|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|6|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1982|N|512|NGC|9|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|9|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|7|UDG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|9|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|9|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|9|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NL|8||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NE|7|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NE|8|HG2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NE|6|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512||5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Улс төрд== 1972 онд Улаанбаатар хотын АИХ-ын депутат болж байсан. 1990 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутат байсан. 1996 оны УИХ-ын сонгуульд мөн Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшихээр зарлагдсан боловч Сонгуулийн Ерөнхий Хороо бүртгэж аваагүй. ==Гэр бүл, бусад== Эхнэр Дэжимбээ. Хүү [[Баянмөнхийн Гантогтох|Гантогтох]] нь Монгол [[улсын гарьд|улсын гарди]] цолтой бөх. "Хагас зуун жилийн ганцаардал: Миний ялалт", "Монгол бөхийн барилдааны өв, мэхийн чуулган судар" тус тус номыг бичсэн. Тус сударт Монгол бөхийн 725 мэхийг судлан, боловсруулжээ. Монгол бөхөөр хичээллэх хэн бүхний өмнө нээлттэй "сурах бичиг" болсон гэхэд хилсдэхээргүй бүтээл юм. Түүний ач охин, Г.Хандсүрэн нь "Physical Asia" тэмцээнд эх орноо төлөөлөн оролцсоноороо багагүй нэр хүндтэй болсон билээ. 1994 онд тэр Монгол үндэсний бөхийн уламжлал ба барилдааны сурган хүмүүжүүлэх зарим асуудал сэдвээр сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Баянмөнх, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бөхийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 5ri1cjs5sxxb8cci0g6vwik5plxqxyb Узбекистан 0 5830 866757 848251 2026-08-20T23:59:03Z Karixway39 102441 /* */ 866757 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠤᠽᠪᠧᠺᠢᠰᠲᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Узбекистан | religion = {{unbulleted list |96.1% [[Узбекистан дахь лалын шашин|Ислам]] |2.2% [[Узбекистан дахь христийн шашин|Христ]] |1.7% [[Узбекистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | native_name = {{lang|uz|Oʻzbekiston Respublikasi}}<br/>{{lang|uz|Ўзбекистон Республикаси|italics=no}} ([[Узбек хэл|Узбек]]) | image_flag = Flag of Uzbekistan.svg | flag_type = [[Узбекистаны төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of Uzbekistan.svg | symbol_type = [[Узбекистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|uz|O{{okina}}zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi / Ўзбекистон Республикасининг Давлат Мадҳияси}}<br />"[[Узбекистаны төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсын Төрийн Дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]]}} | image_map = File:Uzbekistan (centered orthographic projection).svg | map_caption = Узбекистаны байршил (улаан) | capital = [[Ташкент]] | coordinates = {{Coord|41|19|N|69|16|E|type:city_region:UZ}} | largest_city = capital | official_languages = [[Узбек хэл]]<ref name=law>{{cite web |title=Uzbekistan: Law "On Official Language" |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |website=Refworld |access-date=26 November 2022 |archive-date=8 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508060700/https://www.refworld.org/docid/3ae6b4d328.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|url=http://constitution.uz/en|website=constitution.uz|access-date=26 November 2022|archive-date=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215043716/http://constitution.uz/en|url-status=live}}</ref> | regional_languages = [[Каракалпак хэл]]<sup>a</sup> | common_languages = [[Узбек хэл]] • [[Орос хэл]]<ref>{{cite web|url=http://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=MyTashkent|access-date=26 November 2022|title=Бесправен, но востребован. Русский язык в Узбекистане|date=27 April 2015|archive-date=28 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128024300/https://mytashkent.uz/2015/04/27/bespraven-no-vostrebovan-russkij-yazyk-v-uzbekistane/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|publisher=365info|access-date=1 August 2022|title=Почему русский язык нужен узбекам?|date=11 September 2015|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817070937/https://365info.kz/2015/09/russkij-yazyk-v-uzbekistane|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|work=Emergency Reserve Magazine|access-date=1 August 2022|title=Русский язык: жизнь после смерти. Язык, политика и общество в современном Узбекистане|date=2019|archive-date=23 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623201807/http://magazines.russ.ru/nz/2009/4/ab21.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cabar.asia/en/uzbekistan-why-uzbek-language-has-not-become-a-language-of-politics-and-sciencel|publisher=cabar|access-date=26 November 2022|title=Uzbekistan: Why Uzbek Language Has Not Become a Language of Politics and Science?|date=2019}}{{Dead link|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> | religion_year = 2021 | languages_type = Ярианы хэлнүүд | languages = [[Каракалпак хэл]] • [[Тажик хэл]] • [[Корё мар]] • [[Туркмен хэл]] • [[Украин хэл]] • [[Азербайжан хэл]] • [[Уйгур хэл]] • [[Араб хэлний Төв Азийн аялгуу|Төв Азийн Араб хэл]] • [[Бухори (Еврей-Тажик аялга)|Бухори]] ба [[Узбекистаны хэлнүүд|бусад]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |84.5% [[Узбекчүүд]] |4.8% [[Тажикууд]] |2.4% [[Казахууд]] |2.2% [[Каракалпакчууд]] |2.1% [[Узбекистан дахь оросууд|Оросууд]] |4.0% [[Узбекистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{cite web|url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|id=2-001-1779|publisher=Data.egov.uz|access-date=2022-09-16|archive-date=2 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1|url-status=live}}</ref> | religion_ref = <ref>{{cite web|title=2021 Report on International Religious Freedom: Uzbekistan|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|access-date=26 November 2022|website=United States Department of State|archive-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602232057/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/uzbekistan/|url-status=live}}</ref> | demonym = [[Узбекистаны хүн ам|Узбекистанчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[ноёрхогч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="UNDP">{{cite web|date=2006|title=Bertelsmann Transformation Index 2006|url=https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|access-date=3 January 2021|website=World Development Report 2006|publisher=[[The World Bank]]|quote=The party system appears stable and moderate, characterized by moderate fragmentation, relatively high polarization, and moderate voter volatility. However, it is not socially rooted. All five registered parties strictly follow the government line. The Liberal Democratic Party of Uzbekistan (LDPU) is the dominant party. At the other end of the party spectrum, there are four opposition parties that have consistently been denied registration. Most of the officially registered cooperative associations and interest groups are part of authoritarian corporatist structures.|archive-date=19 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919051656/https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2006_UZB.pdf|url-status=live}}</ref> | leader_title1 = [[Узбекистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Шавкат Мирзиёев]] | leader_title2 = [[Узбекистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Абдулла Арипов]] | legislature = [[Олий Мажлис]] | upper_house = [[Узбекистаны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Узбекистаны Хууль Тогтоох Танхим|Хууль Тогтоох Танхим]] | sovereignty_type = [[Узбекистаны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хар ханы улс]] | established_date1 = 840 | established_event2 = [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрэн]] | established_date2 = 1077 | established_event3 = [[Төмөрийн улс|Төмөрийн эзэнт гүрэн]] | established_date3 = 1370-1507 | established_event4 = [[Узбекийн ханлиг]] | established_date4 = 1428-1471 | established_event5 = [[Шейбанидын ханлиг]] | established_date5 = 1500-1920 | established_event6 = [[Хивын ханлиг]] | established_date6 = 1511-1920 | established_event7 = [[Кокандын хаант улс]] | established_date7 = 1709-1876 | established_event8 = [[Бухарын Эмират Улс]] | established_date8 = 1785 -1920 | established_event9 = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]] | established_date9 = 4 сарын 30 1918 | established_event10 = [[ЗХУ-ын үндэсний хил хязгаараар явуулсан хуваалт#Төв Ази|Үндэсний хуваалтын]] дараа [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|ЗСБНУзбУ]] байгуулагдав | established_date10 = 10 сарын 27, 1924 он | established_event11 = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов | established_date11 = 8 сарын 31, 1991 он | established_event12 = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдөв]] | established_date12 = 12 сарын 26, 1991 он | area_km2 = 448,978 | area_rank = 56 | area_sq_mi = 172,742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.9 | population_estimate = 37,543,167<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/34140-demografik-holat-2022-yil-yanvar-sentabr-2 |title= Demografik holat (2022 yil yanvar-dekabr) |access-date=2023-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421125517/https://data.gov.uz/ru/datasets/4967 |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 40 | population_census_year = | population_density_km2 = 82.3 | population_density_sq_mi = 182.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 128 | GDP_PPP = {{increase}} $425.238 тэрбум<ref name="IMFWEOUZ"/> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 57 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $11,900<ref name="IMFWEOUZ"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 122 | GDP_nominal = {{increase}} $112.689 тэрбум<ref name="IMFWEOUZ"/> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 67 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,600<ref name="IMFWEOUZ"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 137 | Gini = 36.7 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient|title=Income Gini coefficient {{!}} Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=10 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|title=GINI index – Uzbekistan|website=MECOMeter – Macro Economy Meter|access-date=6 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404160525/http://mecometer.com/whats/uzbekistan/gini-index/|archive-date=4 April 2015}}</ref> | HDI = 0.727 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=26 November 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 101 | currency = [[Узбекистаны сум|Узбекийн сум]] | currency_code = UZS | time_zone = [[Узбекистаны Цаг|UZT]] | utc_offset = +5 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс жжжж<sup>c</sup> | drives_on = right | calling_code = [[Узбекистан дахь утасны дугаар|+998]] | cctld = [[.uz]] | footnote_a = [[Каракалпакстан]]д давхар албан ёсны.<ref name=law/> | footnote_b = 1991 оны 8 сарын 31-нд [[ЗСБН Узбек улсын Дээд Зөвлөл]] нь узбек улсыг [[Зөвлөл Холбоот Улс]]аас тусгаар тогтносон гэж зарласан. Узбекийн засгийн газар нь дараагийн өдрийг үндэсний баяраар зарлаж, тухайн өдөр нь [[Тусгаар Тогтнолын Өдөр (Узбекистан)|Тусгаар Тогтнолын Өдөр]] болсон. | footnote_c = [[Орос хэл]] болон [[Кирилл үсэг]] өө.сс.жжжж форматыг ашигладаг. | today = | official_website = {{URL|https://www.gov.uz/en|gov.uz}} }} '''Узбекистан''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston / Ўзбекистон'' [ozbekiˈstɒn]), албан ёсоор — '''''Бүгд Найрамдах Узбекиста́н Улс''''' ([[Узбек хэл|узбек.]] ''Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси'')- [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]], [[ГЦ+5]] цагийн бүсэд [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Афганистан]], [[Туркменистан]] таван улсаар хүрээлүүлж оршдог, тусгаар тогтносон, [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], эх газрын 448 924 км² нутагтай (дэлхийд 51-р том, Монголоос 3,5 дахин бага) [[улс]]. Баруун болон төв нутаг нь нам доор, зүүн хилээрээ 4000 м-ээс өндөр уултай. 90% цөл, 10% хувь үржил шимт [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийд]] оршино. Узбекистан улс түүхэндээ [[перс]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]], [[слав угсаатан|слав]] угсаатны эрхэнд ээлж дараалан орж явсан байна. [[Бухар]], [[Самарканд]] гээд [[Торгоны зам]] дагуу эртний хотууд байдаг. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] бутарсан [[1991]] онд '''Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс''' (БНУзбУ) нэрээр тусгаар тогтнож, [[1992]] онд [[НҮБ]]-д элсэн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрх улс]] болжээ. [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] төрийн байгууламж, [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах]] засаглалтай. Засаг захиргааны хувьд 12 муж, 1 Бүгд найрамдах улс, 1 улсын зэрэгтэй хотод [[Узбекистан улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Улсын албан ёсны [[узбек хэл]]энд улсаа [[латин үсэг|латин]] үсгээр ''O'zbekiston'' хэмээн бичиж, ['''Узбекистан'''] гэж хэлдэг. Үүний ''[[-стан]]'' нь монголоор ''улс, орон'' гэх залгавар юм. Нийслэл [[Ташкент]] 2 сая оршин суугчтай. [[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 25-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөнгөний нэгж — [[Узбекистаны сум|сум]]. Одоогийн ерөнхийлөгч нь [[Шавкат Мирзиёев]]. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 2024 оны 6-р сарын 24-25-нд Узбекистан улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] Монгол Улсад 2025 оны 6-р сарын 24-25-нд албан ёсоор айлчилсан. == Хүн ам == 2025 оны Узбекистаны Статистикийн газрын мэдээгээр 38 256 514 сая хүн амтай (дэлхийд 46-р ордог). Хүн амын 80 хувийг эзэлсэн [[узбекчүүд|узбек үндэстнээс]] гадна [[оросууд|орос]], [[тажикууд|тажик]], [[казахууд|казах]], [[хархалпак ястан|хархалпак]] гээд 100 орчим ястан аж төрөн сууж байдаг ба бүх ардын 90 хувь [[исламын шашин|ислам]], 9 хувь [[христ итгэл]]т шашны ёсыг дагадаг байна. 1950–аад оноос хойш Узбекистан орны хүн олширч, хэд дахин нэмэгдэж 2025 онд 38 256 514–д хүрчээ. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|41–р]] ордог олон хүн амтай бөгөөд [[Дундад Ази]]даа нэгдүгээрт байна. Мянган хүн тутамд 22 төрж, 5 нас бардаг. Хүн амын 26 хувь 0–14 насны багачууд, 67% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 6% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 65.8 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, хотжилт — 51%, дундаж наслалт — 72 нас. == Эдийн засаг == Узбекистан улс [[хөвөн]], [[зэс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] гэх мэт олон төрлийн зүйл бүтээж дотоод гадаадад борлуулдаг. Нийт [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ийн хэмжээгээр дэлхийн [[Улс орнуудын жагсаалт|194]] улсаас [[Дэлхийн улсуудын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жагсаалт (нэрлэсэн үнэ)|69]], нэг хүнд ноогдох дүнгээр [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|135]]-р байр хавьд явж байгаа. НҮБ, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн болж олон улстай харилцаа өргөжүүлж буй. == Нэр == Энэ улсын үндсэн хүн ам нь [[узбекчүүд|узбек]] үндэстэн учраас оноосон нэрийг '''Узбек''' гэсэн. Узбекистан болон [[орос]], [[англи]] хэлнээ '''Узбекистан''' буюу "улс, орон" гэсэн ''[[-стан]]'' дагаврыг хамтатган бичиж байгаагаас [[Монгол Улс|Монголд]] ''Узбекистан Улс'' гэх маягаар ижил утга давтан хэрэглэгдэж байна. Узбек гэсэн нэрийг [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын ''[[Өзбег|Узбек хан]]ы'' нэрээс үүсэв үү, ''өөртөө эзэн'' гэсэн түрэг үгсийн нийлэмж үү гэх мэт бат мэдэгдээгүй хэдэн таамаг байдаг. [[Узбек хэл|Узбекээр]] ''Oʻzbekiston'' гэж бичдэгээс хараад ''Өзбек'' гэмээр юм шиг боловч узбекээр хэлэхийг нь сонсвол хуучнаараа ''Узбек'' гэхэд болно. Монгол үсгээр {{юникодмонгол|ᠦᠽᠪᠡᠻ}} (''үзбек'') гэж бичнэ. == Газар зүй == Узбекистан '''448,978''' хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Ирак]] улсаас арай том, Монгол Улсын газар нутгаас 3,5 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|58-р том]] орон юм. [[Зураг:Uzbekistan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас харсан зураг]] [[Зураг:Узбек улсын газрын зураг.png|right]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 46°, зүүн уртрагийн 56° — 74° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгш өнцөгт хэлбэрийн нутаг дэвсгэртэй. Далайд гарцгүй, бүр [[Лихтенштайн]] шиг хоёр улс дамжих хэрэг гарна. Хойд талаараа [[Казахстан|Казахстан улс]] (203 км), [[Арал тэнгис]] (420 км), зүүн талаараа [[Киргиз]] (1099 км), [[Тажикистан]] (1161 км), өмнө талаараа [[Афганистан]] (137 км), [[Туркменистан]] (1621 км) улстай хиллэдэг. === Газар ус === Узбекистан орны 80% цөл, 10% л үржил шимтэй. Нутгийн баруун болон төв биеэр алдарт [[Кызылкум]] (Улаан элс), баруун урд талаар [[Аралын Каракум]] байдаг. Зүүн талд үржил шимт [[Ферганы хөндий]] байна. Узбекистан ерөнхийдөө нам доор газар, зүүн хойд талаар харин [[Тэнгэр уул]], зүүн урд талаар [[Памирын нуруу]] тулдаг. [[Гиссарын нуруу]]нд Узбекистаны хамгийн өндөр [[Хазрет-Султан]] (4,643 м) ([[Узбек хэл|узбек]]. ''Hazrati Sulton choʻqqisi'') оргил байдаг. [[Сырдарья]] мөрөн хөндлөн дайраад гардаг бол [[Амударья]] баруун урд хилээр урсаад [[Арал тэнгис|Арал тэнгист]] цутгана. Туркмений хил дээр хамгийн нам доор цэг [[Сарыкамыш]] (12 м) гэж томоохон нуур тогтсон. Мөн [[Устюрт]]ын өндөрлөг, [[Мирзачуль|Мирзачулийн]] тал, [[Айдаркуль]] нуурыг дурдууштай. [[File:Aral Sea 1989-2008.jpg|thumb|left|200px|1989, 2008 оны [[Арал тэнгис]]]] [[File:Chatkal-Charvak.jpg|thumb|right|200px|[[Чаткал]] голын гүүртэй хэсэг]] === Уур амьсгал === Узбекистан орон эх газрын уур амьсгалтай. Өвлийн хүйтэн −40 °C, зуны халуун 40 °C хүрнэ. Жилд дунджаар 100 — 200 мм хур тунадас, уулнаа 900 м хүртэл унадаг. === Амьтан ургамал === 3000 зүйлийн [[өвс]] ургамал, 80 зүйлийн [[мод]] ургадаг. 5 хувь хүрэхгүй ойтой. [[Каракуль хонь]], [[цагаан зээр]], [[бөхөн]], [[хүрэн баавгай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[дорго]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг 40 зүйлийн хөхтөн, [[тагтаа]], [[бүргэд]], [[шонхор]] гээд 400 зүйл шувуу байна. === Ашигт малтмал === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[алт]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[молибден]]ий нөөцтэй. === Ард түмэн === [[Зураг:Uzbek_Kids.JPG|thumb|right|200px|[[Самарканд]]ын зах дотор хуушуур зарж явсан хөвүүд]] Узбекистанд олон үндэстэн, ястан аж төрөн суудаг. [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] 78% эзэлж байна. Үлдсэн 22 хувийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ул мөр [[оросууд|орос]] (5%), [[Тажикууд|тажик]] (5%), [[казахууд|казах]] (4%), [[Каракалпакчууд|хархалпак]] (2%), [[Татарууд|татар]] (1%), [[Киргизүүд|киргиз]] (1%), [[Солонгосчууд|солонгос]] (0.7), [[Туркменчүүд|туркмен]] (0.6), [[украинчууд]] (0.4), [[арменичууд|армени]] (0.2) гээд зуу гаруй яс, үндэсний оршин суугчтай. Тажикийн тоо үүнээс ч их байж мэднэ. Энд эртнээс тажик (иран), узбекчүүд (түрэг) хутгалдан сууж цус ихээр холилдсон ([[сарт]] гэгдэж байв) гэдэг бол хаа холын солонгос, [[еврей|еврейчүүд]] [[Иосиф Сталин|Сталины]] үед цөллөгөөр нутагшжээ. === Хэл, шашин === Ард түмэн [[Узбек хэл|узбек]], [[тажик хэл|тажик]], [[казах хэл|казах]] гэх мэт өөрсдийн төрөлх хэлээр ярина. Үндсэн хүн амын [[узбек хэл]] 1991 онд тусгаар тогтносон Узбекистан улсын цор ганц төрийн албан ёсны хэл болжээ. Хот томоохон суурин газрынхан [[орос хэл]] мэддэг. 1992 онд узбек бичгийг [[кирилл үсэг|кирилл]] цагаан толгойг халж [[латин үсэг]]т шилжихээр шийдвэрлээд 2005 оноос дунд сургуульд зааж эхэлсэн юм. Иран, [[түрэг угсаатан]] буюу хүн амын 90% [[ислам шашин]]тан хотон хүмүүс юм. Тэртээ 8-р зуунаас ислам дэлгэрсэн. Суннит урсгал голлох болсон. Удаагаар нь орос, украин голдуу хүн амын 9% [[христ итгэл]]тэн байна. Одоо Узбекистан улсад исламын 2050, үнэн алдартны 37, солонгос христийн 52, [[Иудаин|иудейн]] 8, [[бахай шүтлэг|бахайн]] 6 сүм байгаа ажээ. === Хот суурин === [[Зураг:Vue_de_l%27Aqua-Park_-_Tachkent.jpg|thumb|left|200px|[[Ташкент хот]]]] Узбекистан улсад [[Узбекистан улсын 10 том хот|120 гаруй хот]], 115 гаруй [[балгас]] (томоохон суурин) байна. Үүнээс томоохон нь: {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Ташкент]] (2,194,272 хүнтэй) * [[Наманган]] (427,783) * [[Андижан]] (370,714) * [[Самарканд]] (352,047) * [[Нукус]] (240,488) * [[Бухар]] (231,793) || * [[Харш]] (226,130) * [[Коканд]] (209,389) * [[Ферган]] (209,389) * [[Маргилан]] (168,515) * [[Навои]] (159,138) * [[Жизак]] (147,260) |} == Эш түүх == === Түүхийн эхэн үе === [[Зураг:Silk_route.jpg|thumb|200px|right|[[Торгоны зам]] дайрдаг байв]] Узбекистанаас [[палеолит]]ийн үеийн дурсгал олддог. 1938 онд 70 мянган жилийн тэртээх [[неандерталь]] хүний гавлын ясыг олжээ. Эртний Узбекистанд [[иран угсаатан]] амьдарч байв. Манай эриний өмнөх үед [[Бухар]], [[Самарканд]] зэрэг олон хот үүсч [[Согд]], [[Тохар]]ын улс оршиж, [[Өрнө дахин|Өрнө]]-[[Дорно дахин|Дорныг]] холбосон [[Торгоны зам]] гарч [[Мавереннахр]] харьцангуй баян чинээлэг газар болжээ. [[Македоны Александр]]ын байлдан дагууллын дараа [[Грек-Бактрын улс]] тогтож байсныг персийн [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] хоёр улс залгажээ. 5-7-р зуунд [[Цагаан хүннү]], [[Түрэг улс]] Узбекистанд нэвтэрсэн. Түүхийн эхэн үед [[зороастрын шашин|зороастр]], [[буддын шашин|будда]], [[христ итгэл|христ]], [[тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] гээд олон шашин байсан бол [[Арабчууд|арабын]] байлдан дагуулалтын 7-р зуунаас [[ислам шашин]] дэлгэрч эндхийн үндсэн шашин болон уламжилжээ. [[Дамаскийн халифт улс]] (661–750)–ын үед шинжлэх ухаантай хоршин [[перс хэл]] [[Дундад Ази]]д голлосоор байсан ба 819–999 онд [[Саманы улс]] (тажик перс) Узбекистанд төвлөж байв. [[Зураг:Teymur.jpg|thumb|200px|left|[[Төмөр]] хаан [[Самарканд]]ад хуримласан нь. 1628 оны зураг]] === Түрэг, монголын үе === IX зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэг угсааны]] нүүдэлчин аймгууд урагш түрж Хорасанд [[Газнийн улс]], Өрнө Ази даяар [[Сельжук улс]], Мавереннахрт [[Хар ханы улс]]ыг байгуулжээ. 1097-1231 онд перс соёлтой, түрэг хааны [[Хорезм улс]] оршин байв. 1219-1225 онд [[Чингис хаан]]ы [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг энэхүү сартуул иргэнийг дайлаар мордоод нутаг орныг [[Их Монгол Улс|гүрэндээ]] нэгтгэснээс Мавереннахр [[Цагаадайн улс]] (1225–1340)–ынх болов. Цагаадайн улс доройтоход олон аймаг тэмцсэнээс [[Төмөр]] дийлж [[Төмөрийн улс|эзэнт улс]] (1370–1507) байгуулсан ч өөрөөс нь хойш өөдлөөгүй. Төмөрийн улсын үед үндсэн хүн ам түрэг болж, [[Алишер Навои]] [[Цагадайн хэл]]ээр (түргээр) зохиол туурвиж, [[Улугбек]] одон орон судалж байв. === Узбекистаны ханлигууд === [[Зураг:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|thumb|200px|right|[[Бухар]]ын түүхэн төв]] [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] эрэгт байсан [[узбекчүүд]] 1501 оноос Узбекистан орныг эзэлж эхэлсэн. [[Бухарын хант улс]] (1500–1785) Бухар, [[Ташкент]], [[Ферганы хөндий]]д бэхэжсэн бол [[Хивын ханлиг]] (1511–1920) Каспийн тэнгисийн эрэг [[Хорезм]] нутаг болон [[Амударья]]гийн баян бүрдийг түшин тогтжээ. Бухарын ханлигийг Зүчийн хүү [[Шибан]]ы удмынхан байгуулсан бөгөөд суннит, шийтийн ялгаанаас болж [[Сафавын улс]] (Иран)–тай байлдаж байлаа. Умрын түрэлт үргэлжээс байсан бөгөөд Узбекистаны хотуудыг [[казахстан]], [[монголчууд]] довтолсоор байв. Сүүлд Ферганы хөндийд [[Кокандын хант улс]] (1709–1876), Бухарт төвлөсөн [[Бухарын Эмират Улс]] (1785–1920) тогтжээ. Эмир нь [[мангыт]] овогтой байв. === Орос, Зөвлөлтийн үе === [[Зураг:Cotton (8145399540).jpg|thumb|200px|right|[[Хөвөн]]гийн тариалан]] [[Зураг:Ветераны ТашКБМ.jpeg|thumb|200px|right|1979 он. [[Ташкент]]ийн машин зохион бүтээх товчооныхон]] [[Оросын Хаант Улс]] 1850 онд [[Кавказ]]ыг эзэлчихээд [[Дундад Ази]] руу хандаж 1865, 1867, 1868 онд [[Ташкент]], [[Бухар]], Самаркандыг буулган авав. Тэгэхдээ ивээлийн орон (᠋᠋''[[проктерат]]'') гэж ойлголцсон бөгөөд 1876 онд Коканд бууж өгснөөр бүрэн эзлэгджээ. [[Туркестаны губерн]]ийг үүсгэснээс Узбекистан оронд ''Сырдарья'', ''Самарканд'', ''Каспийн чанад'' гэсэн гурван муж болон ''Бухарын эмирийн нутаг'' байсан. Орост 1917 онд [[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]] гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон өөрчлөгдөхөд [[Туркестан]]ыг ард түмний яс үндсээр ангилж шинээр таван хэсэгт салгасан байна. Үүнд Узбек үндэстний голлосон нутаг — Узбекистан 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] (ЗСБНУзбУ) нэртэй байгуулагдаж ЗХУ-ын 15 Бүгд найрамдах улсын нэг болжээ. 1929 онд [[Тажикистан]] салж, 1936 [[Каракалпакчууд|Хархалпак]] нэмэгдсэнээр өөр газар нутгийн том өөрчлөлт ороогүй байсаар тэр чигээр тусгаар тогтносон юм. Зөвлөлтийн үед бүх төрлийн аж үйлдвэр хөгжиж, төр соёлын олон төрлийн албан газар нээгджээ. [[Хөвөн]]гийн тариалалтанд 1960-аад оноос [[Амударья]] болон [[Сырдарья]] мөрнүүдийн усыг ашигласан нь [[Арал тэнгис]]ийг ширгэхэд нөлөөлсөн. Хамгийн удаанаар 1959—1983 онд [[Шараф Рашидов]] нам, орны тэргүүнээр ажилласан байна. === Өнөөгийн Узбекистан === ЗХУ-ын төгсгөл үе 1989 онд [[узбек хэл]]ийг албан ёсны болгож, 1990 онд [[Ислам Каримов]]ыг Дээд Зөвлөлийн дарга болгожээ. 1991 оны 8-р сарын 31-нд Узбекистан улсын тусгаар тогтнолыг зарласан нь 12 сарын 21-нд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]]-д гишүүнээр элсэж, хэд хоногийн дараа ЗХУ албан ёсоор задарч, бүх нийтийн 98 хувийн саналыг хурааснаар бүрэн баталгаажжээ. Ислам Каримов анхны ерөнхийлөгч болсон. Тусгаар тогтносны дараа улсын цөөнх болсон [[оросууд]]аас 2 сая хүн Узбекистаныг орхин гарсан ба шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөнөөр уламжлалт [[ислам]] шууд сэргэжээ. Каримов 1995 онд шууд улирсан бол 2000, 2007, 2015 онд 90 хувийн дэмжлэгтэй улиран сонгогдсон. Каримовыг 2016 онд нас барсны дараа [[Шавкат Мирзиёев]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. == Төр засаг== [[File:Oliy Majlis (Parliament of Uzbekistan).jpg|thumb|left|200px||Хуулийн танхимын ордон]] [[File:Islam karimov cropped.jpg|right|thumb|180px|[[Ислам Каримов]]]] Узбекистан бол [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах засагтай]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламж бүхий улс юм. 1989 оноос төр засгийн тэргүүн, улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Ислам Каримов]] 2016 онд нас нөгчиж, түүний халааг ерөнхий сайд байсан [[Шавкат Мирзиёев]] авсан. Улсын ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам бүх ардын саналаар сонгодог. Ерөнхийлөгч [[ерөнхий сайд]]ыг томилдог. 2016 оноос [[Абдулла Арипов]] ерөнхий сайд хийж байна. ''[[Олий мажлис]]'' (Дээд хурал) 1995 онд үүсэн байгуулагдсан. 100 гишүүнтэй Сенат, 150 гишүүнтэй Хуулийн танхим гэж хуваагдана. Хуулийн танхимын 150 суудлын 15-ыг байгаль орчны газраас томилдог. 2010 оны сонгуулиар [[Узбекистаны либерал ардчилсан нам]], [[Узбекистаны ардын ардчилсан нам]], [[Узбекистаны үндэсний сэргэл ардчилсан нам]], [[Шударга нийгэм ардчилсан нам]] 135 суудлыг хуваан суусан. 2005 онд Андижаны жагсаалыг эрх баригчид зэвсгээр дарсан бол 2007 онд цаазаар авах ялыг халжээ. === Орон нутаг === Узбекистан улс эхлээд 12 [[муж]] ({{lang-uz|viloyat}}), 1 [[бүгд найрамдах улс]] (''respublika''), 1 [[хот]] (''shahar''), бүгд 14 нутагт хуваагдаж байна. [[Зураг:Uzbekistan provinces numbered.svg|thumb|right|450px|Узбекистан улсын 14 орон нутаг (хүснэгтийн дугаараар)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- style="text-align:center; ! # ! width="110" | Нэр ! Узбекистан нэр ! Нутгийн төв ! Хүн ам (2008) |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|— '''[[хот]]''' — (shahar, үгийн араас shahri) |- align="center" |1 |[[Ташкент хот]] |Toshkent shahri |[[Ташкент]] |2,192,700 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|— '''[[муж]]''' — (viloyat, үгийн араас viloyati) |- align="center" |2 |Андижан муж |Andijon viloyati |[[Андижан]] |2,477,900 |- align="center" |3 |Бухар муж |Buxoro viloyati |[[Бухар]] |1,576,800 |- align="center" |12 |Ферган муж |Farg’ona viloyati |Ферган |2,997,400 |- align="center" |4 |Жизак муж |Jizzah viloyati |Жизак |1,090,900 |- align="center" |7 |Наманган муж |Namangan viloyati |[[Наманган]] |2,196,200 |- align="center" |6 |Навои муж |Navoiy viloyati |Навои |834,100 |- align="center" |5 |Кашкадарья муж |Qashqadaryo viloyati |[[Харш (хот)|Харш]] |2,537,600 |- align="center" |8 |Самарканд муж |Samarqand viloyati |[[Самарканд]] |3,032,000 |- align="center" |10 |Сырдарья муж |Sirdaryo viloyati |Гулистан |698,100 |- align="center" |9 |Сурхандарья муж |Surxondaryo viloyati |Термез |2,012,600 |- align="center" |11 |Ташкент муж |Toshkent viloyati |[[Ташкент]] |2,537,500 |- align="center" |13 |Хорезм муж |Xorazm viloyati |[[Ургенч]] |1,517,600 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=6 align=center|— '''[[бүгд найрамдах улс]]''' — (respublika, respublikasi) |- align="center" |14 |[[Каракалпакстан]] |Qoraqalpog’iston Respublikasi |[[Нукус]] |1,612,300 |---------- |} {{clr}} == Аж байдал == === Эдийн засаг === [[Зураг:UZS5000_2013_front.jpg|thumb|200px|right|Узбекистанийн 5000 сумын дэвсгэрт]] 2012 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 51.11 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 3,500 $ ноогдоно. Узбекистан улс [[алт]], [[зэс]], [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[шатдаг хий]] олборлолтоор дэлхийд эхний аравт байгаа. Төрийн өмчийн ''Узбекнефтьгаз'' компани үйлдвэрлэлийн хүндийг үүрдэг. Узбек дэлхийд айргийн тавд орохуйц их хөвөн тариалдаг. 1992 онд үнийн өсөлт 1000%-д хүрч, ДНБ огцом унаж байсан ч аажмаар зах зээлийн журмын цочроос салж, 2003 оноос тогтворжиж эдийн засаг жигдэрчээ. Узбекистаны хөрөнгийн бирж 1994 онд үүсэн байгуулагдаж одоо 1200 компанийн үнэ цэнийг тодорхойлж байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:21.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (21.2%)" from:0 till:15.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[казах улс|Казах]] (15.9%)" from:0 till:15.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (15.8%)" from:0 till:14.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (14.7%)" from:0 till:09.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Бангладеш]] (9.5%)" from:0 till:04.00 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хиргис улс|Хиргис]] (4.0%)" from:0 till:19.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (19.9%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 16.65 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:20.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (20.7%)" from:0 till:16.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (16.6%)" from:0 till:16.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнө Солонгос]] (16.4%)" from:0 till:12.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[казах улс|Казах]] (12.5%)" from:0 till:4.60 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (4.6%)" from:0 till:4.20 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (4.2%)" from:0 till:25.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (25.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 15.53 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> [[Зураг:Hi-speed_trains_Afrosiyab_(Uzbekistan).JPG|thumb|200px|right|Хурдан галт тэрэг]] [[Зураг:Uzbekistan_Airways_Boeing_767-300ER_UK-67001_DXB_2013-1-21.png|thumb|200px|right|Узбекистаны Боинг-767]] === Зам тээвэр === Узбекистан улс 3,645 км төмөр замтайгаас 620 км нь цахилгаанжсан. Энэхүү [[Транс-Каспийн төмөр зам]]аар улсынхаа томоохон хотуудыг хооронд нь болоод бүх хөрштэйгээ холбожээ. Ташкент–Самаркандын хурдан галт тэрэгний шугам 2011 онд ашиглалтад орсон. 1977 онд ашиглалтад орсон [[Ташкентын метро]] Казахт [[Алматын метро]] нээгдэхээс өмнө Дундад Азид ганц метро байлаа. Узбекистанд 84,400 км авто зам байгаагаас 72,000 км нь цардмал. Узбекчүүд Солонгосын [[Тэү]], Америкийн [[Женерал-Моторс]]той хамтарсны үрээр [[автомашин]] үйлдвэрлэдэг болсон бөгөөд 2013 онд 251,342-г босгож ихэнхийг экспортолжээ. Туркийн ачаар мөн [[автобус]] хийж байгаа. Узбекистанд нийтдээ 53 нисэх буудал байгаагаас 33 нь цардмал. Хамгийн том нь [[Ташкентийн олон улсын нисэх буудал]]. Эндээс Узбекистаны иргэний агаарын тээврийн компанийн онгоцонд суугаад [[Москва]], [[Токио]], [[Сингапур]], [[Лондон]], [[Нью-Йорк]] хүрч болно. Узбекистан 10,253 км шатдаг хийн хоолой, 868 км газрын тосны хоолойтой. === Хэвлэл, холбоо === Узбекистанд 28 телевиз, 16 радиогийн газартай. 2012 онд 9 сая интернет хэрэглэгч байсан. 2001 онд Узбекистанд 507 сонин, 157 сэтгүүл хэвлэгдэж байжээ. ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{commons category|Uzbekistan}} * [https://web.archive.org/web/20160306164612/http://ikhzasag_diplomat.miniih.com/index.php/home/post/248 Монгол-Узбекистаны харилцаа] * [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Узбекистаны талаархи ерөнхий мэдээлэл] {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Узбекистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] 6duu3svqayn3hdrux0d2ypw883xd5d5 Оман 0 6386 866827 866516 2026-08-21T11:22:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866827 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-08-21 11:22:27 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 1q3p765r9p3ahr56rn5bes8yoz2gdql Индонез 0 8249 866777 866615 2026-08-21T02:47:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866777 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-08-21 02:47:46 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] k0criij47e1selt5gxmr7p7fixtjhwi Иран 0 8252 866750 862448 2026-08-20T23:29:01Z Karixway39 102441 /* */ 866750 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Redirect-distinguish-for|Перс|Перс}} {{Distinguish||Ирак}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤᠨ<br/>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ <br/>ᠢᠷᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Иран | native_name = {{nobold|{{native name|fa|جمهوری اسلامی ایران|italics=off}}}}<br />{{small|{{transliteration|fa|Жомхури-е Эслами-е Иран}}}} | image_flag = Flag of Iran.svg | flag_type = [[Ираны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Iran.svg | symbol_type = [[Ираны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}<br />{{transliteration|fa|Эстеклал, Азади, Жомхури-е Эслами}}<br />"Тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, исламын бүгд найрамдах улс"<br />(''[[де-факто]]'')<ref name="Temperman2010">{{cite book |author=Jeroen Temperman | title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance | url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA87 | year=2010 | publisher=Brill | isbn=978-90-04-18148-9| pages=87– | quote=The official motto of Iran is [the] ''[[Takbir]]'' ('God is the Greatest' or 'God is Great'). Transliteration ''Allahu Akbar''. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The ''[[de facto]]'' motto however is: 'Independence, freedom, the Islamic Republic.{{'-}}}}</ref> | national_anthem = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{nowrap|{{transliteration|fa|Соруд-э Мэлли-е Жомхури-е Эслами-е Иран}}}}<br />{{nowrap|"[[Ираны төрийн дуулал|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндэсний төрийн дуулал]]"}}{{parabr}}{{center|[[File:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]}} | image_map = Iran (orthographic projection).svg | capital = [[Тегеран]] | coordinates = {{Coord|35|41|N|51|25|E|type:city}} | largest_city = [[Тегеран]] | official_languages = [[Перс хэл]]<ref name=AO>{{Cite web |title=Constition of Islamic Republic of Iran, Chapter II: The Official Language, Script, Calendar, and Flag of the Country, Article 15 |url=https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730024031/https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |website=Iran Chamber Society}}</ref> | regional_languages = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = [[Ираны хэлнүүд|Жагсаалт]]:<ref name="CIA"/> | 53% [[Перс хэл]] | 18% [[Азербайжан хэл]] ба бусад [[Түрэг хэлний язгуур|Түрэг хэлнүүд]] {{midsize|([[Кашкай хэл]], [[Түркмен хэл]] зэрэг)<ref name="britannicalanguages">{{cite web |title=Iran – Languages |url=https://www.britannica.com/place/Iran/Languages |website=Encyclopedia Britannica |access-date=9 January 2020 |language=en}}</ref>}} | 10% [[Курд хэл]] | 7% [[Гиляки хэл|Гиляки]] болон [[Мазандерани хэл]] | 6% [[Лури хэл]] | 2% [[Балуч хэл]] | 2% [[Араб хэл]] | 2% other<ref name=AO/> {{midsize|([[Армени хэл]], [[Сурет хэл|Ассири]], [[Гүрж хэл]], [[Лаки хэл|Лаки]], [[Семнани хэл]], [[Талыш хэл]], [[Тати хэл (Иран)|Тати хэл]])}}}} | ethnic_groups = {{Tree list}} *[[Перс үндэстэн|Персүүд]] *[[Ираны Азербайжанчууд|Азербайжанчууд]] *[[Иран дахь курдүүд|Курдүүд]] *[[Мазандерани ястан|Мазандерани]] *[[Лур ястан|Лурууд]] *[[Гиляки ястан|Гилякууд]] *[[Иран дахь арабчууд|Арабчууд]] *[[Ираны Туркменчүүд|Туркменчүүд]] *[[Ираны Балучууд|Балучууд]] *[[Талыш ястан|Талыш]] *[[Тат ястан (Иран)|Татууд]] {{Tree list/end}} | religion = [[Шиит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) | demonym = [[Иран дахь угсаатны бүлгүүд|Иранчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Теократ#Иран|теократ]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[исламын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Иран улсын дээд удирдагч|Дээд Удирдагч]] | leader_name1 = Alireza Arafi | leader_title2 = [[Ираны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мохаммад Мохбер]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title3 = [[Ираны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Мохаммад Мохбер]] | leader_title4 = [[Ираны Парламентын даргын жагсаалт|Парламентын Дарга]] | leader_name4 = [[Мохаммад Багер Галибаф]] | leader_title5 = [[Ираны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Голям Хосейн Мохсени Эжеи]] | lower_house = | legislature = [[Исламын Зөвлөлдөх Хурал]] | sovereignty_type = [[Ираны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Мид|Мидийн эзэнт гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 678 | established_event2 = [[Ахеменидын эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ 550 | established_event3 = [[Парфын улс]] | established_date3 = МЭӨ 247 | established_event4 = [[Сасанидын эзэнт гүрэн]] | established_date4 = МЭ 224 | established_event5 = [[Буидын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 934 | established_event6 = [[Сефевийн улс]] | established_date6 = 1501 | established_event7 = [[Афшар]] | established_date7 = 1736 | established_event8 = [[Кажар]] | established_date8 = 1796 | established_event9 = [[Пахлавийн улс]] | established_date9 = 12 сарын 15, 1925 он | established_event10 = [[Ираны хувьсгал|Исламын хувьсгал]] | established_date10 = 2 сарын 11, 1979 он | established_event11 = [[Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date11 = 12 сарын 3, 1979 он | established_event12 = [[1989 оны Ираны үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга|Сүүлийн нэмэлт өөрчлөлт]] | established_date12 = 7 сарын 28, 1989 он | area_km2 = 1,648,195 | area_rank = 17 | area_sq_mi = 636,372<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--> | percent_water = 1.63 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = 87,590,873<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 17 | population_density_km2 = 48 | population_density_sq_mi = 124<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--> | population_density_rank = 162<!--Wiki source[?]--> | GDP_PPP = $1.692 их наяд<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= April 11, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 22 | GDP_PPP_per_capita = $19,548<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = {{decrease}}$367.968 тэрбум<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 43 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $4,252<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 120 | Gini = 40.9<!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="Data.worldbank.org">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IR |title=Gini index |work=[[World Bank]] |access-date=13 January 2023}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.783<!--number only--> | HDI_year = 2021<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 70 | currency = [[Ираны риал]] ({{nq|{{wikt-lang|fa|ریال}}}}) | currency_code = IRR | time_zone = [[Ираны Стандарт Цаг|ИСЦ]] | utc_offset = +3:30 | date_format = <span dir="rtl">[[Иран дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ|жжжж/сс/өө]]</span> ([[Хижри нарны хуанли|ХН]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Иран дахь утасны дугаар|+98]] | iso3166code = IR | cctld = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}} | today = }} '''Иран''' ([[Перс хэл|Перс]]:ايران {{Audio|Iran_alborz.ogg|''Иран''}}), 1979 оноос хойш '''Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс''' (перс. جمهوری '''اسلامی ایران‎ —''' ''Жомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н'')- [[Өрнийн ертөнц|Өрнөдөд]] 1935 оноос өмнө '''Перс''' гэгддэг байсан учраас Ираны соёлын тайлбарт Перс гэдэг нэр нь одоо ч хэрэглэгддэг. Иран улс нь бүхэлдээ 1,648,195 км² нутагтай (дэлхийн 18 дахь том бөгөөд Монгол Улстай ойролцоо), 2012 оны байдлаар 81 сая хүн амтай<ref name="CIA Factbook - 2010">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=CIA Factbook – 2010 |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |url-status=dead }}</ref>. Далайн өргөн эрэг газартай, [[Еврази]]йн төв дэх газар зүйн ашигтай байрлалтай орон юм. Хойгуураа [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Туркменистан]] улсуудтай болон [[Каспийн тэнгис]]; зүүн талаараа [[Афганистан]], [[Пакистан]]; урдуураа [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]; баруун талаараа [[Турк]], [[Ирак]] улсуудтай тус тус хиллэдэг. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот [[Тегеран]] нь улсын [[улс төр]], [[соёл урлаг]], [[худалдаа]], [[аж үйлдвэр]]ийн төв юм. Иран бол [[газрын тос]], [[байгалийн хий]] ихтэй бөгөөд [[Ойрх Дорнод]]доо ихээхэн нөлөөтэй улс гэгдэнэ. Иранд эртнээс [[соёл иргэншил]] дэлгэрч, түүхэнд тэмдэглэгдсэн төрт улс нь [[Григорийн тоолол|НТӨ]] 2800 оны [[Элам]]аас эхэлдэг. МЭӨ 625 онд анх [[Миди]]чүүд нэгтгэж өнөөгийн Иран үндэстний суурь тавьжээ. Тэднийг залгамжилж 1000 гаруй жилийн турш Ахемен, [[Аршакийн улс|Аршак]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэсэн Ираны гурван улс дараалан оршиж байгаад [[Араб]] болон бусад харь улсуудын харьяанд байсаар 1551 онд иранчуудын байгуулсан [[Сефевийн улс]] тогтож үндэстний хувьд дахин нэгтгэгджээ. Энэ улс нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгалыг дэмжиж байснаас энэ номлол нь хүчтэй тархсан юм. Түүнээс хойш эзэн хаант ёс үргэлжилсээр 1906 онд [[Үндсэн хуульт хаант улс|үндсэн хуульт хаант]], 1979 оны 4 сарын 1-ээс Исламын хувьсгалын үр дүнд албан ёсоор [[Иран|''Исламын Бүгд Найрамдах Иран улс'']] болсон. Иран улс нь [[НҮБ]], [[Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн]], [[Исламын шашинт улсуудын байгууллага|ИШУБ]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] (ОПЕК) гэх байгууллагуудын үүсгэн байгуулалцсан гишүүн орон. 1979 оны Үндсэн Хуульд тулгуурласан Ираны улс төрийн тогтолцоо нь өвөрмөц, төвөгтэй бүтэц бүхий удирдах албуудаас бүрдэнэ. Төрийн тэргүүн нь [[Ираны Дээд удирдагч]]. Албан ёсны шашин нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгал бөгөөд албан ёсны хэл нь [[Перс хэл]]. == Нэр == [[Эртний Грек|Эртний грек]] түүхчдийн ''Πέρσης'' гэж бичиглэснээс Монголд '''Перс''' гэдэгтэй ижил нэрсээр бусад олон хэлэнд Ираныг нэрлэдэг байна. Үндсэндээ 2-3 мянган жилийг хамруулдаг. Ираны [[Фарс]] нутгийн нэрээс үүссэн. Тэгтэл [[᠋᠋᠋перс үндэстэн|персүүд]] өөрсдийн нутгаа [[Парфын улс]]ын үед ''Аряан'' (язгууртан), МЭ III зууны үеэс ''Эран'' гэж хэлж бичиж байв.<ref name="MacKenzie">{{cite encyclopedia|last=MacKenzie|first=David Niel|title=Ērān, Ērānšahr|year=1998|volume=8|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|publisher=Mazda|location=Costa Mesa|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah}}</ref> Одоо Ираны персүүд {{Audio|Iran_alborz.ogg|'''Ира́н'''}} (ايران), Афганд ''Эран'', Тажикт ''Эрон'' хэмээдэг. Өрнөдөд түгсэн нэрийг халж, улсын нэрийг нутгийнхны хэлдгээр «Иран» болгохыг 1935 онд [[Реза Хан]] шах нь олон улсад хандан хүсчээ. Энэ нь 1959 оноос бүрэн хэрэгжиж улс орныг [Иран] гэж, үндсэн ард түмнийг перс гэж ялгадаг болсон.<ref>{{cite web| title = Renaming Persia| work = persiansarenotarabs.com | year = 2007| url = http://www.persiansarenotarabs.com/renaming-persia/ | accessdate = 26 Apr 2011}}</ref> Перс, [[курд үндэстэн|курд]], [[осет ястан|осет]] ардыг багтаасан [[иран угсаатан]]тай андуурахгүй байх хэрэгтэй. == Газар зүй == Иран улс 1,648,195 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Монгол Улс]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|18-р]] том орон юм. Хойд өргөргийн 24° — 40°, зүүн уртрагийн 44° — 64° дотор [[өрнө Ази]], зарим талаар [[өмнө Ази]]д байдаг. Хойгуураа [[Каспийн тэнгис]] (740 км урт зурвасаар), өмнүүрээ [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]д тулж (нийлээд 2440 км), баруун болон хойд талаараа [[Ирак]] (1458 км), [[Турк]] (499 км), [[Армени]] (35 км), [[Азербайжан]] (790 км) дөрөвтэй, зүүн хойд болон зүүн талаараа [[Туркменистан]] (992 км), [[Афганистан]] (936 км), [[Пакистан]] (909 км) гуравтай хиллэдэг. Хилийн нийт урт 5,440 км. === Газрын тогтоц === Иран цулайсан уулархаг орон. [[Ираны тэгш өндөрлөг]] гэнэ. Нутгийн баруун талаар дунджаар 3000 м өндөр [[Загросын нуруу]] 1500 км үргэлжлэн тогтжээ. [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] урдуур [[Альборз]]ын нуруу байна. Энд Ираны хамгийн өндөр цэг [[Дамаванд]] хэмээх идэвхтэй [[галт уул]] (5610 м) оршдог. Уулын нурууд улсын хилтэй ойр. Нуруудын дунд [[Кавир]], [[Лут]] гэх хүнгүй зэлүүд давс бүхий хоёр цөл Төв өндөрлөг (900 м) хэмээх газар байна. Иранд хоёр хэсэг нам доор газар байна. Нэг нь Каспийн тэнгисийн эргийн, нөгөө нь [[Месопотам]]ын зах болсон [[Хузестан]]ы нам доор газар юм. [[Персийн булан|Персийн]] болон [[Оманы булан|Оманы булангийн]] эргээр уулын нуруунд тулсан нам доор нарийн зурвастай. [[Зураг:Aerial_View_of_Damavand_26.11.2008_04-25-38.JPG|thumb|180px|left|Оргил өндөр Дамаванд уул]] {| |valign="top"| '''Өндөр уулс''' # [[Дамаванд]] (5610 м) # [[Аламкух]] (4850 м) # [[Сабалан]] (4811 м) # [[Дена]] (4450 м) # [[Зардкух]] (4250 м) |width="45"| |valign="top"| <br> 6. [[Ширкух]] (4050 м)<br> 7. [[Тефтан]] (4025 м)<br> 8. [[Точал]] (3964 м)<br> 9. [[Незва]] (3810 м)<br> 10. [[Саханд]] (3700 м)<br> |} === Ус зүй === [[Зураг:Urmia lake drought.gif|thumb|180px|left|[[Урмиа нуур]]ын ус татарчээ]] Иранд томоохон гол мөрөн, нуур цөөн. Загросын нуруунаас эх авч [[Персийн булан]]г чиглэн 950 км урсдаг [[Карун]]ыг усан замын тээвэрт ашиглана. [[Кархе]], [[Дез]], [[Заянде]] гэсэн томоохон гол бий. [[Урмиа]] гэж давстай, том нуур бий. === Уур амьсгал === Ираны уур амьсгал нэгэн янз биш. Нутгийн баруун хойд хэсгээр өвөлдөө хүйтэн, цастай, хавар намартаа бороотой, зундаа л халуун байдаг бол урд нутгаар жилийн турш хуурай, халуун. Хузестаны нам доор газар зуны улиралд чийглэг уур амьсгалтай. Ираны ихэнх нутагт хур тунадас бага, жилд дунджаар 250 мм байна. Каспийн тэнгисийн баруунтаа 1,000 мм, Каспийн тэнгисийн эрэг, Загросын нуруугаар 500 м байдаг бол Төв тэгш өндөрлөгийн цөл газарт 100 мм-ээс бага хур тунадастай ажээ. [[Файл:Persian_Leopard_sitting.jpg|thumb|180px|right|[[Цоохор ирвэс]]]] === Амьтан ургамал === Хонь, ямаа, үхэр, адуу, усны үхэр, илжиг, тэмээ зэрэг мал, гургуул, ятуу, бүргэд, өрөвтас зэрэг шувуу олон байна. [[Азийн үчимбэр]] (одоо Ираны үчимбэр) гэж нэн ховор зүйлийн амьтан бий. Зэрлэг амьтдаас баавгай, үнэг, чоно, зэрлэг гахай, гөрөөс, цоохор ирвэс бий. [[Арслан]], [[бар]] нь байхгүй болсон.<ref> Guggisberg, C.A.W. (1961). Simba: The Life of the Lion. Howard Timmins, Cape Town.</ref> === Ашигт малтмал === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[хром]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[хар тугалга]], [[цайр]], [[манган]]ы нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:160px;"| Яс, үндэс, угсаа!! Хувь !! Шашин |- | [[Перс үндэстэн]] || 61% || шийт |- | [[Азербайжан үндэстэн]] || 16% || шийт |- | [[Курд үндэстэн]] || 10% || суннит |- | [[Лур ястан]] || 6% || шийт |- | [[Араб угсаатан]] || 2% || шийт |- | [[Балуч ястан]] || 2% || суннит |- | бусад ард түмэн || 2% || олон янз |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1500 || ''4,000,000'' |- | 1800 || ''7,000,000'' |- | 1900 || ''9,860,000'' |- | 1956 || 18,954,704 |- | 1976 || 33,708,744 |- | 1996 || 60,055,488 |- | 2011 || 75,149,669 |} 1950—1990 оны хооронд Иран улсын хүн амын тоо огцом өссөн бөгөөд 2011 онд 75,149,669-аар тоологджээ. 61 хувь нь 30–аас доош насны хүүхэд залуус. Жилийн дундаж өсөлт — 1.3%. Хүн амын нягт — 46 хүн/км², бичиг үсэг тайлагдалт — 84%, хотжилт — 71%. [[Зураг:Iran_population_density_2004.jpg|thumb|200px|Хүн амын нягтшил]] Ираны 4 сая гаруй хүн 1979 оны хувьсгалаас хойш голдуу гадаадын олон оронд дүрвэн цагаачилсан бол эсрэгээр [[Афганистан]], [[Ирак]]аас голдуу 1 сая гаруй хүн Иранд цагаачлан нүүж иржээ. Иран олон угсаатан, үндэстэн, ястнаас бүрдэнэ. Хүн амын 61% ᠋[[перс үндэстэн]], 16% [[азербайжан]], 10% [[Курд үндэстэн|курд]], 6% [[Лур ястан|лур]], 2% [[Арабчууд|араб]], 2% [[балуч ястан|балуч]], 2% [[туркмен үндэстэн|туркмен]] бол нэг хувь хүрэхгүй [[Армен үндэстэн|армен]], [[Гүрж үндэстэн|гүрж]], [[черкес ястан|черкес]], [[ассир ястан|ассир]] ард бас байна. Ард түмэн болгон өөрийн хэлээр ярьдаг. Нэг бол перс төрлийн хэлтэй [[иран угсаатан]] (᠋перс, курд, лур, балуч), нэг бол нэг шашин (99.4% — [[ислам]]), нэг дэгтэн (эндхийн перс, азербайжан, арабчууд бүгд [[ислам|шийт]] — 90%) байдаг учир зөрчил тэмцэл бага. Тэгээд бүгд перс соёлоор эртнээс биендээ дасан зохицчихсон. [[Перс хэл]], исламын шийт ёс энд албан ёсных байдаг. === Хот суурин === Иран маш хурдтай хотжиж байгаа. Одоо 71 хувь хотод аж төрөн суугаа бол 2030 онд 80% хүрэх төлөвтэй.<ref>[https://web.archive.org/web/20071110154704/http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.abadipage "Islamic Azad University".] Retrieved 28 January 2008". Wayback.archive.org. 10 November 2007. Retrieved 21 June 2013.</ref> [[Зураг:Aerial_View_of_Tehran_26.11.2008_04-35-03.JPG|thumb|left|200px|[[Тегеран]] ба [[Альборзын нуруу]]]] {|class="wikitable" |- valign="top" | * [[Тегеран]] — 8,154,051 хүнтэй * [[Машхад]] — 2,749,374 * [[Эсфахан]] — 1,756,126 * [[Караж]] — 1,614,626 * [[Табриз]] — 1,494,988 * [[Ширааз]] — 1,460,665 * [[Ахваз]] — 1,112,021 * [[Гом]] — 1,074,036 || * [[Керманшах]] — 851,405 * [[Урмиа]] — 667,499 * [[Рашт]] — 639,951 * [[Захедан]] — 560,725 * [[Керман]] — 534,441 * [[Арак]] — 526,182 * [[Хамадан]] — 525,794 * [[Йазд]] — 486,152 |} === Урлаг спорт === Иранд эртнээс [[уран зохиол]], [[дүрслэх урлаг]], [[гүн ухаан]], [[анагаах ухаан]], [[уран барилга]] хөгжсөн. ᠌ [[Перс хивс]] гэж эртнээсээ зартай. Одоо дэлхийн гараар нэхсэн хивсний зах зээлийн 30% дангаар эзэлж байна. Перст [[математик]], [[геометр]], [[одон орон|одон орныг]] [[уран барилга]]тай (сүм хийд, орд харш голцуу) хослуулж чадсан бөгөөд эндээс эргэн тойрны олон оронд дэлгэрчээ. ᠌ Перс уран зураг монголчууд ирж эзэн сууснаар их хөгжсөн. Перс хэлээрх яруу найраг нь арвин баян. Диваажин, тамын хоорондох үлгэр домог хэмжээлшгүй. [[Фирдоуси]] (940—1020), [[Омар Хаяам|Омар Хайям]] (1048—1131) гээд олон яруу найрагчийг дурдаж болно. Мөн тэр үеийн [[Авиценна]] буюу Ибн Син анагаах ухааны 450 гаруй судар бичиж үлдээсэн. Ираны гүн ухаанд эхлээд [[Зороастрын шашин]], хожим Исламын шашин нөлөөлсөн. Маш олон зүйлийн хөгжмийн зэмсэг бүтээгдсэн. [[Зураг:Nasirolmolk_mosque_warm_light.jpg|thumb|300px|XIX зуунд баригдсан сүмийн дотор тал]] Иранд аргын тооллын жил болгоны 3-р сарын 21-нд өөрийн цаг тооллын шинэ жил [[Наурызын баяр|Наурызын]] хаврын баяр тэмдэглэдэг бөгөөд түүнээс урьтаж галын наадам явуулдаг байна. Зуны баяр — усан наадам 7-р сарын эхээр тохиодог. Иранд [[кино]] урлаг хөгжсөн. Ираны кино Өрнөдөд Хятадын кинотой адилаар үнэлэгдэж шагнал авдаг байна. Иранд олон төрлийн хоол байна. [[Кебаб]] (татсан махны шорлог) байна. [[Хар түрс]] идэхээр хийдэг. Иранд [[поло]] үүссэн. Иран хүчит бөх ([[чөлөөт бөх]]), [[хүндийн өргөлт|хүндийг өргөгчдөөрөө]] зартай. [[Хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]] тоглоно. Уулнаас [[цана]]ар гулгахад тохиромжтой. Иран зуны олимпоос 15 алтан медаль хүртээд байгаа бол өвлийнхөөс шагналгүй гар хоосон. == Түүх == [[Зураг:Persepolis_06.jpg|thumb|right|200px|[[Персеполь|Персеполийн]] туурь]] [[Зураг:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|right|200px|[[Сасаны улс]] (224 — 652)]] === Эртний Перс === Загросын нуруунаас чулуун зэвсгийн олдвор олддог. Иранд эртнээс төр улс үүсчээ. Анхны овог аймгуудаас [[Суз]] нийслэлтэй [[Элам]] түүхэнд үлджээ. МЭӨ II мянганаас [[Еврази]]йн өргөн уудам нутагт [[иран угсаатан|иран]] угсаатан бүрэлдэж байснаас [[Мид]] (МЭӨ 678–549 он), [[Ахемены улс]] (МЭӨ 550–330 он), [[Селиекусын улс]] (грекийн жанжны), [[Парфын улс]] (МЭӨ 247 – МЭ 224 он) зэрэг гүрэн улс тогтжээ. Түүний дараа мөн перс эзэнтэй [[Сасаны улс]] (224–652) [[Ктесифон]] буюу өнөөгийнхөөр [[Багдад]]ад төвлөж байсан. Ахемены улсыг [[II Кир]] хаан үндэслэж агуу нэрээ дуурсгаж явсан бол [[III Дариус]] хаан [[Македоны Александр]]т дийлдэж улсаа алдаж байв. Эртний Перс өрнө Азид дэндүү ноёрхож байсан бөгөөд баруун хил нь [[Грек]], [[Ром]], дорно зүгт [[Арал тэнгис]], [[Инд мөрөн]] хүрдэг байжээ. === Харь ноён === 633 онд өрнөөс [[Умар]]ын толгойлсон [[ислам|хотон]] [[арабчууд]] ирж, иргэний дайнтай байсан Сасаны улсыг мөхөөгөөд бүрэн эзэлжээ. [[Зороастрын шашин|Зороастрын шашны]] нөлөө буурч иран угсаатан [[ислам]] шашинтай хотон хүмүүс болсон түүх ийн эхэлжээ. Сөргүүлээд [[Омеян халифт улс|Омеян]] (Дамаскийн) араб улс перс түшмэдээр дамжуулан перс соёлыг их хүртжээ. Дараа нь [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын]] (Багдадын) халифт улс тогтоход иранчууд их эрхтэй болжээ. Үүнээс [[Тахирын улс|Тахир]] (821–873), [[Саффарын улс|Саффар]] (861–1003), [[Саманы улс]] (819–1005) гээд иран улсууд зай гарган тогтож байсан. XX зуунд Багдадын халиф Персийг үндсэндээ захирахаа байсанд [[Буин улс]] (934–1062) нөлөөлсөн бол Буинхныг [[түрэг|сельжук түрэгүүд]] цохьжээ. Омеян улсын үед Персийн хүн амын 10%, Аббасын үед 40%, XI зуун болоход 100% [[лалын шашин]]тан болжээ. Иран исламжсан энэ хэдэн зуундаа харин арабчлагдаагүй бөгөөд хэл соёлоо улам тодотгож [[перс үндэстэн|персчилж]] авсан байна. Энэ үед персийн [[уран зохиол]], [[анагаах ухаан]], [[математик]] хөгжжээ. [[Зураг:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|right|200px|[[Коран]] шагайсан [[Газан|Газан хан]]]] 1219–1224 онд түрэг-перс соёлтой [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]] буюу [[Сартуул улс|Сартуул улсыг]] [[Чингис хаан]]ы монгол цэрэг дайлаар ирж мөхөөжээ. 1256 онд [[Мөнх хаан]]<nowiki/>ы дүү [[Хүлэгү]] цэрэг захиран ирж улс байгуулан суусан нь [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн Улс]] ([[Перс хэл|персээр]] ''Ильханан'' буюу ''Улсын ханы улс'') байв. 1370 онд бас нэгэн байлдан дагуулагч [[Төмөр]] хааны улсад Персийг нэгтгэж 156 жилийг үджээ. Эдгээр улсын хаад яваандаа персэд ууссан байна. === Персийн сэргэлт === 1000 жилийн турш олигтой улс байгуулаагүй байсан персүүд 16-р зуунд [[Сафавын улс]] (1502–1736)-ыг байгуулжээ. Сафавын улс орчин үеийн Иран улсын эхлэл болсон. Үндэслэгч [[I Исмаил]] нийтээрээ исламын [[суннит]] дэгтэй байсныг албан ёсоор шийт болгосноор [[ислам]]ын шашны нэгэн том урсгал хөлөө олжээ. [[Эсфахан]]д нийслэлтэй энэ Сафавын улс томорч өрнө зүгт [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]], дорно зүгт [[Их Могол Улс|Их Могол]]той мөчөөрхөж байв. 1587–1629 онд төр барьсан [[I Аббас]] хаан газар нутгаа их тэлж байсан бол урагшгүй [[Солтан Хусейн]] 1722 онд улсаа алджээ. Түүний дараа угаас Перст нутагтай, түрэг угсааны [[Афшар]]ын (1736–1796), [[Кажар]]ын (1796–1925) гээд хоёр улс [[Машхад]], [[Тегеран]]д төвлөж өнөөгийн газар нутаг үндсэндээ тогтсон байна. 1921 онд [[Реза Хан Пахлави|Реза Хан]] 20 жилийн улс төрийн давамгайллаа бататган төр эргүүлж хаан ([[Перс хэл|перс хэлээр]] ''[[шах]]'' хэмээн цоллодог) болсон нь [[Пахлавийн улс|Пахлавийн төр]] (1925–1979) байж, Ираны сүүлчийн хаан ураг байсан билээ. 1941 онд Англи-Зөвлөлтийн хүчин халдаж [[Персийн зам]]ыг үүсгэсний сацуу Реза Ханыг шахамдуулж хүү [[Мохаммед Реза Пахлави|Мохаммед Реза]] нь хаан болсон. 1951 онд ерөнхий сайдаар сонгогдсон [[Мохаммед Мосаддык]] нефтийн үйлдвэр, уурхайдыг улсын өмчид авч ард түмэнд үнэлэгдсэн ч 1953 онд Англи-Америкийн оролцсон эргэлтээр огцорчээ. Мохаммед Реза шах [[Хүйтэн дайн]]ы жилүүдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америктай]] ойр байж «[[Цагаан хувьсгал]]» хэмээн өрнөжих бодлого барьсан бол [[Рухолла Хомейни]] [[аятолла]] үүнийг буруушааж хоригдож, цөлөгдөж байв. === Бүгд найрамдах улс === 1977 оноос дарангуй шахыг эсэргүүцсэн жагсаал хөдөлгөөн үүсч 1979 онд шах гадаадад зайлан дүрвэж, хаант засаг халагдаж, [[Исламын бүгд найрамдах улс]] үүсээд [[Рухолла Хомейни|Хомейни]] ''[[аятолла]]'' (Аллахын гэрч) уригдан «[[Ираны дээд удирдагч|Дээд удирдагч]]» (''рахбар'') болжээ. Тогтворгүй байдлыг далимдуулан хөрш Ирак улсын ерөнхийлөгч [[Саддам Хусейн]] [[Иран-Иракийн дайн]] (1980–1988)–ыг дэгдээсэн ч 1982 он гэхэд Иран эзлэгдсэн газраа эргүүлж авч чадсан. 1989 онд [[Али Хаменеи]] дээд удирдагч болсон. Дайны хохирлоо нөхөхөөр [[Акбар Хашеми Рафсанжани]] бизнесийг дэмжих бодлого явуулсан бол [[Мохаммад Хатами]] ерөнхийлөгч улам чөлөөлж, ардчилсан болгожээ. 2005 онд консерватив [[Махмуд Ахмадинежад]] сонгогдож байсан бол 2013 онд [[Хасан Рухани]], 2021 онд [[Эбрахим Райси]], 2024 онд [[Масуд Пезешкиан]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Төр улс == === Төр засаг === Иран улсад 1979 онд Ираны хувьсгал гарсан. Улмаар Үндсэн хуулиа шинэчилж [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын Бүгд Найрамдах улс]] болжээ. Дэлхийд шашин төрийг хослуулан байгаа цөөн улсын нэг юм. # [[Ираны Дээд удирдагч|Дээд удирдагч]] (''рахбар'') — Төрийн тэргүүн, чиг бодлого заагч, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч. Шүүх болон цагдаагийн байгууллагын даргыг, хяналтын зөвлөлийн 12 гишүүнийг 6-г томилно. Харин Шинжээчдийн зөвлөлийн өмнө дүгнүүлдэг. # Ерөнхийлөгч — Үндсэн хуулийг батлан сахиулагч, Төрийн гүйцэтгэх байгууллагын тэргүүн. Сайд нарын зөвлөлийг бүрдүүлж, засгийн газрыг тэргүүлнэ. Доороо 8 дэд ерөнхийлөгч, 21 сайдтай. Иргэдийн шууд санал хураалтаар 4 жил хугацаанд ажиллах, дахин нэг сонгогдох эрхтэй. Гол шийдвэрээ дээд удирдагчтай зөвшилцөнө. # Исламын зөвлөлдөх хурал — нэг танхимын 290 гишүүн бүхий улсын хууль тогтоох хурлын байгууллага. Хувьсгалаас өмнө хоёр танхимтай байсан. 4 жилийн хугацаатай, иргэдээс шууд саналаар бүрддэг. Хууль, олон улсын гэрээ хэлэлцээр, улсын төсөв батлах үндсэн үүрэгтэй. 2024 оны сонгуулиар уламжлагчид 186, шинэчлэгчид 58, бие даагчид 41 суудал авсан. # Хяналтын зөвлөл — үндсэн хуулийг сахиулах үүрэгтэй. 6 гишүүнийг дээд удирдагч, үлдсэн 6-г улсын хурлаас томилдог. === Гадаад харилцаа === [[Зураг:Diplomatic_missions_of_Iran.png|thumb|200px|right|Иран улсын элчин сайд, консул байдаг улс орны газрын зураг]] Иран өмнө нь ЗХУ-ын түрэлтийг сөрж [[АНУ]]-тай дотно, [[Өрнө дахин]]<nowiki/>тай ойр харилцаатай байсан бол АНУ-ын эсрэг тэмцсэн 1979 оны Ираны хувьсгалын шийдлээр Америк төдийгүй Өрнийн орнуудтай таарамжгүй харилцаатай болсон. Хувьсгалын дараа Арабын улсуудтай харилцаа мөн муудсан. 1980 онд [[Ирак]] Ираны газрын тостой нутаг руу халдан довтлоход сөргүүлээд Иран Иракт өөрийн чиг баримжаатай хувьсгал гаргахыг оролджээ. 1990 оноос Европтой энгийн харьцах болсон. [[Чечень ястан|Чеченийн]] ([[осет ястан|осеттой]] залгаа) салан тусгаарлах тэмцлийг дэмжсэн нь [[Орос улс|Орост]] таалагдаагүй ч бусад хамтын эрх ашгийн үүднээс нааштай харилцдаг болж байна. Харин АНУ-ын холбоотон Израил улстай сөргөлдсөөр байгаа. Иран дэлхийн ихэнх улстай, тэр дундаа [[Монгол Улс]]тай 1971 оны 5-р сарын 20-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Харин АНУ-тай дипломат харилцаагүй, [[Израил]] улсыг бүрэн эрхт улс гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй. Иран [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагад гишүүний статустай. [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]<nowiki/>д гишүүнээр элсэх өргөдлөө 2022 онд өгөөд байгаа. === Орон нутаг === [[Зураг:IranNumbered.png|250px|thumb|right|Иран улсын 31 мужийн газрын зураг]] Иран улс эхлээд [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''остан'']] ([[муж]]) гэсэн нэгжээр хуваагдана. Остан нь дотроо 321 [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''шахрестан'']] (газар нутаг, хүн амын тоо, эрэмбэ дэсээр монголоор [[хошуу]] гэж) болно. Дотроо 740 ''бахш'' (сум), 982 ''шахр'' (хот суурин)-д хуваагдана. Ираны '''31 муж''': {{columns |colwidth = 20em |gap = 0.5em |col1 = 1. [[Тегеран муж|Тегеран]]<br /> 2. [[Ком муж|Ком]]<br /> 3. [[Иран улсын Төв муж|Төв]]<br /> 4. [[Казвин муж|Казвин]]<br /> 5. [[Гилан]]<br /> 6. [[Ардебиль муж|Ардебиль]]<br /> 7. [[Занжан муж|Занжан]]<br /> 8. [[Дорно Азербайджан]]<br /> 9. [[Өрнө Азербайджан]]<br /> 10. [[Курдистан муж|Курдистан]] |col2 = 11. [[Хамадан муж|Хамадан]]<br /> 12. [[Керманшах муж|Керманшах]]<br /> 13. [[Илам муж|Илам]]<br /> 14. [[Лурестан]]<br /> 15. [[Хузестан]]<br /> 16. [[Чехармехаль-Бахтиария]]<br /> 17. [[Кохгилуйе-Бойерахмед]]<br /> 18. [[Бушир муж|Бушир]]<br /> 19. [[Фарс муж|Фарс]]<br /> 20. [[Хормозган]] |col3 = 21. [[Систан-Белужистан]]<br /> 22. [[Керман муж|Керман]]<br /> 23. [[Йазд муж|Йазд]]<br /> 24. [[Эсфахан муж|Эсфахан]]<br /> 25. [[Семнан муж|Семнан]]<br /> 26. [[Мазандаран]]<br /> 27. [[Голестан]]<br /> 28. [[Умар Хорасан]]<br /> 29. [[Хорасан-Резави]]<br /> 30. [[Өмнө Хорасан]]<br /> 31. [[Альборз]]<br /> }} == Аж байдал == === Эдийн засаг === Иран улс 2012 онд нэрлэсэн үнээр 548.590 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 988.437 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотооддоо үйлдвэрлэн]] хэрэглэсэн нь дэлхийн 194 улсад харьцуулахад харгалзан 21, 17-р их дүн юм. ХАЧТ дүнгээр нэг хүнд 12,478 $ оногдож байгаа дунджаас дээгүүр орлого бүхий орон юм. Задалвал үйлчилгээнд 45%, аж үйлдвэрт 45% ([[газрын тос]], [[шатдаг хий]] голлодог), хөдөө аж ахуйд 10% босч байна. [[Image:CIAIranKarteOelGas.jpg|thumb|200px|right|Ираны газрын тос, шатдаг хийн орд, хоолойн байршил зураг]] [[Image:Samand LX 31.jpg|thumb|200px|right|[[Иран Ходро]] — Ойрх Дорнодын автомашины гол үйлдвэрлэгч]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:22.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (22.1%)" from:0 till:11.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Энэтхэг улс|Энэтхэг]] (11.9%)" from:0 till:10.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.6%)" from:0 till:7.60 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.6%)" from:0 till:7.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон улс|Япон]] (7.1%)" from:0 till:32.20 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (40.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"2013 онд 61.22 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:195 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:33.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс|Эмирт Араб]] (33.2%)" from:0 till:13.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (13.8%)" from:0 till:11.80 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (11.8%)" from:0 till:07.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.4%)" from:0 till:33.80 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (33.8%)" TextData= pos:(200,180) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,170) fontsize:S text:"2013 онд 64.42 тэрбум $" pos:(350,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === Иран улс 1,435 [[миллиметр|мм]]-ийн [[төмөр замын цариг|цариг]] бүхий 11,106 [[километр|км]] урт төмөр замтай. [[Төмөр зам]] нь нутгийн баруун хойноос зүүн урагш, баруун урдаас зүүн хойш хүрсэн хэрээс маягийн хэлбэртэй, нийслэл [[Тегеран]]д огтолцдог. [[Тегераны метро]] 2000 онд ашиглалтад орсон бөгөөд Мешхед, [[Ширааз]], [[Эсфахан]] болон [[Табриз]] хотууд мөн метротой юм. Улс даяар 172,927 км [[авто зам]]тайгаас 125,908 км нь цардмал. 2010 онд 11 сая авто [[тээврийн хэрэгсэл]] байгаагаас ихэнхийг өөрийн оронд үйлдвэрлэж, угсарчээ. [[Карун]] голоор 850 км усан замын тээвэртэй. Улс даяар нийт 316 иргэний тээврийн [[нисэх буудал]]тайгаас олон улсын 8, агаарын хилийн 21, орон нутгийн 25 гээд 54-ийг идэвхтэй хэрэглэдэг. Ираны далайн боомтууд 150–200 сая тн ачаа хүлээн авдаг. [[Ассалуйе]], [[Бандар-Аббас]], [[Бандар-Хомейни]] зэрэг гурван боомтоор бүх ачааны 90% дамждаг. == Цахим холбоос == * {{commons|ایران}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Ази}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Иран| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 6ezugweck3m5oyotwjhf8m3t9w06bof Саудын Араб 0 8293 866751 848949 2026-08-20T23:34:43Z Karixway39 102441 /* */ 866751 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Саудын Арабын Хаант Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠰᠠᠤᠳ ᠤᠨ<br/>ᠠᠷᠠᠪ ᠤᠨ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Саудын Араб | native_name = {{native name|ar|المملكة العربية السعودية}}<br />{{nowrap|{{small|{{transliteration|ar|Аль-Мамлака аль-Арабия ас-Суудиа}}}}}} | image_flag = Flag of Saudi Arabia.svg | flag_type = [[Саудын Арабын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Saudi Arabia.svg | symbol_type = [[Саудын Арабын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{nowrap|{{lang|ar|لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱلله، مُحَمَّدٌ رَسُوْلُ ٱلله}}}}<br />"{{transliteration|ar|Ла илаха илла Ллах, Мухаммадур расулу Ллах}}"<br />"Аллахаас өөр [[Ислам дахь бурхан|бурхан]] үгүй; [[Мухаммед]] бол бурхны элч."<ref>{{cite web|url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=About Saudi Arabia: Facts and figures |publisher=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |archive-date=17 April 2012 }}</ref>{{efn|''[[Шахада]]г'' (Итгэлийн мэдэгдэл) нь заримдаа монгол хэл рүү 'Бурхнаас өөр бурхан үгүй' гэж орчуулагддаг бөгөөд орчуулгын оронд [[араб хэл]]ний ''[[Аллах]]''гэдэг үгийг ашигладаг. ''Аллах'' ([[Араб хэл]]: ٱلله) гэдэг үгийг шууд утгаар нь ''Бурхан'' гэж орчуулдаг ба 'Ал-' угтвар нь тодорхойлогч юм.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |title=God |work=Islam: Empire of Faith |publisher=PBS}}</ref><ref>'Islam and Christianity', ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allah''.</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Allah |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online |author=L. Gardet}}</ref>}} (''[[Шахада]]'') | national_anthem = {{lang|ar|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي ٱلسُّعُوْدِي}}<br />"[[Саудын Арабын төрийн дуулал|{{transliteration|ar|ан-Нашид аль-Ватанли ас-Судия}}]]" <br /> "Саудын Арабын төрийн дуулал"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]</div> | image_map = Saudi Arabia (orthographic projection).svg | image_map2 = Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg | capital = [[Эр-Рияд]] | coordinates = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city_region:SA}} | largest_city = Эр-Рияд | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref name="CIA World Factbook" /><ref>{{cite web |title=Basic Law of Governance |url=https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |website=Ministry of Education |publisher=Ministry of Education – Kingdom of Saudi Arabia |access-date=1 September 2020 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205091610/https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |url-status=dead }}</ref><!-- Do not edit without talkpage consensus. --> | regional_languages = | religion = {{unbulleted list |93.0% [[Саудын Араб дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref>{{cite web |title=Saudi Arabia – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |website=CIA |access-date=30 May 2021 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> *:85–90% [[Саудын Араб дахь ислам|Суннит]] *:10–15% [[Саудын Араб дахь шиит ислам|Шиит]] |4.4% [[Саудын Араб дахь христийн шашин|Христ]] |1.1% [[Саудын Араб дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Саудын Араб дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |0.3% [[Саудын Араб дахь буддын шашин|Буддизм]] }} | demonym = {{unbulleted list |[[Саудчууд]]|Саудын Арабчууд‎}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Саудын Арабын хаан|Хаан]] | leader_name1 = [[Салман бин Абдул-Азиза Аль Сауда]] | leader_title2 = [[Саудын Арабын ханхүү|Ханхүү]] болон [[Саудын Арабын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мохамед бин Салман]] | legislature = байхгүй{{efn|Хууль тогтоох эрх мэдэлгүй [[Саудын Арабын зөвлөлдөх хурал|Зөвлөлдөх хурал]] буюу Шурагийн зөвлөл гэж байдаг.<ref>{{cite book|first1=Robert W.|last1=Hefner|title=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&pg=PA202|publisher=Princeton University Press|date=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|page=202}}</ref> Зөвхөн зөвлөлдөх үүрэгтэй учраас хууль тогтоох байгууллага гэж үздэггvй.<ref>{{cite web|access-date=2021-06-06|title=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent |publisher= VoA News – English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|website=www.voanews.com}}</ref> }} | sovereignty_type = [[Саудын Арабын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Дирия Эмират]] | established_date1 = 1727 | established_event2 = [[Неждийн эмират]] | established_date2 = 1824 | established_event3 = [[Риядын эмират]] | established_date3 = 1 сарын 13, 1902 он | established_event4 = [[Саудын Арабын хаант улсыг тунхаглал|Нэгдэл]] | established_date4 = 9 сарын 23, 1932 он | established_event5 = [[[НҮБ]][[Олон улсын байгууллагын тухай НҮБ-ын бага хурал|-д]] [НҮБ-ын дүрэм|<nowiki>элсэв]] </nowiki> | established_date5 = 10 сарын 24, 1945 он | established_event6 = [[Саудын Арабын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1 сарын 31, 1992 он | area_km2 = 2,149,690<ref name="CIA World Factbook" /> | area_rank = 12 | area_sq_mi = 830,000 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0.7 | population_census = 32,175,224<ref>{{cite web |title = Saudi Census 2022 |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority - Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 16 July 2023 |archive-date = 28 Долдугаар сар 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = dead }}</ref> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 46 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 38.8 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 174 | GDP_PPP = {{increase}} $2.300 их наяд<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 17 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,019<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 27 | GDP_nominal = {{increase}} $1.061 их наяд<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}</ref> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 18 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,922<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 43 | Gini = 45.9 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=28 May 2019 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.875 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 35 | currency = [[Саудын риял]] (SR) | currency_code = SAR | time_zone = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]] | utc_offset = +3 | date_format = өө/сс/жжжж ([[Хижрийн жил|ХЖ]]) | drives_on = Баруун | calling_code = [[Саудын Араб дахь утасны дугаар|+966]] | cctld = {{unbulleted list |[[.sa]] |[[السعودية.]]}} | today = | ethnic_groups = 90% [[Арабчууд]] <br /> 10% [[Афро-Арабчууд|Афро-Араб]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead|archive-date=2014-07-02|title=The World Factbook|date=2 July 2014}}</ref>{{efn|For Saudi citizens only.}} | ethnic_groups_year = 2014 | religion_ref = <ref name=pewl>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-date=23 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323215031/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf}}</ref>| | religion_year = 2010 }} '''Саудын Араб''' ([[Араб хэл|араб]]. السُّعُودِيَّة‎, ''Ас-Су‘уди́йя''), албан ёсоор '''Саудын Арабын Хант Улс''' ([[Араб хэл|араб]]. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎, ''Аль-Мамляка аль-‘Арабийя ас-Су‘удийа'') нь [[Арабын хойг]]ийн дийлэнх буюу 80% -ийг эзлэн орших [[Баруун Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун хойд талаараа [[Йордан]], хойд ба зүүн хойд талаараа [[Ирак]], зүүн талаараа [[Кувейт]], [[Катар]], [[Бахрейн]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], зүүн өмнөд талаараа [[Оман]], өмнөд талаараа [[Йемен]] зэрэг орнуудтай хиллэдэг. Зүүн хойд талд нь [[Персийн булан]], баруун талд нь [[Улаан тэнгис]] оршдог. Саудын Арабын хүн ам нь 2021 оны байдлаар 34 сая 783 757 байсан бөгөөд газар нутаг нь 2,150,000 квадрат километр орчим. газр нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд 13-рт ордог байна. Төрийн хэл нь- араб хэл. Нийслэл хот нь -[[Эр-Рияд|Эр-Риад]] юм. Саудын Арабт [[Мекка]], [[Медина]] гэсэн [[Ислам]]ын шашны хамгийн ариун газрууд оршдог тул заримдаа "Хоёр ариун сүмийн нутаг" хэмээгддэг. Харин [[Монгол|Монгол хэл]], [[Англи хэл]]ээр голдуу '''Саудын Араб''' гэгддэг. Энэ хаант улсыг анх Абдул-Азиз бин Сауд байгуулжээ. Түүний зүтгэл нь 1902 онд Ал-Саудын удмын нутаг болох Риядыг эзэлснээр эхлэсэн бөгөөд 1932 онд Саудын Арабын Хаант Улс тунхаглагдаж, хүлээн зөвшөөрөгдснөөр дууссан ажээ. Саудын Араб нь [[газрын тос|газрын тосны]] экспортоор дэлхийд тэргүүлдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийг нь хангадаг. Нийт экспортын 90 гаруй хувийг газрын тос эзлэдэг бөгөөд засгийн газрын орлогын бараг 75 хувийг эзлэдэг. Үүний үр дүнд улс нь хүн ардыгаа хангадаг бөгөөд [[газрын тос]]ны үнэ буурсан үед бага зэрэг хэцүү болдог. Саудын Араб дахь [[хүний эрх]]ийн байдалд Амнести Интернашнал (''Amnesty International''), Хүний эрхийн хяналт (''Human Rights Watch'') зэрэг байгууллагууд удаа дараа санаа зовнисон байдалтай хандаж байсан боловч эдгээрийг засгийн газар няцааж байна. == Цаг агаар == Саудын Араб маш хуурай цаг агаартай. [[Арабын хойг]] нь зуны температур байнга +50 хэмээс дээш байдаг дэлхийн цөөхөн газрын нэг юм. Тус улсын баруун хэсэгт орших Жизан ууланд л цас ордог бөгөөд жил бүр биш. Нэгдүгээр сарын дундаж температур цөлийн хотуудад 8-20 хэм, Улаан тэнгисийн эрэгт 20-30 хэм байна. Зуны улиралд сүүдэрт +35 °C-аас +43 °C хэмийн хооронд хэлбэлздэг. Шөнөдөө элсэн цөлд заримдаа 0 ° C-ийн хэм хүрдэг нь элс өдрийн турш хуримтлагдсан дулааныг хурдан гадагшлуулдагтай холбоотой ажээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|السعودية|Саудын Араб}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Саудын Араб| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Араб]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] tr6b83sq6rzzf7m9p5iz5x7o7kxhghu Сингапур 0 8302 866753 854477 2026-08-20T23:47:55Z Karixway39 102441 /* */ 866753 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Азийн тэнгисийн хот улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Сингапур Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠢᠩᠭᠠᠫᠤᠷ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Сингапур | native_name = {{native name|ms|Republik Singapura}}<hr/>{{lang|zh|新加坡共和国}} ([[Умард Хятад хэл|Хятад]])<br/>{{tlit|zh|Xīnjiāpō Gònghéguó}} ([[пиньинь]])<hr/>{{native name|ta|சிங்கப்பூர் குடியரசு}}<br />{{tlit|ta|Ciṅkappūr Kuṭiyaracu}} | image_flag = Flag of Singapore.svg | flag_type = [[Сингапурын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Singapore.svg | symbol_type = [[Сингапурын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native name|ms|Majulah Singapura}}<br />"Сингапур, урагшаа" | national_anthem = {{native name|ms|[[Сингапурын төрийн дуулал|Majulah Singapura]]}}<br />"Сингапур, урагшаа"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Majulah Singapura.ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File: Singapore on the globe (Southeast Asia centered) zoom.svg|frameless]]|Дэлхий|[[File:Location Singapore ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН|default=1}} | map_width = 250px | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region= [[Зүүн Өмнөд Ази]] |region_color= none}} | coordinates = {{Coord|1|17|N|103|50|E|type:city(5,700,000)_region:SG|display=inline,title}} | capital = Сингапур<br>([[хот улс]]){{efn|Сингапур нь хот улс учраас албан ёсны нийслэлгүй.}} | largest_settlement = [[Тампинес]]<ref>{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|title=Geographical Distribution Dashboard|publisher=Singstat |accessdate=2026-04-21|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224122208/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/geographic-distribution/visualising-data/geographical-distribution-dashboard|url-status=live}}</ref> | largest_settlement_type = [[Сингапурын төлөвлөлтийн бүс|төлөвлөлтийн бүс]] {{nobold|(хүн амаар)}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Малай хэл]]|[[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]]|[[Тамил хэл]]}} | languages2_type = [[Үндэсний хэл]] | languages2 = [[Малай хэл]] | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 74.3% [[Сингапур дахь хятадууд|Хятадууд]] * 13.5% [[Малай Сингапурчууд|Малай]] * 9.0% [[Энэтхэг сингапурчууд|Энэтхэг]] * 3.2% [[Сингапурын хүн ам#Угсаатны бүлэг|Бусад]] {{Tree list/end}} }} | ethnic_groups_ref = {{efn|Сингапурт хүн амыг Сингапурын засгийн газраас ашигладаг Хятад-Малай-Энэтхэг-Бусад (CMIO) арьс өнгөний тогтолцоонд үндэслэн ангилдаг бөгөөд тухайн хүний угсаатны онцлогийг тусгадаггүй.<ref name="census2020">{{cite web |title=Population Trends 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx |website=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706140335/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/population/population2023.ashx|url-status=dead}}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2023 | religion_year = 2020 | religion_ref = {{efn|Шашны шүтлэгийн хувь хэмжээг зөвхөн Сингапурын иргэд (SC) болон Байнгын оршин суугчид (PR) бүрдүүлдэг оршин суугч хүн амд үндэслэн тооцдог..<ref name="census2020"/>}} | religion = {{ublist |31.1% [[Сингапур дахь буддизм|Буддизм]] |20.0% [[Сингапур дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |18.9% [[Сингапур дахь христийн шашин|Христ]] |15.6% [[Сингапур дахь ислам|Ислам]] | 8.8% [[Сингапур дахь бомбын шашин|Бомбо]] | 5.0% [[Сингапур дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.3% [[Сингапур дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}} | demonym = [[Сингапурчууд‎]] | politics_link = Сингапурын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын тогтолцоо|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Сингапурын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Тарман Шанмугаратнам]] | leader_title2 = [[Сингапурын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Лоуренс Вонг]] | legislature = [[Сингапурын Парламент|Парламент]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Их Британи]], [[Малайз]]аас) | established_event1 = {{nowrap|[[Сингапурын өөртөө засах байдал|Өөртөө засах]]}} | established_date1 = 6 сарын 3, 1959 он | established_event2 = {{nowrap|[[Малайзын хэлэлцээр]]}} | established_date2 = 9 сарын 16, 1963 он | established_event3 = [[Сингапурын тунхаглал]] | established_date3 = 8 сарын 9, 1965 он | area_km2 = 744.3 | area_footnote = <ref name="total area of Singapore">{{cite web |title=Environment – Latest Data |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |access-date=2026-04-21 |archive-date=2026-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211210300/https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/society/environment/latest-data |url-status=dead}}</ref> | area_rank = 176 | percent_water = 1.43% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 6,110,200{{efn|Сингапурын иргэний хүн ам 3,660,700 (59.9%), Байнгын оршин суугчийн хүн ам 543,800 (8.9%), Иргэн бус/оршин суугчийн хүн ам 1,906,000 (31.2%) байна.<ref name="Population in Brief 2025">{{cite web |title=Population in Brief 2025 |publisher=Singapore Department of Statistics |url=https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf|access-date=2026-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250929084313/https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/Population_in_Brief_2025.pdf |archive-date=2025-09-29}}</ref>}} | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 111 | population_density_km2 = 8,290 | population_density_sq_mi = auto | population_density_rank = 3 | GDP_PPP = {{increase}} $1.063 их наяд<ref name="IMFWEO.SG">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2026-04-14 |access-date=2026-04-21}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $173,708<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 1 | GDP_nominal = {{increase}} $659.572 тэрбум<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 27 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $107,758<ref name=IMFWEO.SG /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 4 | Gini = 43.3 <!--number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Key Household Income Trends, 2023 |url=https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |website=singstat.gov.sg |publisher=Сингапурын Статистикийн Газар |access-date=2026-04-21 |archive-date=2024-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240713170530/https://www.singstat.gov.sg/-/media/files/publications/households/pp-s30.ashx#:~:text=7%20The%20Gini%20coefficient5%20based,fell%20from%200.433%20to%200.371 |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.946 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-21 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]}}</ref> | HDI_rank = 13 | currency = [[Сингапур доллар]] (S$) | currency_code = SGD | time_zone = [[Сингапурын Стандарт Цаг|SGT]] | utc_offset = +8 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = зүүн | calling_code = [[+65]] | iso3166code = SG | cctld = [[.sg]] }} '''Сингапур''' ([[Хятад хэл|Хятад]]:新加坡; [[Малай хэл|Малай]]: Singapura; [[Тамил хэл|Тамил]]:சிங்கப்பூர்) нь [[Малайн хойг]]ийн өмнөд хошуунд орших арлаас тогтох [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Ази]]йн хот [[улс]] юм. [[Экватор]]ын хойд зүгт 137 км зайд, нийтдээ жижиг 63 арлаас бүтэж, [[Малайз]]ын Жохор мужийн өмнө, [[Индонез]]ийн Риау арлуудын хойно байрладаг. Газар нутаг нь 707.1 км² бөгөөд дэлхийд үлдсэн цөөн тооны [[хот улс]]уудын нэг юм. [[Британийн Дорнод Энэтхэг]] нэгдлийн харъяанд байхдаа 1819 онд Сингапурын цөм аралд худалдааны зээл болж үүсчээ. Энэ үед арлын гол суурин газар нь [[Сингапур гол]]ын аман дээрх Малайзын загасны аж ахуй эрхэлсэн тосгон байжээ. Мөн эрэг, голууд, жижиг арлууд дээр нутгийн уугуул иргэд болох Орган Лаут амьдардаг байв. Британичууд нь Сингапурыг "амтлагчийн зам" дахь стратегийн ач холбогдолтой түшиг газар болгон ашиглаж байжээ. Улмаар [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] хамгийн чухал худалдаа, цэрэг армийн төвүүдийн нэг болсон байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Сингапур [[Япон]]чуудад эзлэгдэхэд [[Уинстон Черчилль]] үүнийг тодорхойлдоо "Британийн хамгийн том ялагдал" хэмээжээ. [[1945]] онд эргээд Британийн эрх мэдэлд шилжсэн. 1963 онд Малай, Сабах, Саравактай нэгдэн Малайз улсыг үүсгэсэн боловч 1965 оны 8 сарын 9-нд хоёрхон жилийн дараа тусгаарлажээ. Сингапур нь мөн оны 9 сарын 21-нд [[НҮБ]]-д элссэн байна. Сингапур нь тусгаар тогтносноор улсын амьдрах стандарт нэмэгджээ. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт болон улсын удирдлагатай аж үйлдвэржилт нь цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэрлэлт, нефтийн гаралтай химийн бодис үйлдвэрлэлт, [[аялал жуулчлал]], санхүүгийн үйлчилгээ, мөн уламжлалт худалдааны баазууд дээр тулгуурласан орчин үеийн эдийн засгийг бүтээж чаджээ. Энэ нь Голландын эдийн засагч [[Альберт Винсемиус]]ын төлөвлөгөө доор хийгдсэн байна. Сингапур нь 1 хүнд оногдох [[ҮНБ]]-ээр тооцвол дэлхийн 6 дахь баян орон юм. Мөн гадаад арилжааны нөөцөндөө 171.7353 тэрбум америк доллартай. == Хүн ам == Сингапурын хүн ам нь 4.59 сая орчим. Хүн амын дийлэнх хувийг [[Хятад үндэстэн|Хятадууд]] эзлэдэг. Захиргаанд хэрэглэгдэх албан ёсны хэл нь [[англи хэл]]. == Улс төр == Бүгд Найрамдах Сингапур Улсын Үндсэн Хуулинд улс төрийн системийг нь төлөөллийн ардчилал хэмээн тодорхойлсон боловч [[парламент]]ийн засаглалтай бүгд найрамдах улс хэмээн хүлээн зөвшөөрөгддөг. Улс төрийн амьдралд [[Ли Куан Ю|Ли Куан Югийн]] байгуулсан Ардын Үйл хэргийн Нам ([[Англи хэл|англи]]. ''People's Action Party'') давамгайлдаг бөгөөд [[1959]] оноос хойших бүх сонгуульд ялалт байгуулжээ. == Нэр == Малай хэлний ''Singapura'' (''Сингапура'') гэдэг нь [[Санскрит хэл|Санскрид]] хэлний सिंहपुर (''Симха пура''), орчуулвал "Арслан хот" гэх үгнээс гаралтай юм. Үнэндээ, Сингапурт [[арслан]]г ер нь байгаагүй гэж үздэг, харин тус нэрийг арсланд дур сонирхолтой Шривижаяа улсыг үндэслэгч өгсөн гэж таамагладаг. Өргөн дэлгэрсэн Монгол ардын нэг дуунд "Арслан хотын урчуудаар сийлүүлж хийсийм аа хө..." гэсэн мөр бас байдгаас бол урьдын цагт Арслан хот гэж нэрлэж байжээ. == Сингапур улсын түүхээс == Түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний суурин МЭӨ 2-р зууны үед оршин байжээ. Энэ нь Темасек буюу далайн хот гэсэн нэртэй бөглүү тосгон бөгөөд Суматрагийн Шривижаяа улсын ноёрхол дор байсан юм. 16-гаас 19-р зууны хооронд Жохорын Султанатын харьяанд байсан. 1819 онд Томас Стэмфорд Раффлес Британийн Дорнод Энэтхэгийг төлөөлж Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулж, Сингапурын өмнөд хэсгийг Британийн худалдааны замын нэгэн цэг болгон ашиглах болжээ. == Газар зүй == [[Файл:CIA World Factbook map of Singapore (English).png|thumb|alt=Map showing Singapore's island and the territories belonging Singapore and its neighbours|Сингапурын арлууд болон усан зам]] Сингапур улсын газар нутаг нь Сингапур арал гэх гол арал болон бусад жижиг 62 арлаас бүтдэг. Жижиг арлуудаас Журон, Пулон, Пулой Убин, [[Сентоза арал|Сентоза арлууд]] нь арай томоохон нь юм. Эх газар буюу [[Малайз]]тай холбогдсон хоёр хуурай замын гарц байдаг. Эдгээр нь хойд зүгтээ [[Жохор]] хоттой холбогдсон Жохор-Сингапурын далан зам, баруун зүгтээ Малайз-Сингапурын холбоос нэрт гүүр хоёр болно. Сингапур нь бага нутаг дэвсгэртээ, шигүү суурьшилтайн учир эргийн гүехэн усанд шинээр хиймэл хөрст газар үүсгэдэг юм. 1960-иад онд 581.5 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай байсан бол өдгөө хэмжээ нь 704 болсон бөгөөд 2030 он гэхэд ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэж таамагладаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Сингапур (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–1941 ба 1948–одоо) |metric first = y |single line = y <!-- consensus?? |temperature colour = pastel --> |Jan record high C = 35.2 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 36.0 |Apr record high C = 35.8 |May record high C = 35.4 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 34.2 |Sep record high C = 34.4 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 35.4 |Dec record high C = 35.6 |year record high C = 36.0 |Jan high C = 30.6 |Feb high C = 31.5 |Mar high C = 32.2 |Apr high C = 32.4 |May high C = 32.3 |Jun high C = 31.9 |Jul high C = 31.4 |Aug high C = 31.4 |Sep high C = 31.6 |Oct high C = 31.8 |Nov high C = 31.2 |Dec high C = 30.5 |year high C = 31.6 |Jan mean C = 26.8 |Feb mean C = 27.3 |Mar mean C = 27.8 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.6 |Jun mean C = 28.5 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.1 |Sep mean C = 28.0 |Oct mean C = 27.9 |Nov mean C = 27.2 |Dec mean C = 26.8 |year mean C = 27.8 |Jan low C = 24.3 |Feb low C = 24.6 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.7 |Jun low C = 25.7 |Jul low C = 25.4 |Aug low C = 25.3 |Sep low C = 25.2 |Oct low C = 25.0 |Nov low C = 24.6 |Dec low C = 24.3 |year low C = 25.0 |Jan record low C = 19.4 |Feb record low C = 19.7 |Mar record low C = 20.2 |Apr record low C = 20.7 |May record low C = 21.2 |Jun record low C = 20.8 |Jul record low C = 19.7 |Aug record low C = 20.2 |Sep record low C = 20.7 |Oct record low C = 20.6 |Nov record low C = 21.1 |Dec record low C = 20.6 |year record low C = 19.4 |rain colour = green |Jan rain mm = 221.6 |Feb rain mm = 105.1 |Mar rain mm = 151.7 |Apr rain mm = 164.3 |May rain mm = 164.3 |Jun rain mm = 135.3 |Jul rain mm = 146.6 |Aug rain mm = 146.9 |Sep rain mm = 124.9 |Oct rain mm = 168.3 |Nov rain mm = 252.3 |Dec rain mm = 331.9 |year rain mm = 2113.2 |unit rain days = 0.2 мм |Jan rain days = 13 |Feb rain days = 9 |Mar rain days = 12 |Apr rain days = 15 |May rain days = 15 |Jun rain days = 13 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 13 |Oct rain days = 15 |Nov rain days = 19 |Dec rain days = 19 |year rain days = 171 |Jan humidity = 83.5 |Feb humidity = 81.2 |Mar humidity = 81.7 |Apr humidity = 82.6 |May humidity = 82.3 |Jun humidity = 80.9 |Jul humidity = 80.9 |Aug humidity = 80.7 |Sep humidity = 80.7 |Oct humidity = 81.5 |Nov humidity = 84.9 |Dec humidity = 85.5 |year humidity = 82.2 | Jan dew point C = 23.2 | Feb dew point C = 23.2 | Mar dew point C = 23.7 | Apr dew point C = 24.1 | May dew point C = 24.5 | Jun dew point C = 24.2 | Jul dew point C = 23.9 | Aug dew point C = 23.7 | Sep dew point C = 23.7 | Oct dew point C = 23.8 | Nov dew point C = 23.8 | Dec dew point C = 23.6 | year dew point C = |Jan sun = 180.4 |Feb sun = 198.6 |Mar sun = 196.6 |Apr sun = 182.4 |May sun = 184.8 |Jun sun = 175.4 |Jul sun = 188.5 |Aug sun = 184.6 |Sep sun = 161.4 |Oct sun = 155.0 |Nov sun = 133.2 |Dec sun = 133.1 |year sun = 2074.0 |source 1 = Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг<ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-climate-of-singapore/ | title = Records of Climate Station Means (Climatological Reference Period: 1991-2020) | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.weather.gov.sg/climate-historical-extremes-temperature/ | title = Historical Extremes | publisher = [[Үндэсний Байгаль Орчны Агентлаг]] (Сингапур) | access-date = 2026-04-21 | archive-url = | archive-date = }}</ref> |source 2 = [[NOAA]] (зөвхөн нар, 1991–2020)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230801152806/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | archive-date = 2023-08-01 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-5-WMO-Normals-9120/Singapore/XLS/ChangiAirport_48698.xlsx | title = Singapore/Changi Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-04-21 | url-status = live }}</ref>, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/sg/singapore |title= Singapore Weather & Climate Guide |access-date= 2026-04-21 |website= Weather.Directory}}</ref> | date = 2010 }} == Шашин == {{bar box |title=Сингапурын шашин шүтлэг<ref name=2010censuspercentage>{{cite press release |url=http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf |title=Census of population 2010: Statistical Release 1 on Demographic Characteristics, Education, Language and Religion |publisher=Singapore Statistics |date=12 January 2011 |accessdate=16 January 2011 |archivedate=24 Нэгдүгээр сар 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124160522/http://www.singstat.gov.sg/news/news/press12012011.pdf }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Шашин шүтлэг |right1=Хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|Будда]]|orange|33}} {{bar percent|[[Христийн шашин|Христ]]|blue|18}} {{bar percent|[[Шашин шүтэхгүй байдал|Шүтдэггүй]]|grey|17}} {{bar percent|[[Ислам]] (Лал)|green|15}} {{bar percent|[[Бомбын шашин|Бомбо]] (Дао)|red|11}} {{bar percent|[[Хиндү шашин|Хиндү]]|yellow|5.1}} {{bar percent|Бусад|pink|0.9}} }} Сингапурт хамгийн өргөн тархсан шашин бол Буддын шашин юм. Саяхны тооллогоор байнгын оршин суугчдын 33% нь өөрсдийгөө Буддын шашныг баримтлагч хэмээн хэлсэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шашны дараа орсон томоохон шашнууд бол Христ, Ислам, Таоизм, мөн Хинду шашнууд юм. Христ, Таоизм болон шүтлэггүй хүмүүсийн тоо 2000 оноос 2010 оны хооронд тус бүр 3%-аар нэмэгдсэн ба түүнийхээ хэрээр буддын шашинтнууд цөөрсөн байна. Бусад шашин шүтэгчдийн тоо харьцангуй тогтвортой байна. Сингапурт Буддын шашны гурван гол урсгал болох Теравада, Махаяана, Важраяанагийн сүм хийдүүд аль аль нь байдаг. Сингапурын Буддын шашинтнуудын ихэнх нь хятад хүмүүс бөгөөд тэд Махаяана урсгалыг шүтнэ. Хэдэн арван жилийн турш Тайвань, Хятадын номлогчид сургаалаа дэлгэрүүлсээр ирсэн тул Хятадын Махаяана зонхилдог. Гэхдээ Тайландын Теравада урсгал сүүлийн жилүүдэд дэлгэрч байна. Японы Буддын шашны Соока Гаккай байгууллага Сингапурт олон хүн сургадаг бөгөөд тэд нь ихэнхдээ Хятад угсаатнууд байдаг. Түүнчлэн Төвөдийн Буддизм алгуурхнаар Сингапурт нэвтрэн орж ирж байна. == Сингапурын орон нутгийн хэл == {{bar box |title=Сингапурчуудын төрөлх хэл<ref name="singstat1">{{cite web |url=http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |title=Census of Population 2010 |year=2010 |accessdate=19 February 2011 |archive-date=11 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.singstat.gov.sg/pubn/popn/c2010sr1/t47-57.pdf |url-status=dead }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Хэл |right1=эзлэх хувь |float=right |bars= {{bar percent|[[Хятад хэл|Хятад]]|yellow|49.9}} {{bar percent|[[Англи хэл|Англи]]|blue|32.3}} {{bar percent|[[Малай хэл|Малай]]|gray|12.2}} {{bar percent|[[Тамил хэл|Тамил]]|green|3.3}}}} Сингапур нь хятад, англи, малай, тамил гэсэн албан ёсны 4 хэлтэй. Англи хэл бол тус улсын тэргүүлэгч хэл ба энэ хэл нь бизнес, засгийн газар, дунд сургуулийн сургалтад хэрэглэгддэг. Сингапурын үндсэн хууль болон бүх хууль нь англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Сингапурчуудын 80% нь англи хэлийг эзэмшсэн байдаг. Англи хэлний дараа Хятадын Мандарин хэл, тэгээд Малай, Тамил хэлнүүд ордог. Сингапурын англи хэлийн үндэс нь Британийн Англи хэл юм. Сингапурчуудын бараг тал нь гэртээ хятад хэл хэрэглэдэг. Сингапурын Мандарин хэл нь 1.2 сая хүний эх хэл нь болно. Хагас сая орчим нь хятад хэлний өөр аялгууд болох Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар ярьдаг боловч мандарин, англи хэлнүүдтэй харьцуулахад хэрэглэгчдийн тоо буурч байна. Малай хэл бол "үндэсний хэл" бөгөөд түүхтэй холбогдолтойгоор илүү ёслолын шинж чанартай үйлд хэрэглэгддэг. Төрийн дуулал болох “Мажула Сингапура”, мөн цэргийн тушаалууд малай хэлээр байдаг. Өнөөдөр малай хэлээр голдуу малайчууд ярьдаг ба сингапурчуудын зөвхөн 16.8% нь малай хэлийг мэддэг, 12% нь эх хэлээ болгон хэрэглэдэг байна. Сингапурчуудын 100 мянга нь буюу 3% нь Тамил хэлийг эх хэлээ болгон хэрэглэж байна. Хэдийгээр зөвхөн тамил хэл нь албан ёсных гэж тооцогддог ч Энэтхэгийн бусад хэлнүүд бас хэрэглэгдэх нь бий. == Тээвэрлэлт == [[Файл:KSF C151B close view 0225.jpg|thumb|MRT]] Сингапурын нийтийн тээврийн сүлжээ нь галт тэрэг (MRT болон LRT системээс бүрдэх), автобус, таксигаар бүрддэг. Одоогоор зургаан MRT шугам (Хойд-Өмнөд MRT шугам, Зүүн-Баруун MRT шугам, Зүүн хойд MRT шугам, тойрог MRT шугам, Хотын төвийн MRT шугам болон Томсон-Зүүн эргийн MRT шугам), гурван LRT шугам Букит Панжанг болон хороололд үйлчилдэг. Чоа Чү Кан ((Bukit Panjang LRT шугам), Sengkang (Sengkang LRT шугам) болон Punggol (Punggol LRT шугам) нь нийтдээ 241 км (150 миль) замыг туулж, 300 гаруй автобусны чиглэлийг ажиллуулж байна. Такси бол бусад хөгжингүй орнуудтай харьцуулахад үнэ нь харьцангуй хямд байдаг бол Сингапурын автомашинууд дэлхий даяар хамгийн үнэтэй нь байдаг тул такси бол түгээмэл тээврийн хэрэгсэл юм. Жохор-Сингапурын гарц (Сингапурыг Малайзын Жохор Бахрутай холбодог) нь дэлхийн хамгийн ачаалалтай олон улсын хуурай замын хилийн боомт бөгөөд үүгээр өдөр бүр ойролцоогоор 350,000 жуулчин Woodlands Checkpoint болон Sultan Iskandar Building хоёрын хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтоор (жилд нийт 128 сая) нэвтэрдэг. аялагчид). Газрын тээврийн газар (LTA) нь Сингапур дахь газрын тээвэртэй холбоотой бүх дэд бүтэц, үйл ажиллагааг хариуцдаг. == Цахим холбоос == * {{commonscat|Singapore|Сингапур}} == Тэмдэглэл == {{reflist|group=Note}} {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Ази}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Сингапур| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Сингапурын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] 1k897xsfi2f46phkev3riyzsxe9cb3j Казахстан 0 9205 866755 853632 2026-08-20T23:54:44Z Karixway39 102441 /* */ 866755 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Ази, Зүүн Европт оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Казахстан Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠺᠠᠽᠠᠬᠰᠲᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Казахстан | native_name = {{ubl|{{native name|kk|Қазақстан Республикасы|paren=omit}}|{{native name|kk|Qazaqstan Respublikasy}}|{{native name|ru|Республика Казахстан}}}} | image_flag = Flag of Kazakhstan.svg | flag_width = 135 | flag_type = [[Казахстаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | symbol_width = 85 | symbol_type = [[Казахстаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br>{{nowrap|{{lang|kk|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні}}<br>Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık gimnı}}<br>"[[Миний Казахстан|Казахстан улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:Kazakhstan national anthem, played by the U.S. Navy Band.ogg|Kazakhstan national anthem, played by the U.S. Navy Band]]}} | image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg | capital = [[Астана]]<br />{{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}} | largest_city = [[Алматы]]<br />{{Coord|43|16|39|N|76|53|45|E|type:city}} | official_languages = {{plainlist| * {{nowrap|[[Казах хэл|Казах]]}}{{efn |name = language1 |Улсын бүх нутаг дэвсгэр болон олон улсын харилцаанд [[үндэсний хэл]]<ref name="auto">{{cite web |title=Казахстан Улсын Үндсэн хууль, 7-р зүйл |url=https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912 |website=Akorda.kz |access-date=2026-04-17}}</ref>}} * {{nowrap|[[Орос хэл|Орос]]}}{{efn|name="language2"}}}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 70.7% [[Казахууд]] | 15.2% [[Казахстан дахь оросууд|Оросууд]] | 3.3% [[Казахстан дахь узбекчүүд|Узбекчүүд]] | 1.9% [[Казахстан дахь украинчууд‎|Украинчууд‎]] | 1.5% [[Казахстан дахь уйгурууд|Уйгурууд]] | 1.1% [[Казахстан дахь германчууд|Герман]] | 1.1% [[Казахстан дахь татарууд|Татар]] | 5.2% [[Казахстаны угсаатны хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2026)|publisher=Казахстаны Засгийн газар|access-date=2026-04-17|archive-date=2025-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008135930/https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|url-status=live}}</ref> | ethnic_groups_year = 2023 | religion = {{unbulleted list | 69.3% [[Казахстан дахь ислам|Ислам]] | 17.2% [[Казахстан дахь христийн шашин|Христ]] | 2.3% [[Казахстан дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] | 0.2% [[Казахстан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] | 11.0% Хариулаагүй }} | religion_ref = <ref name="2021EthnicStatistics">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |script-title=kk:2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |trans-title=Казахстан улсын 2021 оны хүн амын тооллогын дүн |publisher=Казахстан улсын Стратегийн төлөвлөлт, шинэчлэлийн агентлаг Үндэсний статистикийн товчоо |access-date=2026-04-17 |language=kk |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825}}</ref><ref name="Viktorova">{{cite web |last1=Викторова |first1=Полина |title=How the Number of Believers Changed in Kazakhstan |url=https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |website=CABAR.asia |publisher=Дайн ба Энх Тайвныг Илтгэх Хүрээлэн |date=2022-11-30 |access-date=2026-04-17 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022458/https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |url-status=live}}</ref><ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Казахстан|section=People and Society|access-date=2026-04-17}}</ref> | religion_year = 2021 | demonym = Казахууд<br/>Казахстанчууд{{efn|"Казахстанчууд" нь үндэс угсаа харгалзахгүйгээр Казахстаны бүх иргэдийг хэлнэ.<ref>{{cite book |last1=Шнайдер |first1=Йоханн Ф. |last2=Ларсен |first2=Кнуд С. |last3=Крумов |first3=Крум|last4=Вазов |first4=Григорий |title=Advances in International Psychology: Research Approaches and Personal Dispositions, Socialization Processes and Organizational Behavior |date=2013 |publisher=Касселийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=978-3-86219-454-4 |page=164 |url={{GBurl |id=p_TauaCvBdUC}} |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164424/https://books.google.co.uk/books?id=p_TauaCvBdUC |archive-date=2018-02-27}}</ref>}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Казахстаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Касым-Жомарт Токаев]] | leader_title2 = [[Казахстаны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Олжас Бектенов]] | legislature = [[Казахстаны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Казахстаны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Мажилис]] | sovereignty_type = [[Казахстаны түүх|Түүх]] | established_date1 = {{circa|1465}} | established_event1 = [[Казахын ханлиг]] | established_date2 = 1920 оны 8 сарын 26 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Казах Улс|ЗСБНАКазУ]] | established_date3 = 1936 оны 12 сарын 5 | established_event3 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс|ЗСБНКазУ]] | established_date4 = 1991 оны 12 сарын 16 | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов | established_date5 = 1991 оны 12 сарын 26 | established_event5 = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_event7 = [[Казахстаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 1995 оны 8 сарын 30 | area_km2 = 2,724,900 | area_rank = 9 | area_sq_mi = 1,052,085 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.7 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 20,495,975<ref>{{cite web |url=https://astanatimes.com/2026/02/kazakhstans-population-reaches-almost-20-5-million-as-of-january/ |title=Kazakhstan’s Population Reaches Almost 20.5 Million as of January (as of February 3, 2025) |language=en |publisher=astanatimes.com |date=2026-02-03 |access-date=2026-02-05 |archive-date=2025-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204141004/https://en.inform.kz/news/kazakhstans-population-stands-at-20286084-on-january-1-f8954a/ |url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 65 | population_estimate_year = 2026 | population_density_km2 = 7.44 | population_density_sq_mi = 18 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 236 | GDP_PPP = {{increase}} $904.500 тэрбум<ref name="IMF">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |publisher=International Monetary Fund |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en |access-date=9 October 2025 |archive-date=28 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428212902/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/April |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 37 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $44,450<ref name="IMF"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 49 | GDP_nominal = {{increase}} $300.540 тэрбум<ref name="IMF"/> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 48 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,770<ref name="IMF"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64 | Gini = 27.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[Дэлхийн Банк]] |website=data.worldbank.org |access-date=2026-04-17 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.837 | HDI_rank = 60 | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-17 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]}}</ref> | currency = [[Тенге]] (₸) | currency_code = KZT | calling_code = [[Казахстан дахь утасны дугаар|+7]] | time_zone = | utc_offset = [[UTC+05:00|+5]] | drives_on = баруун | cctld = {{unbulleted list |[[.kz]] |[[.қаз]]}} }} '''Казахстан ''' эсвэл '''Бүгд Найрамдах Казахстан Улс''' ({{lang-kk|Қазақстан}}, {{lang-ru|Казахстан}}) — [[Дундад Ази]] орчмын ихэнх хэсэг болон [[Зүүн Европ]]ын багахан хэсгийг дамнан оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], зүүн урд талаараа [[Хятад]], урд талаараа [[Киргиз]], [[Узбекистан]], [[Туркменистан]]тай хиллэж, баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] эргээр хүрээлүүлсэн, [[далайд гарцгүй орон|далайд гарцгүй]] [[орон]]. Нийслэл нь [[Астана]]. [[Алтайн нуруу]]наас [[Ижил мөрөн]], [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]аас [[Кызылкум]], [[Тэнгэр уул]] хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|9-р том]], далайд гарцгүй хамгийн том улс болно. 2019 онд тооцсоноор нийт хүн ам 18 сая 400 мянга, үүнээс 69,7 хувь нь [[казах үндэстэн]]. Мөн [[орос үндэстэн|орос]], [[узбек үндэстэн|узбек]], [[украинчууд|украин]], уйгур, татар, герман, солонгос зэрэг 130 нэрийн ард түмэн амьдардаг. 70 илүү хувь нь [[ислам]] (суннит), 25 хувь нь [[христийн шашин|христийн]] буюу үнэн алдартны шашин шүтлэгтэй. Урьд цагт Казахстаныг [[скиф]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]] угсаатан эзэрхэж явсан. [[Казахын Хант Улс]] 15-р зуунд үүсэж 18-р зуунд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] ивээлд орж сүүлд [[ЗХУ]]-ын мэдэлд киргизийн автономит БНУ гэж ЗСБНОросУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1936 оны 12 -р сарын 5-нд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дотор «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс» болон өнөөгийн хил хязгаарын ерөнхий дүр зураг тогтжээ. 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] нуран задарч БНКазУ 1991 оны 12-р сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 1992 оны 3-р сарын 2-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 168 дахь бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг гаралтай гэдэг бөгөөд үндсэн ард түмний [[казах хэл]] болон хуучин байсан [[орос хэл|орос]] гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг юм. Казахстан бол хөгжиж буй орон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг|ЕАЭЗН]] зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн юм. [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр (420 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд [[43-т]] жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дундад Азидаа тэргүүлж байна. [[Каспийн нам доор газар|Каспийн нам доор газраас]] [[газрын тос]] олборлодог. Мөнгөний нэгж тэнгэ. == Нэр == Тус улсыг [[казахууд|казах]] үндэстний [[улс]] болохоор «'''Казах улс'''» гэнэ. Монгол оноосон нэр нь «Казах». Мөн ''[[-стан]]'' (улс, орон гэсэн утгатай) дагавар залгагдаж орос нэрээс «'''''Казахстан'''''», казах хэлнийхээс «''Казакстан''» (Қазақстан) гэж бичих нь бий. Энд к үсэг нь къ гэж хатуу дуудлагаар дуудагдана. [[Түрэг хэлний бүлэг|Түрэг]]—[[монгол хэл|монгол]] хэлний авиа, үсэг сэлгэцээр түрэг үгийн К (Қ) нь монгол бичигт Х/Г болдог. Жишээ нь: ''қазақ'' (''казах, казак'') — казах, ''қара'' — хар, ''аймақ'' — аймаг. Мөн үгийг [[казак]] (''казак, козак'') гэсэн слав гаралтай цэрэг ардын нэртэй андуурч болохгүй. == Газар зүй == [[Зураг:Relief Map of Kazakhstan.png|thumb|left|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Kazakhstan BMNG.jpg|thumb|left|2006 оны 4-р сар. Эгц дээрээс]] [[Зураг:Steppe.jpg|thumb|left|Казахын хээр тал]] [[Зураг:Lakebalkhashbasinmap.png|thumb|right|Балхаш нуурын сав газар {{ref-en}}]] Казах орон 2,724,900 км² нутаг дэвсгэртэй. [[Алжир]]ын урд буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|9-р байрын том]] , [[Монгол]]оос том буюу [[далайд гарцгүй орон|далайд гарцгүй]] хамгийн том [[орон]] юм. === Байрлал === [[Уралын нуруу]], [[Эмбе|Эмбе]] голоор таслагдаж,<ref>[http://bse.sci-lib.com/article036382.html ''Европа''] — статья из Большой советской энциклопедии</ref> үндсэн дийлэнхи хэсэг нь [[Ази]], бага хэсэг нь [[Европ]] тивд хамаардаг. Хойд өргөргийн 40° — 56°, зүүн уртрагийн 46° — 88° дотор багтана. Умардаас нар зөв тойруулвал [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (хилийн урт 6846 км), [[Хятад]] (1533), [[Киргиз]] (1051 км), [[Узбекистан]] (2203 км), [[Туркменистан]] (379 км) гэсэн таван оронтой 12012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлдэг байна. === Газрын тогтоц === Нутгийн 36% [[цөл]], 18% [[говь]], 35% [[тал]] гэдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=079D5421E0113E40462572340019E81F&lang=ru&L1=L1&L2=L1-1 |title=Информация о Казахстане на официальном сайте Президента РК |access-date=2013-07-19 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130203744/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=079D5421E0113E40462572340019E81F&lang=ru&L1=L1&L2=L1-1 |url-status=dead }}</ref> Нутгийн төв хэсэгт казахуудын [[Сары-Арка]] («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар [[Ишим гол]], [[Сибирийн тэгш тал]] гэж байна. [[Дорнод Европын тэгш тал]], [[Каспийн нам доор газар]] орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугалжар зэрэг [[Уралын нуруу|Уралын нурууны]] бага шиг уулс бий. Нутгийн дорно тал уулархаг, [[Зайсан нуур]]ын ар [[Алтай]], өвөр нь [[Тарвагатайн нуруу]]ных гэдэг. Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй [[Тэнгэр уул]], түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш [[Сырдарья]], [[Арал тэнгис]] хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал [[Каспийн тэнгис]] хүртэл оршиж байгаа. {{columns |col1 = '''Уул нуруу''' * [[Белуха]] * [[Хантэнгэр]] * [[Алтайн нуруу|Алтай]] * [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатай]] * [[Тэнгэр уул]] * [[Каратау]] * [[Зүүнгарын Алатау]] |col2 = '''Гол мөрөн''' * [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] * [[Ишим]] * [[Урал гол|Урал]] * [[Сырдарья]] * Тобол * [[Или гол|Или]] * [[Чүй гол|Чүй]] |col3 = '''Нуур''' * [[Каспийн тэнгис|Каспи]] * [[Балхаш нуур|Балхаш]] * [[Арал тэнгис|Арал]] * [[Алакөл]] * [[Зайсан нуур|Зайсан]] * [[Тэнгис нуур|Тэнгис]] * [[Чүй нуур|Чүй]] }} [[Зураг:Altynemel_dune.jpg|thumb|left|170px|«Алтан эмээл» манхан]] === Уур амьсгал === Эх газрын уур амьсгалтай. Зундаа 30 °C-ээс дээш халж, өвөлдөө −20 °C-ээс илүү умард хэсэгт -35 °C хүйтэрнэ. === Ургамал амьтан === Казахстаны нутагт 6000 зүйлийн [[ургамал]] ургадаг. Үүнээс 88 зүйл [[мод]] байх ба нутаг дэвсгэрийн 5.9%-ийг [[ой]] бүрхжээ. 590 зүйлийн [[шувуу]], 178 зүйл [[хөхтөн]], 39 зүйл [[хэвлээр явагч]], 12 зүйл [[хоёр нутагтан]], 107 зүйл [[загас]], 30 гаруй [[шавж]] байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Шашин шүтлэг <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]</ref> |- | [[Ислам]] || 70.2% |- | [[Христийн шашин|Христ]] || 26.2% |- | Бурхангүй || 2.8% |- | Хариулаагүй || 0.5% |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]</ref> |- | 1926 || 6,198,465 |- | 1959 || 9,309,847 |- | 1989 || 16,464,464 |- | 2015 || 17,476,141 |} Казах улс 2015 онд 17,476,141 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 61-р олон]]) байв. 22 хувь нь 0–14 насны багачууд, 70% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 54 % хотод, 46% хөдөө орон нутагт оршин суудаг. Жилд хүн ам 1.7%-аар өсөж байсан. Хүн амын нягтрал — 6.4 хүн/км<sup>2</sup>, жилийн өсөлт — 1.7 хувь, дундаж наслалт — 67.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.97. === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2012 он)<ref>{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2014 года |access-date=2015-05-20 |archive-date=2015-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |url-status=dead }}</ref> !! Хувь |- | [[Казахууд|Казах үндэстэн]] || 11,244,547 || 65.5% |- | [[Оросууд|Орос үндэстэн]] || 3,685,009 || 21.5% |- | [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] || 521,252 || 3.0% |- | [[Украинчууд|Украин үндэстэн]] || 301,346 || 1.8% |- | [[Уйгурууд|Уйгур үндэстэн]] || 246,777 || 1.4% |- | [[Татарууд|Татар үндэстэн]] || 203,108 || 1.2% |- | [[Германчууд|Герман үндэстэн]] || 181,928 || 1.1% |- | [[Солонгосчууд|Солонгос үндэстэн]] || 105,400 || 0.6% |- | бусад ард түмэн || 671,479 || 3.9 % |} [[ЗХУ]]-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 65 % (11 сая) [[казах үндэстэн]]. Удаагаар нь [[орос үндэстэн|орос]] 21 % (3.7 сая), [[узбек үндэстэн|узбек]] 3 % (520 мянга), [[украин үндэстэн|украин]] 1.8%, [[уйгур үндэстэн|уйгур]] 1.4%, [[татар үндэстэн|татар]] 1.2 хувь, [[герман үндэстэн|герман]] 1.1%, [[солонгос үндэстэн|солонгос]] 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс оршин суудаг байна. 1959 оноос, ялангуяа ЗХУ бутарсанаас хойш оросын эзлэх хувь буурч казах үндэстэнүүдийн тоо өсчээ. Казахын өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (''[[оралман]]'') нөлөөлсөн. Казах үндэстэн [[малчин]] нүүдэлчин, узбек, орос нь [[тариачин]] суурин гэх хоёр соёлтой. Казах, узбек нь адил [[түрэг]] угсаатан, [[ислам]] шашинтан, орос, украин нь адилхан [[слав]] угсаатан, [[христийн шашин|христосын]] [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашинтан]]. === Хэл, шашин === Хүн амын 70% [[ислам]] шашинтан ([[түрэг]], [[дунган ястан|дунган]] ард). Суннит дэгийг үндсэндээ барьдаг. 26% [[христийн шашин|христосын]] шашинтан (орос, украин). 3% шашингүй. 1990 оноос хойш шашин чөлөөтэй болж, сүм хийдийн тоо 4170 болж нэмэгджээ. [[Казах хэл]], [[орос хэл|орос]] хоёр хэл албанд хэрэглэгдэнэ. Казах хэл [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд [[хархалпак хэл|хархалпак]], [[Киргиз хэл|киргиз]] хэлтэй ойр төрөл юм. 1940 оноос [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг болсон. Кирилл казах цагаан толгой 42 үсэгтэй (монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І үсгээр илүү). <gallery widths="180px" heights="130px"> Зураг:%D0%94%D0%BE%D0%BB%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC.png|Район бүрд [[казах үндэстэн|казахын]] эзлэх хувь Зураг:Kazakhstan European Rus.png|Район бүрд [[орос үндэстэн|оросын]] эзлэх хувь Зураг:Stamp_of_Kazakhstan_430-432.jpg|Казах, орос, [[украин үндэстэн|украин]] хувцас |[[Нур-Астана]] лалын сүм </gallery> === Хот суурин === {{Гол|Казахстаны хотын жагсаалт}} Казах улсад 86 [[хот]] байна.Улсын ач холбогдолтой 3 (Нурсултан, Алматы, [[Байконур]]), мужийн харьяа 38, районы 46 хот байна. [[Зураг:Almaty_Koktobe_2007.JPG|thumb|left|''Көктөбе'' (хөх дов)-ноос [[Алматы]]]] [[Зураг:Города Казахстана.svg|thumb|400px|Казахын хотуудыг тэмдэглэсэн газрын зураг {{ref-ru}}]] {|class="wikitable" |+ 2009 оны хүн амын тоогоорх эрэмбэ: |- valign="top" | 1. [[Алматы]] (Алма-Ата) <br> 2. [[Астана]] <br> 3. [[Шымкент]] (Чимкент) <br> 4. [[Караганды]] (Караганда) <br> 5. [[Актөбе]] (Актюбинск) <br> 6. [[Тараз]] <br> 7. [[Павлодар]] <br> 8. [[Өскемен]] <br> 9. [[Семей]] (Семепалатинск) || 10. [[Костанай]] <br> 11. [[Орал]] (Уральск) <br> 12. [[Петропавловск]] <br> 13. [[Кызылорда]] <br> 14. [[Атырау]] <br> 15. [[Темиртау]] <br> 16. [[Актау]] <br> 17. [[Түркистан хот|Түркистан]] (Туркестан) <br> 18. [[Кокшетау]] |} == Эш түүх == [[Зураг:Issyk_Golden_Cataphract_Warrior.jpg|thumb|110px|«Алтан хүн»]] [[Зураг:SB_-_Inside_a_Kazakh_yurt.jpg|thumb|1910 оны казах айл]] {{Гол|Казахстаны түүх}} === Эрт үе === Казах оронд [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед [[скиф]], [[сака]] зэрэг [[иран угсаатан]] суурьшиж байв.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scythian |encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica, Micropædia |volume=Volume 10 |edition=15th |page=576 |quote=member of a nomadic people originally of [[Eastern Iranian languages|Iranian stock]] who migrated from Central Asia to southern Russia in the 8th and 7th centuries BC}}</ref> Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас [[түрэг угсаатан]] тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар [[усунь]], дорнод нутгаар [[хүннү]], өрнөд нутгаар [[угор]] хүмүүс оршин байв. 556 оноос [[Түрэг улс]]ын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар [[Торгоны зам]] дайрч худалдаа хөгжив. [[Каспийн тэнгис]] хавиар [[Хазар улс]] (650—969), Долоон уснаар [[Харлуг улс]] (756—940) тогтжээ. Арабын байлдан дагууллаар [[ислам]] шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас [[Мавераннахр]] газарт [[Хар ханы улс]], Арал, Каспи хавиар [[огуз]] түрэг байв. XI зуунд [[кипчак]] аймгууд тал нутагт түрэв. [[Их Монгол Улс]] [[Дундад Ази]]йг байлдан дагуулж, 1223 онд [[Зэв]], [[Сүбээдэй]]н цэрэг кипчакуудтай тулалдаж байв. 1237 оноос [[Зүчийн улс]]ын [[Бат хаан|Бат хааны]] мэдэлд Казахын тал нутаг, харин [[Цагаадайн улс]]ын харьяанд Мавераннахр оржээ. 1391 онд [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] ялагдсанаар Дундад Азид суусан цөөн ноёрхогч [[монгол үндэстэн|монгол]] бүрэн түрэгжив. === Казахын Хант Улс === Зүчийн улсын доор кипчак хэл соёл дэлгэрч [[казах үндэстэн]] бүрэлджээ. онд 1458 онд [[Абулхайр хан]], [[Жанибек хан|Жанибек]], [[Керей хан|Керей]] нар нэгдсэнээр [[Казахын Хант Улс]] (1465—1847) тогтов. 1635 оноос [[ойрад]] [[монголчууд|монгол]], [[Зүүнгар улс]]ынхан довтолсоор 1718 онд казахууд [[их жуз]] (өмнөд нутагт), [[дунд жуз]] (дорнод), [[бага жуз]] (өрнөд) болон гурав хэсэг болж ялгарчээ. 1730 оноос хойш [[Абулхайр хан (Бага жуз)|Абулхайр]], [[Аблай хан|Аблай]] зэрэг түүхэн хан тодорч байв. === Орос, Зөвлөлтийн үе === [[Оросын Хаант Улс|Орос Улс]] Казах орон руу худалдаачин, колоничлогч [[казак]] цэргийг явуулж байв. [[Урал гол|Урал голын]] эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 казахын бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа. 1846 онд казахын сүүлчийн [[Кенесары]] хан оростой байлдаад дийлээгүй. [[Орос үндэстэн|Оросууд]] [[Оренбург]], [[Алматы]] зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед казахуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис казах), [[хиргис үндэстэн|хиргисийг]] «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед [[Алаш ордны улс|«Алаш орд»]] (1917 -1920) автономит улс түр тогтоод няцаагдсан. ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Казах» (''казах'') хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс]] (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл оршин тогтнож байв. 1927 онд [[Алма-Ата]] нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос [[казах хэл]]ийг [[кирил үсэг|кирил]] үсгээр бичдэг болсон ба ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд [[орос хэл]] казах хэлийг их даржээ. [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Казахын тал руу цөлж байв. 1930-аад оноос хойш аж үйлдвэр бага зэрэг хөгжсөн. 1949 онд [[Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай]] нээгдэж, 1955 онд [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконурын сансрын нислэгийн төв]] ашиглалтад орж [[Юрий Гагарин]] 1961 оны 4-р сарын 12-нд сансарт анх ниссэн байна. === Тусгаар Казахстан === Бүгд Найрамдах Казахстан Улс 1991 оны 12-р сарын 15-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1992 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн [[бүрэн эрхт улс]] болжээ. 1989 оноос Зөвлөлт Казахын тэргүүн болсон [[Нурсултан Назарбаев]] үргэлжлүүлэн тусгаар Казахын ерөнхийлөгчөөр он удаан жил ажиллаж байгаад 2019 оны 3 сард ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өөрийн саналаар шилжүүлсэн. 1998 онд улсын нийслэлийг [[Алматы|Алматаас]] Акмола руу шилжүүлэн [[Астана]] ([[Монгол хэл|монгол]]. нийслэл) хэмээн нэрийдсэн. Улмаар Н.Назарбаевыг ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас буусны дараа, 2019 оны 3 сард нийслэл хотоо [[Нурсултан]] гэж мөн нэрлэж байгаад 2023 оноос буцаад Астана гэх болсон. == Төр улс == === Төр засаг === [[Зураг:Nursultan_Nazarbayev_27092007.jpg|thumb|150px|[[Нурсултан Назарбаев]]]] Казах улс [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[Ерөнхийлөгч]]ийн давуу эрх мэдэлтэй [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах улсын]] засаглалтай юм. Төр улсын тэргүүн нь Ерөнхийлөгч байна. Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгчөөр [[Касым-Жомарт Токаев]] сонгогдон ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн болох [[Ерөнхий сайд]]ыг томилпог байна. 1991 оноос 2019 хүртэл 9 хүн ээлжилсэн бөгөөд 2019 онд [[Аскар Мамин]] ерөнхий сайдаар томилогдсон. Хоёр танхимт [[Казах улсын хурал|Улсын хурал]] (᠌''Парламент'') хууль тогтоон баталдаг. Дээд танхим нь 47 гишүүнтэй ''Сенат'' (чуулган), доод танхим нь 107 суудалтай ''Мажилис'' (хурал) байна. Тус улсад нэг нам зонхилдог. 2012 оны ''Мажилисийн'' сонгуулийн дүн: * «Нур-Отан» (гэрэлт эх орон) ардчилсан нам — 83 суудал * «Ак жол» (цагаан зам) ардчилсан нам — 8 суудал * «Казах ардын коммунист (эв хамт) нам» — 7 суудал === Засаг захиргааны хуваарь === Казах улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг.<ref name="parlam">[http://www.parlam.kz/Information.aspx?doc=1&lan=ru-RU Географическое положение, природные условия]<blockquote>В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка</blockquote></ref> 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь [[муж]] (''облыс''), 3 нь [[хот]] (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур сансрын нислэгийн төвийг]] 2050 он хүртэл [[ОХУ]] түрээсэлсэн.<ref>Город Байконур вместе с территорией одноимённого космодрома арендован РФ до 2050 года и, являясь городом федерального значения РФ, одновременно субъектом РФ не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между [[РФ|Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)</ref> Муж дотроо ''[[аудан]]'' (хошуу), [[хот|мужийн хот]] болж хуваагдах бол улсын хот дотроо [[Казахстаны дүүргүүд|дүүрэг]]т хуваагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж <br><span style="color:gray;">(казах, оросоор)</span> — тоо !! Нутгийн тоо |- ! I | colspan=4 style="background:#FFDAB9;"| [[муж]]<br><span style="color:gray;">(облыс / область)</span> — 14 | style="background:#AFEEEE;"| [[хот|улсын ач холбогдолтой хот]] — 3 <br><span style="color:gray;">(республикалық маңызы бар қала /<br> город республиканского значения)</span> | style="text-align:right;"| 17 |- ! II | colspan=3 style="background:#FFEFD5;"|[[хошуу]] — 160<br><span style="color:gray;">(аудан / сельский район)</span> | rowspan=2 style="background:#F0FFF0;" | (мужийн) [[хот]] — 38<br><span style="color:gray;">(қала / город)</span> | rowspan=2 style="background:#E0FFFF;"| [[Казахстаны дүүргүүд|дүүрэг]] — 10<br><span style="color:gray;">( аудан / городский район)</span> | align=right | 208 |- ! III | style="background:#FFFACD;"| [[баг]] — 2453<br><span style="color:gray;">( ауыл округ / сельский округ)</span> | style="background:#F0FFF0;"| [[суурин]] — 241<br><span style="color:gray;">(кент / посёлок)</span> | style="background:#F0FFF0;" | (хошууны) [[хот]] — 46<br><span style="color:gray;">(қала / город)</span> | align=right | 2740 |- ! Нийлбэр | colspan=6 style="background:#F5F5F5;"| '''Гурван түвшний таваас долоон зүйлийн 2965 нутаг''' |} {| | {| class="wikitable sortable" |- style="background-color:#dddddd" ! Зургийн <br> дугаар ! Муж ! Нутгийн төв ! Талбай <br>(км²) ! Хүн ам <br> <small>(2009)</small> |- | 14|| [[Зураг:Almaty.JPG|20px]] [[Алматы муж|Алматы]] || [[Талдыкорган]] || align="right" | 224,000 || align="right" | 1,642,300 |- | 6 || [[Зураг:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px]] [[Акмола муж|Акмола]] || [[Көкшетау]] || align="right" | 146,000 || align="right" | 744,700 |- | 3 || [[Зураг:Aktobe seal.png|20px]] [[Актөбе муж|Актөбе]] || [[Актөбе]] || align="right" | 300,600 || align="right" | 707,900 |- | 2 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Атырау муж|Атырау]] || [[Атырау]] || align="right" | 118,600 || align="right" | 496,000 |- | 8 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Мангыстау]] || Актау || align="right" | 165,600 || align="right" | 416,500 |- | 5 || [[Зураг:North Kazakhstan province seal.png|20px]] [[Умар Казахстан]] || [[Петропавл]] || align="right" | 123,200 || align="right" | 651,100 |- | 11 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Дорно Казахстан]] || [[Өскемен]] || align="right" | 283,300 || align="right" | 1,417,600 |- | 7 || [[Зураг:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|20px]] [[Павлодар муж|Павлодар]] || [[Павлодар]] || align="right" | 124,800 || align="right" | 747,600 |- | 10 || [[Зураг:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Wappen]] [[Караганды муж|Караганды]] || [[Караганды]] || align="right" | 428,000 || align="right" | 1,344,200 |- | 4 || [[Зураг:Logo kostanay.jpg|20px]] [[Костанай муж|Костанай]] || [[Костанай]] || align="right" | 196,000 || align="right" | 891,800 |- | 9 || [[Зураг:Kyzylorda province seal.svg|20px]] [[Кызылорда муж|Кызылорда]] || [[Кызылорда]] || align="right" | 226,000 || align="right" | 636,900 |- | 13 || [[Зураг:Zhambyl province seal.png|20px]] [[Жамбыл муж|Жамбыл]] || [[Тараз]] || align="right" | 144,200 || align="right" | 1,025,000 |- | 12 || [[Зураг:Turkistan region seal.png|20px]] [[Өмнө Казахстан]] || [[Шымкент]] || align="right" | 117,300 || align="right" | 2,356,500 |- | 1 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Өрнө Казахстан]] || [[Орал]] || align="right" | 151,300 || align="right" | 617,100 |} | valign="top" | {| class="wikitable sortable" |- style="background-color:#dddddd" ! Зургийн <br> дугаар ! Улсын хот ! Талбай <small>(км²)</small> ! Хүн ам <small>(2009)</small> |- | 17 || [[Зураг:Almaty_seal.png|20px]] [[Алматы]] || align="right" | 325 || align="right" | 1,351,521 |- | 15 || [[Зураг:Emblem of Astana (latin).svg|20px]] [[Астана|Нурсултан]] || align="right" | 720 || align="right" | 653,800 |- | 16 || [[Зураг:Coat of arms Baikonur.svg|15px]] [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]]|| align="right" | 57 || align="right" | 59,147 |} {{Imagemap Kasachstan1|Kazakhstan, administrative divisions - Nmbrs.svg|320px}} * Алматы → [[Алматы|Алимт]] * Актөбе → [[Актөбе|Агдов]] * Жамбыл → [[Жамбыл|Жамбал]] * Караганды → [[Харганат]] * Костанай → [[Костанай|Хостанай]] * Шымкент → [[Чимкент]] |} Нэг муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аудан хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Мужийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд энгийн суурингийн дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Dmitry_Medvedev_in_South_Korea,_March_2012-15.jpeg|thumb|[[Барак Обама|Обама]], Назарбаев, [[Дмитрий Медведев|Медведев]]]] Казахстаны зэвсэгт хүчин хуурай замын, нисэх, агаарын довтолгооноос хамгаалах, тэнгисийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 31,000. Батлан хамгаалахын зардал ДНБ-ын 1.1%. Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн цэргийн зэвсэг, техниктэй. Жишээлбэл [[Т-72]] танк — 670 ширхэг, БТР-70 хуягт — 190, БМ-21 пуужин харвагч машин — 190, [[МиГ-29]] сөнөөгч онгоц — 39 байна. Тэнгисийн цэргийн боомт нь [[Актау]]. === Гадаад харилцаа === Казахстан улс хөршүүдтэйгээ найрсаг харилцаатай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН,]] [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг|ЕАЭЗН]], [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага|ИХАБ]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Дэлхийн 130 оронтой, түүнээс [[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 22-нд дипломат харилцаа тогтоосон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.monembassykaz.gov.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=12&Itemid=22&lang=mn |wayback=20150910063540 |text=Монгол, Казакстаны харилцааны тухай |archiv-bot=2023-10-06 09:24:38 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> Сансрын буудал бүхий [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]] хотыг [[Оросын Холбооны Улс]]ад түрээслүүлсэн. == Аж байдал == === Эдийн засаг === [[Зураг:%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0(3264-2448).jpg|thumb|200px|right|Көкшетаугийн тариан талбай]] [[Зураг:Petroleum_regions_-_Russia_map-fr.svg|thumb|200px|right|Газрын тос, шатдаг хийн ордууд Каспийн эргээр байдаг.]] 2014 онд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээ 420 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] байсан. Нэг хүнд 24000 $ ноогдоно. [[Дундад Ази]]д эдийн засгийн чадавхаар тэргүүлдэг. Жилийн өсөлтийн хувь — 8%. Мөнгөний нэгж — [[Казахстаны тенге|тенге]]. [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]]н олборлолтоос их орлого олдог. Мөн [[нүүрс]], [[өнгөт төмөрлөг]], [[төмрийн хүдэр]], [[үр тариа]] экспортолдог. Банкны системийн хөгжил сайн. Банкны нийт хөрөнгийн хэмжээ 50 сая доллар байдгаараа [[Украин]]ы жишигт хүрсэн. Үнийн өсөлт тогтвортой 10%-аас бага. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:21.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (21.0%)" from:0 till:09.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (9.9%)" from:0 till:09.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (9.3%)" from:0 till:06.90 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (6.9%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали]] (5.0%)" from:0 till:47.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.9%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 86.93 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:31.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (31.6%)" from:0 till:26.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (26.6%)" from:0 till:06.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (6.0%)" from:0 till:04.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Украин]] (4.4%)" from:0 till:31.40 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (31.4%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 42.82 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Alfarabi3.jpg|thumb|200px|Алматын зам]] Казахстан 189,000 километр авто замтайгийн 108,100 км нь [[цардмал зам]]. Улсын хэмжээнд 3,264,400 тээврийн хэрэгсэл байна. [[Алматы|Алматаас]] эхтэй Узбек, Оросын хил хүрсэн таван чиглэлийн хурдны зам тавигдсан байдаг. [[Төмөр зам]]ын урт 15333 км бөгөөд [[Казахын төмөр зам ТӨХК]] ажилладаг. Бүх таван хөрштэйгээ төмөр замаар холбогдсон. [[Хятад улс]]тай [[Достык]] хилийн боомт, [[Зүүнгарын хаалга]]ар холбогдоно. Цариг сольдог. Алматы, Астана зэрэг хоёр хот [[метро]]той. Иргэний агаарын тээврийн [[Эйр Астана]] компани Алматын олон улсын нисэх буудал, Астанагийн олон улсын нисэх буудал, Атыраугийн нисэх буудлыг ашиглан дотоод, гадаадын нислэг үйлдэнэ. Улсын хэмжээнд 22 томоохон нисэх буудал бий. == Өв соёл == [[Зураг:L.N.Gumilyov_Eurasian_National_University.JPG|thumb|Үүсээд удаагүй ч нэр хүндтэй [[Евразийн улсын их сургууль]]]] === Боловсрол === Казахын насанд хүрэгчдийн 99.5% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүүхдүүд бага (1-4 анги), дунд (5-9 анги), бүрэн дунд (10, 11, 12) боловсрол эзэмшдэг. Дээд боловсрол бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлана. Томоохон их сургууль: * Аль-Фарабийн нэрэмжит [[Казахстан улсын их сургууль]] * [[Лев Гумилёв]]<nowiki/>ын нэрэмжит [[Евразийн улсын их сургууль]] * М. Ауэзовын нэрэмжит [[Өмнө Казахстаны улсын их сургууль]] * Е. Букетовын нэрэмжит [[Карагандын улсын их сургууль]] === Баяр ёслол === Баяр ёслолын өдрүүд: * [[1 сарын 1]] — Шинэ жил — ({{lang-kk|Жаңа жыл}}) * [[1 сарын 7]] — [Үнэн алдартны шашны] Христийн төрсөн өдөр — ({{lang-ru|Рождество Христово}}) * [[3 сарын 8]] — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр — (''Халықаралық әйелдер күні'') * [[3 сарын 21]]-[[3 сарын 23|23]] — (шинэ жил) [[Наурыз|Наурызын баяр]] — (''Наурыз мейрамы'') * [[5 сарын 1]] — Казахын ард түмний эв нэгдлийн баяр — (Қазақстан халқының бірлігі мерекесі) * [[5 сарын 7]] — Эх орноо хамгаалагсдын өдөр — (''Отан Қорғаушы күні'') * [[5 сарын 9]] — Ялалтын өдөр — (''Жеңіс күні'') * [[7 сарын 6]] — Нийслэлийн өдөр — (''Астана күні'') * [[8 сарын 30]] — Казахстан улсын үндсэн хуулийн өдөр — (''Қазақстан Республикасының Конституциясы күні'') * 10 сарын нэгэн өдөр — [[Курбан айт]] — (''Құрбан айт'') * [[12 сарын 1]] — Анхны ерөнхийлөгчийн өдөр — (''Тұңғыш Президент күні'') * [[12 сарын 16]]-[[12 сарын 17|17]] — Тусгаар тогтнолын өдөр — (''Тәуелсіздік күні'') === Урлаг === [[Зураг:Horsemeat_platter.jpg|thumb|Адууны мах «[[казы]]»]] [[Казах үндэстэн|Казах үндэстний]] урлагт суурилдаг. [[Домбор]], [[кобыз]] хөгжмийн зэмсэг бий. [[Гэр]] урлал, нэхмэл эртнийх. Казах зохиолч, философич: [[Абай Кунанбаев]], Макатаев, Шакарим, Байтурсынов, [[Чокан Валиханов]], [[Олжас Сулейменов]], [[Мухтар Ауэзов]], [[Габит Мусрепов]] гэх мэт. Шакен Аймановын нэрэмжит «Казакфильм» (Казах кино) студи 1934 онд нээгдэж, олон кино бүтээсэн. [[Бешбармак]], [[казы]], [[куырдак]], [[плов]] зэрэг хоол уламжлан хийж иржээ. === Спорт === [[Зураг:%C3%96sterreich-Rundfahrt_2013_Wien_Siegerehrung_Team_Astana_02.jpg|thumb|Мэргэжлийн дугуйн "Астана" баг]] Байга, кыз куу, кокпар, [[казах бөх барилдаан]], тогыз кумалак, асык зэрэг уламжлалт тоглоом наадгай байна. Казахстан улсын баг 1994 оноос хойш өвөл, зуны олимпод орж эхэлсэн. 2015 оны байдлаар [[Зуны олимп]]оос нийт 52, үүнээс 16 алт, [[Өвлийн олимп]]оос нийт 7, үүнээс 1 алтан медаль хүртээд байна. [[Бокс]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[хөнгөн атлетик]], [[гүйлтийн цана]]ар алтан медаль хүртэж байв. Дугуйчин [[Александр Винокуров]], цаначин [[Владимир Смирнов]] зэрэг алдартай тамирчид бий. Олон нийтийн дунд [[хөлбөмбөг]] хамгийн их дэлгэрсэн. [[Казахын хөлбөмбөгийн АШТ|Казахын хөлбөмбөгийн дээд лигт]] 12 баг тоглодог. [[Казахстан улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] дэлхийн чансааны 134-р байрыг эзэлж байна. [[Европын хөлбөмбөгийн холбоо]]ны тэмцээнд тоглодог болсон. == Зургийн цомог == {{Commonscat|Kazakhstan}} <gallery widths="180px" heights="140px"> File:buddainalmaty.JPG|"Тамгалы-Тас" бурхант хад File:buddatemple1.JPG|Буддын сүм (Алматы муж) Dzhuchi_khan_mausoleum.jpg|[[Зүчи]]йн бунхан Traditional_costume_for_Nowruz.JPG|Казахын Наурузын баярын үе |Дундад Азийн угсаатны бүтэц Файл:Map of Kazakhstan rus.jpg|Казахын мужууд {{ref-ru}} Файл:Казахстан.jpg|Зам тээврийн газрын зураг Файл:Map of Kazakhstan physic.jpg|Физик газар зүйн зураг </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлах, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20190810182052/http://en.government.kz/ Казахын засгийн газрын цахим талбар] * [https://web.archive.org/web/20080927012949/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/index?openform&lang=en Казахын ерөнхийлөгчийн цахим талбар] * [http://commons.wikimedia.hfut.cf/wiki/Atlas_of_Kazakhstan Казахын газрын зургийн цомог]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} <!--Categories--> <!--Other languages--> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Казахстан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] ahjipp5j38hwly1shdsvr9nxtxkq33d Туркменистан 0 9302 866760 826086 2026-08-21T00:02:33Z Karixway39 102441 /* */ 866760 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Asia}} {{Distinguish|Туркестан|Турк|Туркоман}} {{Инфобокс улс | common_name = Туркменистан | conventional_long_name = Туркменистан<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠲᠤᠷᠺᠮᠧᠨᠢᠰᠲᠠᠨ|size=1em}} | native_name = {{native name|tk|Türkmenistan|Түркменистан}} | image_flag = Flag of Turkmenistan.svg | flag_size = 120 | flag_type = [[Туркменистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Turkmenistan.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Туркменистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | religion_year = 2020 {{estimate}} | national_motto = <br />{{lang|tk|Türkmenistan Bitaraplygyň watanydyr}}<br />"Туркменистан нь төвийг сахих эх орон юм"<ref>{{Cite web |date=28 December 2019 |title="Turkmenistan is the motherland of Neutrality" is the motto of 2020 &#124; Chronicles of Turkmenistan |url=https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=En.hronikatm.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 December 2019 |title=Turkmen parliament places Year 2020 under national motto "Turkmenistan – Homeland of Neutrality" – tpetroleum |url=https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=Turkmenpetroleum.com}}</ref> | national_anthem = <br />{{lang|tk|Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni}}<br />"[[Туркменистаны төрийн дуулал|Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | map_caption = {{map caption |location_color= улаан}} | capital = [[Ашхабад]] | coordinates = {{Coord|37|58|N|58|20|E|type:city}} | largest_city = [[Ашхабад]] | official_languages = [[Туркмен хэл]]<ref name="constitution">{{Cite web |title=Turkmenistan's Constitution of 2008 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515155819/https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |archive-date=15 May 2019 |access-date=17 December 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.6% [[Туркменчүүд]] | 5.8% [[Узбекчүүд]] | 5.1% [[Туркменистан дахь оросууд|Оросууд]] | 0.4% [[Казахууд]] | 3.1% [[Туркменистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web | url=http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161006054812/http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-date=6 October 2016 | title=The results of census in Turkmenistan &#124; Chronicles of Turkmenistan }}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion = {{unbulleted list | 93% [[Туркменистан дахь ислам|Ислам]] | 6.4% [[Туркменистан дахь христийн шашин|Христ]] | 0.6% [[Туркменистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |date=3 August 2022 |title=Turkmenistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |archive-date=10 January 2021 |access-date=10 August 2022}}</ref> | demonym = Туркменистанчууд{{r|World Factbook}}<br />Туркменчүүд<ref name="usembassy">{{Cite web |title=Dual Citizenship |url=https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523121623/https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |archive-date=23 May 2020 |access-date=23 May 2020 |publisher=U.S. Embassy in Turkmenistan |location=Ashgabat}}</ref> | government_type = [[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref>*{{cite journal |last1=Gore |first1=Hayden |title=Totalitarianism: The Case of Turkmenistan |journal=Human Rights & Human Welfare |date=2007 |issue=Human Rights in Russia and the Former Soviet Republics |pages=107–116 |access-date=29 June 2021 |publisher=[[Josef Korbel School of International Studies]] |location=[[Denver]] |url=https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229235859/https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-date=29 February 2020 |url-status=dead }} *{{Cite web |last=Williamson |first=Hugh |date=24 March 2022 |title=The internet is crucial |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504060758/https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |archive-date=4 May 2022 |access-date=4 May 2022 |website=[[Human Rights Watch]] |quote=Turkmenistan stands out as a totalitarian state. It gives absolutely no scope to dissident opinions and independent media. The regime censors the internet heavily.}} *{{cite book |last1=Horák |first1=Slavomír |last2=Šír |first2=Jan |title=Dismantling totalitarianism?: Turkmenistan under Berdimuhamedow |date=March 2009 |publisher=[[Paul H. Nitze School of Advanced International Studies]] |location=[[Washington, D.C.]] |isbn=9789185937172 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |access-date=4 May 2022 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816214311/https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |url-status=live }} *{{cite news |title=Turkmenistan: New president, old ideas |url=https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |access-date=4 May 2022 |work=[[Eurasianet]] |date=15 March 2022 |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315220843/https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |url-status=live }} *{{cite web |title=Nations in Transit: Turkemistan |url=https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |website=[[Freedom House]] |access-date=4 May 2022 |date=2016 |archive-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523044206/https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |url-status=live }} *{{cite web |last1=Stronski |first1=Paul |title=Turkmenistan at Twenty-Five: The High Price of Authoritarianism |url=https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=4 May 2022 |location=[[Washington, D.C.]] |date=30 January 2017 |archive-date=1 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101103735/https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="AP People's Council" /> | leader_title1 = [[Туркменистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сердар Бердымухаммедов]] | leader_title2 = [[Туркменистаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рашид Мередов]] | leader_title3 = [[Туркменистаны Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөл]]ийн дарга | leader_name3 = [[Гурбангулы Бердымухамедов]] | leader_title4 = [[Туркменистаны Ассамблейн даргын жагсаалт|Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Дүнягөзел Гулманова]] | legislature = [[Туркменистаны Ассамблей|Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Туркменистаны түүх|Тусгаар тогтнол]] ([[ЗХУ|ЗХУ-аас]]) | established_event1 = [[Транскаспийн муж|Эзлэгдсэн]] | established_date1 = 1879 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date2 = 5 сарын 13, 1925 он | established_event3 = Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав | established_date3 = 8 сарын 22, 1990 он | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас | established_date4 = 10 сарын 27, 1991 он | established_event5 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date5 = 12 сарын 26, 1991 он | established_event6 = [[Туркменистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 5 сарын 18, 1992 он | area_km2 = 491,210 | area_footnote = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |wayback=20120107073046 |text=Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане: О Туркменистане |archiv-bot=2023-09-26 19:21:42 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107073046/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |date=7 January 2012 }} : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.</ref> | area_rank = 52 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = 188,456 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 4.9 | population_estimate = 7,057,841 <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/64479/ilat-yazuwy--2022-turkmenistanyn-ilaty-7-million-57-mun-841-adama-den-boldy]</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 115 | population_census_year = | population_density_km2 = 10.5 | population_density_sq_mi = 27.1 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 221 | GDP_PPP = $117.7 тэрбум <ref name="imf2">{{Cite web |date=October 2022 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |access-date=October 11, 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 93 | GDP_PPP_per_capita = $18,875<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = $82.65 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = $13,076<ref name="imf2" /> | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 1998 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.745 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Туркменистан манат|Манат]] | currency_code = TMT | time_zone = TMT | utc_offset = +05 | drives_on = Баруун | calling_code = [[Туркменистан дахь утасны дугаар|+993]] | cctld = [[.tm]] | area_water_km2 = 24069 | today = }} '''Туркменистан Улс''' ([[Түркмен хэл|туркмен.]] ''Türkmenistan'' [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), нь Төв Азийн баруун хэсэгт орших улс бөгөөд баруун хойд хэсгээрээ [[Казахстан]], хойд болон зүүн хэсгээрээ [[Узбекистан]], зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Афганистан]], өмнөд болон баруун өмнөд хэсгээрээ [[Иран]] улстай хиллэлдэг бөгөөд баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлэн оршдог байна. == Газар нутаг == Газар нутгийн хэмжээгээр Дэлхийд 52-р ордог буюу Монголоос гурав дахин бага 491 мянган км² газар нутагтай. Засаг захиргааны хувьд таван муж, нэг нийслэл гэж хуваадаг байна. Туркменистан улс нь дэлхийд [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] нөөцөөрөө 9,8% буюу 4-т ордог. Газар нутгийх нь ихэнх хэсэг буюу 70 орчим хувийг [[Каракумын цөл]] эзэлдэг. == Түүх == Туркменистан нь олон зуун жилийн турш соёл иргэншлүүдийн уулзвар болж байсан. Хоёр мянган жилийн тэртээ [[Ахемины улс|Ахемин]], [[Эртний Македон|Македоны]] дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь [[Парфын улс|Парф]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэх мэт [[Иран угсаатан|Иран угсаатны]] байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ [[Түрэг|Түрэг угсаатны]] умраас өмнөш, дорноос өрнөд нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас [[Перс]] соёлтой Түрэг угсааны [[Селжук улс|Селжук]], [[Сартуул улс|Сартуул]] улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]], [[Хүлэгүгийн улс|Хүлэгүгийн]] гэх [[монгол үндэстэн|монгол]], 14-р зуунд [[Төмөрийн улс|Төмөрийн]] гэх [[түрэг-монгол]], 16-р зуунаас [[Хивын хант улс|Хивын]], [[Бухарын хант улс|Бухарын]] гэх [[Узбекистан|узбек]] эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсан. Дундад зууны үед [[Мерв]] хот нь 15-р зууны дунд хүртэл Хятадын худалдаа арилжааны цуваа явдаг байсан [[Торгоны зам]]<nowiki/>ын чухал зогсоол бөгөөд Исламын ертөнцийн агуу хотуудын нэг байсан. 1881 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт]] гүрний хавсарга улс болсон. Туркменистан нь Төв Ази дахь Болшевикийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлж байсан боловч 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд найрамдах улс болж, 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарч тусгаар тогтнолоо зарлах хүртэл [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен]] ([[Орос хэл|орос]]. ''Туркменистанская ССР'') улс хэмээн нэрлэгдэж байсан. 1993 оноос хойш тус улсын иргэдэд төрөөс үнэгүй цахилгаан, ус болон байгалийн хийгээр хангаж ирсэн. Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч [[Сапармурат Ниязов]] 2006 оны 12 дугаар сард зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ тус улсыг захирч байсан. 2007 онд [[Гурбангулы Бердимухамедов|Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. [[Хүний эрхийн хамгаалах|Хүний эрхийг хамгаалах]] (Human Rights Watch ) байгууллага:- “''Туркменистан улс нь дэлхийн хамгийн дарангуйлсан дэглэмтэй улсуудыг нэг нь. Энэ улсад бие даасан хяналт бараг хаалттай, хэвлэл мэдээлэл болон шашны эрх чөлөө чанга хяналттай, хүний эрхийг хамгаалагчид болон бусад сайн дурын идэвхтнүүдийн засгийн газраас хяналт тавьж, аюул заналхийлэл учруулж байдаг'' ” гэж дүгнэлт гаргасан. Ерөнхийлөгч [[Гурбангулы Бердимухамедов|Бердимухамедовыг]] тахин шүтдэг бөгөөд түүний хамаатан садан болон хамтрагчидаа хязгааргүй эрх мэдэл эдлүүлдэг ба нийгмийн амьдралын бүхий л асуудлыг бүхэлд нь хянаж байдаг. 2022 оны 3-р сард өмнөх Ерөнхийлөгчийн хүү [[Сердар Бердымухамедов]] Ерөнхийлөгч болсон. 5.2 сая иргэний 90 хувь [[ислам]] шашинтан, 78 хувь [[туркмен үндэстэн]] байдаг. Нийслэл [[Ашхабад]] 900 мянган хүнтэй. Туркменистан улс хөгжиж байгаа. 2012 оноор жишээлэхэд ДНБ 11% өссөн. [[Шатдаг хий]], [[газрын тос]] ихээр олборлодог. [[Тамын үүд|«Тамын үүд»]] хэмээх гал унтардаггүй том нүх газарт үүссэн байдаг нь аялагч жуулчдын анхаарлыг их татдаг. == Нэр == Туркменистан улсын нэрийг [[түркмен хэл|түркменээр]] ''Türkmenistan'' гэж бичдэг. ''Türkmenistan'' нь ''türk''+''men''+''stan'' гурван үеээс бүтнэ. «[[Түркмен үндэстэн|Түркмен]] [[улс]] [[орон]]» гэсэн утгатай. Эхний ''türk'' нь монголоор «[[Түрэг|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠷᠦᠭ|h}}]]», «[[түрэг]]» гэж бичдэг үгний нэгэн [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар ''men''-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай ''-myn'' ,''-men'' гэх [[Согд хэл|согд]] залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар ''stan'' нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу ''[[-стан]]'' гэх [[перс хэл|перс]] дагавар юм. Монголд англи ''Turkmenistan'', орос ''Туркменистан'' хоёроос улбаалаад '''Туркменистан''' гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос ''Туркмения''-аас болж '''Туркмен''' гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал '''Түркмен''', түркменээс нь галиглавал '''Түркменистан''', «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод '''Түркмен улс''', зүгээр л '''Түркмен''' гэж монголчилж болно. == Түркмен үндэстэн == Өнөөгийн Туркменистан орны үндсэн хүн ам нь [[Түркмен үндэстэн]]. Тэд [[Турк үндэстэн|Турк]], [[Азербайжан үндэстэн|Азербайжан]] бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - [[Огуз]]т хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд [[Каспийн тэнгис]]ээс [[Балхаш нуур]] хүртэл, ер нь [[Арал тэнгис]]ийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар [[Турк]]т, дагуул нь [[Азербайжан]]д, адаг нь [[Түркмен]]д суурьшсан шиг байна. 7-р зууны [[Орхоны бичиг]]т "''Sekiz-Oghuz'' («найман огуз»), ''Dokuz-Oghuz'' («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс [[Түрэг улс]]ыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд [[Монгол улс|Монгол орноос]] нүүсэн байх гэж таадаг.<ref name="cs">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkmenistan.pdf "Country Profile: Turkmenistan"] (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007).</ref> Туркменд олон үндэстэн ястан аж төрөн сууж байна. Олонх буюу 78.6 хувийг түрэг угсааны [[туркмен үндэстэн]] эзэлдэг бол үлдэх хувийг мөн угсааны [[узбек үндэстэн|узбек]] (9%), [[казах үндэстэн|казах]] (2%), [[татар үндэстэн|татар]], [[азербайжан үндэстэн|азербайжан]], слав угсааны [[орос үндэстэн|орос]] (3%), [[украйн үндэстэн|украйн]] болон бус угсааны [[балуч]], [[армен үндэстэн|армен]] хүмүүс бүрдүүлдэг. Оросууд 1989 онд 10 хувь эзэлдэг байснаа ЗХУ бутарснаас хойш цагаачилж 3 % болж цөөрсөн байна. Хүн амын 89% (түрэг) [[ислам]]ын шашинтай. 10 хүрэхгүй хувь (слав) [[христийн шашин|христийн]] шашны оросын үнэн алдартны урсгалыг дагадаг.[[Image:Turkmen man with camel.jpg|thumb|Түркмен хувцастай Түркмен эр<br />(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)|left]] Өмнөдийн [[Гөктепе]] («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн [[Закаспи муж]]ийн (Москвагаас харсан «[[Каспи]]йн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. [[1921]] оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түр цагийн [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улс]]ын [[Түркмен муж]] гэгдэж байгаад [[1925]] оны [[5 сарын 25]]-наас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс]] (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Туркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож лалын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөх, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж байв. Эцэстээ ЗХУ-ыг бутрахад [[1990]] онд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтнолоо]] зарлан тунхаглаж, [[1991]] онд тусгаар тогтносон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] Туркмен улс (Түркменистан) мэндэлжээ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;" | Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)!! Хувь |- | [[Туркмен үндэстэн]] || 4,011,000 || 78.6 % |- | [[Узбек үндэстэн]] || 479,000 || 9.4 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 165,000 || 3.2 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 138,000 || 2.7 % |- | бусад ард түмэн || 312,000 || 6.1 % |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;" | Он !! Хүн амын <br> тоо |- | 1926 || 975,599 |- | 1959 || 1,516,375 |- | 1989 || 3,522,717 |- | 1999 || 4,993,000 |- | 2010 || 5,105,000 |- |} Туркмен улсын хүн амын тоо 1959 онд 1.5 сая байсан бол 50 жилийн дараа 2010 онд 5,105,000–д хүрч өссөн байна. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|94–р]] олон хүнтэй нь бөгөөд харьцангуй сийрэг суудаг (10 хүн/км²). 0-14 насныхан 26 хувь, 15-64 насныхан 67 хувь, 65–аас дээш настан 4 хувь эзэлдэг. Хүйсийн харьцаа — 0.98 эр/эм, дундаж наслалт — 67.87 жил. Бичиг үсэг тайлагдалт — 98.8%. [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(215).jpg|thumb|right|Гоёлоо өмссөн туркмен залуус]] === Хот суурин === Туркмений ард иргэдийн 48.7% хот газар амьдарч байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Ашхабад]] (947 мянга) * [[Түркменабат]] (279) * [[Дашогуз]] (245) * [[Мары]] (126) * [[Сердар]] (93 мянга) || * [[Байрамали]] (91 мянга) * [[Балканабат]] (90) * [[Тежен]] (79) * [[Түркменбашы]] (73) * [[Говурдак]] (68 мянга) |} == Төр засаг == Туркмен улс [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай улс]] юм. 1991 оны 10 дугаар сарын 27-нд тогтнохдоо [[ЗХУ]]-ийн үеийн шинжээ ихээр хадгалсан. [[Сапармурат Ниязов]] 1985 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ үргэлжлэн төр барьсан. Нэг хүнийг тахин шүтдэг байсныг Ниязовын цол, урианаас мэдэж болно. Нэг намын тогтолцоотой явсаар 2008 оны үндсэн хуулиараа олон намын тогтолцоо, бусад хэдэн ардчилсан заалт оруулсан ч заримыг мөрдөөгүй. 2007 оноос [[Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгч болон ажиллаж байгаад хүү [[Сердар Бердымухамедов|Сердар Бердымухамедовыг]] 2022 ондз Ерөнхийлөгч болгосон байна. Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг толгойлно. 1992 оны Үндсэн хуулиар хоёр Танхимтай байхаар тогтсон. 2507 гишүүнтэй Ардын зөвлөлийг нь 2008 оны үндсэн хуулиар татан буулгасан. Нөгөөх нь 125 суудалтай 5 жилээр сонгогддог [[Туркмен улсын хурал|Хурал]] (''Межлис'') юм. Сүүлийн буюу 2013 оны сонгуулиар #[[Туркмен улсын ардчилсан нам]] 47, #Туркмен улсын мэргэжлийн холбоодын байгууллага 33, #Туркмен улсын эмэгтэйчүүдийн холбоо 16, #Туркмен улсын үйлдвэр худалдаа эрхлэгчдийн нам 14 суудал тус тус авчээ. === Орон нутаг === [[File:TurkmenistanNumbered.png|thumb|Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары]] Туркмен улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламжтай]], нутаг дэвсгэрээ эхлээд зургаа хуваадаг. [[Ашхабад]] нийслэл хот болон таван [[муж]] (''велаят''). Хоёрдугаар түвшинд мужийн харьяат [[хот]] болон [[хошуу]] (''этраб'') гэмээр нэгжээр хуваагдана. Тоолвол 57 хошуу бий. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! Нутгийн нэр !! Түркмен нэр !! Газар нутаг<ref name=yb2005>''Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004'', National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.</ref> !! Хүн ам (2005)<ref name=yb2005/>!! Төв хот |- ! Ашхабад хот | Aşgabat ||470 || 871,500 || [[Ашхабад]] |- ! [[Ахал муж]] | Ahal welaýaty || 97,160 || 939,700 || [[Анау]] |- ! [[Балкан муж]] | Balkan welaýaty || 139,270 || 553,500 || [[Балканабат]]　 |- ! [[Дашогуз муж]] | Daşoguz welaýaty || 73,430 ||1,370,400 || [[Дашогуз]] |- ! [[Лебап муж]] | Lebap welaýaty || 93,730 || 1,334,500 || [[Түркменабат]] |- ! [[Мары муж]] | Mary welaýaty ||87,150 || 1,480,400 || [[Мары]] |} [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(111).jpg|thumb|150px|Хүндэт харуул]] === Цэрэг зэвсэг === Туркмен улс хуурай замын, агаарын болон тэнгисийн 34000 цэргийн хүчинтэй байна. Хүндэт харуул, дотоодын цэрэг, хилийн цэрэг бий. Зөвлөлтөд үйлдвэрлэсэн зэвсэг, техник голлодог. 700 гаруй танк, 560 их буу, 120 гаруй нисэх онгоц, нисдэг тэрэгтэй байна. === Гадаад харилцаа === Туркмен бол 1992 оноос [[НҮБ]]-ийн гишүүн, [[бүрэн эрхт улс]] юм. Олон улсын хэрэгт төвийг сахиж алив эвсэл, холбооноос "бүрмөсөн татгалзсныг" НҮБ 1995 онд баталжээ.<ref>http://www.un.org/documents/ga/res/50/a50r080.htm</ref> 132 улстай дипломат харилцаатай.<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |title=Archive copy |access-date=2015-03-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |url-status=dead }}</ref> === Хүний эрх боомилсон нь === Сапармурат Ниязов ерөнхийлөгч видео тоглоом, автомашинд хөгжим сонсох, дуурь, балет, олны газар тамхи татах, эрэгтэй хүн үсээ урт ургуулахыг хориглож байв. Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч 2008 онд дуурь, цирк тоглох хоригийг цуцалсан. Ниязовын зохиосон шашны «Рухнама» номыг бүх нийтэд уншуулж, баримтлал болгосон. Хэвлэл мэдээлэлд тавьдаг хоригоороо дэлхийн тэргүүн эгнээнд явдаг. Ниязов бүх сэтгүүлчийг өөрөө томилдог байжээ. Туркменистан улсын иргэд гадаад улс руу чөлөөтэй явах боломжгүй байдаг. == Эдийн засаг == [[Зураг:Turkmenistan_Export_Treemap.png|thumb|Туркмений экспортын бүтэц {{ref-en}}]] [[Зураг:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|thumb|Каспи дахь газрын тосны цооног]] Туркмен улсын эдийн засаг хөгжиж байгаа. 2012 оны мэдээгээр 47.55 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэх [[ДНБ]] бүтээснээр (дэлхийд 97-р байр), нэг хүнд 8500 $ оногдож байв. Ажилгүйдлийн хувь - 3.5%, үнийн өсөлт - 10.5%, ядуурлын түвшин - 7.8% байна. Мөнгөний нэгж нь [[манат]]. === Газрын доорх баялаг === Туркмен орон [[шатдаг хий]], [[газрын тос]]оор баялаг. [[Каракум]]ын элсэн цөлийн доор байна. [[Байгалийн хий|Байгалийн хийн]] нөөцөөр дэлхийд 4-р байр эзлэдгийн дунд Галкынышын шатдаг хийн орд дэлхийд хоёрт гэнэ. [[Туркменгаз]] ТӨХК ажилладаг ба Туркмений олборлосон шатдаг хийн гуравны хоёрыг Оросын [[Газпром]] компани худалдаж аваад цааш нь зардаг байсан.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5314940.stm |title=Business &#124; Russia reaches Turkmen gas deal |publisher=BBC News |date=5 September 2006 |accessdate=3 May 2010}}</ref> 2009 оноос Түркменистанаас БНХАУ руу Узбекистан, Казахстанаар дамжуулан жилд 40 млрд м³ байгалийн хийгээ 7 мянган км урт хоолойгоор нийлүүлж байна. Туркменистан хийн хоолойн өргөн сүлжээтэй. Одоогоор Каспийн хийн хоолой, Төв Ази-Төв хийн хоолой ажиллаж байна. Туркменистан-Хятадын хийн хоолой 2009 онд, Туркменстан-Иран гэсэн хийн хоолой 2010 онд ашиглалтад орсон бол Туркменистан-Афганистан-Пакистан-Энэтхэг (TAПИ) хийн хоолойн бүтээн байгуулалтыг дэмжих ажилд Туркменистан идэвхтэй оролцож байна. Туркменд газрын тос 1909 оноос олборлож эхэлсэн. Каспийн тэнгисийн эрэг, хөвөөгөөр нөөц арвин. ===Эрчим хүч === Туркмен дотоодын хэрэгцээнээс хэтэрсэн эрчим хүч үйлдвэрлэн экспортолдог. Гиндукушийн УЦС 350 мегаватт, Марын ДЦС 1370 мегаватт эрчим хүч үйлдвэрлэх чадалтай. === Хөдөө аж ахуй === Нутгийн тариаланд тохирох талбайн тал хувьд [[хөвөн]] тариалдаг. Хөвөн тариалалтаар дэлхийд 9-р байр эзэлнэ.<ref name="statista">{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/151168/cotton-producing-countries/ |title=The ten largest cotton producing countries in 2009 |publisher=Statista.com |date= |accessdate=2013-11-25}}</ref> 2012 онд [[Беларусь]], Америкийн 7000 трактор, 2000 гаруй машин техник хэрэглэсэн мэдээ бий. == Газар зүй == [[Зураг:Turkmenistan Topography.png|thumb|left|Байр зүйн зураг]] Туркмен бол [[Төв Ази]], тэр тусмаа [[Дундад Ази]]д 488,100 км<sup>2</sup> талбай эзлэн оршиж байгаа [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] орон юм. Нутаг дэвсгэр нь [[Хойд өргөрөг|х.ө. 35°]] – [[хойд өргөрөг|43°]], [[зүүн уртраг|з.у. 52°]] – [[зүүн уртраг|67°]] дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|52-р том]] (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа [[Каспийн тэнгис]]тэй 1,786 км, хойд талаараа [[Казахстан]]тай 379 км, зүүн хойд талаараа [[Узбекистан]]тай 1621 км, зүүн урдуураа [[Афганистан]]тай 744 км, баруун урдуураа [[Иран]]тай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь [[Тураны нам доор газар]] гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, [[Кара-Күмийн цөл]]д хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу [[Айрабаба уул]] (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь [[Сарыгамыш нуур]]ын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл [[Амударья]], [[Сырдарья]], [[Мургаб гол|Мургаб]], [[Тэжэн гол|Тэжэн]] гурав. === Аялал жуулчлал === Туркменистанд амралт сувиллын чиглэлээр [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн [[Аваза]]д голлон очдог бол түүхийн мөрөөр [[Дашогуз]], [[Кёнеургенч]], [[Ниш]], [[Мары]] хотуудаар аялах жим татжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{commonscat|Turkmenistan|Туркменистан,}} * [http://www.turkmenistan.gov.tm/ Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Туркменистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] 60mbr1ov0shzgabw9l4cdjj2h1okqm8 866761 866760 2026-08-21T00:04:02Z Karixway39 102441 /* */ 866761 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Asia}} {{Distinguish|Туркестан|Турк|Туркоман}} {{Инфобокс улс | common_name = Туркменистан | conventional_long_name = Туркменистан<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠲᠤᠷᠻᠮᠧᠨᠢᠰᠲᠠᠨ|size=1em}} | native_name = {{native name|tk|Türkmenistan|Түркменистан}} | image_flag = Flag of Turkmenistan.svg | flag_size = 120 | flag_type = [[Туркменистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Turkmenistan.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Туркменистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | religion_year = 2020 {{estimate}} | national_motto = <br />{{lang|tk|Türkmenistan Bitaraplygyň watanydyr}}<br />"Туркменистан нь төвийг сахих эх орон юм"<ref>{{Cite web |date=28 December 2019 |title="Turkmenistan is the motherland of Neutrality" is the motto of 2020 &#124; Chronicles of Turkmenistan |url=https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=En.hronikatm.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 December 2019 |title=Turkmen parliament places Year 2020 under national motto "Turkmenistan – Homeland of Neutrality" – tpetroleum |url=https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=Turkmenpetroleum.com}}</ref> | national_anthem = <br />{{lang|tk|Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni}}<br />"[[Туркменистаны төрийн дуулал|Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | map_caption = {{map caption |location_color= улаан}} | capital = [[Ашхабад]] | coordinates = {{Coord|37|58|N|58|20|E|type:city}} | largest_city = [[Ашхабад]] | official_languages = [[Туркмен хэл]]<ref name="constitution">{{Cite web |title=Turkmenistan's Constitution of 2008 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515155819/https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |archive-date=15 May 2019 |access-date=17 December 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.6% [[Туркменчүүд]] | 5.8% [[Узбекчүүд]] | 5.1% [[Туркменистан дахь оросууд|Оросууд]] | 0.4% [[Казахууд]] | 3.1% [[Туркменистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web | url=http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161006054812/http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-date=6 October 2016 | title=The results of census in Turkmenistan &#124; Chronicles of Turkmenistan }}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion = {{unbulleted list | 93% [[Туркменистан дахь ислам|Ислам]] | 6.4% [[Туркменистан дахь христийн шашин|Христ]] | 0.6% [[Туркменистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |date=3 August 2022 |title=Turkmenistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |archive-date=10 January 2021 |access-date=10 August 2022}}</ref> | demonym = Туркменистанчууд{{r|World Factbook}}<br />Туркменчүүд<ref name="usembassy">{{Cite web |title=Dual Citizenship |url=https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523121623/https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |archive-date=23 May 2020 |access-date=23 May 2020 |publisher=U.S. Embassy in Turkmenistan |location=Ashgabat}}</ref> | government_type = [[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref>*{{cite journal |last1=Gore |first1=Hayden |title=Totalitarianism: The Case of Turkmenistan |journal=Human Rights & Human Welfare |date=2007 |issue=Human Rights in Russia and the Former Soviet Republics |pages=107–116 |access-date=29 June 2021 |publisher=[[Josef Korbel School of International Studies]] |location=[[Denver]] |url=https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229235859/https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-date=29 February 2020 |url-status=dead }} *{{Cite web |last=Williamson |first=Hugh |date=24 March 2022 |title=The internet is crucial |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504060758/https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |archive-date=4 May 2022 |access-date=4 May 2022 |website=[[Human Rights Watch]] |quote=Turkmenistan stands out as a totalitarian state. It gives absolutely no scope to dissident opinions and independent media. The regime censors the internet heavily.}} *{{cite book |last1=Horák |first1=Slavomír |last2=Šír |first2=Jan |title=Dismantling totalitarianism?: Turkmenistan under Berdimuhamedow |date=March 2009 |publisher=[[Paul H. Nitze School of Advanced International Studies]] |location=[[Washington, D.C.]] |isbn=9789185937172 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |access-date=4 May 2022 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816214311/https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |url-status=live }} *{{cite news |title=Turkmenistan: New president, old ideas |url=https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |access-date=4 May 2022 |work=[[Eurasianet]] |date=15 March 2022 |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315220843/https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |url-status=live }} *{{cite web |title=Nations in Transit: Turkemistan |url=https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |website=[[Freedom House]] |access-date=4 May 2022 |date=2016 |archive-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523044206/https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |url-status=live }} *{{cite web |last1=Stronski |first1=Paul |title=Turkmenistan at Twenty-Five: The High Price of Authoritarianism |url=https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=4 May 2022 |location=[[Washington, D.C.]] |date=30 January 2017 |archive-date=1 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101103735/https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="AP People's Council" /> | leader_title1 = [[Туркменистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сердар Бердымухаммедов]] | leader_title2 = [[Туркменистаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рашид Мередов]] | leader_title3 = [[Туркменистаны Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөл]]ийн дарга | leader_name3 = [[Гурбангулы Бердымухамедов]] | leader_title4 = [[Туркменистаны Ассамблейн даргын жагсаалт|Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Дүнягөзел Гулманова]] | legislature = [[Туркменистаны Ассамблей|Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Туркменистаны түүх|Тусгаар тогтнол]] ([[ЗХУ|ЗХУ-аас]]) | established_event1 = [[Транскаспийн муж|Эзлэгдсэн]] | established_date1 = 1879 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date2 = 5 сарын 13, 1925 он | established_event3 = Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав | established_date3 = 8 сарын 22, 1990 он | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас | established_date4 = 10 сарын 27, 1991 он | established_event5 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date5 = 12 сарын 26, 1991 он | established_event6 = [[Туркменистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 5 сарын 18, 1992 он | area_km2 = 491,210 | area_footnote = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |wayback=20120107073046 |text=Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане: О Туркменистане |archiv-bot=2023-09-26 19:21:42 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107073046/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |date=7 January 2012 }} : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.</ref> | area_rank = 52 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = 188,456 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 4.9 | population_estimate = 7,057,841 <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/64479/ilat-yazuwy--2022-turkmenistanyn-ilaty-7-million-57-mun-841-adama-den-boldy]</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 115 | population_census_year = | population_density_km2 = 10.5 | population_density_sq_mi = 27.1 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 221 | GDP_PPP = $117.7 тэрбум <ref name="imf2">{{Cite web |date=October 2022 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |access-date=October 11, 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 93 | GDP_PPP_per_capita = $18,875<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = $82.65 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = $13,076<ref name="imf2" /> | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 1998 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.745 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Туркменистан манат|Манат]] | currency_code = TMT | time_zone = TMT | utc_offset = +05 | drives_on = Баруун | calling_code = [[Туркменистан дахь утасны дугаар|+993]] | cctld = [[.tm]] | area_water_km2 = 24069 | today = }} '''Туркменистан Улс''' ([[Түркмен хэл|туркмен.]] ''Türkmenistan'' [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), нь Төв Азийн баруун хэсэгт орших улс бөгөөд баруун хойд хэсгээрээ [[Казахстан]], хойд болон зүүн хэсгээрээ [[Узбекистан]], зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Афганистан]], өмнөд болон баруун өмнөд хэсгээрээ [[Иран]] улстай хиллэлдэг бөгөөд баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлэн оршдог байна. == Газар нутаг == Газар нутгийн хэмжээгээр Дэлхийд 52-р ордог буюу Монголоос гурав дахин бага 491 мянган км² газар нутагтай. Засаг захиргааны хувьд таван муж, нэг нийслэл гэж хуваадаг байна. Туркменистан улс нь дэлхийд [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] нөөцөөрөө 9,8% буюу 4-т ордог. Газар нутгийх нь ихэнх хэсэг буюу 70 орчим хувийг [[Каракумын цөл]] эзэлдэг. == Түүх == Туркменистан нь олон зуун жилийн турш соёл иргэншлүүдийн уулзвар болж байсан. Хоёр мянган жилийн тэртээ [[Ахемины улс|Ахемин]], [[Эртний Македон|Македоны]] дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь [[Парфын улс|Парф]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэх мэт [[Иран угсаатан|Иран угсаатны]] байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ [[Түрэг|Түрэг угсаатны]] умраас өмнөш, дорноос өрнөд нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас [[Перс]] соёлтой Түрэг угсааны [[Селжук улс|Селжук]], [[Сартуул улс|Сартуул]] улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]], [[Хүлэгүгийн улс|Хүлэгүгийн]] гэх [[монгол үндэстэн|монгол]], 14-р зуунд [[Төмөрийн улс|Төмөрийн]] гэх [[түрэг-монгол]], 16-р зуунаас [[Хивын хант улс|Хивын]], [[Бухарын хант улс|Бухарын]] гэх [[Узбекистан|узбек]] эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсан. Дундад зууны үед [[Мерв]] хот нь 15-р зууны дунд хүртэл Хятадын худалдаа арилжааны цуваа явдаг байсан [[Торгоны зам]]<nowiki/>ын чухал зогсоол бөгөөд Исламын ертөнцийн агуу хотуудын нэг байсан. 1881 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт]] гүрний хавсарга улс болсон. Туркменистан нь Төв Ази дахь Болшевикийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлж байсан боловч 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд найрамдах улс болж, 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарч тусгаар тогтнолоо зарлах хүртэл [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен]] ([[Орос хэл|орос]]. ''Туркменистанская ССР'') улс хэмээн нэрлэгдэж байсан. 1993 оноос хойш тус улсын иргэдэд төрөөс үнэгүй цахилгаан, ус болон байгалийн хийгээр хангаж ирсэн. Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч [[Сапармурат Ниязов]] 2006 оны 12 дугаар сард зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ тус улсыг захирч байсан. 2007 онд [[Гурбангулы Бердимухамедов|Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. [[Хүний эрхийн хамгаалах|Хүний эрхийг хамгаалах]] (Human Rights Watch ) байгууллага:- “''Туркменистан улс нь дэлхийн хамгийн дарангуйлсан дэглэмтэй улсуудыг нэг нь. Энэ улсад бие даасан хяналт бараг хаалттай, хэвлэл мэдээлэл болон шашны эрх чөлөө чанга хяналттай, хүний эрхийг хамгаалагчид болон бусад сайн дурын идэвхтнүүдийн засгийн газраас хяналт тавьж, аюул заналхийлэл учруулж байдаг'' ” гэж дүгнэлт гаргасан. Ерөнхийлөгч [[Гурбангулы Бердимухамедов|Бердимухамедовыг]] тахин шүтдэг бөгөөд түүний хамаатан садан болон хамтрагчидаа хязгааргүй эрх мэдэл эдлүүлдэг ба нийгмийн амьдралын бүхий л асуудлыг бүхэлд нь хянаж байдаг. 2022 оны 3-р сард өмнөх Ерөнхийлөгчийн хүү [[Сердар Бердымухамедов]] Ерөнхийлөгч болсон. 5.2 сая иргэний 90 хувь [[ислам]] шашинтан, 78 хувь [[туркмен үндэстэн]] байдаг. Нийслэл [[Ашхабад]] 900 мянган хүнтэй. Туркменистан улс хөгжиж байгаа. 2012 оноор жишээлэхэд ДНБ 11% өссөн. [[Шатдаг хий]], [[газрын тос]] ихээр олборлодог. [[Тамын үүд|«Тамын үүд»]] хэмээх гал унтардаггүй том нүх газарт үүссэн байдаг нь аялагч жуулчдын анхаарлыг их татдаг. == Нэр == Туркменистан улсын нэрийг [[түркмен хэл|түркменээр]] ''Türkmenistan'' гэж бичдэг. ''Türkmenistan'' нь ''türk''+''men''+''stan'' гурван үеээс бүтнэ. «[[Түркмен үндэстэн|Түркмен]] [[улс]] [[орон]]» гэсэн утгатай. Эхний ''türk'' нь монголоор «[[Түрэг|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠷᠦᠭ|h}}]]», «[[түрэг]]» гэж бичдэг үгний нэгэн [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар ''men''-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай ''-myn'' ,''-men'' гэх [[Согд хэл|согд]] залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар ''stan'' нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу ''[[-стан]]'' гэх [[перс хэл|перс]] дагавар юм. Монголд англи ''Turkmenistan'', орос ''Туркменистан'' хоёроос улбаалаад '''Туркменистан''' гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос ''Туркмения''-аас болж '''Туркмен''' гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал '''Түркмен''', түркменээс нь галиглавал '''Түркменистан''', «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод '''Түркмен улс''', зүгээр л '''Түркмен''' гэж монголчилж болно. == Түркмен үндэстэн == Өнөөгийн Туркменистан орны үндсэн хүн ам нь [[Түркмен үндэстэн]]. Тэд [[Турк үндэстэн|Турк]], [[Азербайжан үндэстэн|Азербайжан]] бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - [[Огуз]]т хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд [[Каспийн тэнгис]]ээс [[Балхаш нуур]] хүртэл, ер нь [[Арал тэнгис]]ийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар [[Турк]]т, дагуул нь [[Азербайжан]]д, адаг нь [[Түркмен]]д суурьшсан шиг байна. 7-р зууны [[Орхоны бичиг]]т "''Sekiz-Oghuz'' («найман огуз»), ''Dokuz-Oghuz'' («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс [[Түрэг улс]]ыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд [[Монгол улс|Монгол орноос]] нүүсэн байх гэж таадаг.<ref name="cs">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkmenistan.pdf "Country Profile: Turkmenistan"] (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007).</ref> Туркменд олон үндэстэн ястан аж төрөн сууж байна. Олонх буюу 78.6 хувийг түрэг угсааны [[туркмен үндэстэн]] эзэлдэг бол үлдэх хувийг мөн угсааны [[узбек үндэстэн|узбек]] (9%), [[казах үндэстэн|казах]] (2%), [[татар үндэстэн|татар]], [[азербайжан үндэстэн|азербайжан]], слав угсааны [[орос үндэстэн|орос]] (3%), [[украйн үндэстэн|украйн]] болон бус угсааны [[балуч]], [[армен үндэстэн|армен]] хүмүүс бүрдүүлдэг. Оросууд 1989 онд 10 хувь эзэлдэг байснаа ЗХУ бутарснаас хойш цагаачилж 3 % болж цөөрсөн байна. Хүн амын 89% (түрэг) [[ислам]]ын шашинтай. 10 хүрэхгүй хувь (слав) [[христийн шашин|христийн]] шашны оросын үнэн алдартны урсгалыг дагадаг.[[Image:Turkmen man with camel.jpg|thumb|Түркмен хувцастай Түркмен эр<br />(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)|left]] Өмнөдийн [[Гөктепе]] («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн [[Закаспи муж]]ийн (Москвагаас харсан «[[Каспи]]йн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. [[1921]] оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түр цагийн [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улс]]ын [[Түркмен муж]] гэгдэж байгаад [[1925]] оны [[5 сарын 25]]-наас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс]] (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Туркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож лалын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөх, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж байв. Эцэстээ ЗХУ-ыг бутрахад [[1990]] онд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтнолоо]] зарлан тунхаглаж, [[1991]] онд тусгаар тогтносон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] Туркмен улс (Түркменистан) мэндэлжээ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;" | Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)!! Хувь |- | [[Туркмен үндэстэн]] || 4,011,000 || 78.6 % |- | [[Узбек үндэстэн]] || 479,000 || 9.4 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 165,000 || 3.2 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 138,000 || 2.7 % |- | бусад ард түмэн || 312,000 || 6.1 % |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;" | Он !! Хүн амын <br> тоо |- | 1926 || 975,599 |- | 1959 || 1,516,375 |- | 1989 || 3,522,717 |- | 1999 || 4,993,000 |- | 2010 || 5,105,000 |- |} Туркмен улсын хүн амын тоо 1959 онд 1.5 сая байсан бол 50 жилийн дараа 2010 онд 5,105,000–д хүрч өссөн байна. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|94–р]] олон хүнтэй нь бөгөөд харьцангуй сийрэг суудаг (10 хүн/км²). 0-14 насныхан 26 хувь, 15-64 насныхан 67 хувь, 65–аас дээш настан 4 хувь эзэлдэг. Хүйсийн харьцаа — 0.98 эр/эм, дундаж наслалт — 67.87 жил. Бичиг үсэг тайлагдалт — 98.8%. [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(215).jpg|thumb|right|Гоёлоо өмссөн туркмен залуус]] === Хот суурин === Туркмений ард иргэдийн 48.7% хот газар амьдарч байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Ашхабад]] (947 мянга) * [[Түркменабат]] (279) * [[Дашогуз]] (245) * [[Мары]] (126) * [[Сердар]] (93 мянга) || * [[Байрамали]] (91 мянга) * [[Балканабат]] (90) * [[Тежен]] (79) * [[Түркменбашы]] (73) * [[Говурдак]] (68 мянга) |} == Төр засаг == Туркмен улс [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай улс]] юм. 1991 оны 10 дугаар сарын 27-нд тогтнохдоо [[ЗХУ]]-ийн үеийн шинжээ ихээр хадгалсан. [[Сапармурат Ниязов]] 1985 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ үргэлжлэн төр барьсан. Нэг хүнийг тахин шүтдэг байсныг Ниязовын цол, урианаас мэдэж болно. Нэг намын тогтолцоотой явсаар 2008 оны үндсэн хуулиараа олон намын тогтолцоо, бусад хэдэн ардчилсан заалт оруулсан ч заримыг мөрдөөгүй. 2007 оноос [[Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгч болон ажиллаж байгаад хүү [[Сердар Бердымухамедов|Сердар Бердымухамедовыг]] 2022 ондз Ерөнхийлөгч болгосон байна. Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг толгойлно. 1992 оны Үндсэн хуулиар хоёр Танхимтай байхаар тогтсон. 2507 гишүүнтэй Ардын зөвлөлийг нь 2008 оны үндсэн хуулиар татан буулгасан. Нөгөөх нь 125 суудалтай 5 жилээр сонгогддог [[Туркмен улсын хурал|Хурал]] (''Межлис'') юм. Сүүлийн буюу 2013 оны сонгуулиар #[[Туркмен улсын ардчилсан нам]] 47, #Туркмен улсын мэргэжлийн холбоодын байгууллага 33, #Туркмен улсын эмэгтэйчүүдийн холбоо 16, #Туркмен улсын үйлдвэр худалдаа эрхлэгчдийн нам 14 суудал тус тус авчээ. === Орон нутаг === [[File:TurkmenistanNumbered.png|thumb|Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары]] Туркмен улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламжтай]], нутаг дэвсгэрээ эхлээд зургаа хуваадаг. [[Ашхабад]] нийслэл хот болон таван [[муж]] (''велаят''). Хоёрдугаар түвшинд мужийн харьяат [[хот]] болон [[хошуу]] (''этраб'') гэмээр нэгжээр хуваагдана. Тоолвол 57 хошуу бий. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! Нутгийн нэр !! Түркмен нэр !! Газар нутаг<ref name=yb2005>''Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004'', National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.</ref> !! Хүн ам (2005)<ref name=yb2005/>!! Төв хот |- ! Ашхабад хот | Aşgabat ||470 || 871,500 || [[Ашхабад]] |- ! [[Ахал муж]] | Ahal welaýaty || 97,160 || 939,700 || [[Анау]] |- ! [[Балкан муж]] | Balkan welaýaty || 139,270 || 553,500 || [[Балканабат]]　 |- ! [[Дашогуз муж]] | Daşoguz welaýaty || 73,430 ||1,370,400 || [[Дашогуз]] |- ! [[Лебап муж]] | Lebap welaýaty || 93,730 || 1,334,500 || [[Түркменабат]] |- ! [[Мары муж]] | Mary welaýaty ||87,150 || 1,480,400 || [[Мары]] |} [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(111).jpg|thumb|150px|Хүндэт харуул]] === Цэрэг зэвсэг === Туркмен улс хуурай замын, агаарын болон тэнгисийн 34000 цэргийн хүчинтэй байна. Хүндэт харуул, дотоодын цэрэг, хилийн цэрэг бий. Зөвлөлтөд үйлдвэрлэсэн зэвсэг, техник голлодог. 700 гаруй танк, 560 их буу, 120 гаруй нисэх онгоц, нисдэг тэрэгтэй байна. === Гадаад харилцаа === Туркмен бол 1992 оноос [[НҮБ]]-ийн гишүүн, [[бүрэн эрхт улс]] юм. Олон улсын хэрэгт төвийг сахиж алив эвсэл, холбооноос "бүрмөсөн татгалзсныг" НҮБ 1995 онд баталжээ.<ref>http://www.un.org/documents/ga/res/50/a50r080.htm</ref> 132 улстай дипломат харилцаатай.<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |title=Archive copy |access-date=2015-03-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |url-status=dead }}</ref> === Хүний эрх боомилсон нь === Сапармурат Ниязов ерөнхийлөгч видео тоглоом, автомашинд хөгжим сонсох, дуурь, балет, олны газар тамхи татах, эрэгтэй хүн үсээ урт ургуулахыг хориглож байв. Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч 2008 онд дуурь, цирк тоглох хоригийг цуцалсан. Ниязовын зохиосон шашны «Рухнама» номыг бүх нийтэд уншуулж, баримтлал болгосон. Хэвлэл мэдээлэлд тавьдаг хоригоороо дэлхийн тэргүүн эгнээнд явдаг. Ниязов бүх сэтгүүлчийг өөрөө томилдог байжээ. Туркменистан улсын иргэд гадаад улс руу чөлөөтэй явах боломжгүй байдаг. == Эдийн засаг == [[Зураг:Turkmenistan_Export_Treemap.png|thumb|Туркмений экспортын бүтэц {{ref-en}}]] [[Зураг:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|thumb|Каспи дахь газрын тосны цооног]] Туркмен улсын эдийн засаг хөгжиж байгаа. 2012 оны мэдээгээр 47.55 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэх [[ДНБ]] бүтээснээр (дэлхийд 97-р байр), нэг хүнд 8500 $ оногдож байв. Ажилгүйдлийн хувь - 3.5%, үнийн өсөлт - 10.5%, ядуурлын түвшин - 7.8% байна. Мөнгөний нэгж нь [[манат]]. === Газрын доорх баялаг === Туркмен орон [[шатдаг хий]], [[газрын тос]]оор баялаг. [[Каракум]]ын элсэн цөлийн доор байна. [[Байгалийн хий|Байгалийн хийн]] нөөцөөр дэлхийд 4-р байр эзлэдгийн дунд Галкынышын шатдаг хийн орд дэлхийд хоёрт гэнэ. [[Туркменгаз]] ТӨХК ажилладаг ба Туркмений олборлосон шатдаг хийн гуравны хоёрыг Оросын [[Газпром]] компани худалдаж аваад цааш нь зардаг байсан.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5314940.stm |title=Business &#124; Russia reaches Turkmen gas deal |publisher=BBC News |date=5 September 2006 |accessdate=3 May 2010}}</ref> 2009 оноос Түркменистанаас БНХАУ руу Узбекистан, Казахстанаар дамжуулан жилд 40 млрд м³ байгалийн хийгээ 7 мянган км урт хоолойгоор нийлүүлж байна. Туркменистан хийн хоолойн өргөн сүлжээтэй. Одоогоор Каспийн хийн хоолой, Төв Ази-Төв хийн хоолой ажиллаж байна. Туркменистан-Хятадын хийн хоолой 2009 онд, Туркменстан-Иран гэсэн хийн хоолой 2010 онд ашиглалтад орсон бол Туркменистан-Афганистан-Пакистан-Энэтхэг (TAПИ) хийн хоолойн бүтээн байгуулалтыг дэмжих ажилд Туркменистан идэвхтэй оролцож байна. Туркменд газрын тос 1909 оноос олборлож эхэлсэн. Каспийн тэнгисийн эрэг, хөвөөгөөр нөөц арвин. ===Эрчим хүч === Туркмен дотоодын хэрэгцээнээс хэтэрсэн эрчим хүч үйлдвэрлэн экспортолдог. Гиндукушийн УЦС 350 мегаватт, Марын ДЦС 1370 мегаватт эрчим хүч үйлдвэрлэх чадалтай. === Хөдөө аж ахуй === Нутгийн тариаланд тохирох талбайн тал хувьд [[хөвөн]] тариалдаг. Хөвөн тариалалтаар дэлхийд 9-р байр эзэлнэ.<ref name="statista">{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/151168/cotton-producing-countries/ |title=The ten largest cotton producing countries in 2009 |publisher=Statista.com |date= |accessdate=2013-11-25}}</ref> 2012 онд [[Беларусь]], Америкийн 7000 трактор, 2000 гаруй машин техник хэрэглэсэн мэдээ бий. == Газар зүй == [[Зураг:Turkmenistan Topography.png|thumb|left|Байр зүйн зураг]] Туркмен бол [[Төв Ази]], тэр тусмаа [[Дундад Ази]]д 488,100 км<sup>2</sup> талбай эзлэн оршиж байгаа [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] орон юм. Нутаг дэвсгэр нь [[Хойд өргөрөг|х.ө. 35°]] – [[хойд өргөрөг|43°]], [[зүүн уртраг|з.у. 52°]] – [[зүүн уртраг|67°]] дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|52-р том]] (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа [[Каспийн тэнгис]]тэй 1,786 км, хойд талаараа [[Казахстан]]тай 379 км, зүүн хойд талаараа [[Узбекистан]]тай 1621 км, зүүн урдуураа [[Афганистан]]тай 744 км, баруун урдуураа [[Иран]]тай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь [[Тураны нам доор газар]] гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, [[Кара-Күмийн цөл]]д хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу [[Айрабаба уул]] (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь [[Сарыгамыш нуур]]ын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл [[Амударья]], [[Сырдарья]], [[Мургаб гол|Мургаб]], [[Тэжэн гол|Тэжэн]] гурав. === Аялал жуулчлал === Туркменистанд амралт сувиллын чиглэлээр [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн [[Аваза]]д голлон очдог бол түүхийн мөрөөр [[Дашогуз]], [[Кёнеургенч]], [[Ниш]], [[Мары]] хотуудаар аялах жим татжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{commonscat|Turkmenistan|Туркменистан,}} * [http://www.turkmenistan.gov.tm/ Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Туркменистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] ep1my9xyv60vbzxswo58kx31yfxr3n8 866762 866761 2026-08-21T00:05:24Z Karixway39 102441 /* */ 866762 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Asia}} {{Distinguish|Туркестан|Турк|Туркоман}} {{Инфобокс улс | common_name = Туркменистан | conventional_long_name = Туркменистан<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠲᠦᠷᠻᠮᠧᠨᠢᠰᠲᠠᠨ|size=1em}} | native_name = {{native name|tk|Türkmenistan|Түркменистан}} | image_flag = Flag of Turkmenistan.svg | flag_size = 120 | flag_type = [[Туркменистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Turkmenistan.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Туркменистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | religion_year = 2020 {{estimate}} | national_motto = <br />{{lang|tk|Türkmenistan Bitaraplygyň watanydyr}}<br />"Туркменистан нь төвийг сахих эх орон юм"<ref>{{Cite web |date=28 December 2019 |title="Turkmenistan is the motherland of Neutrality" is the motto of 2020 &#124; Chronicles of Turkmenistan |url=https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=En.hronikatm.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 December 2019 |title=Turkmen parliament places Year 2020 under national motto "Turkmenistan – Homeland of Neutrality" – tpetroleum |url=https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=Turkmenpetroleum.com}}</ref> | national_anthem = <br />{{lang|tk|Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni}}<br />"[[Туркменистаны төрийн дуулал|Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | map_caption = {{map caption |location_color= улаан}} | capital = [[Ашхабад]] | coordinates = {{Coord|37|58|N|58|20|E|type:city}} | largest_city = [[Ашхабад]] | official_languages = [[Туркмен хэл]]<ref name="constitution">{{Cite web |title=Turkmenistan's Constitution of 2008 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515155819/https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |archive-date=15 May 2019 |access-date=17 December 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.6% [[Туркменчүүд]] | 5.8% [[Узбекчүүд]] | 5.1% [[Туркменистан дахь оросууд|Оросууд]] | 0.4% [[Казахууд]] | 3.1% [[Туркменистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web | url=http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161006054812/http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-date=6 October 2016 | title=The results of census in Turkmenistan &#124; Chronicles of Turkmenistan }}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion = {{unbulleted list | 93% [[Туркменистан дахь ислам|Ислам]] | 6.4% [[Туркменистан дахь христийн шашин|Христ]] | 0.6% [[Туркменистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |date=3 August 2022 |title=Turkmenistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |archive-date=10 January 2021 |access-date=10 August 2022}}</ref> | demonym = Туркменистанчууд{{r|World Factbook}}<br />Туркменчүүд<ref name="usembassy">{{Cite web |title=Dual Citizenship |url=https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523121623/https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |archive-date=23 May 2020 |access-date=23 May 2020 |publisher=U.S. Embassy in Turkmenistan |location=Ashgabat}}</ref> | government_type = [[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref>*{{cite journal |last1=Gore |first1=Hayden |title=Totalitarianism: The Case of Turkmenistan |journal=Human Rights & Human Welfare |date=2007 |issue=Human Rights in Russia and the Former Soviet Republics |pages=107–116 |access-date=29 June 2021 |publisher=[[Josef Korbel School of International Studies]] |location=[[Denver]] |url=https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229235859/https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-date=29 February 2020 |url-status=dead }} *{{Cite web |last=Williamson |first=Hugh |date=24 March 2022 |title=The internet is crucial |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504060758/https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |archive-date=4 May 2022 |access-date=4 May 2022 |website=[[Human Rights Watch]] |quote=Turkmenistan stands out as a totalitarian state. It gives absolutely no scope to dissident opinions and independent media. The regime censors the internet heavily.}} *{{cite book |last1=Horák |first1=Slavomír |last2=Šír |first2=Jan |title=Dismantling totalitarianism?: Turkmenistan under Berdimuhamedow |date=March 2009 |publisher=[[Paul H. Nitze School of Advanced International Studies]] |location=[[Washington, D.C.]] |isbn=9789185937172 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |access-date=4 May 2022 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816214311/https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |url-status=live }} *{{cite news |title=Turkmenistan: New president, old ideas |url=https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |access-date=4 May 2022 |work=[[Eurasianet]] |date=15 March 2022 |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315220843/https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |url-status=live }} *{{cite web |title=Nations in Transit: Turkemistan |url=https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |website=[[Freedom House]] |access-date=4 May 2022 |date=2016 |archive-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523044206/https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |url-status=live }} *{{cite web |last1=Stronski |first1=Paul |title=Turkmenistan at Twenty-Five: The High Price of Authoritarianism |url=https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=4 May 2022 |location=[[Washington, D.C.]] |date=30 January 2017 |archive-date=1 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101103735/https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="AP People's Council" /> | leader_title1 = [[Туркменистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сердар Бердымухаммедов]] | leader_title2 = [[Туркменистаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рашид Мередов]] | leader_title3 = [[Туркменистаны Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөл]]ийн дарга | leader_name3 = [[Гурбангулы Бердымухамедов]] | leader_title4 = [[Туркменистаны Ассамблейн даргын жагсаалт|Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Дүнягөзел Гулманова]] | legislature = [[Туркменистаны Ассамблей|Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Туркменистаны түүх|Тусгаар тогтнол]] ([[ЗХУ|ЗХУ-аас]]) | established_event1 = [[Транскаспийн муж|Эзлэгдсэн]] | established_date1 = 1879 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date2 = 5 сарын 13, 1925 он | established_event3 = Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав | established_date3 = 8 сарын 22, 1990 он | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас | established_date4 = 10 сарын 27, 1991 он | established_event5 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date5 = 12 сарын 26, 1991 он | established_event6 = [[Туркменистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 5 сарын 18, 1992 он | area_km2 = 491,210 | area_footnote = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |wayback=20120107073046 |text=Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане: О Туркменистане |archiv-bot=2023-09-26 19:21:42 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107073046/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |date=7 January 2012 }} : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.</ref> | area_rank = 52 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = 188,456 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 4.9 | population_estimate = 7,057,841 <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/64479/ilat-yazuwy--2022-turkmenistanyn-ilaty-7-million-57-mun-841-adama-den-boldy]</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 115 | population_census_year = | population_density_km2 = 10.5 | population_density_sq_mi = 27.1 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 221 | GDP_PPP = $117.7 тэрбум <ref name="imf2">{{Cite web |date=October 2022 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |access-date=October 11, 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 93 | GDP_PPP_per_capita = $18,875<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = $82.65 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = $13,076<ref name="imf2" /> | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 1998 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.745 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Туркменистан манат|Манат]] | currency_code = TMT | time_zone = TMT | utc_offset = +05 | drives_on = Баруун | calling_code = [[Туркменистан дахь утасны дугаар|+993]] | cctld = [[.tm]] | area_water_km2 = 24069 | today = }} '''Туркменистан Улс''' ([[Түркмен хэл|туркмен.]] ''Türkmenistan'' [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), нь Төв Азийн баруун хэсэгт орших улс бөгөөд баруун хойд хэсгээрээ [[Казахстан]], хойд болон зүүн хэсгээрээ [[Узбекистан]], зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Афганистан]], өмнөд болон баруун өмнөд хэсгээрээ [[Иран]] улстай хиллэлдэг бөгөөд баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлэн оршдог байна. == Газар нутаг == Газар нутгийн хэмжээгээр Дэлхийд 52-р ордог буюу Монголоос гурав дахин бага 491 мянган км² газар нутагтай. Засаг захиргааны хувьд таван муж, нэг нийслэл гэж хуваадаг байна. Туркменистан улс нь дэлхийд [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] нөөцөөрөө 9,8% буюу 4-т ордог. Газар нутгийх нь ихэнх хэсэг буюу 70 орчим хувийг [[Каракумын цөл]] эзэлдэг. == Түүх == Туркменистан нь олон зуун жилийн турш соёл иргэншлүүдийн уулзвар болж байсан. Хоёр мянган жилийн тэртээ [[Ахемины улс|Ахемин]], [[Эртний Македон|Македоны]] дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь [[Парфын улс|Парф]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэх мэт [[Иран угсаатан|Иран угсаатны]] байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ [[Түрэг|Түрэг угсаатны]] умраас өмнөш, дорноос өрнөд нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас [[Перс]] соёлтой Түрэг угсааны [[Селжук улс|Селжук]], [[Сартуул улс|Сартуул]] улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]], [[Хүлэгүгийн улс|Хүлэгүгийн]] гэх [[монгол үндэстэн|монгол]], 14-р зуунд [[Төмөрийн улс|Төмөрийн]] гэх [[түрэг-монгол]], 16-р зуунаас [[Хивын хант улс|Хивын]], [[Бухарын хант улс|Бухарын]] гэх [[Узбекистан|узбек]] эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсан. Дундад зууны үед [[Мерв]] хот нь 15-р зууны дунд хүртэл Хятадын худалдаа арилжааны цуваа явдаг байсан [[Торгоны зам]]<nowiki/>ын чухал зогсоол бөгөөд Исламын ертөнцийн агуу хотуудын нэг байсан. 1881 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт]] гүрний хавсарга улс болсон. Туркменистан нь Төв Ази дахь Болшевикийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлж байсан боловч 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд найрамдах улс болж, 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарч тусгаар тогтнолоо зарлах хүртэл [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен]] ([[Орос хэл|орос]]. ''Туркменистанская ССР'') улс хэмээн нэрлэгдэж байсан. 1993 оноос хойш тус улсын иргэдэд төрөөс үнэгүй цахилгаан, ус болон байгалийн хийгээр хангаж ирсэн. Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч [[Сапармурат Ниязов]] 2006 оны 12 дугаар сард зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ тус улсыг захирч байсан. 2007 онд [[Гурбангулы Бердимухамедов|Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. [[Хүний эрхийн хамгаалах|Хүний эрхийг хамгаалах]] (Human Rights Watch ) байгууллага:- “''Туркменистан улс нь дэлхийн хамгийн дарангуйлсан дэглэмтэй улсуудыг нэг нь. Энэ улсад бие даасан хяналт бараг хаалттай, хэвлэл мэдээлэл болон шашны эрх чөлөө чанга хяналттай, хүний эрхийг хамгаалагчид болон бусад сайн дурын идэвхтнүүдийн засгийн газраас хяналт тавьж, аюул заналхийлэл учруулж байдаг'' ” гэж дүгнэлт гаргасан. Ерөнхийлөгч [[Гурбангулы Бердимухамедов|Бердимухамедовыг]] тахин шүтдэг бөгөөд түүний хамаатан садан болон хамтрагчидаа хязгааргүй эрх мэдэл эдлүүлдэг ба нийгмийн амьдралын бүхий л асуудлыг бүхэлд нь хянаж байдаг. 2022 оны 3-р сард өмнөх Ерөнхийлөгчийн хүү [[Сердар Бердымухамедов]] Ерөнхийлөгч болсон. 5.2 сая иргэний 90 хувь [[ислам]] шашинтан, 78 хувь [[туркмен үндэстэн]] байдаг. Нийслэл [[Ашхабад]] 900 мянган хүнтэй. Туркменистан улс хөгжиж байгаа. 2012 оноор жишээлэхэд ДНБ 11% өссөн. [[Шатдаг хий]], [[газрын тос]] ихээр олборлодог. [[Тамын үүд|«Тамын үүд»]] хэмээх гал унтардаггүй том нүх газарт үүссэн байдаг нь аялагч жуулчдын анхаарлыг их татдаг. == Нэр == Туркменистан улсын нэрийг [[түркмен хэл|түркменээр]] ''Türkmenistan'' гэж бичдэг. ''Türkmenistan'' нь ''türk''+''men''+''stan'' гурван үеээс бүтнэ. «[[Түркмен үндэстэн|Түркмен]] [[улс]] [[орон]]» гэсэн утгатай. Эхний ''türk'' нь монголоор «[[Түрэг|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠷᠦᠭ|h}}]]», «[[түрэг]]» гэж бичдэг үгний нэгэн [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар ''men''-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай ''-myn'' ,''-men'' гэх [[Согд хэл|согд]] залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар ''stan'' нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу ''[[-стан]]'' гэх [[перс хэл|перс]] дагавар юм. Монголд англи ''Turkmenistan'', орос ''Туркменистан'' хоёроос улбаалаад '''Туркменистан''' гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос ''Туркмения''-аас болж '''Туркмен''' гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал '''Түркмен''', түркменээс нь галиглавал '''Түркменистан''', «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод '''Түркмен улс''', зүгээр л '''Түркмен''' гэж монголчилж болно. == Түркмен үндэстэн == Өнөөгийн Туркменистан орны үндсэн хүн ам нь [[Түркмен үндэстэн]]. Тэд [[Турк үндэстэн|Турк]], [[Азербайжан үндэстэн|Азербайжан]] бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - [[Огуз]]т хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд [[Каспийн тэнгис]]ээс [[Балхаш нуур]] хүртэл, ер нь [[Арал тэнгис]]ийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар [[Турк]]т, дагуул нь [[Азербайжан]]д, адаг нь [[Түркмен]]д суурьшсан шиг байна. 7-р зууны [[Орхоны бичиг]]т "''Sekiz-Oghuz'' («найман огуз»), ''Dokuz-Oghuz'' («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс [[Түрэг улс]]ыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд [[Монгол улс|Монгол орноос]] нүүсэн байх гэж таадаг.<ref name="cs">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkmenistan.pdf "Country Profile: Turkmenistan"] (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007).</ref> Туркменд олон үндэстэн ястан аж төрөн сууж байна. Олонх буюу 78.6 хувийг түрэг угсааны [[туркмен үндэстэн]] эзэлдэг бол үлдэх хувийг мөн угсааны [[узбек үндэстэн|узбек]] (9%), [[казах үндэстэн|казах]] (2%), [[татар үндэстэн|татар]], [[азербайжан үндэстэн|азербайжан]], слав угсааны [[орос үндэстэн|орос]] (3%), [[украйн үндэстэн|украйн]] болон бус угсааны [[балуч]], [[армен үндэстэн|армен]] хүмүүс бүрдүүлдэг. Оросууд 1989 онд 10 хувь эзэлдэг байснаа ЗХУ бутарснаас хойш цагаачилж 3 % болж цөөрсөн байна. Хүн амын 89% (түрэг) [[ислам]]ын шашинтай. 10 хүрэхгүй хувь (слав) [[христийн шашин|христийн]] шашны оросын үнэн алдартны урсгалыг дагадаг.[[Image:Turkmen man with camel.jpg|thumb|Түркмен хувцастай Түркмен эр<br />(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)|left]] Өмнөдийн [[Гөктепе]] («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн [[Закаспи муж]]ийн (Москвагаас харсан «[[Каспи]]йн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. [[1921]] оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түр цагийн [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улс]]ын [[Түркмен муж]] гэгдэж байгаад [[1925]] оны [[5 сарын 25]]-наас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс]] (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Туркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож лалын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөх, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж байв. Эцэстээ ЗХУ-ыг бутрахад [[1990]] онд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтнолоо]] зарлан тунхаглаж, [[1991]] онд тусгаар тогтносон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] Туркмен улс (Түркменистан) мэндэлжээ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;" | Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)!! Хувь |- | [[Туркмен үндэстэн]] || 4,011,000 || 78.6 % |- | [[Узбек үндэстэн]] || 479,000 || 9.4 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 165,000 || 3.2 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 138,000 || 2.7 % |- | бусад ард түмэн || 312,000 || 6.1 % |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;" | Он !! Хүн амын <br> тоо |- | 1926 || 975,599 |- | 1959 || 1,516,375 |- | 1989 || 3,522,717 |- | 1999 || 4,993,000 |- | 2010 || 5,105,000 |- |} Туркмен улсын хүн амын тоо 1959 онд 1.5 сая байсан бол 50 жилийн дараа 2010 онд 5,105,000–д хүрч өссөн байна. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|94–р]] олон хүнтэй нь бөгөөд харьцангуй сийрэг суудаг (10 хүн/км²). 0-14 насныхан 26 хувь, 15-64 насныхан 67 хувь, 65–аас дээш настан 4 хувь эзэлдэг. Хүйсийн харьцаа — 0.98 эр/эм, дундаж наслалт — 67.87 жил. Бичиг үсэг тайлагдалт — 98.8%. [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(215).jpg|thumb|right|Гоёлоо өмссөн туркмен залуус]] === Хот суурин === Туркмений ард иргэдийн 48.7% хот газар амьдарч байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Ашхабад]] (947 мянга) * [[Түркменабат]] (279) * [[Дашогуз]] (245) * [[Мары]] (126) * [[Сердар]] (93 мянга) || * [[Байрамали]] (91 мянга) * [[Балканабат]] (90) * [[Тежен]] (79) * [[Түркменбашы]] (73) * [[Говурдак]] (68 мянга) |} == Төр засаг == Туркмен улс [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай улс]] юм. 1991 оны 10 дугаар сарын 27-нд тогтнохдоо [[ЗХУ]]-ийн үеийн шинжээ ихээр хадгалсан. [[Сапармурат Ниязов]] 1985 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ үргэлжлэн төр барьсан. Нэг хүнийг тахин шүтдэг байсныг Ниязовын цол, урианаас мэдэж болно. Нэг намын тогтолцоотой явсаар 2008 оны үндсэн хуулиараа олон намын тогтолцоо, бусад хэдэн ардчилсан заалт оруулсан ч заримыг мөрдөөгүй. 2007 оноос [[Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгч болон ажиллаж байгаад хүү [[Сердар Бердымухамедов|Сердар Бердымухамедовыг]] 2022 ондз Ерөнхийлөгч болгосон байна. Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг толгойлно. 1992 оны Үндсэн хуулиар хоёр Танхимтай байхаар тогтсон. 2507 гишүүнтэй Ардын зөвлөлийг нь 2008 оны үндсэн хуулиар татан буулгасан. Нөгөөх нь 125 суудалтай 5 жилээр сонгогддог [[Туркмен улсын хурал|Хурал]] (''Межлис'') юм. Сүүлийн буюу 2013 оны сонгуулиар #[[Туркмен улсын ардчилсан нам]] 47, #Туркмен улсын мэргэжлийн холбоодын байгууллага 33, #Туркмен улсын эмэгтэйчүүдийн холбоо 16, #Туркмен улсын үйлдвэр худалдаа эрхлэгчдийн нам 14 суудал тус тус авчээ. === Орон нутаг === [[File:TurkmenistanNumbered.png|thumb|Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары]] Туркмен улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламжтай]], нутаг дэвсгэрээ эхлээд зургаа хуваадаг. [[Ашхабад]] нийслэл хот болон таван [[муж]] (''велаят''). Хоёрдугаар түвшинд мужийн харьяат [[хот]] болон [[хошуу]] (''этраб'') гэмээр нэгжээр хуваагдана. Тоолвол 57 хошуу бий. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! Нутгийн нэр !! Түркмен нэр !! Газар нутаг<ref name=yb2005>''Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004'', National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.</ref> !! Хүн ам (2005)<ref name=yb2005/>!! Төв хот |- ! Ашхабад хот | Aşgabat ||470 || 871,500 || [[Ашхабад]] |- ! [[Ахал муж]] | Ahal welaýaty || 97,160 || 939,700 || [[Анау]] |- ! [[Балкан муж]] | Balkan welaýaty || 139,270 || 553,500 || [[Балканабат]]　 |- ! [[Дашогуз муж]] | Daşoguz welaýaty || 73,430 ||1,370,400 || [[Дашогуз]] |- ! [[Лебап муж]] | Lebap welaýaty || 93,730 || 1,334,500 || [[Түркменабат]] |- ! [[Мары муж]] | Mary welaýaty ||87,150 || 1,480,400 || [[Мары]] |} [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(111).jpg|thumb|150px|Хүндэт харуул]] === Цэрэг зэвсэг === Туркмен улс хуурай замын, агаарын болон тэнгисийн 34000 цэргийн хүчинтэй байна. Хүндэт харуул, дотоодын цэрэг, хилийн цэрэг бий. Зөвлөлтөд үйлдвэрлэсэн зэвсэг, техник голлодог. 700 гаруй танк, 560 их буу, 120 гаруй нисэх онгоц, нисдэг тэрэгтэй байна. === Гадаад харилцаа === Туркмен бол 1992 оноос [[НҮБ]]-ийн гишүүн, [[бүрэн эрхт улс]] юм. Олон улсын хэрэгт төвийг сахиж алив эвсэл, холбооноос "бүрмөсөн татгалзсныг" НҮБ 1995 онд баталжээ.<ref>http://www.un.org/documents/ga/res/50/a50r080.htm</ref> 132 улстай дипломат харилцаатай.<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |title=Archive copy |access-date=2015-03-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |url-status=dead }}</ref> === Хүний эрх боомилсон нь === Сапармурат Ниязов ерөнхийлөгч видео тоглоом, автомашинд хөгжим сонсох, дуурь, балет, олны газар тамхи татах, эрэгтэй хүн үсээ урт ургуулахыг хориглож байв. Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч 2008 онд дуурь, цирк тоглох хоригийг цуцалсан. Ниязовын зохиосон шашны «Рухнама» номыг бүх нийтэд уншуулж, баримтлал болгосон. Хэвлэл мэдээлэлд тавьдаг хоригоороо дэлхийн тэргүүн эгнээнд явдаг. Ниязов бүх сэтгүүлчийг өөрөө томилдог байжээ. Туркменистан улсын иргэд гадаад улс руу чөлөөтэй явах боломжгүй байдаг. == Эдийн засаг == [[Зураг:Turkmenistan_Export_Treemap.png|thumb|Туркмений экспортын бүтэц {{ref-en}}]] [[Зураг:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|thumb|Каспи дахь газрын тосны цооног]] Туркмен улсын эдийн засаг хөгжиж байгаа. 2012 оны мэдээгээр 47.55 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэх [[ДНБ]] бүтээснээр (дэлхийд 97-р байр), нэг хүнд 8500 $ оногдож байв. Ажилгүйдлийн хувь - 3.5%, үнийн өсөлт - 10.5%, ядуурлын түвшин - 7.8% байна. Мөнгөний нэгж нь [[манат]]. === Газрын доорх баялаг === Туркмен орон [[шатдаг хий]], [[газрын тос]]оор баялаг. [[Каракум]]ын элсэн цөлийн доор байна. [[Байгалийн хий|Байгалийн хийн]] нөөцөөр дэлхийд 4-р байр эзлэдгийн дунд Галкынышын шатдаг хийн орд дэлхийд хоёрт гэнэ. [[Туркменгаз]] ТӨХК ажилладаг ба Туркмений олборлосон шатдаг хийн гуравны хоёрыг Оросын [[Газпром]] компани худалдаж аваад цааш нь зардаг байсан.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5314940.stm |title=Business &#124; Russia reaches Turkmen gas deal |publisher=BBC News |date=5 September 2006 |accessdate=3 May 2010}}</ref> 2009 оноос Түркменистанаас БНХАУ руу Узбекистан, Казахстанаар дамжуулан жилд 40 млрд м³ байгалийн хийгээ 7 мянган км урт хоолойгоор нийлүүлж байна. Туркменистан хийн хоолойн өргөн сүлжээтэй. Одоогоор Каспийн хийн хоолой, Төв Ази-Төв хийн хоолой ажиллаж байна. Туркменистан-Хятадын хийн хоолой 2009 онд, Туркменстан-Иран гэсэн хийн хоолой 2010 онд ашиглалтад орсон бол Туркменистан-Афганистан-Пакистан-Энэтхэг (TAПИ) хийн хоолойн бүтээн байгуулалтыг дэмжих ажилд Туркменистан идэвхтэй оролцож байна. Туркменд газрын тос 1909 оноос олборлож эхэлсэн. Каспийн тэнгисийн эрэг, хөвөөгөөр нөөц арвин. ===Эрчим хүч === Туркмен дотоодын хэрэгцээнээс хэтэрсэн эрчим хүч үйлдвэрлэн экспортолдог. Гиндукушийн УЦС 350 мегаватт, Марын ДЦС 1370 мегаватт эрчим хүч үйлдвэрлэх чадалтай. === Хөдөө аж ахуй === Нутгийн тариаланд тохирох талбайн тал хувьд [[хөвөн]] тариалдаг. Хөвөн тариалалтаар дэлхийд 9-р байр эзэлнэ.<ref name="statista">{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/151168/cotton-producing-countries/ |title=The ten largest cotton producing countries in 2009 |publisher=Statista.com |date= |accessdate=2013-11-25}}</ref> 2012 онд [[Беларусь]], Америкийн 7000 трактор, 2000 гаруй машин техник хэрэглэсэн мэдээ бий. == Газар зүй == [[Зураг:Turkmenistan Topography.png|thumb|left|Байр зүйн зураг]] Туркмен бол [[Төв Ази]], тэр тусмаа [[Дундад Ази]]д 488,100 км<sup>2</sup> талбай эзлэн оршиж байгаа [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] орон юм. Нутаг дэвсгэр нь [[Хойд өргөрөг|х.ө. 35°]] – [[хойд өргөрөг|43°]], [[зүүн уртраг|з.у. 52°]] – [[зүүн уртраг|67°]] дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|52-р том]] (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа [[Каспийн тэнгис]]тэй 1,786 км, хойд талаараа [[Казахстан]]тай 379 км, зүүн хойд талаараа [[Узбекистан]]тай 1621 км, зүүн урдуураа [[Афганистан]]тай 744 км, баруун урдуураа [[Иран]]тай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь [[Тураны нам доор газар]] гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, [[Кара-Күмийн цөл]]д хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу [[Айрабаба уул]] (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь [[Сарыгамыш нуур]]ын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл [[Амударья]], [[Сырдарья]], [[Мургаб гол|Мургаб]], [[Тэжэн гол|Тэжэн]] гурав. === Аялал жуулчлал === Туркменистанд амралт сувиллын чиглэлээр [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн [[Аваза]]д голлон очдог бол түүхийн мөрөөр [[Дашогуз]], [[Кёнеургенч]], [[Ниш]], [[Мары]] хотуудаар аялах жим татжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{commonscat|Turkmenistan|Туркменистан,}} * [http://www.turkmenistan.gov.tm/ Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Туркменистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] jz7kxxdlxnxfbmi8sskkkx80wd0lx9z 866784 866762 2026-08-21T03:58:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 866784 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Asia}} {{Distinguish|Туркестан|Турк|Туркоман}} {{Инфобокс улс | common_name = Туркменистан | conventional_long_name = Туркменистан<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠲᠦᠷᠻᠮᠧᠨᠢᠰᠲᠠᠨ|size=1em}} | native_name = {{native name|tk|Türkmenistan|Түркменистан}} | image_flag = Flag of Turkmenistan.svg | flag_size = 120 | flag_type = [[Туркменистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Turkmenistan.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Туркменистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | religion_year = 2020 {{estimate}} | national_motto = <br />{{lang|tk|Türkmenistan Bitaraplygyň watanydyr}}<br />"Туркменистан нь төвийг сахих эх орон юм"<ref>{{Cite web |date=28 December 2019 |title="Turkmenistan is the motherland of Neutrality" is the motto of 2020 &#124; Chronicles of Turkmenistan |url=https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://en.hronikatm.com/2019/12/turkmenistan-is-the-motherland-of-neutrality-is-the-motto-of-2020/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=En.hronikatm.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 December 2019 |title=Turkmen parliament places Year 2020 under national motto "Turkmenistan – Homeland of Neutrality" – tpetroleum |url=https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608104205/https://turkmenpetroleum.com/en/2019/12/29/turkmen-parliament-places-year-2020-under-national-motto-turkmenistan-homeland-of-neutrality/ |archive-date=8 June 2020 |access-date=26 May 2020 |publisher=Turkmenpetroleum.com}}</ref> | national_anthem = <br />{{lang|tk|Garaşsyz Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni}}<br />"[[Туркменистаны төрийн дуулал|Тусгаар, төвийг сахигч Түркмен улсын дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Turkmenistan, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = Turkmenistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg | map_caption = {{map caption |location_color= улаан}} | capital = [[Ашхабад]] | coordinates = {{Coord|37|58|N|58|20|E|type:city}} | largest_city = [[Ашхабад]] | official_languages = [[Туркмен хэл]]<ref name="constitution">{{Cite web |title=Turkmenistan's Constitution of 2008 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515155819/https://www.constituteproject.org/constitution/Turkmenistan_2008.pdf?lang=en |archive-date=15 May 2019 |access-date=17 December 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.6% [[Туркменчүүд]] | 5.8% [[Узбекчүүд]] | 5.1% [[Туркменистан дахь оросууд|Оросууд]] | 0.4% [[Казахууд]] | 3.1% [[Туркменистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web | url=http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161006054812/http://www.chrono-tm.org/en/2015/02/the-results-of-census-in-turkmenistan/ | archive-date=6 October 2016 | title=The results of census in Turkmenistan &#124; Chronicles of Turkmenistan }}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion = {{unbulleted list | 93% [[Туркменистан дахь ислам|Ислам]] | 6.4% [[Туркменистан дахь христийн шашин|Христ]] | 0.6% [[Туркменистан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |date=3 August 2022 |title=Turkmenistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110134553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkmenistan/#people-and-society |archive-date=10 January 2021 |access-date=10 August 2022}}</ref> | demonym = Туркменистанчууд{{r|World Factbook}}<br />Туркменчүүд<ref name="usembassy">{{Cite web |title=Dual Citizenship |url=https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523121623/https://tm.usembassy.gov/u-s-citizen-services/dual-citizenship/ |archive-date=23 May 2020 |access-date=23 May 2020 |publisher=U.S. Embassy in Turkmenistan |location=Ashgabat}}</ref> | government_type = [[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref>*{{cite journal |last1=Gore |first1=Hayden |title=Totalitarianism: The Case of Turkmenistan |journal=Human Rights & Human Welfare |date=2007 |issue=Human Rights in Russia and the Former Soviet Republics |pages=107–116 |access-date=29 June 2021 |publisher=[[Josef Korbel School of International Studies]] |location=[[Denver]] |url=https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229235859/https://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/russia/totalitarianism.pdf |archive-date=29 February 2020 |url-status=dead }} *{{Cite web |last=Williamson |first=Hugh |date=24 March 2022 |title=The internet is crucial |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504060758/https://www.hrw.org/news/2022/03/24/internet-crucial |archive-date=4 May 2022 |access-date=4 May 2022 |website=[[Human Rights Watch]] |quote=Turkmenistan stands out as a totalitarian state. It gives absolutely no scope to dissident opinions and independent media. The regime censors the internet heavily.}} *{{cite book |last1=Horák |first1=Slavomír |last2=Šír |first2=Jan |title=Dismantling totalitarianism?: Turkmenistan under Berdimuhamedow |date=March 2009 |publisher=[[Paul H. Nitze School of Advanced International Studies]] |location=[[Washington, D.C.]] |isbn=9789185937172 |url=https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |access-date=4 May 2022 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816214311/https://www.files.ethz.ch/isn/106328/js09turkmenistanunder.pdf |url-status=live }} *{{cite news |title=Turkmenistan: New president, old ideas |url=https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |access-date=4 May 2022 |work=[[Eurasianet]] |date=15 March 2022 |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315220843/https://eurasianet.org/turkmenistan-new-president-old-ideas |url-status=live }} *{{cite web |title=Nations in Transit: Turkemistan |url=https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |website=[[Freedom House]] |access-date=4 May 2022 |date=2016 |archive-date=23 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523044206/https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/nations-transit/2016 |url-status=live }} *{{cite web |last1=Stronski |first1=Paul |title=Turkmenistan at Twenty-Five: The High Price of Authoritarianism |url=https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=4 May 2022 |location=[[Washington, D.C.]] |date=30 January 2017 |archive-date=1 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101103735/https://carnegieendowment.org/files/Stronski_Turkmenistan.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="AP People's Council" /> | leader_title1 = [[Туркменистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сердар Бердымухаммедов]] | leader_title2 = [[Туркменистаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рашид Мередов]] | leader_title3 = [[Туркменистаны Ардын Зөвлөл|Ардын Зөвлөл]]ийн дарга | leader_name3 = [[Гурбангулы Бердымухамедов]] | leader_title4 = [[Туркменистаны Ассамблейн даргын жагсаалт|Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Дүнягөзел Гулманова]] | legislature = [[Туркменистаны Ассамблей|Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Туркменистаны түүх|Тусгаар тогтнол]] ([[ЗХУ|ЗХУ-аас]]) | established_event1 = [[Транскаспийн муж|Эзлэгдсэн]] | established_date1 = 1879 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date2 = 5 сарын 13, 1925 он | established_event3 = Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав | established_date3 = 8 сарын 22, 1990 он | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас | established_date4 = 10 сарын 27, 1991 он | established_event5 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн | established_date5 = 12 сарын 26, 1991 он | established_event6 = [[Туркменистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 5 сарын 18, 1992 он | area_km2 = 491,210 | area_footnote = <ref>{{Webarchiv|url=http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |wayback=20120107073046 |text=Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане: О Туркменистане |archiv-bot=2023-09-26 19:21:42 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107073046/http://www.stat.gov.tm/ru/content/info/turkmenistan/ |date=7 January 2012 }} : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.</ref> | area_rank = 52 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] sourced from the UN--> | area_sq_mi = 188,456 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 4.9 | population_estimate = 7,057,841 <ref>[https://turkmenportal.com/tm/blog/64479/ilat-yazuwy--2022-turkmenistanyn-ilaty-7-million-57-mun-841-adama-den-boldy]</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 115 | population_census_year = | population_density_km2 = 10.5 | population_density_sq_mi = 27.1 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 221 | GDP_PPP = $117.7 тэрбум <ref name="imf2">{{Cite web |date=October 2022 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |access-date=October 11, 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 93 | GDP_PPP_per_capita = $18,875<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 80 | GDP_nominal = $82.65 тэрбум<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = $13,076<ref name="imf2" /> | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 1998 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.745 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Туркменистан манат|Манат]] | currency_code = TMT | time_zone = TMT | utc_offset = +05 | drives_on = Баруун | calling_code = [[Туркменистан дахь утасны дугаар|+993]] | cctld = [[.tm]] | area_water_km2 = 24069 | today = }} '''Туркменистан Улс''' ([[Түркмен хэл|туркмен.]] ''Türkmenistan'' [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), нь [[Төв Ази|Төв Азийн]] баруун хэсэгт орших улс бөгөөд баруун хойд хэсгээрээ [[Казахстан]], хойд болон зүүн хэсгээрээ [[Узбекистан]], зүүн өмнөд хэсгээрээ [[Афганистан]], өмнөд болон баруун өмнөд хэсгээрээ [[Иран]] улстай хиллэлдэг бөгөөд баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлэн оршдог байна. Туркменистаны хүн ам 2025 оны байдлаар ойролцоогоор 7 сая. Албан ёсны хэл нь [[Түркмен хэл|Туркмен хэл]] юм. Тус улсын оршин суугчдын дийлэнх нь Исламын [[Суннит урсгал|Суннит урсгалыг]] дагадаг байна. Туркменистан улс 1991 оны 10-р сарын 27-нд тусгаар тогтнолоо зарласан (Тусгаар тогтнолын өдрийг 9-р сарын 27-нд тэмдэглэдэг). 1992 оны 3-р сарын 2-ноос хойш НҮБ-ын гишүүн болсон бөгөөд "Байнгын төвийг сахисан улс" гэдэг статусаа НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн тусгай тогтоолоор хүлээн зөвшөөрүүлсэн байна. Туркменистан улс 2025 оны байдлаар дэлхийн 151 оронтой дипломат харилцаатай бөгөөд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн дэд ерөнхийлөгчөөр удаа дараа сонгогдсон. Энэ нь ОУВС, Дэлхийн банк, ЮНЕСКО, НҮБ-ын Хүүхдийн сан, ДЭМБ, ОУОХ, ЕАБХАБ, ОУХБ, Исламын хөгжлийн банк, [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн юм. Туркменистан бол Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс гэж үздэг бөгөөд шашин нь төрөөс тусгаарлагдсан улс юм. Туркменистаны Ерөнхийлөгч нь [[Сердар Бердымухамедов]] (2022 оны 3-р сарын 19-нөөс хойш). Туркменистан улс дэлхийн байгалийн хийн нөөцийн 9.8%-ийг эзэмшдэг (дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг) бөгөөд дэлхийн хамгийн том эх газрын хийн Галкыниш ордтой бөгөөд [[Хятад]] руу хоолойгоор байгалийн хий дамжуулдаг хамгийн том экспортлогч орон юм. == Газар нутаг == Газар нутгийн хэмжээгээр Дэлхийд 52-р ордог буюу Монголоос гурав дахин бага 491 мянган км² газар нутагтай.Тус улсын газар нутаг баруунаас зүүн зүгт 1100 км, умардаас өмнө зүгт 650 км урт бөгөөд нийт газар нутгийн 80 % Каракум цөл эзэлдэг байна. Засаг захиргааны хувьд 5 муж бөгөөд нийслэл гэж хуваадаг байна. Туркменистан улс нь дэлхийд [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] нөөцөөрөө 9,8% буюу 4-т ордог. == Түүх == Туркменистан нь олон зуун жилийн турш соёл иргэншлүүдийн уулзвар болж байсан. Хоёр мянган жилийн тэртээ [[Ахемины улс|Ахемин]], [[Эртний Македон|Македоны]] дайчдын зам татаж өнгөрчээ. Дараа нь [[Парфын улс|Парф]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэх мэт [[Иран угсаатан|Иран угсаатны]] байгуулсан төр улсын хязгаар нутаг байв. Эцэстээ [[Түрэг|Түрэг угсаатны]] умраас өмнөш, дорноос өрнөд нүүсэн нүүдлийн замд таарч аажмаар Иран бус Түрэг угсаатны нутаг болжээ. 10-р зуунаас [[Перс]] соёлтой Түрэг угсааны [[Селжук улс|Селжук]], [[Сартуул улс|Сартуул]] улсын бүрэлдэхүүнд орж явав. 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]], [[Хүлэгүгийн улс|Хүлэгүгийн]] гэх [[монгол үндэстэн|монгол]], 14-р зуунд [[Төмөрийн улс|Төмөрийн]] гэх [[түрэг-монгол]], 16-р зуунаас [[Хивын хант улс|Хивын]], [[Бухарын хант улс|Бухарын]] гэх [[Узбекистан|узбек]] эзэнтэй улсуудын харьяанд орж явсан. Дундад зууны үед [[Мерв]] хот нь 15-р зууны дунд хүртэл Хятадын худалдаа арилжааны цуваа явдаг байсан [[Торгоны зам]]<nowiki/>ын чухал зогсоол бөгөөд Исламын ертөнцийн агуу хотуудын нэг байсан. 1881 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт]] гүрний хавсарга улс болсон. Туркменистан нь Төв Ази дахь Болшевикийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлж байсан боловч 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд найрамдах улс болж, 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарч тусгаар тогтнолоо зарлах хүртэл [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен]] ([[Орос хэл|орос]]. ''Туркменистанская ССР'') улс хэмээн нэрлэгдэж байсан. 1993 оноос хойш тус улсын иргэдэд төрөөс үнэгүй цахилгаан, ус болон байгалийн хийгээр хангаж ирсэн. Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч [[Сапармурат Ниязов]] 2006 оны 12-р сард зүрхний шигдээсээр нас барах хүртлээ тус улсыг захирч байсан. 2007 онд [[Гурбангулы Бердимухамедов|Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. [[Хүний эрхийн хамгаалах|Хүний эрхийг хамгаалах]] (Human Rights Watch ) байгууллага:- “''Туркменистан улс нь дэлхийн хамгийн дарангуйлсан дэглэмтэй улсуудыг нэг нь. Энэ улсад бие даасан хяналт бараг хаалттай, хэвлэл мэдээлэл болон шашны эрх чөлөө чанга хяналттай, хүний эрхийг хамгаалагчид болон бусад сайн дурын идэвхтнүүдийн засгийн газраас хяналт тавьж, аюул заналхийлэл учруулж байдаг'' ” гэж дүгнэлт гаргасан. Ерөнхийлөгч [[Гурбангулы Бердимухамедов|Бердимухамедовыг]] тахин шүтдэг бөгөөд түүний хамаатан садан болон хамтрагчидаа хязгааргүй эрх мэдэл эдлүүлдэг ба нийгмийн амьдралын бүхий л асуудлыг бүхэлд нь хянаж байдаг. 2022 оны 3-р сард өмнөх Ерөнхийлөгчийн хүү [[Сердар Бердымухамедов]] Ерөнхийлөгч болсон. 5.2 сая иргэний 90 хувь [[ислам]] шашинтан, 78 хувь [[туркмен үндэстэн]] байдаг. Нийслэл [[Ашхабад]] 900 мянган оршин суугчтай. Туркменистан улс хөгжиж байгаа орон юм. 2012 оноор жишээлэхэд ДНБ 11% өссөн. [[Шатдаг хий]], [[газрын тос]] ихээр олборлодог. [[Тамын үүд|«Тамын үүд»]] хэмээх гал унтардаггүй том тогоо газарт үүссэн байдаг нь аялагч жуулчдын анхаарлыг их татдаг. == Нэр == Туркменистан улсын нэрийг [[түркмен хэл|түркменээр]] ''Türkmenistan'' гэж бичдэг. ''Türkmenistan'' нь ''türk''+''men''+''stan'' гурван үеээс бүтнэ. «[[Түркмен үндэстэн|Түркмен]] [[улс]] [[орон]]» гэсэн утгатай. Эхний ''türk'' нь монголоор «[[Түрэг|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠷᠦᠭ|h}}]]», «[[түрэг]]» гэж бичдэг үгний нэгэн [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] хувилбар нь мөн. Хоёрдугаар ''men''-ийг эрдэмтэд «-д хамаарах», «-рхүү» гэсэн утгатай ''-myn'' ,''-men'' гэх [[Согд хэл|согд]] залгаас гэж таадаг. Гуравдугаар ''stan'' нь «орон», «-ын газар», «улс» буюу ''[[-стан]]'' гэх [[перс хэл|перс]] дагавар юм. Монголд англи ''Turkmenistan'', орос ''Туркменистан'' хоёроос улбаалаад '''Туркменистан''' гэж бичих нь давамгайлж байгаа юм. Мөн орос ''Туркмения''-аас болж '''Туркмен''' гэж бичих нь байдаг. Дамдинсүрэнгийн толийг баривал '''Түркмен''', түркменээс нь галиглавал '''Түркменистан''', «-стан»-ыг нь «улс»-аар солиод '''Түркмен улс''', зүгээр л '''Түркмен''' гэж монголчилж болно. == Түркмен үндэстэн == Өнөөгийн Туркменистан орны үндсэн хүн ам нь [[Түркмен үндэстэн]]. Тэд [[Турк үндэстэн|Турк]], [[Азербайжан үндэстэн|Азербайжан]] бас багтдаг Түрэг угсааны өрнө салаа - [[Огуз]]т хамаардаг. «Огуз» гэдэг үг нь «аймаг» гэх түгээмэл утгатай. Огуз нь 9-р зуунд [[Каспийн тэнгис]]ээс [[Балхаш нуур]] хүртэл, ер нь [[Арал тэнгис]]ийн орчим нутаглаж байгаад баруун өмнө рүү зүглэжээ. Түрүүч нь явсаар [[Турк]]т, дагуул нь [[Азербайжан]]д, адаг нь [[Түркмен]]д суурьшсан шиг байна. 7-р зууны [[Орхоны бичиг]]т "''Sekiz-Oghuz'' («найман огуз»), ''Dokuz-Oghuz'' («есөн огуз») гэж бичжээ" хэмээн Түрэг судлалын эрдэмтэд тайлж уншдаг. Тиймээс [[Түрэг улс]]ыг мөхсний дараа Огуз («аймаг») Түргүүд [[Монгол улс|Монгол орноос]] нүүсэн байх гэж таадаг.<ref name="cs">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkmenistan.pdf "Country Profile: Turkmenistan"] (PDF). Library of Congress Federal Research Division (February 2007).</ref> Туркменд олон үндэстэн ястан аж төрөн сууж байна. Олонх буюу 78.6 хувийг түрэг угсааны [[туркмен үндэстэн]] эзэлдэг бол үлдэх хувийг мөн угсааны [[узбек үндэстэн|узбек]] (9%), [[казах үндэстэн|казах]] (2%), [[татар үндэстэн|татар]], [[азербайжан үндэстэн|азербайжан]], слав угсааны [[орос үндэстэн|орос]] (3%), [[украйн үндэстэн|украйн]] болон бус угсааны [[балуч]], [[армен үндэстэн|армен]] хүмүүс бүрдүүлдэг. Оросууд 1989 онд 10 хувь эзэлдэг байснаа ЗХУ бутарснаас хойш цагаачилж 3 % болж цөөрсөн байна. Хүн амын 89% (түрэг) [[ислам]]ын [[Суннит урсгал|суннит урсгалын]] шашинтай. 10 хүрэхгүй хувь (слав) [[христийн шашин|христийн]] шашны оросын үнэн алдартны урсгалыг дагадаг.[[Image:Turkmen man with camel.jpg|thumb|Түркмен хувцастай Түркмен эр<br />(1905-1915 оны хооронд авсан зураг)|left]] Өмнөдийн [[Гөктепе]] («хөх дов») цайзыг Оросууд 1880-1881 оны өвөл эзлэн авснаар уудам Түркмен нутаг Оросын эзэмшлийн [[Закаспи муж]]ийн (Москвагаас харсан «[[Каспи]]йн чанад муж» гэсэн утга) бүрэлдэхүүнд орж засагдах болжээ. [[1921]] оноос өнөөгийн хил хязгаар зурагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түр цагийн [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Туркестан Улс]]ын [[Түркмен муж]] гэгдэж байгаад [[1925]] оны [[5 сарын 25]]-наас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улс]] (ЗСБНТүрУ) болжээ. Зөвлөлт Туркмений он жилүүд бусадтай адил жишгээр өнгөрсөн. Шашин шүтлэг хориглогдож исламын сүм хийд хаагдах, Орос хэл давамгайлах, Москвад эрх мэдэл төвлөрч, Оросууд олноор нүүн ирэх гэх мэт нутгийнханд таагүй, харин аж үйлдвэржих, үйлдвэр уурхай, хот тосгод олноор баригдах гэх мэт нутгийнханд ээлтэй зүйлс хосолж ирсэн байна. Эцэстээ ЗХУ-ыг задран унахад [[1990]] онд [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтнолоо]] зарлан тунхаглаж, [[1991]] онд тусгаар тогтносон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] Туркмен улс (Түркменистан) бий болжээ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;" | Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)!! Хувь |- | [[Туркмен үндэстэн]] || 4,011,000 || 78.6 % |- | [[Узбек үндэстэн]] || 479,000 || 9.4 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 165,000 || 3.2 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 138,000 || 2.7 % |- | бусад ард түмэн || 312,000 || 6.1 % |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;" | Он !! Хүн амын <br> тоо |- | 1926 || 975,599 |- | 1959 || 1,516,375 |- | 1989 || 3,522,717 |- | 1999 || 4,993,000 |- | 2010 || 5,105,000 |- |2025 |7,110,000 |- |} Туркмен улсын хүн амын тоо 1959 онд 1.5 сая байсан бол 50 жилийн дараа 2010 онд 5,105,000–д хүрч өссөн бөгөөд 2025 онд 7 сая хүрсэн байна. Дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|94–р]] олон хүнтэй нь бөгөөд харьцангуй сийрэг суудаг (10 хүн/км²). 0-14 насныхан 26 хувь, 15-64 насныхан 67 хувь, 65–аас дээш настан 4 хувь эзэлдэг. Хүйсийн харьцаа — 0.98 эр/эм, дундаж наслалт — 67.87 жил. Бичиг үсэг тайлагдалт — 98.8%. [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(215).jpg|thumb|right|Гоёлоо өмссөн туркмен залуус]] === Хот суурин === Туркмений ард иргэдийн 48.7% хот газар амьдарч байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Ашхабад]] (947 мянга) * [[Түркменабат]] (279) * [[Дашогуз]] (245) * [[Мары]] (126) * [[Сердар]] (93 мянга) || * [[Байрамали]] (91 мянга) * [[Балканабат]] (90) * [[Тежен]] (79) * [[Түркменбашы]] (73) * [[Говурдак]] (68 мянга) |} == Төр засаг == Туркмен улс [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай улс]] юм. 1991 оны 10-р сарын 27-нд тогтнохдоо [[ЗХУ]]-ийн үеийн шинжээ ихээр хадгалсан. [[Сапармурат Ниязов]] 1985 оноос 2006 онд нас барах хүртлээ үргэлжлэн төр барьсан. Нэг хүнийг тахин шүтдэг байсныг Ниязовын цол, урианаас мэдэж болно. Нэг намын тогтолцоотой явсаар 2008 оны үндсэн хуулиараа олон намын тогтолцоо, бусад хэдэн ардчилсан заалт оруулсан ч заримыг мөрдөөгүй. 2007 оноос [[Гурбангулы Бердымухамедов]] ерөнхийлөгч болон ажиллаж байгаад хүү [[Сердар Бердымухамедов|Сердар Бердымухамедовыг]] 2022 онд Ерөнхийлөгч болгосон байна. Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг толгойлдог байна. 1992 оны Үндсэн хуулиар хоёр Танхимтай байхаар тогтсон. 2507 гишүүнтэй Ардын зөвлөлийг нь 2008 оны үндсэн хуулиар татан буулгасан. Нөгөөх нь 125 суудалтай 5 жилээр сонгогддог [[Туркмен улсын хурал|Хурал]] (''Межлис'') юм. Сүүлийн буюу 2013 оны сонгуулиар #[[Туркмен улсын ардчилсан нам]] 47, #Туркмен улсын мэргэжлийн холбоодын байгууллага 33, #Туркмен улсын эмэгтэйчүүдийн холбоо 16, #Туркмен улсын үйлдвэр худалдаа эрхлэгчдийн нам 14 суудал тус тус авчээ. === Орон нутаг === [[File:TurkmenistanNumbered.png|thumb|Таван муж: 1-Ахал, 2-Балкан, 3-Дашогуз, 4-Лебап, 5-Мары]] Туркмен улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламжтай]], нутаг дэвсгэрээ эхлээд зургаа хуваадаг. [[Ашхабад]] нийслэл хот болон таван [[муж]] (''велаят''). Хоёрдугаар түвшинд мужийн харьяат [[хот]] болон [[хошуу]] (''этраб'') гэмээр нэгжээр хуваагдана. Тоолвол 57 хошуу бий. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! Нутгийн нэр !! Түркмен нэр !! Газар нутаг<ref name=yb2005>''Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2004'', National Institute of State Statistics and Information of Turkmenistan, Ashgabat, 2005.</ref> !! Хүн ам (2005)<ref name=yb2005/>!! Төв хот |- ! Ашхабад хот | Aşgabat ||470 || 871,500 || [[Ашхабад]] |- ! [[Ахал муж]] | Ahal welaýaty || 97,160 || 939,700 || [[Анау]] |- ! [[Балкан муж]] | Balkan welaýaty || 139,270 || 553,500 || [[Балканабат]]　 |- ! [[Дашогуз муж]] | Daşoguz welaýaty || 73,430 ||1,370,400 || [[Дашогуз]] |- ! [[Лебап муж]] | Lebap welaýaty || 93,730 || 1,334,500 || [[Түркменабат]] |- ! [[Мары муж]] | Mary welaýaty ||87,150 || 1,480,400 || [[Мары]] |} [[Зураг:Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(111).jpg|thumb|150px|Хүндэт харуул]] === Цэрэг зэвсэг === Туркмен улс хуурай замын, агаарын болон тэнгисийн 34000 цэргийн хүчинтэй байна. Хүндэт харуул, дотоодын цэрэг, хилийн цэрэг бий. Зөвлөлтөд үйлдвэрлэсэн зэвсэг, техник голлодог. 700 гаруй танк, 560 их буу, 120 гаруй нисэх онгоц, нисдэг тэрэгтэй байна. === Гадаад харилцаа === Туркмен бол 1992 оноос [[НҮБ]]-ийн гишүүн, [[бүрэн эрхт улс]] юм. Олон улсын хэрэгт төвийг сахиж алив эвсэл, холбооноос "бүрмөсөн татгалзсныг" НҮБ 1995 онд баталжээ.<ref>http://www.un.org/documents/ga/res/50/a50r080.htm</ref> 132 улстай дипломат харилцаатай.<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |title=Archive copy |access-date=2015-03-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |url-status=dead }}</ref> === Хүний эрх боомилсон нь === Сапармурат Ниязов ерөнхийлөгч видео тоглоом, автомашинд хөгжим сонсох, дуурь, балет, олны газар тамхи татах, эрэгтэй хүн үсээ урт ургуулахыг хориглож байв. Гурбангулы Бердымухамедов ерөнхийлөгч 2008 онд дуурь, цирк тоглох хоригийг цуцалсан. Ниязовын зохиосон шашны «Рухнама» номыг бүх нийтэд уншуулж, баримтлал болгосон. Хэвлэл мэдээлэлд тавьдаг хоригоороо дэлхийн тэргүүн эгнээнд явдаг. Ниязов бүх сэтгүүлчийг өөрөө томилдог байжээ. Туркменистан улсын иргэд гадаад улс руу чөлөөтэй явах боломжгүй байдаг. == Эдийн засаг == [[Зураг:Turkmenistan_Export_Treemap.png|thumb|Туркмений экспортын бүтэц {{ref-en}}]] [[Зураг:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|thumb|Каспи дахь газрын тосны цооног]] Туркмен улсын эдийн засаг хөгжиж байгаа. 2012 оны мэдээгээр 47.55 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэх [[ДНБ]] бүтээснээр (дэлхийд 97-р байр), нэг хүнд 8500 $ оногдож байв. Ажилгүйдлийн хувь - 3.5%, үнийн өсөлт - 10.5%, ядуурлын түвшин - 7.8% байна. Мөнгөний нэгж нь [[манат]]. === Газрын доорх баялаг === Туркмен орон [[шатдаг хий]], [[газрын тос]]оор баялаг. [[Каракум]]ын элсэн цөлийн доор байна. [[Байгалийн хий|Байгалийн хийн]] нөөцөөр дэлхийд 4-р байр эзлэдгийн дунд Галкынышын шатдаг хийн орд дэлхийд хоёрт гэнэ. [[Туркменгаз]] ТӨХК ажилладаг ба Туркмений олборлосон шатдаг хийн гуравны хоёрыг Оросын [[Газпром]] компани худалдаж аваад цааш нь зардаг байсан.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5314940.stm |title=Business &#124; Russia reaches Turkmen gas deal |publisher=BBC News |date=5 September 2006 |accessdate=3 May 2010}}</ref> 2009 оноос Түркменистанаас БНХАУ руу Узбекистан, Казахстанаар дамжуулан жилд 40 млрд м³ байгалийн хийгээ 7 мянган км урт хоолойгоор нийлүүлж байна. Туркменистан хийн хоолойн өргөн сүлжээтэй. Одоогоор Каспийн хийн хоолой, Төв Ази-Төв хийн хоолой ажиллаж байна. Туркменистан-Хятадын хийн хоолой 2009 онд, Туркменстан-Иран гэсэн хийн хоолой 2010 онд ашиглалтад орсон бол Туркменистан-Афганистан-Пакистан-Энэтхэг (TAПИ) хийн хоолойн бүтээн байгуулалтыг дэмжих ажилд Туркменистан идэвхтэй оролцож байна. Туркменд газрын тос 1909 оноос олборлож эхэлсэн. Каспийн тэнгисийн эрэг, хөвөөгөөр нөөц арвин. ===Эрчим хүч === Туркмен дотоодын хэрэгцээнээс хэтэрсэн эрчим хүч үйлдвэрлэн экспортолдог. Гиндукушийн УЦС 350 мегаватт, Марын ДЦС 1370 мегаватт эрчим хүч үйлдвэрлэх чадалтай. === Хөдөө аж ахуй === Нутгийн тариаланд тохирох талбайн тал хувьд [[хөвөн]] тариалдаг. Хөвөн тариалалтаар дэлхийд 9-р байр эзэлнэ.<ref name="statista">{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/151168/cotton-producing-countries/ |title=The ten largest cotton producing countries in 2009 |publisher=Statista.com |date= |accessdate=2013-11-25}}</ref> 2012 онд [[Беларусь]], Америкийн 7000 трактор, 2000 гаруй машин техник хэрэглэсэн мэдээ бий. == Газар зүй == [[Зураг:Turkmenistan Topography.png|thumb|left|Байр зүйн зураг]] Туркмен бол [[Төв Ази]], тэр тусмаа [[Дундад Ази]]д 488,100 км<sup>2</sup> талбай эзлэн оршиж байгаа [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] орон юм. Нутаг дэвсгэр нь [[Хойд өргөрөг|х.ө. 35°]] – [[хойд өргөрөг|43°]], [[зүүн уртраг|з.у. 52°]] – [[зүүн уртраг|67°]] дотор бүхлээрээ багтана. Дэлхийн улс орнуудаас газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|52-р том]] (Испанийн ард, Камеруны урд) нь юм гэнэ. Баруун талаараа [[Каспийн тэнгис]]тэй 1,786 км, хойд талаараа [[Казахстан]]тай 379 км, зүүн хойд талаараа [[Узбекистан]]тай 1621 км, зүүн урдуураа [[Афганистан]]тай 744 км, баруун урдуураа [[Иран]]тай 992 км урт газраар хиллэдэг. Өрнөдөөсөө дорнод хүртлээ 1100 км, умардаасаа өмнөд хүртлээ 650 км энтэй. Түркмений газар нутаг дунджаар д.т.д 100-220 метр өндөрт тогтсон, ер нь нилэнхүйдээ нам доор газар. Үүнээс Каспийн тэнгисийн ойрх өрнө тал нь [[Тураны нам доор газар]] гэж хэлэгдэнэ. Мөн нутгийн дийлэнх хэсэг нь цөл, [[Кара-Күмийн цөл]]д хамаарна. Ирантай хиллэх зурвасаар намхан уулстай, Узбекистантай хиллэх дорнод захын цэг буюу [[Айрабаба уул]] (3,139 м) хамгийн өндөр цэг нь болдог. Хамгийн нам доор нь [[Сарыгамыш нуур]]ын мандал. Томоохон голуудаас нэрлэвэл [[Амударья]], [[Сырдарья]], [[Мургаб гол|Мургаб]], [[Тэжэн гол|Тэжэн]] гурав. === Аялал жуулчлал === Туркменистанд амралт сувиллын чиглэлээр [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн [[Аваза]]д голлон очдог бол түүхийн мөрөөр [[Дашогуз]], [[Кёнеургенч]], [[Ниш]], [[Мары]] хотуудаар аялах жим татжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{commonscat|Turkmenistan|Туркменистан,}} * [http://www.turkmenistan.gov.tm/ Засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Туркменистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] l8ibj5b9ml75unsfnq90if77txe71v6 Софи 0 10283 866808 865886 2026-08-21T08:57:39Z CommonsDelinker 211 [[File:Russian_church_(37591925970).jpg]]-г [[File:Panoramic_view_over_central_Sofia_and_the_Vitosha_Mountain_2017-10-08.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO 866808 wikitext text/x-wiki {{short description|Болгарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Софи | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | caption1 = Хотын панорама зураг | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[Гэгээн Александр Невскийн сүм, Софи|Гэгээн Александр Невскийн сүм]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[Иван Вазовын үндэсний театр]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[Ларго, Софи|Ларго]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = Хуучин [[Хааны ордон (Софи)|Хааны ордон]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[Гадаадын урлагийн үндэсний галерей|Гадаадын урлагийн галерей]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Софи хотын захиргаа|access-date=2026-05-08|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=2009-08-19}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("Өснө, гэхдээ хөгшрөхгүй") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Болгар#Европ | pushpin_map_caption = Софийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Болгар | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Софи хот муж|Софи хот]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Столична хотын захиргаа|Нийслэл]] | established_title = Үрг. суурьшсан | established_date = МЭӨ 7000 оноос<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Годси|first1=Кристен|date=2005|publisher=[[Дюкийн их сургууль|Дюкийн их сургуулийн]] хэвлэл|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = Неолитын суурьшил | established_date2 = МЭӨ 5500–6000<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=2015-12-07|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=2026-05-10|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Серди]]йн суурин | established_date3 = ойр. МЭӨ 390 | established_title4 = Ромын захиргаа | established_date4 = МЭ 46 (''[[Сердика]]''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[Крум]] байлдан дагуулсан | established_date5 = МЭ 809 (''Средец''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Спаси София]] | leader_title = [[София хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Васил Терзиев]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=http://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=2026-05-10|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Софичууд ([[Монгол хэл|mn]]) <br /> Софиянец ([[Болгар хэл|bg]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = €45.732 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_info_sec1 = 0.856<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-05-10|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Тээврийн хэрэгслийн дугаар]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''Софи''' ({{langx|bg|София}}) нь [[Болгар]]ын [[нийслэл]] хот юм. [[Витоша уул]]ын бэлд орших тус хот нь Болгарын улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв нь билээ. [[Европ]]ын эртний хотуудын нэг бөгөөд '''Сердика''' (Serdica), '''Средец''' (Sredets), '''Триадица''' (Triaditsa) хэмээн нэрлэгдэж байсан. Хотын түүх нь 7 мянган жилийн тэртээгээс улбаатай. == Газар зүй == Софи хот нь [[Балканы хойг]]ийн төвд байрладаг нь түүний хөгжил цэцэглэлтэд том хувь нэмэр үзүүлжээ. Болгарын баруун хэсэгт, [[Витоша уул]]ын бэлд, [[Софийн хөндий]]д уулсаар хүрээлэгдэн оршино. Владай, Перлов зэрэг голууд хотын дундуур урсана. === Уур амьсгал === Софи нь [[эх газрын эрс тэс уур амьсгал]]тай бөгөөд температурын зөрүү маш их байдаг. 1936 он хүртэл жилийн дундаж температур цельсийн 10.0 хэм байсан, үүнээс хойш 0.5 хэмээр өсөөд буй<ref>{{Cite web |url=http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |title=Archive copy |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614073039/http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |url-status=dead }}</ref>. Жилийн [[хур тунадас]]ны хэмжээ дунджаар 650мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Софи (NIMH−[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|BAS]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1893–одоо | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=АНУ-ын [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-11 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=Statistical Yearbook of the People's Republic of Bulgaria 1947-1948 | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days | access-date=2026-05-11 | archive-date=2025-11-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251118203242/https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity | access-date=2026-05-11 | archive-date=2025-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251124222339/https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | url-status=dead }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=2026-05-11 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Файл:StGeorgeRotundaSofia.JPG|thumb|200px|[[:en:Church of St George, Sofia|Софи дахь Гэгээн Жоржийн сүм]] нь [[Балканы хойг]]ийн хамгийн эртний [[Христосын шашин|Христосын шашны]] сүм бөгөөд 4-р зуунд баригджээ.]] Эрт цагт [[фрак]]уудын тосгон өдгөөгийн Софи хот оршиж буй газарт байсан бөгөөд '''Сердика''' буюу '''Сардика''' гэж нэрлэгддэг байв. Энэ нь фракуудын нэг овог аймаг болох Сердигээс гаралтай гэж үздэг. МЭӨ 500 оны үед Фракийн өөр нэгэн овог болох Одрысууд өөрсдийн хаант улсыг байгуулан аж төрж байсан гэдэг. МЭӨ 29 онд Сердика нь [[Эртний Ром|Ромд]] эзлэгдсэн аж. Софиг 447 онд [[Хүннү]]чүүд эвдлэн сүйтгэсэн бөгөөд Византийн хаан Юстин сэргээн босгож, Триадица хэмээн нэрийджээ. 809 онд [[Крум]] хааны үед урт удаан дайны эцэст анх удаа Болгарын хаант улсын мэдэлд орсон байна<ref>Theophanes Confessor. Chronographia, p.485</ref>. Тэд хотын нэрийг слав хэлний дуудлагад ойртуулж Средец гэдэг байлаа. 1018 онд нэг хэсэг [[Зүүн Ромын эзэнт улс]]ын мэдэлд очсон боловч удалгүй Болгарчууд хотыг буцаан авчээ. Софиг 1443 онд [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлж, [[Румель]] мужид хамааруулснаас хойш 4 зууны турш тэдний ноёрхол үргэлжилж, [[түрэг]]үүд оршин суух болжээ. [[Орос-Түрэгийн дайн]]ы үеэр Оросууд 1878 оны 1 сарын 4-нд тус хотыг эзэлж, 1879 онд шинээр [[Их Болгарын вант улс]]ыг байгуулахад нийслэл нь болсон байна. Тэр үед хотын хүн ам дөнгөж 11,649 байсан гэдэг<ref>Кираджиев, Светлин (2006). „София. 125 години столица. 1879-2004 година“. ИК „Гутенберг“. ISBN 978-954-617-011-8</ref>. 1376 онд [[Гэгээн Софийн цогчин дугана]] баригдсанаас хойш хотыг иргэд Софи гэж дуудах болсон ч дөнгөж 1878 онд албан ёсны нэр нь болсон аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тус хот [[Софийн бөмбөгдөлт|бөмбөгдөлтөд]] өртөж байв. == Зам тээвэр == [[Файл:Sofia_Metro-Map.png|thumb|300px|Софийн метроны сүлжээний зураг]] [[Софийн метро]] нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 14 өртөөтэй. == Зургийн цомог == <gallery> Image:BAS-sofia-imagesfrombulgaria.JPG|[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн]] барилга Image:Battenberg-square-NAG-sofia-alhague.jpg|[[Баттенбургийн талбай]] дахь хуучин хааны ордон. Одоогийн [[Урлагийн галерей (Болгар)|Урлагийн галерей]] |[[Болгарын Үндэсний Соёлын Ордон]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sofia}} * [https://web.archive.org/web/20110222051153/http://www.sofia.bg/ Албан ёсны вэб сайт (Англи, болгар хэлээр)] == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Софи| ]] [[Ангилал:Софи хот мужийн суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] ius6j7co6jak2gd00nnsapaw3utc07v Киргиз 0 11012 866756 816328 2026-08-20T23:56:56Z Karixway39 102441 /* */ 866756 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Киргиз Улс}}<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠺᠢᠷᠭᠢᠽ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Киргиз | native_name = {{ubl|{{native name|ky|Кыргыз Республикасы|italics=off}}}} | image_flag = Flag of Kyrgyzstan.svg | flag_type = [[Киргизийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kyrgyzstan.svg | symbol_type = [[Киргизийн төрийн сүлд|Сүлд]] | motto = | national_anthem = {{native name|ky|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни|italic=no|nolink =yes}}<br />"[[Киргизийн төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National_Anthem_of_Kyrgyzstan.ogg]]}} | image_map = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg | map_caption = Киргизийн байршил (хар ногоон) | capital = [[File:Flag of Bishkek.svg | 24px | border]] [[Бишкек]] | coordinates = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Киргиз хэл|Киргиз]]|[[Орос хэл|Орос]]<ref>{{Cite web |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |access-date=2 September 2020 |website=Constitute Project}}</ref>}} | languages_type = [[Бичгийн систем|Албан бичиг]] | languages = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] | languages2_type = [[Ярианы хэл]] | languages2 = {{plainlist| * [[Киргиз хэл]] * [[Узбек хэл]] * [[Орос хэл]] * [[Дунган хэл]] * [[Уйгур хэл]] * [[Киргизийн хэлнүүд|Бусад]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 77.5% [[Киргизүүд]] | 14.2% [[Узбекчүүд]] | 4.1% [[Киргиз дэх оросууд|Оросууд]] | 1.0% [[Дунган ястан|Дунган]] | 0.5% [[Киргиз дэх уйгурууд|Уйгурууд]] | 2.7% [[Киргизийн хүн ам#Угсаатны бүлнүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2022<ref name="stat.kg2">{{Cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/d67c308c-6121-4cb0-b70e-c93dfc199ff6.pdf|title=Kyrgyzstan|website=stat.kg}}</ref> | religion = {{ubl|80% [[Киргиз дэх ислам|Ислам]] | 7% [[Киргиз дэх христийн шашин|Христ]] | 13% [[Киргиз дэх шашин шүтлэг|Бусад]]}} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=2021 Report on International Religious Freedom: Kyrgyz Republic |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/kyrgyzstan/ |access-date=2022-09-18 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> | demonym = [[Киргизүүд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Киргизийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Садыр Жапаров]] | leader_title2 = [[Киргизийн Сайд нарын танхимын дарга|Сайд нарын танхимын дарга]] | leader_name2 = [[Акылбек Жапаров]] | leader_title3 = [[Киргизийн Дээд Зөвлөлийн дарга|Дээд Зөвлөлийн дарга]] | leader_name3 = [[Нурланбек Шакиев]] | legislature = [[Дээд Зөвлөл (Киргиз)|Дээд Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[Киргизийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Енисейн киргиз|Енисейн-киргиз хаант улс]]<ref>{{Cite web |title=History of Central Asia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102315/history-of-Central-Asia/73536/Reunification#73538 |access-date=12 March 2021 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> | established_date1 = 693 | established_event2 = [[Оросын эзэнт гүрэн#Нутаг дэвсгэрийн хөгжил|Оросын эзэнт гүрэн эзэлж авав]] | established_date2 = 1876 | established_event3 = [[Туркестан автономит улс|Туркестан]] | established_date3 = 11 сарын 27, 1917 | established_event4 = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны АЗСБН]] | established_date4 = 4 сарын 30, 1918 | established_event5 = [[Хар Киргизийн өөртөө засах муж|Хар Киргизийн ӨЗМ]] | established_date5 = 10 сарын 14, 1924 | established_event6 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Киргиз Улс (1926–1936)|ЗСБНАКирУ]] | established_date6 = 2 сарын 11, 1926 | established_event7 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|ЗСБНКирУ]] | established_date7 = 12 сарын 5, 1936 | established_event8 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс#Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав]] | established_date8 = 12 сарын 30, 1990 | established_event9 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Киргиз)|ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date9 = 8 сарын 31, 1991 | established_event10 = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date10 = {{nowrap|12 сарын 26, 1991}} | established_event11 = [[Киргизийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date11 = 4 сарын 11, 2021 | area_km2 = 199,951 | area_rank = 85 | percent_water = 3.6 | population_estimate = 7,455,900<ref name="auto">{{Cite web |title=Это мальчик! В Кыргызстане родился семимиллионный житель |date=19 October 2022 |url=https://economist.kg/novosti/2022/10/19/eto-malchik-v-kyrgyzstane-rodilsya-semimillionnyj-zhitel/}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 112<ref name="auto"/> | population_density_km2 = 27.4 | population_density_sq_mi = 71 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 109 | GDP_PPP = {{increase}} $48.054&nbsp;тэрбум<ref name="IMF.WEO.KG">{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April |access-date=April 19, 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 134 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,250<ref name="IMF.WEO.KG" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 148 | GDP_nominal = {{increase}} $13.599&nbsp;тэрбум<ref name="IMF.WEO.KG" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 151 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,922<ref name="IMF.WEO.KG" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 166 | Gini = 29.0 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="WBKG 2">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&name_desc=false |access-date=26 September 2022 |website=data.worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}</ref> | HDI = 0.701 <!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2024 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 118 | currency = [[Киргизийн сом]] (<u>c</u>) | currency_code = KGS | time_zone = [[Сом|KGT]] | utc_offset = +6 | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Киргиз дэх утасны дугаар|+996]] | iso3166code = KG | cctld = [[.kg]] | religion_year = 2021 | area_water_km2 = 7198 | today = }} [[File:Bischkek.jpg|thumb|310x310px|[[Бишкек]]]] '''Киргиз''' ({{lang-ky|Кыргызстан}}, {{lang-ru|Киргизия}} → ''Киргиз'') албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Киргиз Улс''' (БНКирУ) — [[Дундад Ази]] дахь [[Тэнгэр уул]]ын уулархаг нутагт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Казахстан]], баруун талаараа [[Узбекистан]], баруун урд талаараа [[Тажикистан]], зүүн урд талаараа [[Хятад]] улстай хиллэдэг [[далайд гарцгүй орон]]. Нийслэл нь — [[Бишкек]]. Нутаг дэвсгэр – 199,900&nbsp;км<sup>2</sup>, 2023 оны тооллогоор хүн амын тоо – 7,037,100. Олонх буюу 74,04 хувь нь [[Киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Мөн [[узбекчүүд]], [[оросууд|орос]], [[дунган ястан|дунган]], тажик, турк, казах зэрэг ард түмэн амьдардаг. Дийлэнх олонх 80 хувь нь [[ислам]] шашинтай. Киргиз орныг [[иран угсаатан|иран]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан]] ээлжлэн эзэрхэж явсан. 19-р зуунаас [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] мэдэлд орж "хар Киргиз" хэмээгдээд [[ЗХУ]]-ын мэдлийн доор 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс» болсон. 1991 онд ЗХУ задран унахад хил хязгаараа хэвээр нь авч үлдэж тусгаар тогтносон улс болж 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Ойрын арван жилд хоёр ч (2005, 2010) [[Алтанзул цэцгийн хувьсгал]] гарсан Киргиз нь төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламж, парламентийн эрх мэдэл давамгай [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Түрэг төрлийн [[Киргиз хэл]] болон хуучин байсан [[орос хэл]] гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг байна. Киргиз хэл нь төрийн хэл, орос хэл нь улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж үздэг. (Төрийн хэлний статус нь арай өндөр). Нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээ харьцангуй бага буюу 2,372 $. Гадаадад [[алт]], [[эрчим хүч]] экспортолдог. == Нэр == Тус улсын оноосон нэрийг уламжлалт монгол «Хяргас» [Киргиз], оросоос зээлсэн «'''Киргиз'''» [кирги́з], Киргизийг мэдсэн «Кыргыз» [~каргаз] гэсэн гурван үгээр илэрхийлж байна. Дээрх нэг үгний гурван янз хэлбэр мөн «[[хяргас нуур|хяргас]]»– «хягас»–«хагас»-«[[хакас ястан|хакас]]»–«[[хаас]]» үгстэй гарал нэг. == Улсын хил == Киргиз улсын нийт хилийн урт '''4675.17 км''', үүнээс Казахстан улстай- 1241.58 км, Узбекистантай- 1378.44 км, Тажикистантай- 970.8 км, БНХАУ-тай- 1084.35 км хил залгадаг байна. Үүний зэрэгцээ 823.04 км хилийн хэсэг нь тодорхойлогдоогүй: Узбекистантай - 371.34 км, Тажикстантай - 451.7 км. Ийнхүү Узбекистантай улсын хилийн нийт уртын 1007.1 км буюу 73.1%, Тажикистан улстай 519.1 км буюу 53.4% ​​-ийг тодорхойлж, баталгаажулаад байна. Улсын хил нь голчлон нуруу, гол мөрний ургсгалаар явдаг байна. Зөвхөн хойд, баруун хойд, баруун өмнөд хэсэгт, хүн ам шигүү суурьшсан Чуй, [[Ферганы хөндий|Ферганы]], түүнчлэн Таласын хөндийд, уулсын бэл, бэлийн бэлээр явдаг. == Газар зүй == Киргиз 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Монголын газар нутгаас 8 дахин бага буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|86-р том]] орон юм. [[Зураг:Kyrgyzstan_satellite_photo.jpg|thumb|left|200px|Сансраас авсан гэрэл зураг]] [[Зураг:KyrgyzAlatauMtns2_Kyrgyzstan.jpg|thumb|left|200px|Уул нуруу]] [[Зураг:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|left|200px|[[Ысык нуур]]ын эрэг]] [[Зураг:SongKolHorses.jpg|thumb|right|200px|[[Сон нуур]]анд сүрэг адуу]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор [[Төв Ази]], тэр дундаа [[Дундад Ази]]д оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа [[Казахстан]] улстай 1224 км, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадтай]] 858 км, урд талаараа [[Тажикистан|Тажикистантай]] 870 км, баруун талаараа [[Узбекистан]] улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км. === Газар ус === Киргиз уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Киргиз орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь [[Памир|Памир-Алай]] нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл [[Ялалтын оргил]] (7439 м), [[Лениний оргил]] (7134 м), [[Хантэнгэр]] (6995 м) байна. Киргизийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн [[Ысык нуур]] (Ысык-Көл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. [[Сон нуур|Сон]] (Сонкёль), [[Чатыр нуур|Чатыр]] нуур гэж бий. [[Ферганы хөндий]] рүү томоохон хоёр гол [[Киргизийн Нарийн гол|Нарийн]], [[Карадарья]] урсдаг. === Уур амьсгал === Уур амьсгал газар нутгийн өндөр намаас хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нартай өдөр их болно. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны ар буюу оройгоор хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг. Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг байна. === Байгаль хамгаалал === Киргиз улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, [[Сарычелек]]ийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2012 он)!! Хувь |- | [[Киргизүүд]] || 4,006,009 || 72.2 % |- | [[Узбекчүүд]] || 796,291 || 14.3 % |- | [[Оросууд]] || 381,562 || 6.9 % |- | [[Дунган ястан]]|| 61,372 || 1.1 % |- | [[Уйгурууд]] || 50,346 || 0.9 % |- | бусад ард түмэн || 256,308 || 4.6 % |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1926 || 993,000 |- | 1950 || 1,740,000 |- | 1969 || 2,891,000 |- | 1989 || 4,290,400 |- | 2002 || 4,946,500 |- | 2013 || 5,522,500 |- |2023 |7,037,100 |} [[Зураг:YurtIssykFamily.jpg|thumb|Киргиз айл]] Киргиз улс 2023 онд 7,037,100 хүн амтай ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 96-р олон]]) байв. 34 % нь 0–14 насны багачууд, 60% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартай хэсэг, 6.2 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 1/3 хотод, 2/3 хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 25 хүн/км<sup>2</sup> ([[улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|148-р шигүү]]), дундаж наслалт — 69.4 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт —98.7%. Киргизийн хүн ам 1959 онд- 2.065 сая, 1970 онд -2.935 сая, 1979 онд 3.523 сая, 1989 онд 4.258 сая, 1999 онд 4.823 сая болж өссөн байна. 2015 онд хүн ам нь 6 сая хүрч байжээ. === Ард түмэн === [[ЗХУ]]-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 73 хувь (4 сая) [[киргизүүд|киргиз үндэстэн]]. Удаагаар нь [[узбекчүүд]] 14 хувь (800 мянга), [[оросууд]] 6.4 хувь (370 мянга), [[дунган ястан|дунган]] 1.1%, [[уйгурууд]] 0.9%, [[тажикууд]] 0.8 хувь, [[туркууд]] 0.7%, [[казахууд]] 0.5% гээд 80 нэрийн яс үндэс байна. ЗХУ задран унаад 1991 оноос хойш Киргиз үндэстний эзлэх хувь 50%-аас 70% болон өссөн бол Европ зүгийн ард (орос, украин, герман) олноор гадагш гарч эзлэх хувь нь 35-аас 10% болтол буурчээ. === Хэл, шашин === Киргиз үндэстэн нь эрт дээрээсээ [[малчин]] нүүдэлчин, узбек, тажик нь [[тариачин]] суурин соёлтой байжээ. Киргиз улсын хүн амын 85 хувь ([[түрэг угсаатан]], дунган хятад) [[ислам]] шашны суннит дэгийг сахьдаг, 10 хувь (орос, украин) [[христосын шашин|христос]] - [[үнэн алдартны шашин]]тан. Тус улсад [[Киргиз хэл|киргиз]], [[орос хэл|орос]] хоёр хэл албан ёсны хэл юм. Киргиз хэл [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд [[казах хэл|казах]] хэлтэй ойр төрөл юм. 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг болсон. Кирилл киргиз цагаан толгой 36 үсэгтэй (монголын цагаан толгойноос "Ңң" [ng] нэг үсгээр илүү). === Хот суурин === {{гол|Киргизийн хотын жагсаалт}} [[Зураг:Bishkek_01.jpg|thumb|left|200px|[[Бишкек|Бишкек хот]]]] Киргиз улсад одоо 31 [[хот]] байна. Томоохон нь: {|class="wikitable" |+ 2009 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Бишкек]] (822 мянга) * [[Ош]] (233) * [[Жалал-Абад]] (89) * [[Харгол]] (63) * [[Токмок]] (53) || * [[Өзгөн]] (49 мянга) * [[Балыкч]] (42) * [[Харбалт]] (38) * [[Нарын]] (35) * [[Талас (Киргиз)|Талас]] (33) |} == Эш түүх == === Эрт үе === [[Зураг:Burana_01.jpg|thumb|11-р зуунд боссон [[Бураны цамхаг]]]] Киргиз оронд анх [[Скиф|скиф]], [[Сак|сак]] зэрэг [[иран угсаатан|иран угсаатан]] амьдарч байв. V зуунаас [[Усунь|усунь]], [[Цагаан Хүннү|цагаан хүннү]] нүүж ирсэн ба [[Сассаны эзэнт гүрэн|Сассаны эзэнт гүрний]] үед иран болон [[Түрэг угсаатан|түрэг угсаатан]] ирж суужээ. VIII зуунд [[Түрэг улс|Түрэгийн баруун улс]], дараа нь [[Харлуг улс]] оршин байв. XI зуунд [[Өзгөн]], [[Баласагун]] хавиар [[Хар ханы улс]] хэмээх түрэг улс орд өргөө босгон төвлөж байсан ба [[Хар Хидан]] улсад эзлэгджээ. XIII зуунд Киргизийн нутаг [[Их Монгол Улс]], түүний залгамж [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улсынх]] болоод 1347 онд [[Моголистан|Моголистанд]] хамаарагдсан. === Киргизийн уг гарвал === Эртний Киргиз НТӨ II зуунаас эхтэй. Хятад болон араб үсгийн сурвалжид "улаан үс, ногоон нүдтэй" гэж дүрсэлжээ. VIII зуунд [[Енисейн киргиз|Енисейн Киргизүүд]] [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] дээд урсгал [[Тува]], [[Хакас]], [[Алтай|Алтайд]] төвлөж байсан. 840 онд [[Уйгур улс|Уйгурын]] нийслэл [[Хар балгас|Хар балгасыг]] галдан шатааж [[уйгур үндэстэн|уйгурыг]] хөөж, Монголын ноён болоод удалгүй [[Киданчууд|киданд]] түрэгдсэн. XVI зуунд [[Тэнгэр уул|Тэнгэр уулаас]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]], [[Долоон ус|Долоон усаар]] дайраад [[Енисей]] хүртэлх нутгийн түрэг ард түмнийг нийтэд нь "Киргиз (киргиз)" гэдэг байв. Генийн шинжилгээгээр адилхан R1 гентэй гардагаараа өнөөгийн [[Киргизүүд|Киргиз үндэстэн]], [[хакас ястан]] нь хамтдаа Енисейн Киргизийн үр удам болно. [[Зураг:Chuykov. Dauther of Soviet Kirgizia - stamp.jpg|thumb|150px|left|ЗХУ-ын Киргиз охин]] === Харийн алба === [[Моголистан|Моголистаны]] дараа Тэнгэр уулнаа Киргизүүд амар жимэр амьдарч байв. XVII зуунаас [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] ойрд, XVIII зуунаас Манжийн [[Чин улс|Чин]] улсад, XIX зуунаас [[Кокандын хант улс|Кокандын хаант улс]] узбекуудад албан татвар төлж явав. 1876 оноос Киргиз нутаг [[Орос|Оросын]] Долоон ус мужид хамаарчээ. Орост тэр үед [[казахууд|казахуудыг]] "киргиз-кайсак" (Киргиз казах), [[Киргизүүд|Киргизийг]] "кара-киргиз" (хар Киргиз) гэж нэрийдэж байлаа. 1910 онд нүүрсний уурхай нээгдэж уурхайчин [[оросууд]] шилжин нүүж иржээ. 1916 онд оросын эсрэг 2000 хүний амь үрсэн бослого гарч нухчин дарагдаж [[Шинжаан]], одоогийн [[Кызылсу тойрог|Кызылсу ӨЗТ]] рүү нэлээн дайжсан. === Зөвлөлт Киргиз === 1921 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] байгуулагдаад 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Хар Киргизийн өөртөө засах мужийг ('''Кара-Киргизская (Каракиргизская) автономная область''' (ККАО) байгуулжээ. 1926 оноос Оросын дотор автономит улс, 1936 оноос Оросоос тусгаарлаж, Зөвлөлтийн 15 ЗСБН улсын нэг болж өнөөгийн хил хязгаар тогтож, нийслэл хотоо [[Фрунзе]] гэж нэр өгч өөрчилжээ. 1920-иод оноос бүх нийтээр бичиг үсэгт суралцан, 1924 онд араб үсэг, 1928 онд латин, 1941 оноос [[кирилл үсэг|кирилл]] үсгийг тохируулан хэрэглэж иржээ. [[Оросууд]] хот суурин барьж Киргизийг нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин болгох шилжилт эхлүүлжээ. 1989 онд нийслэлийн хүн амын талаас илүү хувь нь орос, украин үндэстэн байжээ. === Тусгаар Киргиз === [[Зураг:Bishkek capitol revolution 2010.JPG|thumb|2010 оны хувьсгалын үе]] ЗХУ задарсанаар Киргиз улс 1991 онд [[бүрэн эрхт улс|бүрэн тусгаар]] тогтнож, 1992 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн орон болжээ. 1990 онд [[Ош]] хотод Киргиз-[[узбек үндэстэн|узбек]] үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн болж 300-600 хүн амь үрэгдэв. 1991 онд нийслэлийн нэрийг эргүүлэн [[Бишкек]] болгож, [[киргиз хэл]] төрийн хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь [[орос хэл]]) болон дэвшсэн. 1993 онд Үндсэн хуулиа шинэчилж, улсын нэрээ тогтжээ. Коммунизмаас ардчилсан дэглэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед бусад шилжилт хийсэн орнуудын нэгэн адил эдийн засгийн хямарал амссан. 1990 онд [[Аскар Акаев]] анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2005 оны эсэргүүцлийн [[Алтан зулын хувьсгал|хөдөлгөөнөөр]] огцорсон бол [[Курманбек Бакиев|Курманбек Бакиевыг]] 2010 онд [[Роза Отунбаева|Роза Отунбаевагийн]] удирдсан [[2010 оны Киргизийн хувьсгал|хувьсгал]] мөн өөрчилсөн байна. Замбараагүй байдал үргэжилж [[Ош|Ош хотын]] орчим зэвсэглэсэн Киргизүүд узбекуудыг хөөн устгаж, нийтдээ 893 хүн амь үрэгджээ. 2011 оны сонгуулиар [[Алмазбек Атамбаев]] ерөнхийлөгч болсон. 2021 оны 1-р сарын 10-нд болсон сонгуульд ялалт байгуулсан [[Садыр Жапаров]] 2021 оны 1-р сарын 28-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч болсон байна. == Улс төр == Киргиз Улс [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засагтай. 1993 онд анх [[Үндсэн хууль]] баталж, 2010 онд шинэчилсэн. 2010 оныг хүртэл ерөнхийлөгч, түүнээс хойш парламентын эрх мэдэл давамгайлах болсон. Төр улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]] байна. [[Ерөнхий сайд]] хэрэгжүүлэх байгууллага буюу засгийн газрын тэргүүн байна. 1994 онд анх хоёр танхимтай эхэлж, 2010 оноос нэг танхимтай болсон улсын хурал нь [[Жогорку Кенеш]] (Дээд Зөвлөл) юм. Үүнээс гадна шүүх байгууллага, дээд шүүх бий. [[Зураг:Atambayev.jpg|thumb|200px|Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч]] Улсын ерөнхийлөгч эв нэгдлийг илэрхийлэгч бөгөөд 6 жил тутам сонгоно. 35-65 насны улсын хэлийг (Киргиз хэл) мэддэг хүн байх ёстой. [[Аскар Акаев]] (1990-2005), [[Курманбек Бакиев]] (2005-2010), [[Роза Отунбаева]] (2010-2011), [[Алмазбек Атамбаев]] (2011-одоо) нар ажилласан. Ерөнхий сайдыг Дээд зөвлөл тодруулж, Ерөнхийлөгч зөвшөөрснөөр сонгож томилдог байна. Ерөнхий сайд танхимын нарын багаа бүрдүүлдэг ба 1991 оноос хойш 17 хүн энэ албыг хашжээ. Сүүлд 2015 онд [[Темир Сариев]] томилогдов. Улсын хурал [[Жогорку Кенеш]] (Дээд зөвлөл) 120 суудалтай. Намын хувь тэнцүүлэх сонгуулийн аргаар 5 жил тутам сонгодог. 2010 оны 10-р сарын 10-ны сонгуулиар Дээд зөвлөлийн гишүүд таван намаас тэнцүүхэн тоогоор сонгогдсон. Үүнд: * «Ата-Журт» (Эх Орон) - 28 суудал * «Социал-Демократ» (Нийгмийн Ардчилсан) - 26 суудал * «Ар-Намыс» (Нэр Төр) - 25 суудал * «Республика» (Бүгд Найрамдах) - 23 суудал * «Ата-Мекен» (Эх Нутаг) - 18 суудал. === Орон нутаг === Киргиз улс төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай. Төрийн хуулиар орон нутгийг захирдаг. Гурван түвшинд 9 [[засаг захиргааны нэгж|нэгжээр]] задална. Эхлээд бүхэл орон 7 [[муж]] (''[[область]]''), улсын ач холбогдолтой 2 [[хот]] (''город республиканского подчинения'') буюу есөн нутаг болно. Бишкек хот дотроо 4 [[Киргизийн дүүргүүд|дүүрэг]]тэй. Муж дотроо ''[[район]]'' (хошуу, 40 бий) , [[мужийн харьяа хот]] (13 бий) болж задарна. [[Файл:Kyrgyzstan provinces map.png|thumb|350px|Есөн нутаг: 1-Бишкек хот, 2-Баткен, 3-Чүй, 4-Жалал-Абад, 5-Нарын, 6-Ош, 7-Талас, 8-Иссык-Куль, 9-Ош хот]] {| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! № ! Нэгж<br />(нэр, зүйл) ! [[Район]]ы<br />тоо ! Талбай<ref name="azstat">[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic"], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.</ref><br />(км²) ! Хүн ам<br />(2010)<ref name="einwohner">Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)</ref> |- |align="center" |1 |align="left" |[[Бишкек]] хот |align="left" |4 дүүрэг |align="right"|170 км² |align="right"|859,800 |- |align="center" |2 |align="left" |[[Ош]] хот |align="left" |- |align="right"|18,5 км² |align="right"|255,800 |- |align="center" |3 |align="left" |[[Баткен муж]] |align="left" |3+ 3 хот |align="right"|17,000 км² |align="right"|441,100 |- |align="center" |4 |align="left" |[[Жалалабат муж]] |align="left" |8 |align="right"|33,700 км² |align="right"|1,036,700 |- |align="center" |5 |align="left" |[[Ысыккөл муж]] |align="left" |5 + 2 хот |align="right"|43,100 км² |align="right"|444,500 |- |align="center" |6 |align="left" |[[Нарын муж]] |align="left" |5 |align="right"|45,200 км² |align="right"|262,100 |- |align="center" |7 |align="left" |[[Ош муж]] |align="left" |7 |align="right"|29,200 км² |align="right"|1,130,900 |- |align="center" |8 |align="left" |[[Талас муж]] |align="left" |4 |align="right"|11,400 км² |align="right"|231,800 |- |align="center" |9 |align="left" |[[Чүй муж]] |align="left" |8 +1 хот |align="right"|20,200 км² |align="right"|814,900 |-style="background: #f0f0f0;" |align="center" | |align="left" |Есөн нутаг |align="left" |50 нутаг |align="right"|199,988.5 км² |align="right"|5,477,600 |- |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Akayev-Bush.jpg|thumb|2002 он. Киргизийн [[Аскар Акаев]] - Америкийн [[Жорж Буш]]ийн уулзалт]] Киргиз улсын зэвсэгт хүчин хуурай замын, агаарын, дотоодын, хилийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 15,500. Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл [[Т-72]] танк — 150 ширхэг, [[БТР-60]] хуягт — 53, [[БМ-21]] пуужин харвагч машин — 15 байна. Агаарын цэргийн хүч сул, орхигдсон. Терроризмын эсрэг Альфа хэмээх тусгай анги нэгтгэл байдаг. === Гадаад харилцаа === Киргиз [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]]-ын гишүүн орон. 2001–2014 оны хооронд Америкийн цэргийн баазыг нутагтаа байрлуулж байсан. == Аж байдал == === Эдийн засаг === [[Зураг:Osh_Bazaar_in_Bishkek,_Kyrgyzstan-_dried_fruits_and_nuts.jpg|thumb|200px|right|[[Ош]] хотын хүнсний зах]] 2013 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 13.47 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] байсан. Нэг хүнд 2,452 $ ноогдоно. Хөршүүдийг бодвол эд мөнгө муутай орон. Мөнгөний нэгж нь [[Киргизийн сом|сом]]. Киргиз улсын төв банк мөнгөний бодлого явуулдаг. [[Хөдөө аж ахуй]] уламжлалт салбар. Ноос, мах, сүүн бүтээгдэхүүн гээд малын ашиг шим хүртэнэ. Улаан буудай, чихрийн нишингэ, төмс, хөвөн, тамхи, хүнсний ногоо, жимс тариалдаг. [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]]н их нөөцтэй. Канадын [[Сентерра Гоулд]] компани [[Кумтөр]]ийн алтны уурхайг ажиллуулж байгаа. Уулархаг нутгаа түшиглэж [[усан цахилгаан станц]] хөгжүүлсэн. [[Эрчим хүч]] экспортолдог. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:28.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Узбекистан]] (28.8%)" from:0 till:22.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Казахстан]] (22.0%)" from:0 till:14.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (14.6%)" from:0 till:07.00 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (7.0%)" from:0 till:06.30 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]] (6.3%)" from:0 till:21.30 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (21.3%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 2.3 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:55.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (55.9%)" from:0 till:17.70 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (17.7%)" from:0 till:06.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Казахстан]] (6.4%)" from:0 till:20.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (20.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 4.3 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> [[Зураг:Kyrgyz Airways Airbus A320 SDV-2.jpg|thumb|Киргизийн Аэробус-А320]] === Зам тээвэр === Киргиз уулархаг орон учраас зам харгуйн сүлжээ бага. 50 нисэх буудал байна. Томоохноос нь хэлвэл Бишкекийн [[Манас олон улсын нисэх буудал]], Ошийн нисэх буудал. Өргөн цариг бүхий 370 км урт төмөр зам байна. Салангид хоёр хэсэг байгаагаас хойд нутгийн [[Бишкек]] нь [[Ташкент]], [[Алматы]]тай холбогддог бол өмнөд нутгийн [[Ош]] нь Узбекистаны хоттой холбогдоно. 34000 км авто замтайгаас 22600 км нь цардмал. Саяхан [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]]-ны дэмжлэгтэйгээр Бишкек—Ошийн зам ашиглалтад орсон. == Өв соёл == [[Зураг:Osh_state_university.jpg|thumb|Ошийн улсын их сургууль]] === Боловсрол === Киргизт хүүхэд 7 насандаа сургуульд орно. Бага боловсролын 4 жил (заавал), дунд боловсролын 5 жил (заавал), бүрэн дунд боловсролын 2-3 жил (сонгох) байна. Бичиг үсэг тайлагдалтын хувь - 98.7 хувь. Улсын хэмжээнд 300 гаруй дунд сургууль 55 их, дээд сургууль байна. Үүнд: * [[Киргиз улсын их сургууль]] * [[Ошийн улсын их сургууль]] * [[Дунд Азийн их сургууль]] * [[Манас их сургууль]] байна. === Улсын баяр === Баяр ёслолын өдрүүд: * [[1 сарын 1]] — Шинэ жилийн өдөр * [[1 сарын 7]] — Үнэн алдартны шашны Христийн төрсөн өдөр * [[2 сарын 23]] — Эх орончдын өдөр * [[3 сарын 8]] — Эмэгтэйчүүдийн өдөр * [[3 сарын 21]] — Хаврын баяр - Наурыз * [[3 сарын 24]] — Хувьсгалын өдөр * [[5 сарын 1]] — Хөдөлмөрчдийн өдөр * [[5 сарын 5]] — Үндсэн хуулийн өдөр * [[5 сарын 8]] — Дурсан санах өдөр * [[5 сарын 9]] — Ялалтын баяр (дайны) * [[8 сарын 31]] — Тусгаар тогтнолын өдөр * [[11 сарын 7]] — Агуу Октябрийн социалист хувьсгалын өдөр === Соёл === [[Зураг:Kyrgyz_Musicians_in_Karakol.jpg|thumb|Харголын хөгжимчид]] Киргиз үндэстний соёл энэ орны онцлог байна. 3-р сарын 21-нд уламжлалт Шинэ жилийн баяр буюу [[Науруз]]ыг тэмдэглэдэг. [[Комуз]] хөгжмөө тоглон [[Манас]] туулийг хайлсаар ирсэн. Манас туйлын ам дамжин ирсэн 60 өөр янз үг байна. Хамгийн урт нь 500 мянган мөр шүлгээс бүтэх ба Грекийн Илиад, Одиссей, Энэтхэгийн Махабхаратагаас хэд дахин урт байх юм. Хивс, ширдэг, ханын даавуу нэхэх, эсгий урлалын баялаг өвтэй. === Аялал жуулчлал === Үзэсгэлэнт [[Ысык нуур]]ыг жуулчид зорьсоор байна. Жилд саяаас олон хүн очдог. Нуурын хойд эргээр амралтын газрууд [[Чолпон-Ата]] хот орчмын эрэг дагуу төвлөрдөг. Киргиз улсад мөн ууланд авирч, цанаар гулгаж, бүргэдийн ан хийх зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэг байна. == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Kyrgyzstan}} * [https://web.archive.org/web/20090202190354/http://president.kg/ Киргизийн ерөнхийлөгчийн цахим талбар] * [http://www.gov.kg/ Киргизийн засгийн газрын цахим талбар] * [https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ Киргиз улсын хурлын цахим талбар] {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Киргиз| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] 45yyy22uokmrxng5080pxisiqxjv7j6 Беларусь 0 12310 866754 864807 2026-08-20T23:51:36Z Karixway39 102441 /* */ 866754 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь улс}} {{About|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Беларусь Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠪᠧᠯᠠᠷᠤᠰ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Беларусь | native_name = {{ubl|{{native name|be|Рэспубліка Беларусь}}|{{native name|ru|Республика Беларусь}}}} | image_flag = Flag of Belarus.svg | flag_type = [[Беларусийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Belarus (2020).svg | symbol_type = [[Беларусийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{native name|be|Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь|nolink=yes}}<br />{{native name|ru|Государственный гимн Республики Беларусь|nolink=yes}}<br />"[[Беларусийн төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:My Belarusy vocal.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Belarus (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-Belarus.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |legend=Location Belarus Europe.png}} | capital = [[Минск]] | coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city(2000000)_region:BY}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Беларусь хэл|Беларусь]]|[[Орос хэл]]{{ref|footnote_a|a}}}} | languages2_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн хэл | languages2 = {{hlist|[[Польш хэл|Польш]]|[[Украин хэл|Украин]]|[[Идиш хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 84.9% [[Беларусьчууд]] | 7.5% [[Беларусь дахь оросууд|Оросууд]] | 3.1% [[Беларусь дахь польшууд|Польшууд]] | 1.7% [[Украинчууд]] | 2.8% бусад }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Belarus in figures 2021|publisher=National Statistical Committee of the Republic of Belarus|year=2021}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 91.0% [[Христийн шашин|Христ]] ** 83.3% [[Үнэн алдартны шашин|Зүүний Ортодокс]] ** 7.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |7.8% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |1.2% бусад}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="ggpsurvey">{{Cite web|url=http://ggpsurvey.ined.fr/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V4&v=2&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V2061&weights=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V5&V4slice=1&V2061slice=1&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FGGS2020.W1.30&language=en&mode=table&top=yes|title=Generations and Gender Survey, 2020 Belarus Wave 1|website=ggpsurvey.ined.fr|access-date=2019-08-25|archive-date=16 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016202502/https://ggpsurvey.ined.fr/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V4&v=2&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V2061&weights=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V5&V4slice=1&V2061slice=1&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FGGS2020.W1.30&language=en&mode=table&top=yes|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Беларусьчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[авторитар]] [[дарангуйлал]])<ref>{{cite web |title=Belarus |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |website=[[CIA World Factbook]] |access-date=16 October 2022 |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |url-status=dead }}</ref><ref name="Short2021">{{cite book | author = John R. Short | date = 25 August 2021 | title = Geopolitics: Making Sense of a Changing World | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 163– | isbn = 978-1-5381-3540-2 | oclc = 1249714156 | url = https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163}}</ref> | leader_title1 = [[Беларусийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Александр Лукашенко]]{{efn|[[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгуулиас]] хойш хэд хэдэн улс Лукашенког Беларусийн хууль ёсны ерөнхийлөгч гэж [[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль ба жагсаалд үзүүлсэн олон улсын хариу үйлдэл|хүлээн зөвшөөрөөгүй]] юм.<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|website=france24.com|date=23 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=BBC News|date=23 September 2020|quote=Several EU countries and the US say they do not recognise Mr Lukashenko as the legitimate president of Belarus.}}</ref>}} | leader_title2 = [[Беларусийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Роман Головченко]]<ref>{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-appoints-new-government-132715-2020/|title=Lukashenko appoints new government|date=19 August 2020|publisher=eng.belta.by}}</ref> | legislature = [[Беларусийн Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Зөвлөл (Беларусь)|Бүгд Найрамдах Улсын Зөвлөл]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Беларусь)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Беларусийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Киевийн Русь]] | established_date1 = 882 <!--| established_event1 = [[Principality of Polotsk]] | established_date1 = 987 | established_event2 = [[Grand Duchy of Lithuania]] | established_date2 = 1236-->| established_event3 = [[Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс]] | established_date3 = 3 сарын 25, 1918 | established_event4 = [[Беларусийн Социалист Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date4 = 1 сарын 1, 1919 | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс|ЗСБН Беларусь улс]] | established_date5 = 7 сарын 31, 1920 | established_event6 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын төрийн бүрэн эрхт байдлын тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]] | established_date6 = 7 сарын 27, 1990 | established_event7 = [[ЗХУ-ын задрал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date7 = 8 сарын 25, 1991 | established_event8 = [[ЗХУ-ын задрал|Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] | established_date8 = 9 сарын 19, 1991 | established_event9 = [[Беларусийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date9 = 3 сарын 15, 1994 | established_event10 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны улсыг байгуулав]] | established_date10 = 12 сарын 8, 1999 | area_km2 = 207,595 | area_rank = 84 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 80,155 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.4% ({{convert|2.830|km2|abbr=on|disp=or}}){{ref|footnote_b|b}} | population_estimate = 9,255,524<ref>{{cite web|url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299|title=Population at the beginning of 2022|website=belstat.gov.by|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = 96 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 45.8 | population_density_sq_mi = 120.8 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{decrease}} $201.97&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBY">{{Cite web |title=IMF DataMapper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BLR |access-date=2022-12-17 |website=www.imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,710<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $79.7&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 74 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $8,570<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 82 | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title=GINI index (World Bank estimate) – Belarus |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021 |archive-date=27 Нэгдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127204140/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.808 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 60 | currency = [[Беларусь рубль]] | currency_code = BYN | time_zone = [[Москвагийн цаг|MSK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/belarus/minsk|title=Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus|publisher=timeanddate.com}}</ref> | utc_offset = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = бауун | calling_code = [[+375]] | cctld = {{unbulleted list | [[.by]] | [[.бел]]<ref>{{Cite web | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел | url = http://cctld.by/be/history/bel/ | access-date = 26 August 2014 | archive-date = 4 Гуравдугаар сар 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/ | url-status = dead }}</ref>}} | official_website = [http://belarus.by/ belarus.by] | today = | ethnic_groups_year = 2019 }} [[File:Belarus 1997 CIA map.jpg|thumb|1997 map of Belarus]] '''Беларусь''' ([[Беларусь хэл|Беларусь]]: ''Беларусь''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Беларусь'', ''Белоруссия''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Беларусь Улс''' нь [[Зүүн Европ]]т орших [[далайд гарцгүй орон]] юм. Хойд болон зүүн талаараа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Украин]], баруун талаараа [[Польш]], баруун хойд талаараа [[Литва]], [[Латви]] улсуудтай хиллэнэ. Нийслэл [[Минск]] хотоос гадна томоохон хотуудыг дурьдвал, [[Брест]], [[Гродно]], [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]]. Тус улсын газар нутгийн 40 хувь нь ой модоор бүрэгдсэн байдаг<ref> {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf |title= Беларусь: Боломж бололцооны цонх (66-р хуудасны 15-р хүснэгт) |publisher= [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |language= [[англи хэл]]ээр |format=PDF}} </ref> бөгөөд хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн салбарууд өндөр хөгжсөн улс. == Түүх == 1237-1241 онд Монголчуудын довтолгооны үр дүнд Киев Русийн ихэнх ноёд нэг бол алга болж, эсвэл Алтан Ордын хараат болсон. Гэсэн хэдий ч Беларусийн нутаг дэвсгэр дээр Полоцкийн хаант улс зэрэг хэд хэдэн улс сүйрлээс мултарч үлдэж чадсан юм. 20-р зууныг хүртэл беларусь үндэстэн нь өөрсдийн үндэсний үзэл санааг төлөвшүүлэх боломжоор бага байсан бөгөөд энэ нь орчин үеийн Беларусь улсын нутаг дэвсгэр нь [[Полацкийн вант улс]], [[Литвын Их Вант Улс]], [[Польш-Литвын Нөхөрлөл]] зэрэг улсуудын мэдэлд хэдэн зууны турш байсантай холбоотой. [[1918]]-19 онд богино настай [[Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс]] бий болж, тун удалгүй [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын бүрэлдэхүүнд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Белорус Улс]] нэртэйгээр нэгдэн оржээ. Тус улсын одоогийн хил нь [[1939]] онд бүрэлдэн тогтсон бөгөөд тэр үед Польш-Зөвлөлтийн дайнаар нэг хэсэг газар нутгийг Польшоос салган авч, ЗСБНБелорус Улсад нэгтгэсэн аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Беларусийн нутаг дэвсгэр [[Нацист Герман]]д эзлэгдэж, хүн амынхаа гуравны нэгийг, эдийн засгийн нөөцийнхөө хагасаас илүүг алджээ<ref name="axell">{{cite book | last = Axell | first = Albert | authorlink = | coauthors = | title = Оросын Баатрууд, 1941–45 | publisher = Carroll & Graf Publishers | year= 2002 | location = | pages = [https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247] | url =https://archive.org/details/russiasheroes19400albe| doi = | id = | isbn = 078671011X }}</ref>. 1990 оны 7-р сарын 27-нд Беларусийн ЗСБНХУ-ын Төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал батлагдсан; 1991 оны 8-р сарын 25-нд Үндсэн хуулийн статустай болж, 9-р сарын 19-нд тус улс одоогийн албан ёсны нэрээ авсан. 1991 оны 12-р сарын 8-нд Беларусь, РСФСР, Украинтай хамтран ТУХН-ийг байгуулах тухай [[Беловежийн хэлэлцээр|Беловежийн хэлэлцээрт]] гарын үсэг зуржээ. 1994 оноос тус улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Александр Лукашенко]] 30 гаруй жил ажиллаж байна. Оросын талыг баримталсан түүнийг барууныхан дарангуйлагч хэмээн шүүмжилдэг. 1996 оноос хойш Беларусь улс нь ОХУ-тай [[Орос Беларусийн Холбоо]] хэмээх нэгдмэл улс бий болгох хэлэлцээр хийж байсан. Беларусийн 9.85&nbsp;сая хүн амын ихэнх нь нийслэл [[Минск]] болон түүнийг тойрсон мужийн төвүүдэд төвлөрсөн байдаг<ref> {{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population/ |title=Беларусийн тухай - Хүн ам |accessyear=2009|accessdate=5 сарын 30 |year=2003 |publisher=НҮБ-ын Беларусь дахь салбар }}</ref>. Хүн амын 80% гаруй нь Беларусь үндэстэн бөгөөд орос, польш, украины үндэстний цөөнхүүд оршин сууна. 1995 онд явагдсан бүх ард түмний санал асуулгын үр дүнд тус улс [[Беларусь хэл|беларусь]], [[Орос хэл|орос]] гэсэн 2 албан ёсны хэлтэй болсон юм. Мөнгөн тэмдэгт нь:- беларусь рубль. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Лавлах бичиг == {{reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Беларусь| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] jqo0ldjpe4kqhx8k6p4nakh4lryiuj4 Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй 0 20394 866815 852736 2026-08-21T09:51:55Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн*/ 866815 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Бөх | name = Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1981|06|25}} | birth_place = [[Орхонтуул сум|Орхонтуул]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =178 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2011 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2006 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2002 | түрүүлсэн = | үзүүрлэсэн = | шөвгөрсөн = '''3''' ([[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]], [[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]) |title4=[[Сумын заан]]|title_year4=1999}} '''Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Орхонтуул сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] юм. ==Амжилт== *2002 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *2006 онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *2010 онд Улсын наадамд 5 давж [[Өсөх идэр]] чимэг *2011 онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Наранбаатараар дөрөв, улсын начин (улсын харцага) Д.Батболдоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !1024 |- !2010 |АХ-ын 89 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Энхбатаар дөрөв, улсын начин (улсын арслан) Ц.Содномдоржоор тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Ганзоригоор дөрөв, улсын начин Л.Нямсүрэнгээр тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Амарзаяагаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2002 |Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Дамдинхүүгээр долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Өсөх-Ирээдүй, Түвдэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Орхонтуулын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] a2813fzf62qxi7ibpb16dvgznp0ht9c 866816 866815 2026-08-21T09:54:13Z Temuugen Naranbaatar 100578 866816 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Бөх | name = Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1981|06|25}} | birth_place = [[Орхонтуул сум|Орхонтуул]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =178 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2011 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2006 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2002 | түрүүлсэн = | үзүүрлэсэн = | шөвгөрсөн = '''3''' ([[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]], [[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]) |title4=[[Сумын заан]]|title_year4=1999}} '''Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Орхонтуул сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] юм. ==Амжилт== *2002 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *2006 онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *2010 онд Улсын наадамд 5 давж Өсөх идэр чимэг *2011 онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Наранбаатараар дөрөв, улсын начин (улсын харцага) Д.Батболдоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !1024 |- !2010 |АХ-ын 89 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Энхбатаар дөрөв, улсын начин (улсын арслан) Ц.Содномдоржоор тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Ганзоригоор дөрөв, улсын начин Л.Нямсүрэнгээр тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Амарзаяагаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2002 |Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Дамдинхүүгээр долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Өсөх-Ирээдүй, Түвдэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Орхонтуулын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] bby9zf9nw643iwziqtb2kxwve99x31e 866817 866816 2026-08-21T10:01:47Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*amjilt nemsen */ 866817 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Бөх | name = Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1981|06|25}} | birth_place = [[Орхонтуул сум|Орхонтуул]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =178 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2011 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2006 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2002 | түрүүлсэн = | үзүүрлэсэн = | шөвгөрсөн = '''3''' ([[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2006]], [[2010 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]]) |title4=[[Сумын заан]]|title_year4=1999|дуурьсгасан=[[Орхонтуул сум|Орхонтуул]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|nationality={{MGL}}}} '''Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Орхонтуул сум]]ын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] юм. ==Амжилт== *2002 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *2006 онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *2010 онд Улсын наадамд 5 давж Өсөх идэр чимэг *2011 онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Наранбаатараар дөрөв, улсын начин (улсын харцага) Д.Батболдоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !1024 |- !2010 |АХ-ын 89 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Энхбатаар дөрөв, улсын начин (улсын арслан) Ц.Содномдоржоор тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Ганзоригоор дөрөв, улсын начин Л.Нямсүрэнгээр тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Амарзаяагаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2002 |Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Дамдинхүүгээр долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Өсөх-Ирээдүй, Түвдэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Орхонтуулын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] r9xfwy5d7hgop5ytpveu34up2dj5a4h Тажикистан 0 21581 866759 780985 2026-08-21T00:00:37Z Karixway39 102441 /* */ 866759 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Азийн далайд гарцгүй улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠲᠠᠵᠢᠺᠢᠰᠲᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Тажикистан | native_name = {{unbulleted list|{{native name|tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон|italics=off}}|{{native name|ru|Республика Таджикистан|italics=off}}}} | image_flag = Flag of Tajikistan.svg | flag_type = [[Тажикистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Tajikistan.svg | symbol_type = [[Тажикистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | motto = {{native phrase|tg|Истиқлол, Озодӣ, Ватан|italics=off|nolink=yes}}<br />"Тусгаар тогтнол, Эрх чөлөө, Эх орон" | national_anthem = {{native name|tg|Суруди Миллӣ|italics=off|nolink=yes}}<br>"[[Тажикистаны төрийн дуулал|Төрийн дуулал]]"<br />{{centre|[[File:National anthem of Tajikistan, performed by the U.S. Navy Band.flac]]}} | image_map = Tajikistan (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption|location_color= ногоон}} | capital = [[Душанбе]] | coordinates = {{Coord|38|33|N|68|48|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Тажик хэл]] (үндэсний)<br/>[[Орос хэл]] (үндэстэн хоорондын)<ref>Constitution of Tajikistan</ref>}} | languages_type = [[Ярианы хэл]] | languages = {{hlist|[[Тажик хэл|Тажик]]| [[Орос хэл|Орос]]{{efn|[[Оросууд]], [[Украинчууд]] болон [[Беларусьчууд]]ыг багтаасан.}}|[[Узбек хэл|Узбек]]|[[Киргиз хэл|Киргиз]]|[[Туркмен хэл|Туркмен]]|[[Шугни хэл|Шугни]]|[[рушани хэл|Рушани]]|[[ягноб хэл|Ягноб]]|[[Бартанги хэл|Бартанги]]|[[Памир хэлнүүд#Санглечи-Ишкашими хэл|Санглечи-Ишкашими]]|[[Төв Азийн араб хэл]]|[[Парья хэл|Парья]]|[[Еврей-Тажик аялга|Бухар]]|[[Татар хэл|Татар]]|[[Украин хэл|Украин]]| [[Тажикистаны хүн ам#Хэл|бусад]]}} | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = {{unbulleted list | 84.3% [[Тажикууд]] | 12.2% [[Узбекчүүд]] | 0.8% [[Киргизүүд]] | 0.4% [[Памирчууд ]] | 0.5% [[Дорнод Слав]]{{efn|[[Оросууд]], [[Украинчууд]] болон [[Беларусьчууд]]ыг багтаасан.}} | 2.2% [[Тажикстан дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20130116004155/http://stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан Том III]. stat.tj</ref> | religion = {{Tree list}} * 96.4% [[Тажикстан дахь ислам|Ислам]] ** 96% [[Ханафийн сургууль|Ханафи Суннит]] ** 0.4% [[Исмаилизм|Исмаили Шиит]] * 1.8% [[Тажикстан дахь христийн шашин|Христ]] * 1.5% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] * 0.3% [[Тажикстан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] {{Tree list/end}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |title=2019 Report on International Religious Freedom: Tajikistan |url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/tajikistan/ |publisher=U.S. Department of State |access-date=22 January 2023 |archive-date=27 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927131732/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/tajikistan/ |url-status=live }}</ref><ref name="pewforum.org"/> | demonym = {{hlist|Тажикистанчууд<ref>{{Cite web|title=Tajikistan – World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/|access-date=2021-05-08|website=www.cia.gov|archive-date=20 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820040637/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/|url-status=live}}</ref>|Тажикууд}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[Авторитаризм|авторитар]] [[дарангуйлал]])<ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2020|url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|access-date=2021-12-17|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB|archive-date=3 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303040250/https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|url-status=live}}</ref> | leader_title1 = [[Тажикистаны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эмомали Рахмон]] | leader_title2 = [[Тажикистаны ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кохир Расулзода]] | legislature = [[Дээд Хурал (Тажикистан)|Дээд Хурал]] | upper_house = [[Тажикистаны Үндэсний Хурал|Үндэсний Хурал]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн Хурал (Тажикистан)|Төлөөлөгчдийн Хурал]] | sovereignty_type = [[Тажикистаны түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Саманы улс]] | established_date1 = 819 | established_event2 = [[Оросын Туркестан|Оросын эзэнт гүрэн эзэлсэн]] | established_date2 = 6 сарын 18, 1868 | established_event3 = [[Туркестан автономит улс|Тусгаар Туркестан улс]] | established_date3 = 11 сарын 27, 1917 | established_event4 = [[Туркестаны Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс|Туркестаны Зөвлөлтийн Автономи]] | established_date4 = 4 сарын 30, 1918 | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Тажик Улс|Тажикийн Зөвлөлтийн автономи]] | established_date5 = 1924 оны 10 сар | established_event6 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажик Улс]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1929 | established_event7 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажик Улс#Түүх|Бүрэн эрхт байдлаа тунхаглав]] | established_date7 = 8 сарын 24, 1990 | established_event8 = [[Тажикистан#Зөвлөлтийн эрин үе|Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсыг тунхаглав]] | established_date8 = 8 сарын 31, 1991 | established_event9 = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Тажикистан)|ЗХУ-аас тусгаар тогтнов]] | established_date9 = 9 сарын 9 1991 | established_event10 = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөдсөн]] | established_date10 = 12 сарын 26, 1991 | established_event11 = [[Тажикистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date11 = 11 сарын 6, 1994 | area_footnote = | area_km2 = 142,326 | area_rank = 94 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 55,251 | percent_water = 1.8 | population_estimate = 9,750,065<ref name="worldbankpop">{{cite web | title=Population, total - Tajikistan | website=Data | date=8 February 2022 | url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TJ | language=en | access-date=20 September 2022 | archive-date=20 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173042/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TJ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Tajikistan|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 94 | population_density_km2 = 48.6 | population_density_sq_mi = 125.8 | population_density_rank = 155 | GDP_PPP = {{increase}} $47.2 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=October 11, 2022|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024195215/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,137<ref name=imf2 /> | GDP_nominal = {{increase}} $12.8 тэрбум<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,277<ref name=imf2 /> | Gini = 34 | Gini_year = 2015 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=databank.worldbank.org |access-date=3 February 2019 |archive-date=31 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331192040/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=SI.POV.GINI |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.685 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=11 October 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 122 | currency = [[Тажикистаны сомони|Сомони]] | currency_code = TJS | time_zone = [[Тажикистаны Цаг|ТЖЦ]] | utc_offset = +5 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+992]] | cctld = [[.tj]] <!-- ORPHANED: | footnote_a = Estimate from State Statistical Committee of Tajikistan, 2008; rank based on UN figures for 2005. -->| footnote_a = Орос хэл нь Тажикистаны Үндсэн хуульд зааснаар үндэстэн хоорондын албан ёсны хэлээр албан ёсны хэлний статустай.<ref name="КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН">{{cite web |title=КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН |url=http://prokuratura.tj/ru/legislation/the-constitution-of-the-republic-of-tajikistan.html |website=prokuratura.tj |publisher=Parliament of Tajikistan |access-date=9 January 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224035434/http://prokuratura.tj/ru/legislation/the-constitution-of-the-republic-of-tajikistan.html |url-status=live }}</ref> | area_water_km2 = 2575 }} [[Төв Ази]]йн 143 мянган км<sup>2</sup> газрыг эзэлсэн дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|94-р том]] '''Тажикистан''' [[улс]] (бас '''Тажик''' ч гэнэ, [[тажик хэл|тажикаар]] Тоҷикистон [тожикистон]) [[Дундад Ази]]йнхаа [[Киргиз]], [[Узбекистан]] болон төрөл хэлтний [[Афганистан]], уулын цаадах [[Хятад]] гэсэн дөрвөн улсын нутгаар хүрээлүүлж, [[Вахан уулын жим]]ээр таслагдан [[Пакистан]]тай маш ойр оршдог. Үндсэндээ уулархаг, ялангуяа дорнод хагаст нь [[Памирын нуруу]] сүндэрлэн бий. Дэлхийд [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|99-р олон]] буюу 7.4 сая хүн амтайгаас нийслэл [[Душанбе]]д 10 хувь оршин сууж байна. 84 хувийг өмнө зүгийн [[иран хэлний салбар|иран]] төрлийн хэлтэй [[тажик үндэстэн]], 14 хувийг умар зүгийн [[түрэг хэлний салбар|түрэг]] төрлийн хэлтэй [[узбек үндэстэн]] бүрдүүлдэг. Аль аль нь [[ислам шашин]] шүтнэ. МЭӨ [[Согд]], 819 оны [[Саманы улс|Саман]] гээд Тажикистанд эрт дээрээс [[перс хэл]]тэн (тажикууд) амьдарч иржээ. XI зуунаас [[түрэг угсаатан|түрэгүүд]] нэвчиж, 1880-аад он болоход [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] харьяанд орсон. 1924 онд тажикуудаар гол болгон [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын бүрэлдэхүүн дэх улс болоод өнөөгийн хил хязгаар тогтжээ. 1991 онд ЗХУ бутрахад тусгаар тогтносон [[бүрэн эрхт улс]]ад дэвшээд '''Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс''' (БНТажУ) болон өөрчлөн байгуулагдаж, [[тажик хэл]]ээр улсын албан хэрэг бичдэг болов. Одоо ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах засагтай]]. Эдийн хөгжлөөр тааруу, нэг хүнд ноогдох [[ДНБ]]-ийн хэмжээгээр (2011 онд 2000 ам.доллар) дэлхийд [[Олон улсын харьцуулалт: Нэг хүнд ногдох ДНБ|159-р байрт]] жагсаж байгаа. == Нэр == Энэ улсыг монгол хэлнээ үндсэн хүн ам [[тажик үндэстэн|тажик үндэстнийх]] нь нэрээр нь энгийнээр «Тажик улс», товчоор «Тажик» хэмээнэ. Мөн тухайн улсад болон олон улсад хэрэглэгдэж буй ''[[-стан]]'' (''улс орон'' гэсэн утга бүхий) дагаварыг залган «Тажикистан» гэнэ. == Газар зүй == [[Зураг:Tajikistan_satellite_photo.jpg|left|thumb|200px|Сансраас харсан зураг]] [[Зураг:Tajikistan_Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Pamir_Mountains,_Tajikistan,_06-04-2008.jpg|thumb|left|200px|Памирын нуруу]] [[Зураг:Lac Karakul (754379539).jpg|thumb|left|200px|Каракуль нуур]] Тажик орон 143,100 хавтгай дөрвөлжин километр газар эзэлсэн [[Грек]]ээс ялимгүй том буюу дэлхийн [[улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|95-р их]] нутаг дэвсгэртэй орон юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 36° — 41°, зүүн уртрагийн 67° — 75° дотор багтах ба [[Төв Ази]]йн [[далайд гарцгүй орон]] билээ. Баруунаас зүүн зүгт 700 км, хойноос урагш 350 км сунасан. Өмнөд талаараа [[Афганистан]]тай 1206 км, зүүн талаараа [[Хятад]] улстай 414 км, умард талаараа [[Киргиз]]тэй 870 км, өрнөд талаараа [[Узбекистан]]тай 1161 км газраар хиллэх ба хилийн нийт урт 3651 км болно. === Уул нуруу === Тажик орон 90 хувь уулархаг, талаас их хувь нь далайн түвшнээс дээш 3000 метрээс өндөрт оршдог. Нутгийн дорнод хагасыг [[Памир]]ын нуруу эзлэх ба умард хэсэгт [[Тэнгэр уул]]ын салбар нурууд болох, Туркетан, [[Алай]], Зеравшан, Хиссарын нурууд хөндлөн чигт параллель тогтоцгоожээ. Алайн нуруунын ноён оргил нь Тандыкуль (5544 км) юм. Памирын нуруунд Тажикийн хамгийн өндөр уул болох Исмаил Саманийн нэрэмжит оргил (7495 м) байхаас гадна Ибн Сины оргил (7134 м), Корженевскийн оргил, Тусгаар тогтнолын оргил (6974 м), Карл Марксын оргил сүндэрлэжээ. === Гол нуур === Тажикийн гол мөрд [[Амударья]], [[Сырдарья]]гийн сав газарт хамаарна. Алайн нурууны арын [[Ферганын хөндий]]гөөр Сырдарья мөрөн урсаж Хужанд хот д.т.д. 320 м хүртэл нам доор газарт байдаг. Хөндийд Кайракумийн хиймэл нуур бий. Нурууны өвөрт байх Душанбегийн хажууд Нурекийн хиймэл нуур байна. Тажикийн хамгийн том нуур [[Каракуль]] (хар нуур) 380 км² талбайтай, ёроолдоо 236 м гүнд хүрдэг. Памирт байх Федченкогийн мөсөн гол 77 км урт бөгөөд дэлхийд томоохонд тооцогдоно. [[Вахш]] зэрэг голыг нийлүүлсэн [[Панж]] гол нутгийн өмнөд хилээр урсаж Амударьяд цутгадаг. === Уур амьсгал === Тажик орны уур амьсгал газрын байцаас хамаарна. Нам доор газарт VII сард дунджаар +27°C, I сард +1°C байх бол Памирын нуруунд VII сард +7°C, I сард −18°C температуртай байна. Гол мөрний хөндийн жилийн дундаж хур тунадас 500-600 мм бол уул нуруудад 1500 мм хүрнэ. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]</ref> |- | 1926 || 827,167 |- | 1939 || 1,485,091 |- | 1959 || 1,979,897 |- | 1979 || 3,806,220 |- | 2000 || 6,127,500 |- | 2010 || 7,564,502 |} [[Зураг:Young Tajikistani dry fruit seller.jpg|thumb|left|180px|Жимс худалдагч хархүү]] Тажик улс 2010 онд 7,564,502 хүнтэй (дэлхийд [[улс орнуудын хүн амын тоо|96-р олон]]) байв. 34 хувь нь 0–14 насны багачууд, 62% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4 нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Жилийн дундаж өсөлт — 1.9%, бичиг үсэг тайлагдалт — 99.5%, дундаж наслалт — 65.3 жил, хүйсийн харьцаа — 0.99 эр/эм. Хүн амын 84%-ийг [[Тажикууд|тажик үндэстэн]] бүрдүүлэх ба [[Узбекчүүд|узбек]], [[Киргизүүд|киргиз]], [[оросууд|орос]], [[татарууд|татар]], [[Арабчууд|араб]] зэрэг үндэстэн угсаатан мөн амьдардаг. Улсын албан ёсны хэл нь [[тажик хэл]] юм. [[Тажик хэл]] хэмээх нь үндсэндээ [[перс хэл]] бөгөөд [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг. Тажикийн ард түмний 90% [[ислам]] (85% суннит, 5% шийт), 10% [[христийн шашин|христ]] (үнэн алдартны шашин), цөөн хэсэгт бахай, заратуштр шашин шүтнэ. === Хот суурин === Тажик улсад одоогоор [[Тажикистаны хотын жагсаалт|18 хот]] байна. Үүнд: [[Зураг:Dushanbe_panorama_07.jpg|thumb|left|180px|[[Душанбе]]]] {|class="wikitable" |+ 2009 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | 1. [[Душанбе]] (703,969 хүнтэй) <br> 2. [[Хужанд]] (147,483) <br> 3. [[Куляб]] <br> 4. [[Кургантюбе]] <br> 5. [[Канибадам]] || 6. [[Истаравшан]] (56,874)<br> 7. [[Вахдат]] <br> 8. [[Турсанзаде]] <br> 9. [[Исфара]] <br> 10. [[Пенжикент]] (38,575 хүнтэй) |} == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Samanid_dynasty_(819%E2%80%93999).GIF|thumb|200px|Саманы улс (819–999)]] Нийтийн тооллын өмнөх 4-р мянганд энд хүрэл зэвсгийн үеийн соёл иргэншил оршин байжээ хэмээн архелогийн судалгаагаар тогтоожээ. Бичиг сударт тэмдэглэгдсэнээр Тажик орны зарим хэсэг НТӨ 6-р зуунд [[Ахемены улс]]ын харьяанд байсан ба [[Македоны Александр]]ын байлдан дагуулалтаар грек [[Бактрын улс]]ын мэдэлд оров. Нутгийн умар хэсэг эртнээс эдүгээ хүртэл «[[Согд]]» хэмээх газар орон бөгөөд энд худалдаа наймаа, газар тариалан, шилэн болон модон эдийн дарх эртнээс хөгжсөн. Дараа нь Кушан улсын (30–375) мэдэлд байж будда, несторын христ, зороастр, манихейзм зэрэг шашин дэлгэрчээ. Цагаан хүннү (408–670)-ийн үед арабчууд ислам шашныг дэлгэрүүлсэн ба өрнө дорныг холбосон [[торгоны зам]] бий болсон байв. [[Зураг:MansurISamanidPaintingHistoryofIran.jpg|thumb|180px|left|I Мансур (961–976)]] === Хоёрдугаар мянган === Дараагийн зуунуудад араб, төвөд, перс, түрэг, монгол хаадын мэдэлд явсаар 14-р зуунд [[Төмөрийн улс]], 16-р зуунд [[Бухарын хант улс]]ын харьяа нутаг болов. [[Бухарын Эмират Улс]], [[Хокандын хант улс]]ын мэдэлд орж байв. === Орос, Зөвлөлт === [[Зураг:Thomas_Edward_Gordon_Lake_Victoria,_Great_Pamir,_May_2nd,_1874.png|200px||thumb|19-р зууны тажик нутаг]] Хаант Орос Дунд Азийг байлдан дагуулж 1870 оноос хөвөнгийн тариаланд ач холбогдол өгөв. 1910-1913, 1916 онд бослого гарсаныг дарсан. Оросын иргэний дайны үед тусгаар тогтнохыг санаархсан ч Зөвлөлтийн улаан цэрэг ялж Зөвлөлтийн төрийн бодлогоор элдэв зүйл шашныг хориглож, сүм хийдийг хааж, хамтралжуулах аян эхэлжээ. 1924 онд Узбекийн ЗСБНУ-ын харьяанд Тажикийн автономит ЗСБНУ байгуулагдаж, 1929 онд зэрэг дэвшиж ЗСБН Тажик Улс хэмээн Зөвлөлтийн 15 бүгд найрамдах улсын нэг болж, хил зурагджээ. 1930-аад онд олон хүнийг улс төрийн хэргээр хилсээр ялласан. Оросууд 1926-1959 онд 1%-иас 13% болтол олноор нүүн ирж, төрийн гол албан тушаалд түлхүү ажилладаг болов. Зөвлөлт Тажикийн намын даргаар Бобожан Гафуров, Турсун Улжабаев, Жаббор Расулов, Рахмон Набиев нар ажилласан. [[Зураг:RIAN_archive_699865_Dushanbe_riots,_February_1990.jpg|thumb|left|180px|1990 он. Душанбе.]] === Тусгаар Тажик === Тажик улс ЗХУ-ыг бутардаг жил буюу 1991 оны 9 сарын 9-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхагласан. 1992 онд НҮБ-ын гишүүнээр элсэв. Тажик хэлний эрх хэрэглээ дээшилж улсын хэл болов. Тажикт 1992-1997 онд иргэний дайн дэгдэж 100000 хүн нас барсан ба 1992 онд ерөнхийлөгч болсон Эмомали Рахмон одоо хүртэл үргэлжлэн төр барьж байна. 1992 онд 58%, 1999 онд 98%, 2006 онд 79%-ийн санал авчээ. == Улс төр == [[Зураг:Emomali_Rahmonov_2001Nov03.jpg|thumb|150px|right|Эмомали Рахмон]] [[1994 он]]ы [[11 сарын 6]]-д батлагдсан [[үндсэн хууль|үндсэн хуульд]] зааснаар тус улс [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]]. Ерөнхийлөгч [[төрийн тэргүүн|төр улс]] болон [[засгийн газрын тэргүүн]] болдог. 2003 оны 6 сарын 22-д бүх нийтийн зөвшөөрлөөр үндсэн хуулиндаа ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 7 жил болгон зассан.<ref name=const2003>[http://www.concourt.am/armenian/legal_resources/world_constitutions/constit/tajik/tajik--r.htm Constitution of the Republic of Tajikistan] as amended by referendum of 22 June 2003 {{Ru icon}}</ref> 1994 онд БНТажУ-ын ерөнхийлөгч болсон [[Эмомали Рахмон]] 1999, 2006, 2013 онд дахин сонгогдоод байгаа. Хууль тогтоох эрх мэдэл 5 жилээр сонгогдох «Мажилиси Олии» ([[Дээд Хурал]])-д оногдоно. 33 суудалтай «Мажилиси милли» ([[Улсын Хурал]]), 63 суудалтай «Мажилиси намояндагон» ([[Төлөөлөгчдийн Хурал]]) хоёр танхимаас бүрдэнэ. Эмомали Рахмон даргатай [[Тажикистан Улсын Ардын Ардчилсан Нам]] олон жил дангаар шахуу төр барьж байгаа бол Тажикистан Улсын Коммунист Нам, Тажикистан Улсын Исламын Сэргэл Нам, Тажикистан Улсын Эдийн Засгийн Шинэчлэлийн Нам, Тажикистан Улсын Хөдөө Аж Ахуйн Нам зэрэг хүч сул хэдэн нам парламентат ганц хоёр суудал авсан байдаг. === Орон нутаг === {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center |- ! Газрын зураг ! д/д ! Нутаг ! Төв ! Дотроо ! Талбай (км<sup>2</sup>) ! Хүн ам (2010) |- |rowspan=25|[[File:Tajikistan, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|190px]] |---------- | 1 || [[Согд муж]] || [[Хужанд]] || 18 || 25400 || 2,233,500 |---------- | 2 || [[Улсад шууд захирагдах нутаг]] || Душанбе || 13 || 28600 || 1,722,900 |---------- | 3 || [[Душанбе хот]] || Душанбе || 4 || 100 || 724,800 |---------- | 4 || [[Хатлон муж]] || [[Курган-Тюбе]] || 21 || 24800 || 2,677,300 |---------- | 5 || [[Уулын Бадахшан өөртөө засах аймаг]] || [[Хорог]] || 7 || 64200 || 206,000 |-style="background: #f0f0f0;" | colspan=3 | Нийлбэр || 63 || 143100 || 7,564,500 |} == Эдийн засаг == Тажикистан улс тусгаар тогтносноос хойш аажмаар зах зээлийн эдийн засагт шилжиж байна. Тажикистанд авилга их байгаа нь эдийн засагт чөдөр болж байгаа. [[Зураг:Talco.jpg|thumb|200px|Хөнгөн цагааны үйлдвэр]] Тажикистан улсын эдийн засаг олон улстай харьцуулахад сул байна. 2013 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) 8.5 тэрбум америк доллартай тэнцэж байв. Нэг хүнд ноогдох нь 2200 доллар. Жилийн эдийн засгийн өсөлт 7.4%-ийн өсөлттэй байсан. 54% үйлчилгээ, 23% хөдөө аж ахуй, 23% аж үйлдвэрийн салбарт бүтээгдэв. Инфляцийн түвшин 5%. Хөдөлмөрлөх хүчний 48% хөдөө аж ахуй, 41% үйлчилгээ, 12% аж үйлдвэрт ажиллаж байна. Тажикистаны иргэдийн 40-өөд хувь Орос зэрэг улсад очиж ажиллаж байна. Хөвөн давуу, хөнгөн цагаан голлон экспортолдог. Хөвөн даавуу хөдөө аж ахуйн салбарын 60%-ийг бүрдүүлж байгаа ба салбарын ажиллах хүчний 75%, тариалангийн талбайн 45%-ийг эзэлж байна. Хөнгөн цагааныг төрийн өмчит компани олборлож байгаа ба Дунд Ази төдийгүй дэлхийд хөнгөн цагаан үйлдвэрлэлээр дээгүүр байрт бичигдэж байна. Тажикистан улсад Афгантай холбогдсон хар тамхины наймаа гэх мэт далд эдийн засаг хөгжжээ. [[Зураг:Young_Tajikistani_dry_fruit_seller.jpg|thumb|200px|Хүнсний захын жимсний худалдаа]] [[Зураг:Tajikistan_Export_Treemap.png|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:19.70 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк]] (19.7%)" from:0 till:17.60 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хасаг]] (17.6%)" from:0 till:13.70 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (13.7%)" from:0 till:08.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Иран]] (8.7%)" from:0 till:40.30 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: 2012 оны тооцоо. 1.36 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:42.30 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (42.3%)" from:0 till:17.90 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос]] (17.9%)" from:0 till:13.10 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хасаг]] (13.1%)" from:0 till:04.70 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Иран]] (4.7%)" from:0 till:22.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (22.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: 2012 оны тооцоо. 3.78 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> Тажикистаны Вахш, Панж голуудад усны эрчим хүчийг ашиглан цахилгаан гарган дотооддоо хэрэглэх болон гадаад улс руу экспортолж байна. Тажикистаны Нурек УЦС-ын далан дэлхийд хамгийн өндөр далан юм. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Зүүлт, тайлбар == {{Reflist}} == Холбоос == *[http://books.google.mn/books?id=7Edod0uGxuMC&dq=%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82+%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Вопросы палеонтологии Таджикистана] {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Тажикистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] 47gzm33r6hxeyto23cyc8q3lsspw67b Цэдэвийн Содномдорж 0 22267 866818 866014 2026-08-21T10:23:54Z Temuugen Naranbaatar 100578 Амжилт нэмсэн 866818 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-7-12 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold}} '''Цэдэвийн Содномдорж'''1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн. [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 24 дахь арслан юм. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] g8b5wb3itpcclte1qfijnhwpc040msc 866819 866818 2026-08-21T10:25:04Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 866819 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-7-12 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold}} '''Цэдэвийн Содномдорж''' 1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн. [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 24 дахь [[Улсын арслан|арслан]] юм. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] lkklkewzopm90olly79p8153uw76lix 866821 866819 2026-08-21T10:42:53Z Temuugen Naranbaatar 100578 Амжилт нэмсэн 866821 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-8-21 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2017 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}}}} '''Цэдэвийн Содномдорж''' (1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] osb1kazxaukiy9gus1w3yqd1r559t7a 866824 866821 2026-08-21T11:12:03Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн*/ 866824 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-8-21 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2017 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2016 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2012 Улаанбаатар|}}|цагаансартүрүү='''1''' (2016)|цагаансарүзүүр='''1''' (2019)}} '''Цэдэвийн Содномдорж''' (1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] ob0ra7gvb49xg054lu5gkuqeoik7xmn 866826 866824 2026-08-21T11:21:14Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн */ 866826 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-8-21 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2017 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2016 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2012 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2011 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2012 Улаанбаатар|}}|цагаансартүрүү='''1''' (2016)|цагаансарүзүүр='''1''' (2019)}} '''Цэдэвийн Содномдорж''' (1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] hy0e0zh57tybxnndqq7upcfry0s2wb0 866829 866826 2026-08-21T11:34:44Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн */ 866829 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж<br/>{{MongolUnicode| ᠴᠡᠳᠡᠪ ᠦᠨ<br/>ᠰᠣᠳᠨᠣᠮᠳᠣᠷᠵᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =183 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2017 | title2 = [[Улсын харцага]] | title_year2 = 2011 | title3 = [[Улсын начин]] | title_year3 = 2009 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' ([[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]], [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2011]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2023-8-21 |дуурьсгасан=[[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]]|nationality={{MGL}}|headercolor=Gold|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2017 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2016 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2012 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2011 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2012 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2007 Хөвсгөл}} {{Медаль|Алт|2006 Хөвсгөл}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Хөвсгөл}}|цагаансартүрүү='''1''' (2016)|цагаансарүзүүр='''1''' (2019)}} '''Цэдэвийн Содномдорж''' (1986 оны 11-р сарын 13-нд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл) |Тосонцэнгэл суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|6|OoA|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 7c80qbkm7makc5d9qhe1b8w9epfl51t Гэрэл зураг 0 22326 866774 866492 2026-08-21T01:54:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866774 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-08-21 01:54:23 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 3nga8fy1r35tvqyv7kljnegic59zxee Дундад Ази 0 23723 866778 853902 2026-08-21T03:07:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 866778 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зөвлөлт Холбоот Улсын мэдэлд байсан Төв Азийн хэсэг}} {{Hatnote|Газар зүйн дэд бүс нутгийн тухай [[Төв Ази]] өгүүллээс үзнэ үү.}} {{Инфобокс тив |title = Дундад Ази |image = Central Asia (orthographic projection).svg |area = {{convert|4003451|km2|sqmi|abbr=on}} |demonym = |population = {{Increase}} 49,374,612 [[1989_оны_Зөвлөлтийн_хүн амын тооллого#Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсууд|(1989 оны тооллого)]] |countries = {{USSR}}<br /> {{collapsible list |title = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд|5 бүгд найрамдах улс]] | {{flagdeco|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс|Казахстан]] | {{flagdeco|ЗСБН Киргиз Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|Киргиз]] | {{flagdeco|ЗСБН Тажикистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс|Тажикистан]] | {{flagdeco|ЗСБН Туркменистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс|Туркменистан]] | {{flagdeco|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|Узбекистан]] }} |dependencies = |languages = [[Каракалпак хэл|Каракалпак]], [[Казах хэл|Казах]], [[Киргиз хэл|Киргиз]], [[Орос хэл|Орос]], [[Тажик хэл|Тажик]], [[Туркмен хэл|Туркмен]], [[Узбек хэл|Узбек]], болон [[#Хэлнүүд|Бусад]] |time = {{collapsible list | title = 2 цагийн бүс | bullets = true | '''[[UTC+05:00]]''': {{hlist | Стандарт: [[Казахстан дахь цаг|Казахстан]] (5 муж), [[Тажикистан дахь цаг|Тажикистан]], [[Туркменистан дахь цаг|Туркменистан]], [[Узбекистан дахь цаг|Узбекистан]] }} | '''[[UTC+06:00]]''': {{hlist | Стандарт: Казахстан (4 хот, 9 муж), [[Киргизийн цаг|Киргиз]] }} }} |internet = [[.su]], [[.kg]], [[.kz]], [[.tj]], [[.tm]], [[.uz]] |calling_code = [[Улсын утасны кодуудын жагсаалт|Казахстанаас бусад нь 9-р бүс (7-р бүс)]] |cities = {{collapsible list | title = Жагсаалт{{efn|500,000-аас дээш хүн амтай}} | bullets = true | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Алматы|Алма-Ата]] | {{flagicon|ЗСБН Туркменистан Улс}} [[Ашхабад]] | {{flagicon|ЗСБН Киргиз Улс}} [[Бишкек|Фрунзе]] | {{flagicon|ЗСБН Тажикистан Улс}} [[Душанбе]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Харганат]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Наманган]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Самарканд]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Шымкент]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Ташкент]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Астана|Целиноград]] }} |m49 = <code>143</code> – [[Төв Ази]]<br /><code>142</code> – [[Ази]]<br /><code>001</code> – Дэлхий |footnotes = {{notelist}} }} '''Дунд''' (дундад) '''Ази''' (хуучнаар ''Өрнө Туркестан'', ''Оросын Туркестан'') — [[Төв Ази]]йн баруун хагас гэсэн газар зүйн ойлголт. [[File:Central_Asia_political.png|thumb|left|Дунд Ази {{ref-en}}]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан [[Тажикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] таван улсын нутгийг Дунд Ази хэмээн хамтатгана. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын үед Казахаас бусад дөрвийг албаны хэлээр «Дунд Азийн эдийн засгийн бүс нутаг» гэдэг байв. Дунд Азид [[Устюртийн нам доор газар|Устюрт]], [[Тураны нам доор газар]], [[Тургайн тэгш өндөрлөг]], [[Казахын цав толгод|Шар нуруу]], [[Копетдаг]], [[Памир]]-[[Алай]], [[Тянь-Шань]] ([[Тэнгэр уул]]), [[Зүүнгарын Алатау]], [[Саур]], [[Тарвагатайн нуруу]], [[Каракум цөл|Каракум]], [[Кызылкум]] цөл, [[Арал тэнгис]] байдаг. [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель|Георг Гегель]] "''Mittelasien"'' гэдэг нэр томъёог монголчуудын суурьшсан бүс нутгийг нэрлэхдээ ашигласан байдаг. Орос, Монголоос ялгаатай нь [[англи хэл]]энд ийм нэр томьёо байхгүй. [[НҮБ]]-ын шинэ бүсчлэлээр Монгол улс ''Central Asia'' (үгчилвэл [[Төв Ази]])-ийн гадна үлдсэн. Гэвч олон жил Төв Азийн орон гэгдэж явсан, соёл, газар зүйн бодит холбоо нөхцлөөр ''Central Asia'' «Төв Ази» гэж шинжлэх ухаанд болон өдөр тутмын практикт улам бүр илүү нэвтэрч байгаа юм. Төв Ази бол урьдын түүхэнд [[торгоны зам]]ын зангилаа ба нүүдлийн иргэншил хөгжиж асан газар бөгөөд энэ бүс нутгийн улс орнуд бүгд исламын шашинтай учраас [[Исламын ертөнц|Исламын ертөнцөд]] хамаардаг юм. Дундад Азийн орнуудын нийт хүн ам 51 сая орчим хүн байна (2022). Үүний 30 сая нь Узбекистан, 8 сая нь Тажикистан, 5,6 сая нь Киргизстан, 5 сая орчим нь Туркменистанд амьдардаг ажээ. Тус бүс нутгийн хүн амын гол хэсэг нь [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг хэлээр]] ярьдаг ард түмний төлөөлөгчид (киргиз, узбек, туркмен, каракалпак, казах) юм. Тажик, Памир ард түмэн бол Ираны ард түмний төлөөлөл юм. Тажик хэл нь [[Перс хэл|перс хэлтэй]] маш ойр байдаг. == Улс орон == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ececec;" ! Улс орон || Газар нутаг <br />(км<sup>2</sup>)||Хүн ам<br />(2012) || Нягт<br />хүн/км<sup>2</sup> || ДНБ<br />нэрлэсэн <br />үнэ, сая $ || Нэг хүнд<br /> ноогдох <br />ДНБ, $ || Нийслэл || Албан хэл |- | style="text-align:left;" | {{TJK}} | style="text-align:right;"| 143,100 | style="text-align:right;"| 8,052,512<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=12 Зургадугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 55.9 | style="text-align:right;"| 7,592 | style="text-align:right;"| 903 | style="text-align:left;" | [[Душанбе]] | style="text-align:left;" | [[тажик хэл|тажик]], [[орос хэл|орос]] |- | style="text-align:left;" | {{TKM}} | style="text-align:right;"| 488,100 | style="text-align:right;"| 5,171,943<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=12 Зургадугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 10.5 | style="text-align:right;"| 33,679 | style="text-align:right;"| 5,330 | style="text-align:left;" | [[Ашхабад]] | style="text-align:left;" | [[туркмен хэл]] |- | style="text-align:left;" | {{UZB}} | style="text-align:right;"| 447,400 | style="text-align:right;"| 30,185,000<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 67.5 | style="text-align:right;"| 51,168 | style="text-align:right;"| 1,867 | style="text-align:left;" | [[Ташкент]] | style="text-align:left;" | [[узбек хэл]] |- | style="text-align:left;" | {{KAZ}} | style="text-align:right;"| 2,724,900 | style="text-align:right;"| 17,948,816<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 6.3 | style="text-align:right;"| 196,419 | style="text-align:right;"| 12,456 | style="text-align:left;" | [[Астана]] | style="text-align:left;" | [[казах хэл|казах]], [[орос хэл|орос]] |- | style="text-align:left;" | {{KGZ}} | style="text-align:right;"| 199,900 | style="text-align:right;"| 5,604,212<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127011116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 27.8 | style="text-align:right;"| 6,473 | style="text-align:right;"| 1,152 | style="text-align:left;" | [[Бишкек]] | style="text-align:left;" | [[киргиз хэл|киргиз]], [[орос хэл|орос]] |} == Нэмэр == * [[Ази]] * [[Төв Ази]] * [[Өмнөд Ази]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Төв Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] 3b7crshylbk3f5gz07lh2nl2wkmol5n Атеизм 0 24173 866770 866455 2026-08-21T00:50:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866770 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-08-21 00:50:38 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] gceru8doogyb9i95hax5vwuv61qheie Бүх цэргийн наадам 0 26399 866793 849267 2026-08-21T08:20:28Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд */ 866793 wikitext text/x-wiki Бүх цэргийн наадам нь жилд нэг удаа болдог бөгөөд чансаагаараа аймгуудын баяр наадмуудаас илүү хэмжээнд зохиогддог билээ. Наадамд зөвхөн аймаг, цэрэг, сумын цолтой бөхчүүд оролцдог юм. == Цэргийн наадмын түрүү, үзүүр == === Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Он ! colspan="3" |Түрүүлсэн бөх ! colspan="3" |Үзүүрлэсэн бөх |- |Цол |Овог нэр |Харъяалал |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- |1992 |У.н |[[Содномын Дэлгэрбат]] |Булган Бугат |Ц.з |[[Чимэдийн Ганбаатар]] |Архангай Хотонт |- |1993 |У.н |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |- |1994 |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |Д.а |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |- |1995 |Д.а |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |У.з |[[Чогсомын Батзориг]] |Ховд Чандмань |- |1996 |У.н |[[Сэрээнэндоржийн Мандах]] |Өвөрхангай Бүрд |У.н |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |- |1997 |У.з |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |Ховд Мөст |Ц.з |[[Доржпүрэвийн Энхтөр]] |Төв Сэргэлэн |- |1998 |У.н |[[Цэрэндаваагийн Цэрэнчимэд]] |Архангай Цэнхэр |У.арс |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун |- |1999 |У.н |[[Базарбидэрнаагийн Бадам-Очир]] |Төв Эрдэнэсант |У.х |[[Шүхэртийн Уламбаяр]] |Завхан Тосонцэнгэл |- |2000 |У.н |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо |У.х |[[Түмэннасангийн Амартүвшин]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |2001 |У.н |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо |У.ө.и.н |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |- |2002 |У.х |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож]] |Архангай Батцэнгэл |У.х |[[Түмэннасангийн Амартүвшин]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |2003 |У.х |[[Мишкагийн Батжаргал]] |Архангай Булган |У.н |[[Жүгдэрийн Гансүх]] |Дорнод Халхгол |- |2004 |У.н |[[Даваанямын Лхагвадорж]] |Говь-Алтай Чандмань |Ц.з |[[Намсрайн Нямаа]] |Архангай Хайрхан |- |2005 |У.х |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил |У.з |[[Төмөрбаатарын Санчир]] |Өвөрхангай Хархорин |- |2006 |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань |У.г |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |- |[[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]] |У.х |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил |У.з |[[Батзоригийн Батмөнх]] |Төв Баянхангай |- |2008 |У.ав |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |У.х |[[Нямаагийн Батзаяа]] |Ховд Чандмань |- |[[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]] |У.ав |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун |У.г |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] |Увс Улаангом |- |[[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]] |У.ав |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |А.а |[[Энхбатын Тулга]] |Сэлэнгэ Баруунбүрэн |- |[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]] |У.н |[[Чулуунбаатарын Батчулуун]] |Төв Баяндэлгэр |У.х |[[Шарын Мөнгөнбаатар]] |Сүхбаатар Онгон |- |[[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |У.н |[[Бадрахын Ганзориг]] |Увс Тэс |У.з |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]] |Ховд Чандмань |- |[[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]] |У.ө.и.н |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох]] |Говь-Алтай Цогт |У.н |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг]] |Дундговь Эрдэнэдалай |- |[[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]] |У.н |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]] |Завхан Алдархаан |У.н |[[Чагнаадоржийн Ганзориг]] |Архангай Булган |- |[[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]] |У.н |[[Лутын Батзориг]] |Өвөрхангай Өлзийт |У.х |[[Бат-Очирын Одгэрэл]] |Сэлэнгэ Жавхлант |- |[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]] |У.н |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (цэргийн арслан)|Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] |Баянхонгор Заг |У.г |[[Мягмарын Бадарч]] |Архангай Цэнхэр |- |[[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |У.н |[[Балганы Хишигбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань |Ц.з |[[Оюунбатын Батжаргал]] |Завхан Идэр |- |[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]] |Ц.а |[[Ганзоригийн Жамбалдорж]] |Баянхонгор Хүрээмарал |У.н |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл]] |Булган Орхон |- |[[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]] |У.н |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж]] |Завхан Отгон |У.н |[[Баянзулын Цэдэнсодном]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- |[[2020 оны бүх цэргийн наадам|2020]] |У.н |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]] |Архангай Батцэнгэл |У.х |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр]] |Төв Баянчандмань |- |[[2021 оны бүх цэргийн наадам|2021]] |У.з |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |Завхан Яруу |У.н |[[Энхбатын Сумъяабат]] |Булган Орхон |- |[[2022 оны бүх цэргийн наадам|2022]] |У.з |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл]] |Завхан Яруу |Ц.з |[[Өнөрбаянгийн Батсуурь]] |Архангай Тариат |- |[[2023 оны бүх цэргийн наадам|2023]] |Ц.а |[[Баасанцогтын Өлзийсайхан]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |А.а |[[Хангайн Наранбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |- |[[2024 оны бүх цэргийн наадам|2024]] |Ц.а |[[Дэлгэрийн Цэрэнням]] |Хэнтий Галшар | |[[Нямдоржийн Өсөхбаяр]] |Сүхбаатар Онгон |- |[[2025 оны бүх цэргийн наадам|2025]] |А.а |[[Энхтөрийн Мөнхбаатар]] |Говьсүмбэр Сүмбэр |А.а |[[Энхтөрийн Баасанжав]] |Хөвсгөл Бүрэнтогтох |} === Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд === {| class="wikitable" !д/д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |Улсын аварга |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат !2 ! |2008, 2010 | |- |2. |Улсын заан |Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл |Завхан Яруу !2 ! |2021, 2022 | |- |3. |Улсын харцага |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил !2 ! |2005, 2007 | |- |4. |Улсын начин |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо !2 ! |2000, 2001 | |} === Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ === {| class="wikitable" !д/д !Аймгуудын нэр !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |[[Архангай аймаг|Архангай]] !7 !6 |1995, 1998, 2002, 2003, 2008, [[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]], 2020 |1992, 1994, 2004, [[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]], [[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]], 2022 |- |2. |[[Завхан аймаг|Завхан]] !4 !3 |[[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]], [[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]], 2021, 2022 |1996, 1999, [[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |- |3. |[[Увс аймаг|Увс]] !4 !2 |2005, [[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]], [[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]], [[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |1998, [[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]] |- |3. |[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] !4 !2 |1993, 1996, [[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]], 2023 |2005, [[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]] |- |5. |[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] !4 !1 |2004, 2006, [[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]], [[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |2006 |- |6. |[[Булган аймаг|Булган]] !2 !4 |1992, 1994, |1993, 2001, [[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]], 2021 |- |7. |[[Төв аймаг|Төв]] !2 !3 |1999, [[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]] |1997, [[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]], 2020 |- |8. |[[Дорнод аймаг|Дорнод]] !2 !1 |2000, 2001 |2003 |- |9. |[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] !2 !- |[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]], [[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]] | |- |10. |[[Ховд аймаг|Ховд]] !1 !5 |1997 |1995, 2000, 2002, 2008, [[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |- |11. |Хэнтий !1 !- |2024 | |- |11. |Говьсүмбэр !1 !- |2025 | |- |13. |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] !- !3 | |[[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]], [[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]], 2023 |- |14. |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] !- !2 | |[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]], 2024 |- |15. |[[Дундговь аймаг|Дундговь]] !- !1 | |[[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]] |- |15. |Хөвсгөл !- !1 | |2025 |} [[Ангилал:Цэргийн наадам]] [[Ангилал:Спортын жагсаалт]] [[Ангилал:Үндэсний бөх]] ejshnnynas4tl89gp1vjakf5tbin7ye Андреас Исакссон 0 26707 866769 741636 2026-08-21T00:41:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866769 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Андреас Исакссон |зураг = Issaks kh.jpg |хэмжээ = 280px |тайлбар = «[[ПСВ (хөлбөмбөгийн баг)|ПСВ]]» багт 2010 онд |мэндэлсэн огноо = 1981 оны 10 сарын 3 |мэндэлсэн газар = [[Швед]], [[Треллеборг]] |иргэншил = {{Далбаа Швед|20px}} [[Швед]] |өндөр = 199 |жин = 86 |байрлал = [[хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгач]] |одоогийн баг = {{Далбаа Турк|20px}} [[Касымпаша (хөлбөмбөгийн баг)|Касымпаша]] |дугаар = 15 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1999|{{Далбаа Швед|20px}} [[Треллеборг (хөлбөмбөгийн баг)|Треллеборг]]|11 (–8) |1999—2001|{{Далбаа Итали|20px}} [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]]|0 (0) |2001—2004|{{Далбаа Швед|20px}} [[Юргорден (хөлбөмбөгийн баг)|Юргорден]]|75 (–60) |2004—2006|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ренн (хөлбөмбөгийн баг)|Ренн]]|62 (–76) |2006—2008|{{Далбаа Англи|20px}} [[Манчестер Сити]]|19 (–30) |2008—2012|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[ПСВ (хөлбөмбөгийн баг)|ПСВ]]|124 (–121) |2012—одоо|{{Далбаа Турк|20px}} [[Касымпаша (хөлбөмбөгийн баг)|Касымпаша]]|34 (–37)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |1999—2003|{{Далбаа Швед|20px}} Швед (зал.)|23 (-?) |2002—одоо|{{Далбаа Швед|20px}} [[Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швед]]|106 (-?)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2013 оны 2 сарын 27 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 6 сарын 8 }} '''Андреас Исакссон''' ({{lang-sv|Andreas Isaksson}}, [[1981]] оны [[10 сарын 3|аравдугаар сарын 3-нд]] [[Треллеборг]] [[хот]]од төрсөн) — [[Швед]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Турк]]ийн «[[Касымпаша (хөлбөмбөгийн баг)|Касымпаша]]» болон [[Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Шведийн шигшээд]] [[хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгачаар]] тоглодог. == Амжилт == * [[Шведийн хөлбөмбөгийн лиг|Шведийн аварга]]: 2002, 2003 * [[Шведийн хөлбөмбөгийн цом|Шведийн цомын]] эзэн: 2002 * [[Нидерландын хөлбөмбөгийн цом|Нидерландын цомын]] эзэн: 2012 * Шведийн шилдэг хаалгач: 2002, 2003, 2004, 2005 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * Профайл - ПСВ: [https://web.archive.org/web/20090603015516/http://english.psv.nl/web/show/id=58754/dbid=32940/typeofpage=55009 {{ref-en}}], [https://web.archive.org/web/20130730100149/http://www.psv.nl/web/show/id=56100/langid=43/dbid=32940/typeofpage=55009 {{ref-nl}}] * [https://web.archive.org/web/20081113174622/http://www.eredivisie.nl/subpage.aspx?l1=1643&action=playerinfo&playerid=116914 Үзүүлэлт - Эредивиз]{{ref-nl}} * {{nfteams|id=6544}} {{Sweden-footy-bio-stub}} {{Касымпаша багийн бүрэлдэхүүн}} {{2002 оны ДАШТ-д Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2004 оны ЕАШТ-д Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Исакссон, Андреас}} [[Ангилал:Шведийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Треллеборг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Юргорден багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ренн багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:ПСВ багийн тоглогч]] [[Ангилал:Касымпаша багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шведийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] mm6n2h8miitjn6kn779gz4bidj5kr7a Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт 0 28125 866736 866733 2026-08-20T13:13:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 866736 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) болон [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg|128x128px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="8" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|106x106px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 13 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | style="background:#E3E9B0;" | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | style="background:#E3E9B0;" | [[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | style="background:#E3E9B0;" | '''[[Чүлтэмийн Улаан]]'''<br>{{small|(1954 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | style="background:#E3E9B0;" | 2004 оны 8 сарын 13 | style="background:#E3E9B0;" | 2004 оны 8 сарын 20 | style="background:#E3E9B0;" | <small>{{Age in years and days|2004|8|13|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="6" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22{{Efn|2008 оны 9-р сарын 11-нд улиран томилогдсон.}} | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 28 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|28}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="3" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="4" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="8" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|106x106px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2009 оны 10 сарын 28 | 2009 оны 10 сарын 29 | <small>{{Age in years and days|2009|10|28|2009|10|29}}</small> | style="background:#bbcafa;" |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|107x107px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | 2017 оны 10 сарын 4 | 2020 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- |31 |2020 оны 7 сарын 2 |2021 оны 1 сарын 27 | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="2" | 32 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | 2024 оны 7 сарын 5 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- |33 |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 3 | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' | - | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Altankhuyag bar:Batbold bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 13/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 28/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Altankhuyag from: 28/10/2009 till: 29/10/2009 color:dp from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==== Насны статистик ==== 1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.<ref>{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Д.д !Нэр !Төрсөн он !Нас !Томилогдсон !Алба хашсан хугацаа !Нэмэлт тайлбар |- |17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}} |1933 |59 |1992 |{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон |- |18 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}} |1955 |41 |1996 |{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног | |- |19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>1 дэх томилгоо</small>''}} |1963 |35 |1998 |{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон |- |20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}} |1957 |41 |1998 |{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}} |1961 |38 |1999 |{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног | |- |22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}} |1958 |42 |2000 |{{Age in days|2000|7|26|2004|8|13}} хоног | |- |23 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>2 дахь томилгоо</small>''}} |1963 |41 |2004 |{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног | |- |24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}} |1964 |42 |2006 |{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног | |- |25 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}} |1956 |51 |2007 |{{Age in days|2007|11|22|2009|10|28}} хоног | |- |26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}} |1963 |46 |2009 |{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног | |- |27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}} |1958 |54 |2012 |{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног | |- |28 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}} |1969 |45 |2014 |{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног | |- |29 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} |1973 |43 |2016 |{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног | |- |30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} | rowspan="2" |1968 | rowspan="2" |49 | rowspan="2" |2017 | rowspan="2" |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног | rowspan="2" | |- |31 |- |32 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} | rowspan="2" |1980 | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |2021 | rowspan="2" |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног | rowspan="2" |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |33 |- |34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}} |1970 |56 |2025 |{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног | |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}} |1987 |39 |2026 | -- хоног |Одоогийн ерөнхий сайд |} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] fftwsyu2081gd51ry58pjc3zx0nh0k5 Холимог тулааны урлаг 0 28882 866746 734053 2026-08-20T17:07:51Z ~2026-45772-88 106942 866746 wikitext text/x-wiki [[Зураг:UFC 131 Carwin vs. JDS.jpg|300px|thumb]] '''Холимог тулааны урлаг''' ({{lang-en|mixed martial arts}}, товчоор '''MMA''') бол бүтэн контактат төрөл бөгөөд олон янзын тулааны төрлийг багтаадаг, босоо болон хэвтээ байрлалаас өрсөлдөгчөө цохих, өчих, боох зэргээр өрсөлддөг спорт юм. Орчин үеийн холимог тулааны урлагийн эх үндэс нь [[эртний олимп|эртний олимпын]] зэвсэггүй тулааны төрөл болох [[панкратион]]оос үүдэлтэй. 1900-гаад оны эхээр Номхон далай, Европ болон Японд тал бүрийн тулааны төрлөөр тэмцээнүүд ихээр зохиогдож байсан. ==Үүсэл== [[Грек-Ромын ертөнц|Грек-Ромын]] эрин үед олимпын тулааны төрөл болох панкратион гэх тулааны урлаг байсан ба энэ нь босоо довтолгоон, барилдаан, хэвтээ барилдаануудыг хослуулдгаараа орчин үеийн холимог тулааны урлагтай төстэй. Энэ төрөл нь эртний Грект үүсэж, дараа нь Ромд шилжсэн. 1900-гаад оны Япон улсад "Мерикан" буюу Америк тулаан гэх тэмцээн ихээр зохиогдох болсон. "Мерикан" нь шүүгчдийн оноогоор ялах, гурван шидэлт ба хүнд цохилт, эсвэл цэвэр ялалт буюу өчих боох мэх, хүнд цохилтоор өрсөлдөгчөө буулгаж авах дүрмийн доор явагддаг байсан. [[1936]] онд мэргэжлийн боксчин Кингфиш Левински, мэргэжлийн бөхийн тамирчин Рэй Стийл нарын хооронд холимог тулааны тэмцээн явагдаж, үүнд мэргэжлийн бөх Рэй Стийл өрсөлдөгчөө 35 секундийн дотор ялсан. ==Орчин үед== 1993 онд холимог тулааны урлагийн анхны холбоо болох [[Ultimate Fighting Championship|UFC]]-ийг Америкийн Нэгдсэн Улсад байгуулж өнөөг хүртэл тасралтгүй тэмцээн зохион байгуулж байна. Энэ тэмцээний анхны аваргаар [[Бразил жиү-жицү|бразил жюү-жицү]]гийн тамирчин [[Ройс Грэйси]] тодорсон. Тэрбээр гурван өрсөлдөгчтэй дараалан тулалдахдаа нийтдээ 5 минутын дотор ялжээ. == Олимпын наадам дахь MMA == [[Gamma (Global Association of Mixed Martial Arts)|Global Association of Mixed Martial Arts]] ('''GAMMA''') нь Mixed Martial Arts (MMA) спортыг зохицуулж, хөгжүүлдэг олон улсын холбоо бөгөөд төв байр нь [[Лозанна]], [[Швейцар]] улсад байрладаг. GAMMA нь [[2018]] онд [[Итали]] улсын [[Ром]] хотод [[Paolo Biotti]]-ийн санаачилгаар байгуулагдсан бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгч [[Tommy Paulus Hermawan]] удирдаж байна. GAMMA нь тэмцээний тогтолцоо, дүрэм журам, аюулгүй ажиллагааны стандарт, тамирчдын боловсрол, мөн шүүгч, дасгалжуулагч болон тамирчдад зориулсан хөгжлийн хөтөлбөрөөр дамжуулан MMA-г олон улсын түвшинд хөгжүүлэхийг зорьдог.<ref>[https://gamma.sport/ GAMMA-ийн албан ёсны цахим хуудас]</ref><ref>[https://gamma.sport/contact GAMMA – Төв байр]</ref> GAMMA нь [[World Anti-Doping Agency]] (WADA)-ийн зарчимд нийцсэн [[допингийн эсрэг]] тогтолцоог боловсруулсан. GAMMA-ийн допингийн эсрэг хөтөлбөрийг [[International Testing Agency]] (ITA) бие даан удирддаг бөгөөд тэмцээний үеийн болон тэмцээний бус үеийн шинжилгээ, шинжилгээний үр дүнгийн менежмент, эмчилгээний зорилгоор хэрэглэх зөвшөөрөл (TUE), мөн шинжилгээний хөтөлбөрийг төлөвлөх, хэрэгжүүлэх зэрэг ажлыг хариуцдаг.<ref>[https://gamma-sport.org/anti-doping/ GAMMA – Допингийн эсрэг хөтөлбөр]</ref><ref>[https://gamma-sport.org/2020/11/19/global-association-of-mixed-martial-arts-signs-multi-year-contract-with-the-international-testing-agency-to-independently-manage-entire-anti-doping-program-for-mma/ GAMMA болон International Testing Agency-ийн хамтын ажиллагаа]</ref> GAMMA нь мөн [[Ёс зүйн дүрэм]], тэмцээний журам, аюулгүй ажиллагааны стандарт, түүнчлэн өөрийн харьяалалд багтах MMA тэмцээнүүдэд мөрдөх сахилгын болон шийтгэлийн тогтолцоог тогтоож, хэрэгжүүлдэг. GAMMA-ийн үндсэн үнэт зүйлсэд хүндлэл, сахилга бат, шударга байдал, шилдэг байдал болон даруу зан багтдаг.<ref>[https://gamma.sport/integrity/ GAMMA – Шударга байдал ба Fair Play]</ref> [[Олимпын хөдөлгөөн]]тэй холбоотойгоор GAMMA нь уг спортыг хүлээн зөвшөөрөхөд шаардлагатай олон улсын спортын засаглал болон допингийн эсрэг стандартуудыг хангахыг зорьдог. [[World Anti-Doping Code]]-д нийцсэн допингийн эсрэг хөтөлбөр нь энэхүү үйл явцын чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм.<ref>[https://ita.sport/gamma-anti-doping-activities/ GAMMA болон ITA – Допингийн эсрэг хөтөлбөр]</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mixed martial arts}} *[http://www.immaf.org Олон Улсын Холимог Тулааны Урлагийн Холбоо] [[Ангилал:Холимог тулааны урлаг| ]] [[Ангилал:Тулааны спортын төрөл]] f5akani90jwlljoi60vql2ub6xvf13j 866747 866746 2026-08-20T17:08:32Z ~2026-45772-88 106942 866747 wikitext text/x-wiki [[Зураг:UFC 131 Carwin vs. JDS.jpg|300px|thumb]] '''Холимог тулааны урлаг''' ({{lang-en|mixed martial arts}}, товчоор '''MMA''') бол бүтэн контактат төрөл бөгөөд олон янзын тулааны төрлийг багтаадаг, босоо болон хэвтээ байрлалаас өрсөлдөгчөө цохих, өчих, боох зэргээр өрсөлддөг спорт юм. Орчин үеийн холимог тулааны урлагийн эх үндэс нь [[эртний олимп|эртний олимпын]] зэвсэггүй тулааны төрөл болох [[панкратион]]оос үүдэлтэй. 1900-гаад оны эхээр Номхон далай, Европ болон Японд тал бүрийн тулааны төрлөөр тэмцээнүүд ихээр зохиогдож байсан. ==Үүсэл== [[Грек-Ромын ертөнц|Грек-Ромын]] эрин үед олимпын тулааны төрөл болох панкратион гэх тулааны урлаг байсан ба энэ нь босоо довтолгоон, барилдаан, хэвтээ барилдаануудыг хослуулдгаараа орчин үеийн холимог тулааны урлагтай төстэй. Энэ төрөл нь эртний Грект үүсэж, дараа нь Ромд шилжсэн. 1900-гаад оны Япон улсад "Мерикан" буюу Америк тулаан гэх тэмцээн ихээр зохиогдох болсон. "Мерикан" нь шүүгчдийн оноогоор ялах, гурван шидэлт ба хүнд цохилт, эсвэл цэвэр ялалт буюу өчих боох мэх, хүнд цохилтоор өрсөлдөгчөө буулгаж авах дүрмийн доор явагддаг байсан. [[1936]] онд мэргэжлийн боксчин Кингфиш Левински, мэргэжлийн бөхийн тамирчин Рэй Стийл нарын хооронд холимог тулааны тэмцээн явагдаж, үүнд мэргэжлийн бөх Рэй Стийл өрсөлдөгчөө 35 секундийн дотор ялсан. ==Орчин үед== 1993 онд холимог тулааны урлагийн анхны холбоо болох [[Ultimate Fighting Championship|UFC]]-ийг Америкийн Нэгдсэн Улсад байгуулж өнөөг хүртэл тасралтгүй тэмцээн зохион байгуулж байна. Энэ тэмцээний анхны аваргаар [[Бразил жиү-жицү|бразил жюү-жицү]]гийн тамирчин [[Ройс Грэйси]] тодорсон. Тэрбээр гурван өрсөлдөгчтэй дараалан тулалдахдаа нийтдээ 5 минутын дотор ялжээ. == Олимпын наадам дахь MMA == [[Gamma (Global Association of Mixed Martial Arts)|Global Association of Mixed Martial Arts]] ('''GAMMA''') нь Mixed Martial Arts (MMA) спортыг зохицуулж, хөгжүүлдэг олон улсын холбоо бөгөөд төв байр нь [[Лозанна]], [[Швейцар]] улсад байрладаг. GAMMA нь [[2018]] онд [[Итали]] улсын [[Ром]] хотод [[Paolo Biotti]]-ийн санаачилгаар байгуулагдсан бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгч [[Tommy Paulus Hermawan]] удирдаж байна. GAMMA нь тэмцээний тогтолцоо, дүрэм журам, аюулгүй ажиллагааны стандарт, тамирчдын боловсрол, мөн шүүгч, дасгалжуулагч болон тамирчдад зориулсан хөгжлийн хөтөлбөрөөр дамжуулан MMA-г олон улсын түвшинд хөгжүүлэхийг зорьдог.<ref>[https://gamma.sport/ GAMMA-ийн албан ёсны цахим хуудас]</ref><ref>[https://gamma.sport/contact GAMMA – Төв байр]</ref> GAMMA нь [[World Anti-Doping Agency]] (WADA)-ийн зарчимд нийцсэн [[допингийн эсрэг]] тогтолцоог боловсруулсан. GAMMA-ийн допингийн эсрэг хөтөлбөрийг [[International Testing Agency]] (ITA) бие даан удирддаг бөгөөд тэмцээний үеийн болон тэмцээний бус үеийн шинжилгээ, шинжилгээний үр дүнгийн менежмент, эмчилгээний зорилгоор хэрэглэх зөвшөөрөл (TUE), мөн шинжилгээний хөтөлбөрийг төлөвлөх, хэрэгжүүлэх зэрэг ажлыг хариуцдаг.<ref>[https://gamma-sport.org/anti-doping/ GAMMA – Допингийн эсрэг хөтөлбөр]</ref><ref>[https://gamma-sport.org/2020/11/19/global-association-of-mixed-martial-arts-signs-multi-year-contract-with-the-international-testing-agency-to-independently-manage-entire-anti-doping-program-for-mma/ GAMMA болон International Testing Agency-ийн хамтын ажиллагаа]</ref> GAMMA нь мөн [[Ёс зүйн дүрэм]], тэмцээний журам, аюулгүй ажиллагааны стандарт, түүнчлэн өөрийн харьяалалд багтах MMA тэмцээнүүдэд мөрдөх сахилгын болон шийтгэлийн тогтолцоог тогтоож, хэрэгжүүлдэг. GAMMA-ийн үндсэн үнэт зүйлсэд хүндлэл, сахилга бат, шударга байдал, шилдэг байдал болон даруу зан багтдаг.<ref>[https://gamma.sport/integrity/ GAMMA – Шударга байдал ба Fair Play]</ref> [[Олимпын хөдөлгөөн]]тэй холбоотойгоор GAMMA нь уг спортыг хүлээн зөвшөөрөхөд шаардлагатай олон улсын спортын засаглал болон допингийн эсрэг стандартуудыг хангахыг зорьдог. [[World Anti-Doping Code]]-д нийцсэн допингийн эсрэг хөтөлбөр нь энэхүү үйл явцын чухал бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм.<ref>[https://ita.sport/gamma-anti-doping-activities/ GAMMA болон ITA – Допингийн эсрэг хөтөлбөр]</ref> == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mixed martial arts}} *[http://www.immaf.org Олон Улсын Холимог Тулааны Урлагийн Холбоо] [[Ангилал:Холимог тулааны урлаг| ]] [[Ангилал:Тулааны спортын төрөл]] 21j2bp94ai423cjr1r2osml4y9dtlli 1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан 0 34436 866800 749394 2026-08-21T08:42:30Z Temuugen Naranbaatar 100578 нэр зассан 866800 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завханы]] || [[Усны-Эхийн Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] an8zy5na9iq0aesw5ooq6fqgmycnyyx 866801 866800 2026-08-21T08:44:33Z Temuugen Naranbaatar 100578 866801 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] fio2j8tdwibffhrlpdpk0gmze80h558 866802 866801 2026-08-21T08:45:41Z Temuugen Naranbaatar 100578 866802 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] cj2ew7umh4msu3l370typ2s8o2wgrqi 866803 866802 2026-08-21T08:48:03Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Гурвын даваа */ 866803 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] knx8v0pph412hrp2x1ywhyrmk9b9h8h 866804 866803 2026-08-21T08:49:13Z Temuugen Naranbaatar 100578 866804 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] k2vm7usxkxpv9pco55gvyc35o9gjfm7 866805 866804 2026-08-21T08:50:03Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Тавын даваа */ 866805 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Усны-Эхийн Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] osmlnm780qamr8w385zdhyhh6hje8v9 866806 866805 2026-08-21T08:50:43Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Зургаагийн даваа */ 866806 wikitext text/x-wiki '''[[1997]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 76 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 512 бөх бяр чадал, авхаалж сорин '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Хэнтийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] аварга түрүүлж, Архангайн [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] арслан үзүүрлэжээ. ==Шөвгөрсөн бөхчүүд== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align: center" |- !width="70"|Амжилт !width="5" rowspan="17"| !width="100" |Ямар цолтой !width="80"|Аль аймгийн !width="195"|Хүчит бөх !width="5" rowspan="17"| !width="20" title="Есийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|9 !width="20" title="Наймын даваанд хэнийг давсан бэ?"|8 !width="20" title="Долоогийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|7 !width="20" title="Зургаагийн даваанд хэнийг давсан бэ?"|6 !width="20" title="Тавын даваанд хэнийг давсан бэ?"|5 !width="5" rowspan="17"| !width="135" title="Шинэ цол, чимэг"|Шинэ цол, чимэг |-bgcolor="#ccffcc" |Түрүүлсэн|| Дархан аварга || [[Хэнтий]]н || [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ|Д.М]] || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг|Ц.Ц]] || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар|С.Х]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан|А.Х]] || title="Чимэдийн Ганбаатар"|Ч.Г ||''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |Үзүүрлэсэн|| Улсын арслан || [[Архангай]]н || [[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |~||[[Агваансамдангийн Сүхбат|А.С]] || [[Чойнхорын Чулуунбаатар|Ч.Ч]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү|Б.А]] || [[Дэндэвийн Амгаа|Д.А]] || ''чимэг нэмсэн'' |-bgcolor="#ffffcc" |rowspan="2" | Дөрөвт үлдсэн|| Улсын начин || [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] || [[Агваансамдангийн Сүхбат]] |~||~|| [[Одвогийн Балжинням|О.Б]] || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Г.Ө]] || [[Баянмөнхийн Гантогтох|Б.Г]] || «[[Улсын заан]]» |-bgcolor="#ffffcc" | Улсын заан || [[Завхан]]ы || [[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |~||~|| [[Гунгаагийн Элбэг|Г.Э]] || [[Жигмэдийн Оргилболд|Ж.О]] || [[Нямжавын Мөнхжаргал|Н.М]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="4" | Наймд үлдсэн|| Улсын аварга || [[Увс]]ын || [[Одвогийн Балжинням]] |~||~||~|| [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.С]] || [[Рэгжийбуугийн Давааням|Р.Д]] || ''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Гунгаагийн Элбэг]] |~||~||~|| [[Пунцагийн Сүхбат|П.С]] || [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Э]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн начин || [[Увс]]ын || [[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |~||~||~||[[Чадраабалын Бямбадорж|Ч.Б]] || [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Улсын заан || [[Хөвсгөл]]ийн || [[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |~||~||~|| [[Усны-Эхийн Балжинням|У.Б]] || [[Жамбалын Ганболд|Ж.Г]] || ''чимэг нэмсэн'' |- |rowspan="8" | Арван зургаад үлдсэн || Улсын заан || [[Баянхонгор]]ын || [[Пунцагийн Сүхбат]] |~||~||~||~|| [[Өлзийн Сумъяа|Ө.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Ховд]]ын || [[Чадраабалын Бямбадорж]] |~||~||~||~|| [[Ишдоржийн Доржсамбуу|И.Д]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | Улсын заан || [[Архангай]]н || [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |~||~||~||~|| [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.С]] ||''чимэг нэмсэн'' |- | || [[Булган]]ы || [[Жигмэдийн Оргилболд]] |~||~||~||~|| [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Д]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн заан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Уснихын Балжинням]] |~||~||~||~|| [[Дүгэржавын Хишигдорж|Д.Х]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн арслан || [[Завхан аймаг|Завханы]] || [[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |~||~||~||~|| [[Дамдины Баяраа|Д.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Цэргийн арслан || [[Өвөрхангай]]н || [[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |~||~||~||~|| [[Бандийн Ганбаатар|Б.Г]] ||«[[Улсын начин]]» |- | Аймгийн заан || [[Дорноговь|Дорноговийн]] || [[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |~||~||~||~|| [[Цэдэндамбын Баярсайхан|Ц.Б]] ||«[[Улсын начин]]» |} ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол |- !Түрүү |Дархан аварга |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр | |- !Үзүүр |Улсын арслан |[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] |Архангай Булган | |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг]] |Завхан Цагаанчулуут | |- |Улсын начин |[[Агваансамдангийн Сүхбат]] |Төв Сэргэлэн |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Улсын аварга |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг | |- |Улсын заан |[[Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар]] |Хөвсгөл Галт | |- |Аймгийн начин |[[Чойнхорын Чулуунбаатар]] |Увс Тэс |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- |Залуу бөх |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул |" Улсын өсөх идэр начин " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын заан |[[Пунцагийн Сүхбат]] |Баянхонгор Баян-Овоо | |- |Улсын заан |[[Чадраабалын Бямбадорж]] |Ховд Чандмань | |- |Улсын заан |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Цэргийн арслан |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Бүдээбазарын Адъяахүү]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн заан |[[Алтангэрэлийн Хатансайхан]] |Дорноговь Мандах |" Улсын начин " цол |- |Цэргийн заан |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |" Улсын начин " цол |- |Залуу бөх |[[Жигмэдийн Оргилболд]] |Булган Баян-Агт |" Улсын начин " цол |} ==== Барилдааны дүйз ==== ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !У.ав !У.арс !У.з !У.н !Ц.а !А.а !Ц.з !А.з !А.н !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын заан |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Цэргийн заан |Аймгийн заан |Аймгийн начин |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |А.а |Готовын Буянтогтох |Увс Малчин |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.а |Батсуурийн Пүрэвтогоо |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Агвааны Норов |Баянхонгор Баацагаан |- !4. |У.арс |Лувсанчимэдийн Сосорбарам |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !5. |У.арс |Пүрэвийн Дагвасүрэн |Төв Батсүмбэр !Х !О |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !6. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !О !Х |З.б |Сайнбаярын Батсүх |Увс Хяргас |- !7. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !О !Х |У.н |Галсанжамцын Пүрэв-Очир |Дорнод Цагаан-Овоо |- !8. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |З.б |Цэрэнбаатарын Цогтбаяр |Ховд Чандмань |- !9. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |З.б |Данзанравжаа | |- !10. |У.з |Ундрахын Пүрэв |Говь-Алтай Хөхморьт !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !11. |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !12. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Цэрэнчимэдийн Батжаргал |Дундговь Цагаандэлгэр |- !13. |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт !О !Х |З.б |Дэмбэрэлийн Алтайбаатар |Говь-Алтай Тонхил |- !14. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Гүсэмийн Жалаа |Архангай Хашаат |- !15. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !О !Х |З.б |Мягмарын Чинбаатар |Ховд Буянт |- !16. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !О !Х |З.б |Сүрэнжавын Энхболд |Өвөрхангай Арвайхээр |- !17. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |А.н |Даваадоржийн Цэвээнцэрэн |Увс Зүүнговь |- !18. |У.з |Ёндонгийн Ишгэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !19. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Адъяадоржийн Түдэвдагва |Дундговь Эрдэнэдалай |- !20. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |З.б |Цэдэвийн Мягмардорж |Ховд Мөст |- !21. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Галдангийн Жамсран |Увс Тэс |- !22. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Б.Ганбаатар |Улаанбаатар, Сүхбаатар |- !23. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |А.а |Бадамгаравын Баттөр |Дундговь Дэлгэрцогт |- !24. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |З.б |Пэрэнлэйдашийн Мөнхжаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !25. |У.з |Санжжавын Сүхбаатар |Увс Наранбулаг !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !26. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Биндэръяагийн Батхуяг |Архангай Хотонт |- !27. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Сэрээнэнгийн Жамц |Архангай Хашаат |- !28. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |З.б |Долгорсүрэнгийн Дагвадорж |Өвөрхангай Хужирт |- !29. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |А.а |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун |- !30. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лувсандоржийн Дашчирав |Архангай Хотонт |- !31. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !О !Х |У.н |Довдонгийн Дашжамц |Өвөрхангай Өлзийт |- !32. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Божоогийн Батнасан |Увс Өндөрхангай |- !33. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат |- !34. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |У.н |Цанжидын Энхжаргал |Говь-Алтай Баян-Уул |- !35. |У.н |Данзандаржаагийн Сэрээтэр |Төв Лүн !Х !О |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !36. |У.н |Чойдорын Өвгөнхүү |Сүхбаатар Уулбаян !Х !О |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !37. |У.н |Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !38. |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар !О !Х |А.а |Самбуугийн Баярсайхан |Баянхонгор Заг |- !39. |У.н |Адуучийн Баатархүү |Ховд Алтай !Х !О |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !40. |У.н |Однойн Бахыт |Баян-Өлгий Цэнгэл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !41. |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг !О !Х |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат |- !42. |У.н |Содномын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !43. |У.н |Цэвээнжавын Дуламсүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !44. |У.н |Жамцын Бор |Булган Орхон !Х !О |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !45. |У.н |Цэгмидийн Улаанхүү |Дундговь Сайхан-Овоо !Х !О |З.б |Жанцагийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !46. |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр !О !Х |У.н |Даваагийн Ганболд |Ховд Цэцэг |- !47. |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цэндээгийн Анхбаяр |Сүхбаатар Баяндэлгэр |- !48. |У.н |Лхайсүрэнгийн Цэвээн |Увс Тэс !Х !О |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !49. |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !О !Х |У.н |Лувсангийн Өлзийбаяр |Увс Сагил |- !50. |У.н |Пунцагийн Эрдэнэбаяр |Архангай Цэцэрлэг !Х !О |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !51. |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви !О !Х |А.а |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан |- !52. |У.н |Тэрбишийн Нармандах |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !53. |У.н |Чогжинмүнсэлийн Даваадорж |Өвөрхангай Нарийнтээл !Х !О |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !54. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |У.н |Сэдбайдарын Баатар |Говь-Алтай Цээл |- !55. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |А.а |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал |- !56. |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал !О !Х |А.а |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !57. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |А.з |Түмэн-Өлзийн Мөнхбаяр |Ховд Алтай |- !58. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !О !Х |Ц.н |Дуламсүрэнгийн Намдаг |Төв Заамар |- !59. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |А.а |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин |- !60. |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан !О !Х |У.н |Цогт-Очирын Баянмөнх |Увс Хяргас |- !61. |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.а |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин |- !62. |У.н |Цэдэндамбын Бэгзсүрэн |Завхан Цагаанчулуут !Х !О |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !63. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |А.а |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- !64. |У.н |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !О !Х |У.н |Ишдоржийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баянгол |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.н |Доёдын Бадрах |Говь-Алтай Алтай |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.н |Самбалхүндэвийн Дангаасүрэн |Увс Өндөрхангай |- !4. |У.арс |Жамбалын Хайдав |Увс Зүүнговь !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !5. |У.арс |Мядагийн Мөнгөн |Увс Давст !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !6. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !О !Х |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт |- !7. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дасрангийн Мягмар |Ховд Буянт |- !8. |У.з |Донровын Долгорсүрэн |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !9. |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн !О !Х |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |- !10. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !11. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !12. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.н |Агвааны Ганбаатар |Өмнөговь Баян-Овоо |- !13. |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |Батнасангийн Мэндсайхан |Архангай Батцэнгэл |- !14. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Цэгмэдийн Баатар |Архангай Өлзийт |- !15. |У.з |Өлзийн Тулгаа |Увс Малчин !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !16. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |У.н |Жанцангийн Чулуун |Сүхбаатар Сүхбаатар |- !17. |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай !О !Х |У.н |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд |- !18. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Цэндийн Дамдин |Хэнтий Биндэр |- !19. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !О !Х |У.н |Лүндэгийн Бадарч |Төв Баянцагаан |- !20. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.н |Нинжээгийн Алтансүх |Архангай Батцэнгэл |- !21. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !О !Х |У.н |Жанчивравдангийн Намжилдорж |Төв Баянцагаан |- !22. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Бадарчийн Батбаяр |Хэнтий Цэнхэрмандал |- !23. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Лодойн Эрхбаяр |Ховд Дарви |- !24. |У.з |Рэнцэнхүүгийн Гансүх |Төв Алтанбулаг !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !25. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !О !Х |А.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст |- !26. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.з |Бат-Эрдэнийн Баттогтох |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт !О !Х |З.б |Жанцангийн Бандихүү |Ховд Дарви |- !28. |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс !О !Х |А.а |Даваасамбуугийн Доржбат |Баянхонгор Баянхонгор |- !29. |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин !О !Х |У.н |Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр |Булган Сайхан |- !30. |У.н |Шархүүгийн Лхагвасүрэн |Ховд Дарви !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !31. |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн !О !Х |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл |- !32. |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |У.н |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !2. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |Ц.з |Чимэдийн Ганбаатар |Архангай Хотонт |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |У.з |Рэгжийбуугийн Давааням |Говь-Алтай Чандмань |- !4. |У.арс |Бандийн Ганбаатар |Өвөрхангай Баян-Өндөр !Х !О |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !5. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- !6. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |У.з |Жамбалын Ганболд |Увс Өндөрхангай |- !7. |У.з |Зэвэгийн Дүвчин |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !8. |У.з |Дамдингийн Баяраа |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !Х !О |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !9. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !О !Х |У.н |Өлзийн Сумъяа |Увс Малчин |- !10. |У.з |Дашзэвэгийн Эрдэнэбат |Өвөрхангай Сант !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !11. |У.з |Дүгэржавын Хишигдорж |Архангай Батцэнгэл !Х !О |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !12. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !13. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |У.н |Нямжавын Мөнхжаргал |Увс Тэс |- !14. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !О !Х |У.н |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг |- !15. |У.з |Баянмөнхийн Гантогтох |Увс Хяргас !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !16. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |У.з |Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар |Өвөрхангай Хужирт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |А.з |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |Ц.а |Уртнасангийн Сүхбаатар |Өвөрхангай Хужирт |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.а |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт !О !Х |Ц.з |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй |- !5. |У.з |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |- !6. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Жигмэдийн Оргилболд |Булган Баян-Агт |- !7. |У.з |Чадраабалын Бямбадорж |Ховд Чандмань !Х !О |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !8. |У.з |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Сарангэрэлийн Хүрэлбаатар |Хөвсгөл Галт |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |- !3. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |А.н |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс |- !4. |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут !О !Х |З.б |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.з |Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг |Завхан Цагаанчулуут |- !2. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !О !Х |У.н |Агваансамдангийн Сүхбат |Төв Сэргэлэн |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харъяалал'' |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- !1. |Д.ав |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |Хэнтий Өмнөдэлгэр !О !Х |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган |} ==Эх сурвалж== * [http://garid.hiimori.mn/list/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4/type/2/year/1997 «Хийморь» цахим сүлжээнд бичигдсэн улсын наадмын дүн бичиг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] bk3kpty3txdzh8knydyqwbapubf88q1 Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 866771 866478 2026-08-21T01:29:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866771 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Днипро 0 35784 866814 858098 2026-08-21T09:48:22Z Dƶoxar 24265 866814 wikitext text/x-wiki {{Short description|Украины Днепропетровск мужийн хот, захиргааны төв}} {{About|хотын|Голыг|Днепр мөрөн|хэрэглээг|Днипро (салаа утга)}} {{Redirect|Днепропетровск}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = Днипро | native_name = {{lang|uk|Дніпро}} | nickname = | settlement_type = [[Украины хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/1/1 | caption_align = center | image1 = Dnipropetrovsk view 2015 tov-tob.jpg | caption1 = Днипро хотын төвийн үзэмж | image2 = Панораму двору Спасо-Преображенського кафедрального собору.jpg | caption2 = [[Өөрчлөлтийн сүм, Днипро|Өөрчлөлтийн сүм]] | image3 = Монастирській острів та мости (cropped).jpg | caption3 = [[Мерефа-Херсоны гүүр]], [[Монастырский арал]] болон [[Днепр мөрөн]] }} | image_flag = Flag of Dnipro.svg | flag_size = 120px | image_shield = Coat of arms of Dnipro.svg | shield_size = x100px | image_blank_emblem = File:Логотип Дніпро.png | blank_emblem_type = Тэмдэг | blank_emblem_size = | motto = | image_map = Dnipropetrovsk-Raion.png | map_caption = [[Днепропетровск муж]] дахь Днипрогийн байршил | pushpin_map = Украин Днепропетровск муж#Украин#Европ | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Днепропетровск муж дахь байршил##Украин дахь байршил##Европ дахь байршил | coordinates = {{coord|48|28|03|N|35|02|24|E|region:UA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{Flagu|Украин}} | subdivision_type1 = [[Украины мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Украины тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{Flagcountry|Днепропетровск муж}} | subdivision_name2 = {{Flagicon image|Dniprovskiy rayon prapor.png}} [[Днипро тойрог|Днипро]] | subdivision_type3 = [[Нийгэмлэг (Украин)|Нийгэмлэг]] | subdivision_name3 = [[Днипро хотын нийгэмлэг|Днипро хотын]] | parts_type = [[#Засгийн газар|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- Use "list" (for list), "coll" (for collapsed list), "para" (for paragraph format). Default is "list" if up to 5 items, then--> | parts = 8 дүүрэг | government_type = [[Днипро хотын зөвлөл]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Борис Филатов]]<ref name="Filatovn1437591">{{cite news |url=https://vybory.24tv.ua/vibori-mera-dnipro-2020-ofitsiyni-rezultati-golosuvannya_n1437591 |script-title=uk:Результати 2 туру виборів у Дніпрі: розгромна перемога Філатова |trans-title=Днипро дэх сонгуулийн 2-р шатны үр дүн: Филатовын хувьд аймшигтай ялалт |work=[[:uk:24 (телеканал)|Суваг 24]] |date=2020-11-24 |access-date=2025-11-01 |language=uk}}</ref> | leader_party = [[Санал (нам)|Санал]]<ref name="Filatovn1437591"/> | leader_title1 = [[Украины Ардын депутат|ПГд]]: | seat_type = Захиргааны төв | seat = Днипро хотын захиргаа,<br/>Академик Яворницкийн өргөн чөлөө 75 | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1526 ({{years ago|1526}} жилийн өмнө) (албан ёсоор<ref name=UWSUla>Oleh Repan. ''[http://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2017/07_2017/14/uw/Book7.pdf The origins of Dnipro, the city and its name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315154048/https://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2017/07_2017/14/uw/Book7.pdf |date=2022-03-15 }}''. [[Украины долоо хоног]]. 2017 оны 7 сар (хуудас 46)</ref>) | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1778 | established_title1 = | established_date1 = | area_magnitude = | area_total_km2 = 409.718 | area_land_km2 = | area_metro_km2 = 5606 | area_water_km2 = | elevation_m = 155 | population_as_of = 2022 | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | population_note = | population_rank = Украинд [[Украины хотын жагсаалт|4-т]] | population_total = 968,502 | population_metro = {{decrease}} 1145065 | population_footnotes =<ref>{{citation|title=The number of the available population of Ukraine as of January 1, 2022|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf}}</ref> | population_density_km2 = 2,411 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 49000—49489 | timezone1 = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | area_code = +380 56(2) | blank_name = | population_demonym = Днипрочууд | website = [http://dniprorada.gov.ua/ dniprorada.gov.ua] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-wikidata = yes }} '''Днипро''' буюу '''Днепр''' ([[украин хэл|украин.]] ''Дніпро́'', оросоор ''Днепр''; 2016 оны 5-р сарын 19-нөөс өмнө - ''Дніпропетро́вськ'') — [[Украин]] улсын зүүн өмнөд нутаг болох [[Днепропетровск муж|Днепр муж]]ийн засаг захиргааны төв, 2025 оны байдлаар 950 мянга орчим хүн амтай, [[Днепр мөрөн]] болон [[Самара гол]] дээр орших [[хот]]. Украины хамгийн том аж үйлдвэрийн төвүүдийн нэг болох Днепропетровск хотод хар төмөрлөг, металл боловсруулах, механик инженерчлэл болон бусад хүнд үйлдвэрүүдээр тэргүүлдэг юм. Днепропетровск нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] батлан ​​​​хамгаалах болон сансрын үйлдвэрлэлийн гол төв байсан тул 1990-ээд он хүртэл энэ хот гадаадын иргэдэд хаалттай байжээ. == Хотын нэр == === Екатеринослав (1776—1796, 1802—1926) === Оросын хатан хаан [[II Екатерина|II Екатеринагийн]] дурсгалд зориулж уг нэрийг 18-р зуунд өгсөн гэж үздэг. Энэ хот нь анх 1784 он хүртэл Килченя, Самара голууд урсдаг Днеприйн зүүн эрэг дээр байрладаг байв. Дараа нь II Екатерина хатан хааны зарлигаар барилгын ажлыг албан ёсоор баруун эрэг рүү нүүлгэжээ. === Новороссийск (1796—1802) === Эзэн хаан [[I Павел]] эх II Екатеринагийнхаа тухай санагдуулж буй бүх зүйлийг арилгах хүсэлтэй байсан тул 1796-1802 онуудад энэ хотыг Новороссийск гэж нэрлэх болсон. Гэвч I Павел хааныг алсны дараа Эзэн хаан [[I Александр]] 1802 онд хотыг анхны нэр болох Екатеринослав гэж буцаан сэргээжээ. === Днепропетровск (1926—2016) === Зөвлөлт засаг тогтосны дараа 1926 оны 7-р сарын 20-нд Екатеринослав хотын орших Днепр мөрнийг бэлэгдэж Днепропетровск болгосон байна. === Днепр (2016 — өнөө хүртэл) === 2016 оны 5-р сарын 19-нд [[Украины Дээд Рада]] коммунизмыг устгах үйл ажиллагааны хүрээнд Днепропетровск хотыг байрлаж буй мөрний нэрээр Днепр ([[Украин хэл|укр.]] ''Дніпро,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Dnipro'' ) гэж нэрлээх шийдвэр гаргаж 6-р сарын 3-наас хүчин төгөлдөр болсон байна. == Хүн ам == 1976-2011 онуудад хуучин Днепропетровск хот 1 сая гаруй хүн амтай байсан. 1976 онд 1 саяд хүрсэн тус хотын хүн ам 1991 онд ЗХУ задран унах хүртэл өссөөр байсан бөгөөд 1992 онд хотын хүн ам 1,189,900-д хүрч, түүхэн дээд хэмжээндээ хүрсэн. Үүний дараа хүн ам буурч эхэлсэн юм. {| class="wikitable" ! colspan="7" |Днепр хотын хүн ам |- !1804 !1853 !1865 !1897 !1910 !1917 !1923 |- |6 389 |'''↗'''13 011 |'''↗'''22 816 |'''↗'''112 839 |'''↗'''232 500 |'''↘'''217 000 |'''↘'''126 462 |- !1926 !1959 !1967 !1976 !1979 !1981 !1989 |- |'''↗'''187 570 |'''↗'''661 547 |'''↗'''816 000 |'''↗'''1 000 000 |'''↗'''1 066 016 |'''↗'''1 100 000 |'''↗'''1 177 897 |- !1991 !1993 !1998 !2001 !2003 !2004 !2005 |- |'''↗'''1 189 000 |'''↘'''1 185 000 |'''↘'''1 122 400 |'''↘'''1 065 008 |'''↗'''1 069 106 |'''↘'''1 060 594 |'''↘'''1 054 219 |- !2006 !2008 !2010 !2012 !2013 !2014 !2015 |- |'''↘'''1 047 347 |'''↘'''1 029 507 |'''↘'''1 011 177 |'''↘'''999 577 |'''↘'''997 754 |'''↘'''993 094 |'''↘'''989 769 |- !2016 !2018 !2020 !2022 !2025 ! ! |- |'''↘'''983 836 |'''↗'''1 000 506 |'''↘'''990 724 |'''↗'''984 473 |'''↘'''950 000 | | |} == Эдийн засаг == Днепр хот бол Украины хамгийн том аж үйлдвэр, эдийн засгийн төвүүдийн нэг бөгөөд металлургийн төв юм. Хар төмөрлөг, металл боловсруулах, механик инженерчлэл, пуужингийн шинжлэх ухаан онцгой сайн хөгжсөн юм. Днепр хотод Украины хамгийн том банк болох "ПриватБанк"-ны төв байрладаг бөгөөд энэ нь Игорь Коломойский, Геннадий Боголюбов нарын эзэмшдэг (2016 оны 12-р сард үндэсний болгосон) Приват Группийн нэг хэсэг байв. Тус бүлэг нь Украин болон олон улсад 100 гаруй компанийг шууд болон шууд бусаар эзэмшдэг. Днепр 130 улстай гадаад худалдаа эрхэлдэг. Днепр хотын экспорт, импортын эргэлт нь Украины эргэлтийн 7%-ийг эзэлдэг. Энэ хот нь голчлон металлургийн, механик инженерчлэлийн, хүнс, химийн бүтээгдэхүүний экспорт, байгалийн хий, газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог байна. == Боловсрол == * [[Днепр хотын Үндэсний их сургууль|Олесь Гончарын нэрэмжит Днепр хотын Үндэсний их сургууль]], * Днепрын Үндэсний техникийн их сургууль, * Гааль, санхүүгийн их сургууль, * Днепрын Төмөр Замын Тээврийн Үндэсний Их Сургууль, * Украины Хими-Технологийн Улсын Их Сургууль, * Днепрын Дотоод хэргийн улсын их сургууль, * Днепрын Улсын хөдөө аж ахуй, эдийн засгийн их сургууль, * Днепрын Хүмүүнлэгийн их сургууль, * Альфред Нобелийн их сургууль == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:Днепропетровск. Вид на центр города..JPG Зураг:Dnipropetrowsk.jpg Зураг:Karla marksa intersection 25dec09 2942.JPG Зураг:Dnepr dstr.png Зураг:Central bridge Dnipropetrovsk from GOROD.DP.UA .jpg </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Днипро (1991–2020, туйлын үе 1948–одоо) | metric first = y | single line = Yes | Jan record high C = 12.3 | Feb record high C = 17.5 | Mar record high C = 24.1 | Apr record high C = 31.8 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.8 | Jul record high C = 39.8 | Aug record high C = 40.9 | Sep record high C = 36.5 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 20.6 | Dec record high C = 13.7 | year record high C = 40.9 | Jan high C = -0.9 | Feb high C = 0.6 | Mar high C = 7.1 | Apr high C = 16.0 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.6 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 22.4 | Oct high C = 14.4 | Nov high C = 5.8 | Dec high C = 0.6 | year high C = 14.4 | Jan mean C = -3.6 | Feb mean C = -2.8 | Mar mean C = 2.5 | Apr mean C = 10.3 | May mean C = 16.5 | Jun mean C = 20.5 | Jul mean C = 22.7 | Aug mean C = 22.1 | Sep mean C = 16.2 | Oct mean C = 9.2 | Nov mean C = 2.6 | Dec mean C = -1.9 | year mean C = 9.5 | Jan low C = -6.1 | Feb low C = -5.8 | Mar low C = -1.2 | Apr low C = 5.1 | May low C = 10.9 | Jun low C = 15.1 | Jul low C = 17.1 | Aug low C = 16.3 | Sep low C = 11.0 | Oct low C = 5.2 | Nov low C = -0.1 | Dec low C = -4.2 | year low C = 5.3 | Jan record low C = -30.0 | Feb record low C = -27.8 | Mar record low C = -19.2 | Apr record low C = -8.2 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 3.9 | Jul record low C = 5.9 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -3.0 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -17.9 | Dec record low C = -27.8 | year record low C = -30.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 50 | Feb precipitation mm = 43 | Mar precipitation mm = 51 | Apr precipitation mm = 39 | May precipitation mm = 51 | Jun precipitation mm = 64 | Jul precipitation mm = 55 | Aug precipitation mm = 45 | Sep precipitation mm = 42 | Oct precipitation mm = 39 | Nov precipitation mm = 44 | Dec precipitation mm = 46 | year precipitation mm = 569 | Jan snow depth cm = 7 | Feb snow depth cm = 10 | Mar snow depth cm = 5 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 4 | year snow depth cm = 10 | Jan humidity = 88.5 | Feb humidity = 84.7 | Mar humidity = 77.2 | Apr humidity = 64.6 | May humidity = 63.2 | Jun humidity = 64.8 | Jul humidity = 63.6 | Aug humidity = 60.5 | Sep humidity = 67.3 | Oct humidity = 77.1 | Nov humidity = 85.5 | Dec humidity = 88.8 | year humidity = 73.8 | Jan rain days = 9 | Feb rain days = 8 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 13 | May rain days = 13 | Jun rain days = 13 | Jul rain days = 12 | Aug rain days = 9 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 11 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 11 | year rain days = 132 | Jan snow days = 16 | Feb snow days = 15 | Mar snow days = 9 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 7 | Dec snow days = 15 | year snow days = 64 | Jan sun = 50 | Feb sun = 74 | Mar sun = 132 | Apr sun = 196 | May sun = 266 | Jun sun = 281 | Jul sun = 310 | Aug sun = 285 | Sep sun = 211 | Oct sun = 142 | Nov sun = 62 | Dec sun = 37 | year sun = 2046 |source 1=Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213143459/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34504.htm |archive-date=2019-12-13 |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34504.htm |title=Климат Днепра (Днипрогийн цаг агаар) |publisher=Pogoda.ru.net |access-date=2026-06-03 |language=ru |date=2016}}</ref> |source 2=[[NOAA]] (чийгшил ба нар 1991–2020)<ref name=NOAA> {{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419123857/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Dnipro_34504.csv |archive-date=2025-04-19 |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Ukraine/XLS/DNIPRO_34504.csv|title=Dnipro Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |format=CSV |access-date=2026-06-03 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dnipropetrovsk|Днипро}} * [http://gorod.dp.ua/multilang/de/ Хотын цахим хуудас] (англи, герман, испани, франц хэлээр, мөн орос, украин хэлээр илүү дэлгэрэнгүй) * [https://web.archive.org/web/20151031085029/http://dniproinvitesyou.org/en/ Днипро хотын албан ёсны аялал жуулчлалын цахим хуудас] * [http://gorod.dp.ua/eng/guide/?pageid=240 Хотын түүх] (англиар) == Эшлэл == {{Reflist}} {{Украины хот}} [[Ангилал:Днепропетровск мужийн суурин]] [[Ангилал:Днипро| ]] [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Украины мужийн төв]] 1llnxf679ws0qll1avldqz0sdbf1ydo Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 866775 866647 2026-08-21T02:07:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866775 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-21 02:07:51 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] rfxclcy8m0wwvfjt1gplnsgu5jy9ewc Васлуй тойрог 0 39676 866749 851291 2026-08-20T19:45:14Z Enkhsaihan2005 64429 866749 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Васлуй тойрог | native_name = Județul Vaslui | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare judetul Vaslui, Romania.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Vaslui.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Vaslui.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Vaslui in Romania.svg | map_alt = Румын дахь Васлуй тойргийн байршил | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46.59|27.77|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = Молдав | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Васлуй]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Чиприан-Ионуц Трифан | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Даниэль Онофрей|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,318 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[List of Romanian counties by area|27th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 24-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 235 эсвэл (+40) 335<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VS | website = [http://www.cjvs.eu/ County Council]<br />[https://vs.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.572&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 3,975 (''2015'') }} '''Васлу́й тойрог''' ({{lang-ro|Județul Vaslui}} [{{IPA|vasˈluj}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 375,148 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 08:11:33 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vaslui County|Васлуй тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20180126085237/http://www.cjvs.eu/ Васлуй Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Васлуй тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] gu1dny38so0m5v35oyimapgi7irolfs Гавьяат нисгэгч 0 47227 866799 858953 2026-08-21T08:41:55Z LaughTillYouPee 106951 2026 оны 7-р сарын 7-нд шинээр Монгол Улсын Гавьяат нисгэгч цол хүртсэн Пүрэвийн Баатарын мэдээллийг жагсаалтад нэмж, шинэчлэв. 866799 wikitext text/x-wiki '''Гавьяат нисгэгч''' цол нь Монгол Улсын '''Хүндэт''' цолын хоёр дахь эрэмбийн цол болох [[гавьяат зүтгэлтэн]] цолын нэг нь юм. 1965 оны 5-р сарын 24-нд №115 тоот зарлигаар [[Дугарын Гунгаа|Д.Гунгаа]], [[Ун-Аагийн Даравгар|У.Даравгар]] нарт анх олгожээ. ==Гавьяат нисгэгчид== # [[Дугарын Гунгаа]] - Хөвсгөл Бүрэнтогтох /1965/ # [[Ун-Аагийн Даравгар]] - Увс, Зүүнхангай /1965/ # [[Гонсүрэнгийн Раднаа]] - Сэлэнгэ, Шаамар /1966/ # [[Санжмятавын Лхагважав]] - Завхан, Алдархаан /1967/ # [[Дугарын Цэрэндорж]] - Дорнод, Чойбалсан /1968/ # [[Дэмчигийн Чодин]] - Баянхонгор, Өлзийт /1981/ # [[Луузангийн Пүрэвсүрэн]] - Дундговь, Сайхан-Овоо /1985/ # [[Сүрэнжавын Тамир]] - Увс, Завхан /1985/ # [[Сэнгийн Жанар]] - Хэнтий /1990/ # [[Төгсийн Сугар]] - Өмнөговь, Ханхонгор /1993/ # [[Ринчингийн Батнасан]] - Ховд, Эрдэнэбүрэн /1995/ # [[Жамбалдоржийн Наран]] - Төв, Сэргэлэн /1998/ # [[Даравгарын Пүрэвдорж]] - Төв, Сэргэлэн /1999/ # [[Дотейн Даштаун]] - Баян-Өлгий, Улаанхус /2000/ # [[Очирдоржийн Цог]] - Төв, Сэргэлэн /2000/ # [[Тамирын Батбаяр]] - Улаанбаатар /2004/ # [[Рословын Бат-Эрдэнэ]] - Хөвсгөл, Цагаан-Үүр /2005/ # [[Даржаагийн Сүрэнхорлоо]] - Булган, Сайхан /2006/ # [[Гунгаагийн Жаргалсайхан]] - Төв, Сэргэлэн/2011/ # Цэвэгдоржийн Дэлгэрсайхан - /2014/ # Ундгайн Арвинбуян - /2014/ # Д. Баатар - /2014/ # Гочоогийн Ерөөлт - Ховд Чандмань /2015/ # [[Лувсанбалдангийн Лувсанчимэд]] - /2016/ # [[Дамбаравжаагийн Оюунболд]] - Дорнод, Булган /2017/ # [[Готовын Мөнх-Очир]] - Хөвсгөл, Тосонцэнгэл /2017/ # Дашдондогийн Баярсайхан - /2020/ # Даржаагийн Байгал - /2021/ # Самбуугийн Шаравсамбуу - /2022/ # Таштуаны Ауез - /2022/ # Насангийн Баясгалан - Дорноговь, Сайншанд /2022/ # Санжхүүгийн Гантөмөр - /2023/ # Галхүүгийн Сарангэрэл - /2025/ # Намжилцэрэнгийн Очирбат - /2025/ # Рэнцэнгийн Доржготов - /2025/ # Чимэддоржийн Нямсайхан - /2026/ # [[Цэнд-Аюушийн Ганбаатар]] - /2026/ # Пүрэвийн Баатар - /2026/ ==Эх үүсвэр== https://web.archive.org/web/20141228043544/http://gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=221&id=272 [[Ангилал:Гавьяат Нисгэгч| ]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Нисгэгч]] mxuylr4qwrzwx4vwhkxdj1uyqza22ym Цэргийн наадмын барилдааны жагсаалт 0 59308 866807 665672 2026-08-21T08:52:55Z Temuugen Naranbaatar 100578 866807 wikitext text/x-wiki == Цэргийн наадмын түрүү, үзүүр == === Түрүү, үзүүрийн бөхчүүд === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Он ! colspan="3" |Түрүүлсэн бөх ! colspan="3" |Үзүүрлэсэн бөх |- |Цол |Овог нэр |Харъяалал |Цол |Овог нэр |Харъяалал |- |1992 |У.н |[[Содномын Дэлгэрбат]] |Булган Бугат |Ц.з |[[Чимэдийн Ганбаатар]] |Архангай Хотонт |- |1993 |У.н |[[Уртнасангийн Сүхбаатар]] |Өвөрхангай Хужирт |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |- |1994 |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |Д.а |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |- |1995 |Д.а |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |У.з |[[Чогсомын Батзориг]] |Ховд Чандмань |- |1996 |У.н |[[Сэрээнэндоржийн Мандах]] |Өвөрхангай Бүрд |У.н |[[Уснихын Балжинням]] |Завхан Түдэвтэй |- |1997 |У.з |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |Ховд Мөст |Ц.з |[[Доржпүрэвийн Энхтөр]] |Төв Сэргэлэн |- |1998 |У.н |[[Цэрэндаваагийн Цэрэнчимэд]] |Архангай Цэнхэр |У.арс |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун |- |1999 |У.н |[[Базарбидэрнаагийн Бадам-Очир]] |Төв Эрдэнэсант |У.х |[[Шүхэртийн Уламбаяр]] |Завхан Тосонцэнгэл |- |2000 |У.н |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо |У.х |[[Түмэннасангийн Амартүвшин]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |2001 |У.н |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо |У.ө.и.н |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |- |2002 |У.х |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож]] |Архангай Батцэнгэл |У.х |[[Түмэннасангийн Амартүвшин]] |Ховд Эрдэнэбүрэн |- |2003 |У.х |[[Мишкагийн Батжаргал]] |Архангай Булган |У.н |[[Жүгдэрийн Гансүх]] |Дорнод Халхгол |- |2004 |У.н |[[Даваанямын Лхагвадорж]] |Говь-Алтай Чандмань |Ц.з |[[Намсрайн Нямаа]] |Архангай Хайрхан |- |2005 |У.х |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил |У.з |[[Төмөрбаатарын Санчир]] |Өвөрхангай Хархорин |- |2006 |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань |У.г |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |- |[[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]] |У.х |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил |У.з |[[Батзоригийн Батмөнх]] |Төв Баянхангай |- |2008 |У.ав |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |У.х |[[Нямаагийн Батзаяа]] |Ховд Чандмань |- |[[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]] |У.ав |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун |У.г |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] |Увс Улаангом |- |[[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]] |У.ав |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |А.а |[[Энхбатын Тулга]] |Сэлэнгэ Баруунбүрэн |- |[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]] |У.н |[[Чулуунбаатарын Батчулуун]] |Төв Баяндэлгэр |У.х |[[Шарын Мөнгөнбаатар]] |Сүхбаатар Онгон |- |[[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |У.н |[[Бадрахын Ганзориг]] |Увс Тэс |У.з |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан]] |Ховд Чандмань |- |[[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]] |У.ө.и.н |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох]] |Говь-Алтай Цогт |У.н |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг]] |Дундговь Эрдэнэдалай |- |[[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]] |У.н |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн]] |Завхан Алдархаан |У.н |[[Чагнаадоржийн Ганзориг]] |Архангай Булган |- |[[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]] |У.н |[[Лутын Батзориг]] |Өвөрхангай Өлзийт |У.х |[[Бат-Очирын Одгэрэл]] |Сэлэнгэ Жавхлант |- |[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]] |У.н |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (цэргийн арслан)|Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] |Баянхонгор Заг |У.з |[[Мягмарын Бадарч]] |Архангай Цэнхэр |- |[[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |У.н |[[Балганы Хишигбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань |Ц.з |[[Оюунбатын Батжаргал]] |Завхан Идэр |- |[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]] |Ц.а |[[Ганзоригийн Жамбалдорж]] |Баянхонгор Хүрээмарал |А.а |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл]] |Булган Орхон |- |[[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]] |У.н |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж]] |Завхан Отгон |У.н |[[Баянзулын Цэдэнсодном]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан |- |[[2020 оны бүх цэргийн наадам|2020]] |Ц.а |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар]] |Архангай Батцэнгэл |А.х.а |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр]] |Төв Баянчандмань |} === Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд === {| class="wikitable" !д/д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |Улсын аварга |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат !2 ! |2008, 2010 | |- |2. |Улсын харцага |[[Арслангийн Бямбажав]] |Увс Сагил !2 ! |2005, 2007 | |- |3. |Улсын начин |[[Дондогийн Цогзолдорж]] |Дорнод Цагаан-овоо !2 ! |2000, 2001 | |} === Түрүү, үзүүр хүртсэн аймгуудын эрэмбэ === {| class="wikitable" !д/д !Аймгуудын нэр !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |[[Архангай аймаг|Архангай]] !7 !5 |1995, 1998, 2002, 2003, 2008, [[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]], 2020 |1992, 1994, 2004, [[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]], [[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]] |- |2. |[[Увс аймаг|Увс]] !4 !2 |2005, [[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]], [[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]], [[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |1998, [[2009 оны бүх цэргийн наадам|2009]] |- |3. |[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] !4 !1 |2004, 2006, [[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]], [[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |2006 |- |4. |[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] !3 !2 |1993, 1996, [[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]] |2005, [[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]] |- |5. |[[Булган аймаг|Булган]] !2 !3 |1992, 1994, |1993, 2001, [[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]] |- |6. |[[Завхан аймаг|Завхан]] !2 !3 |[[2014 оны бүх цэргийн наадам|2014]], [[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019]] |1996, 1999, [[2017 оны бүх цэргийн наадам|2017]] |- |7. |[[Төв аймаг|Төв]] !2 !3 |1999, [[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]] |1997, [[2007 оны бүх цэргийн наадам|2007]], 2020 |- |8. |[[Дорнод аймаг|Дорнод]] !2 !1 |2000, 2001 |2003 |- |9. |[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] !2 !- |[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016]], [[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018]] | |- |10. |[[Ховд аймаг|Ховд]] !1 !5 |1997 |1995, 2000, 2002, 2008, [[2012 оны бүх цэргийн наадам|2012]] |- |11. |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] !- !2 | |[[2010 оны бүх цэргийн наадам|2010]], [[2015 оны бүх цэргийн наадам|2015]] |- |12. |[[Дундговь аймаг|Дундговь]] !- !1 | |[[2013 оны бүх цэргийн наадам|2013]] |- |13. |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] !- !1 | |[[2011 оны бүх цэргийн наадам|2011]] |} [[Ангилал:Үндэсний бөх|Цэргийн наадам]] [[Ангилал:Спортын жагсаалт]] g3tyvfpr57llbmr5r1mmyregxdewsn4 Баярхүүгийн Бат-Өлзий 0 64203 866828 864724 2026-08-21T11:28:07Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* зассан*/ 866828 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярхүүгийн Бат-Өлзий<br/> {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1992|6|8}} | birth_place = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 177 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2016 | title4 = [[Аймгийн арслан]] | title_year4 = 2014 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|2014 Орхон}} {{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)}} '''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. 2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч "Монгол улсын харцага" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж " Монгол улсын заан " цолыг хүртсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж "Үнэн зоригт" чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 3alrougkfa98jtdkvmcbj14oi5swerx R (программчлалын хэл) 0 66085 866758 866435 2026-08-20T23:59:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866758 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 9fhs0m6pwwcfm5ze25ofehcyv8rl89a 2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан 0 66241 866797 705604 2026-08-21T08:35:18Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Гурвын даваа */ 866797 wikitext text/x-wiki '''[[2011]]''' оны ([[Ардын хувьсгал]]ын 90 жилийн ойн) '''[[Монгол улс|улсын]]''' '''[[наадам|наадам]]д''' газар газрын 1024 бөх идэрийн жавхааг гайхуулан '''[[үндэсний бөх|барилдсанаас]]''' Увс аймгийн [[Сүхбаатарын Мөнхбат]] харцага түрүүлж, Сэлэнгэ аймгийн [[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] өсөх идэр начин үзүүрлэжээ. ==== Цол, чимэг хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Шинээр хүртсэн цол, чимэг |- !Түрүү |Улсын харцага |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун |" Улсын аварга " цол |- !Үзүүр |Улсын өсөх идэр начин |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |" Улсын арслан " цол |- ! rowspan="2" |Шөвгийн дөрөв |Улсын заан |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг |" Улсын гарьд " цол |- |Улсын начин |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |" Улсын гарьд " цол |- ! rowspan="4" |Шөвгийн найм |Дархан аварга |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл | |- |Улсын гарьд |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань | |- |Улсын харцага |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай |" Улсын заан " цол |- |Цэргийн арслан |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |" Улсын заан " цол |- ! rowspan="8" |Шөвгийн арван зургаа |Улсын арслан |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун | |- |Улсын арслан |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |Хөвсгөл Шинэ-Идэр | |- |Улсын заан |[[Дамбийн Рагчаа]] |Архангай Булган | |- |Улсын заан |[[Болдын Сайнбаяр]] |Өвөрхангай Баянгол | |- |Улсын начин |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй]] |Сэлэнгэ Орхонтуул |" Улсын харцага " цол |- |Улсын начин |[[Алтанбаганы Цацабшир]] |Дорноговь Эрдэнэ |" Улсын харцага " цол |- |Улсын начин |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл |" Улсын харцага " цол |- |Аймгийн арслан |[[Ганбатын Алтангэрэл]] |Ховд Мянгад |" Улсын харцага " цол |- ! rowspan="16" |Шөвгийн гучин хоёр |Улсын арслан |[[Доржпаламын Ганхуяг]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан | |- |Улсын арслан |[[Дагвадоржийн Азжаргал]] |Говь-Сүмбэр Сүмбэр | |- |Улсын заан |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]] |Булган Бүрэгхангай | |- |Аймгийн арслан |[[Батзоригийн Батмөнх]] |Төв Баянхангай |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Саруултуяагийн Багахүү]] |Говь-Алтай Бигэр |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат]] |Хөвсгөл Төмөрбулаг |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |Завхан Идэр |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Сүхбаатарын Батсуурь]] |Увс Хяргас |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Батмөнхийн Сангисүрэн]] |Өвөрхангай Тарагт |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |Завхан Их-Уул |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Баатарын Сумъяа]] |Өмнөговь Булган |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Амарын Батмөнх]] |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Баатарын Амарзаяа]] |Архангай Чулуут |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Чулуунбатын Цогбаяр]] |Ховд Чандмань |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Жаргалсайханы Чулуунбат]] |Баянхонгор Бууцагаан |" Улсын начин " цол |- |Аймгийн арслан |[[Цэдэнбазарын Одбаяр]] |Өмнөговь Ханхонгор |" Улсын начин " цол |} === Барилдааны дүйз === ==== '''''Товчилсон үгнүүдийн тайлбар''''' ==== {| class="wikitable" !Товчилсон үг !Д.ав !Да.ав !У.ав !У.арс !У.г !У.з !У.х !У.н !Ц.а !А.а !А.з !А.х !А.н !С.з !З.б !О !Х |- !Тайлбар |Дархан аварга |Даян аварга |Улсын аварга |Улсын арслан |Улсын гарьд |Улсын заан |Улсын харцага |Улсын начин |Цэргийн арслан |Аймгийн арслан |Аймгийн заан |Аймгийн харцага |Аймгийн начин |Сумын заан |Залуу бөх |Давсан |Унасан |} ==== '''''Гурвын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |Д.ав |Хорлоогийн Баянмөнх |Увс Хяргас !Х !О |А.а |Алтангэрэлийн Алтанхуяг |Дундговь Эрдэнэдалай |- !2. |Да.ав |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.н |Даваадоржийн Мягмарсүрэн |Булган Бугат |- !3. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |С.з |Даалхайн Тамир |Увс Тэс |- !4. |У.арс |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан !О !Х |С.з |Нямцогтын Даваадагва |Өвөрхангай Нарийнтээл |- !5. |У.арс |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун !О !Х |С.з |Түвдэндоржийн Аззаяа |Увс Малчин |- !6. |У.арс |Хадбаатарын Мөнхбаатар |Хөвсгөл Шинэ-Идэр !О !Х |А.а |Лувсандамбын Эрдэнэцогт |Сэлэнгэ Сүхбаатар |- !7. |У.арс |Дагвадоржийн Азжаргал |Говь-Сүмбэр Сүмбэр !О !Х |С.з |Цэдэвийн Батнасан |Дундговь Эрдэнэдалай |- !8. |У.арс |Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ |Архангай Булган !Х !О |А.а |Шоовдорын Дарханбат |Өмнөговь Хүрмэн |- !9. |У.г |Пунцагийн Сүхбат |Баянхонгор Баян-Овоо !Х !О |А.а |Баатарын Сумъяа |Өмнөговь Булган |- !10. |У.г |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |А.а |Нэргүйн Гантулга |Төв Угтаалцайдам |- !11. |У.х |Нямдоржийн Ганбаатар |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |С.з |Өлзийбаярын Дүүрэнбаяр |Архангай Батцэнгэл |- !12. |У.з |Махгалын Баяржавхлан |Завхан Нөмрөг !О !Х |А.а |Ядам-Одын Адъяасүрэн |Хөвсгөл Баянзүрх |- !13. |У.з |Дамбийн Рагчаа |Архангай Булган !О !Х |З.б |Ёндонжамцын Алзахгүй |Архангай Өндөр-Улаан |- !14. |У.з |Цэдэндамбын Баярсайхан |Төв Баян-Өнжүүл !Х !О |А.а |Данзангийн Батжаргал |Завхан Идэр |- !15. |У.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст !О !Х |С.з |Ганбаатарын Түмэнжаргал |Дорнод Цагаан-Овоо |- !16. |У.з |Дамирангийн Бумбаяр |Увс Тэс !О !Х |А.н |Шагжийн Нямбат |Увс Тэс |- !17. |У.з |Болдын Сайнбаяр |Өвөрхангай Баянгол !О !Х |А.з |Жигжидийн Ганзолбоо |Булган Дашинчилэн |- !18. |У.з |Мөнхсайханы Өсөхбаяр |Булган Бүрэгхангай !О !Х |С.з |Машбатын Ралдийжамц |Архангай Өндөр-Улаан |- !19. |У.з |Очирын Одгэрэл |Увс Хяргас !Х !О |А.а |Ганболдын Ганням |Увс Өндөрхангай |- !20. |У.з |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань !О !Х |А.а |Хавсалены Асен |Ховд Булган |- !21. |У.з |Дорлигжавын Амгаланбаатар |Төв Аргалант !О !Х |З.б |Ганболдын Хэрлэн |Сэлэнгэ Сант |- !22. |У.з |Баттулгын Соронзонболд |Говь-Алтай Эрдэнэ !О !Х |У.н |Доржсүрэнгийн Нямхүү |Баянхонгор Хүрээмарал |- !23. |У.з |Чимэдийн Гочоосүрэн |Архангай Хотонт !Х !О |Ц.а |Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба |Архангай Хашаат |- !24. |У.з |Дамбажавын Цэнд-Аюуш |Хөвсгөл Галт !Х !О |А.а |Жаргалсайханы Амартүвшин |Говь-Алтай Бигэр |- !25. |У.х |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул !О !Х |С.з |Нэргүйбаярын Эрдэнэчулуун |Дархан-Уул Шарынгол |- !26. |У.х |Ганзоригийн Ганхуяг |Хөвсгөл Галт !О !Х |С.з |Ганболдын Ширчинбат |Дорноговь Улаанбадрах |- !27. |У.х |Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав |Дундговь Дэлгэрцогт !О !Х |А.н |Тогоогийн Батсайхан |Төв Жаргалант |- !28. |У.х |Дашзэвэгийн Баасандорж |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.а |Наваанравдангийн Отгонбаяр |Дундговь Цагаандэлгэр |- !29. |У.х |Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож |Архангай Батцэнгэл !Х !О |А.з |Ванданпэрэнлэйн Мишигдорж |Архангай Өндөр-Улаан |- !30. |У.х |Гэлэгийн Намсрайжав |Увс Ховд !Х !О |А.н |Намсрайжавын Батсуурь |Увс Ховд |- !31. |У.х |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан !О !Х |А.н |Мөнхбаатарын Гансүх |Сүхбаатар Дарьганга |- !32. |У.х |Түмэннасангийн Амартүвшин |Ховд Эрдэнэбүрэн !О !Х |А.н |Баатархуягийн Энх-Амгалан |Ховд Мөст |- !33. |У.х |Даш-Очирын Батболд |Баянхонгор Баянбулаг !О !Х |А.н |Жамъянгийн Батчимэг |Баянхонгор Баянлиг |- !34. |У.х |Сүхбаатарын Мөнхбат |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.з |Гүрцээгийн Отгонбаяр |Увс Зүүнхангай |- !35. |У.х |Эрдэнээгийн Батбаатар |Увс Тэс !Х !О |А.а |Цэдэнбазарын Одбаяр |Өмнөговь Ханхонгор |- !36. |У.х |Монхорын Дармаабазар |Завхан Эрдэнэхайрхан !Х !О |А.а |Батнасангийн Гончигдамба |Завхан Их-Уул |- !37. |У.х |Чойнхорын Чулуунбаатар |Увс Тэс !Х !О |А.а |Бат-Очирын Одгэрэл |Сэлэнгэ Жавхлант |- !38. |У.х |Гэлэгжамцын Батбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.а |Доржпүрэвийн Энхтайван |Төв Гачуурт |- !39. |У.х |Мишкагийн Батжаргал |Архангай Булган !О !Х |А.н |Даваанямын Лхагвасүрэн |Хөвсгөл Цагаан-Уул |- !40. |У.х |Өлзийбатын Даваабаатар |Төв Баянцогт !О !Х |А.а |Очирхүүгийн Мөнхтөр |Говь-Алтай Тонхил |- !41. |У.х |Өлзийтогтохын Бат-Орших |Увс Улаангом !О !Х |С.з |Цэрэгбаатарын Эрхэмбаяр |Говь-Алтай Бигэр |- !42. |У.х |Арслангийн Бямбажав |Увс Сагил !О !Х |С.з |Аюушийн Болдбаяр |Увс Тариалан |- !43. |У.н |Ширмэнгийн Батхуяг |Өвөрхангай Хужирт !Х !О |А.а |Батсүхийн Батдорж |Өвөрхангай Баянгол |- !44. |У.н |Мижиддоржийн Жамъянпүрэв |Өвөрхангай Есөнзүйл !О !Х |С.з |Даваадоржийн Төмөрхүлэг |Өвөрхангай Нарийнтээл |- !45. |У.н |Цэрэннадмидын Сумъяабэйс |Завхан Дөрвөлжин !О !Х |С.з |Мөнхбатын Даваасүрэн |Өвөрхангай Бүрд |- !46. |У.н |Ишдоржийн Ёндонсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |А.з |Борягийн Хатанбүүвэй |Дорнод Хэрлэн |- !47. |У.н |Гунаажавын Эрхэмбаяр |Сэлэнгэ Мандал !О !Х |А.н |Гэлэгпилийн Баасансүрэн |Сэлэнгэ Орхон |- !48. |У.н |Цогтоогийн Лхагвасүрэн |Ховд Эрдэнэбүрэн !О !Х |А.н |Маамуугийн Төмөртогоо |Дархан-Уул Дархан |- !49. |У.н |Шүхэртийн Уламбаяр |Завхан Тосонцэнгэл !О !Х |А.н |Оюунбатын Батжаргал |Завхан Идэр |- !50. |У.н |Цэрэндашийн Цогтжаргал |Булган Гурванбулаг !О !Х |С.з |Бэгзийн Мижидсүрэн |Өмнөговь Булган |- !51. |У.н |Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй |Сэлэнгэ Орхонтуул !О !Х |А.з |Шаравдоржийн Ариунбаатар |Хэнтий Дархан |- !52. |У.н |Жанчивын Отгонбаяр |Төв Заамар !О !Х |А.н |Баттунгалагийн Чүлтэмпунцаг |Төв Эрдэнэсант |- !53. |У.н |Будын Чинзориг |Дундговь Эрдэнэдалай !О !Х |У.н |Нямбалын Баттулга |Хөвсгөл Их-Уул |- !54. |У.н |Бат-Очирын Хүрэлбаатар |Архангай Хашаат !Х !О |А.а |Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва |Архангай Эрдэнэбулган |- !55. |У.н |Гунгаасамбуугийн Бат-Амгалан |Завхан Их-Уул !Х !О |А.а |Ширбазарын Жаргалсайхан |Завхан Идэр |- !56. |У.н |Идэшийн Мөнхбаатар |Ховд Чандмань !Х !О |А.а |Одсүрэнгийн Баяхүү |Сүхбаатар Онгон |- !57. |У.н |Хэнмэдэхийн Түвшинсанаа |Төв Сэргэлэн !Х !О |А.з |Чунагийн Бямбадорж |Төв Сэргэлэн |- !58. |У.н |Бямбажавын Бадрал |Хөвсгөл Улаан-Уул !Х !О |А.а |Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат |Хөвсгөл Төмөрбулаг |- !59. |У.н |Содномын Дэлгэрбат |Булган Бугат !Х !О |А.з |Доржготовын Баянмөнх |Архангай Тариат |- !60. |У.н |Бүдээбазарын Адъяахүү |Завхан Нөмрөг !Х !О |А.а |Шарын Мөнгөнбаатар |Сүхбаатар Онгон |- !61. |У.н |Алтангэрэлийн Хатансайхан |Дорноговь Мандах !Х !О |А.а |Ёндонгийн Эрдэнэжаргал |Дорноговь Мандах |- !62. |У.н |Уснихын Балжинням |Завхан Түдэвтэй !Х !О |А.а |Чулуунжавын Булганхүү |Сүхбаатар Баруун-Урт |- !63. |У.н |Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |А.а |Батмөнхийн Сангисүрэн |Өвөрхангай Тарагт |- !64. |У.н |Батжаргалын Одхүү |Хэнтий Баянхутаг !Х !О |А.а |Махгалын Баярсайхан |Завхан Нөмрөг |- !65. |У.н |Цэрэндаваагийн Цэрэнчимэд |Архангай Цэнхэр !Х !О |А.а |Цэрэндоржийн Нямдорж |Архангай Цэнхэр |- !66. |У.н |Шагдарын Зоригт |Сэлэнгэ Мандал !Х !О |А.а |Батсайханы Дэлгэрсайхан |Сэлэнгэ Мандал |- !67. |У.н |Дашдондовын Батбаяр |Өвөрхангай Гучин-Ус !О !Х |А.з |Шархүүгийн Наранбаяр |Говь-Сүмбэр Сүмбэр |- !68. |У.н |Базарбидэрнаагийн Бадам-Очир |Төв Эрдэнэсант !Х !О |А.а |Баярсайханы Батжаргал |Сүхбаатар Асгат |- !69. |У.н |Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар |Сэлэнгэ Баруунбүрэн !Х !О |З.б |Дамдинсүрэнгийн Пүрэвдорж |Булган Сайхан |- !70. |У.н |Лхагвадоржийн Наранбаатар |Өвөрхангай Өлзийт !О !Х |А.з |Чулуундаваагийн Мөнхбаяр |Булган Хутаг-Өндөр |- !71. |У.н |Гарваагийн Олзгэрэл |Дундговь Цагаандэлгэр !Х !О |А.а |Сүхбаатарын Мөнхсүх |Хөвсгөл Алаг-Эрдэнэ |- !72. |У.н |Бавуудоржийн Баянмөнх |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !О !Х |С.з |Баяраагийн Төрмагнай |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !73. |У.н |Дугардоржийн Батбаяр |Говь-Алтай Бугат !О !Х |А.н |Хувхүүгийн Дамдин |Говь-Алтай Бугат |- !74. |У.н |Жүгдэрийн Гансүх |Дорнод Халхгол !О !Х |А.а |Буянтогтохын Ганзориг |Увс Түргэн |- !75. |У.н |Жигмэдийн Алтансүх |Увс Зүүнговь !Х !О |А.а |Балжиннямын Суманчулуун |Говь-Алтай Тонхил |- !76. |У.н |Рэнцэндоржийн Ганхуяг |Өвөрхангай Бүрд !Х !О |А.а |Саруултуяагийн Багахүү |Говь-Алтай Бигэр |- !77. |У.н |Түвшинтөрийн Энхтуяа |Өмнөговь Баян-Овоо !Х !О |А.а |Түвшинтөрийн Энхтайван |Өмнөговь Баян-Овоо |- !78. |У.н |Батсүхийн Насандэлгэр |Увс Сагил !Х !О |А.а |Сүхбаатарын Батсуурь |Увс Хяргас |- !79. |У.н |Дондогийн Цогзолдорж |Дорнод Цагаан-Овоо !О !Х |А.н |Монголжавын Отгонбаатар |Увс Өндөрхангай |- !80. |У.н |Пүрэвдоржийн Ганхүү |Өвөрхангай Бүрд !О !Х |А.з |Сумъяагийн Баярт-Од |Дорноговь Улаанбадрах |- !81. |У.н |Баатарын Баянжаргал |Баянхонгор Бууцагаан !О !Х |С.з |Аварзэдийн Отгонбаатар |Баянхонгор Баянбулаг |- !82. |У.н |Лхагвасүрэнгийн Гантулга |Говь-Алтай Цээл !О !Х |А.н |Баарангийн Дашдаваа |Говь-Алтай Хөхморьт |- !83. |У.н |Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн |Завхан Тэс !О !Х |А.з |Ишжанцангийн Батсайхан |Завхан Яруу |- !84. |У.н |Жанцангийн Бат-Эрдэнэ |Говь-Алтай Цээл !О !Х |А.з |Чойдоржийн Энхзаяа |Хөвсгөл Бүрэнтогтох |- !85. |У.н |Алтанбаганы Цацабшир |Дорноговь Эрдэнэ !О !Х |А.а |Хавданы Айдос |Баян-Өлгий Цэнгэл |- !86. |У.н |Жадамбаагийн Оргил |Завхан Их-Уул !О !Х |А.н |Рэнцэнсамбуугийн Батсүх |Завхан Их-Уул |- !87. |У.н |Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр |Говь-Алтай Жаргалан !О !Х |А.а |Оргодолийн Өлзиймөнх |Дундговь Сайнцагаан |- !88. |У.н |Цэдэвийн Содномдорж |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !О !Х |А.а |Жамсрангийн Батбилэг |Төв Аргалант |- !89. |У.н |Эрдэнэбилэгийн Энхбат |Булган Могод !О !Х |А.н |Сайнжаргалын Ням-Очир |Увс Тэс |- !90. |У.н |Нямаагийн Батзаяа |Ховд Чандмань !О !Х |А.н |Дармаагийн Тамир |Булган Бүрэгхангай |- !91. |У.н |Чотонгийн Баянмөнх |Сэлэнгэ Мандал !О !Х |А.а |Эрдэнэбатын Зоригтбаатар |Завхан Түдэвтэй |- !92. |У.н |Төмөрбаатарын Санчир |Өвөрхангай Хархорин !О !Х |А.з |Чойжингийн Баасанбат |Баянхонгор Баян-Овоо |- !93. |У.н |Бямбадоржийн Заяамандах |Ховд Чандмань !О !Х |А.з |Багадаваагийн Одсүрэн |Сэлэнгэ Ерөө |- !94. |А.а |Равсалын Дамдин |Баянхонгор Баацагаан !Х !О |З.б |Болдпүрэвийн Сугаржаргал |Өвөрхангай Хархорин |- !95. |А.а |Александрын Сүмбээ |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.н |Хүрэл-Очирын Гантулга |Өвөрхангай Уянга |- !96. |А.а |Алтангэрэлийн Отгонбаатар |Булган Гурванбулаг !О !Х |А.н |Сүхбаатарын Ерөөлт |Дархан-Уул Хонгор |- !97. |А.а |Найдангийн Түвшинбаяр |Булган Сайхан !О !Х |А.н |Эрдэнэцагааны Элбэгбаяр |Увс Давст |- !98. |А.а |Ренчиндашийн Түвшинбаатар |Архангай Өндөр-Улаан !О !Х |А.н |Төрмөнхийн Хайдав |Увс Зүүнговь |- !99. |А.а |Агваандандарын Амараа |Сэлэнгэ Сайхан !Х !О |А.х |Оюуны Гантулга |Увс Малчин |- !100. |А.а |Батсуурийн Нэргүй |Увс Тэс !Х !О |А.х |Нямпүрэвийн Батсайхан |Ховд Буянт |- !101. |А.а |Чулуунбаатарын Батчулуун |Төв Баяндэлгэр !О !Х |А.х |Чагнаадоржийн Ганзориг |Архангай Булган |- !102. |А.а |Жадамбаагийн Мөнгөн |Төв Мөнгөнморьт !Х !О |А.з |Сүхбаатарын Ган-Идэр |Төв Батсүмбэр |- !103. |А.а |Гонгорын Дамдинхүү |Увс Өндөрхангай !Х !О |А.з |Пүрэвжавын Мөнхбат |Дорнод Цагаан-Овоо |- !104. |А.а |Төрөөгийн Мягмаржав |Увс Тэс !О !Х |А.з |Тогтоолийн Мягмарсүрэн |Өвөрхангай Хужирт |- !105. |А.а |Батчулууны Баатарцол |Баян-Өлгий Булган !Х !О |А.з |Пэрэнлэйжамцын Баярхүү |Архангай Эрдэнэмандал |- !106. |А.а |Лханаагийн Нямбаяр |Хөвсгөл Галт !Х !О |А.з |Батчулууны Хашбат |Булган Хутаг-Өндөр |- !107. |А.а |Батмөнхийн Сүхбаатар |Сэлэнгэ Мандал !Х !О |А.з |Баатарын Бадарч |Увс Тэс |- !108. |А.а |Маамуугийн Отгонням |Баянхонгор Баян-Өндөр !Х !О |А.з |Балжиннямын Батгэрэл |Баянхонгор Галуут |- !109. |А.а |Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар |Архангай Батцэнгэл !Х !О |А.з |Төрөөгийн Баасанхүү |Увс Тэс |- !110. |А.а |Амарын Батмөнх |Хөвсгөл Цагаан-Үүр !О !Х |А.з |Дашзэвэгийн Амаржаргал |Булган Гурванбулаг |- !111. |А.а |Баатарын Амарзаяа |Архангай Чулуут !О !Х |А.з |Бадрахын Ганзориг |Увс Тэс |- !112. |А.а |Баатархүүгийн Пүрэвсахйан |Ховд Чандмань !Х !О |А.з |Лутын Батзориг |Өвөрхангай Өлзийт |- !113. |А.а |Даваадоржийн Цэрэндаваа |Говь-Алтай Хөхморьт !О !Х |А.а |Усникагийн Батгэрэл |Архангай Ихтамир |- !114. |А.а |Батзоригийн Батмөнх |Төв Баянхангай !О !Х |А.а |Пүрэвсүрэнгийн Батхуяг |Төв Эрдэнэсант |- !115. |А.а |Билэгбаатарын Энхбаатар |Төв Сэргэлэн !Х !О |А.а |Алтангэрэлийн Давааням |Хөвсгөл Галт |- !116. |А.а |Намсрайн Ганзориг |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |Батбаярын Ариун-Эрдэнэ |Булган Хутаг-Өндөр |- !117. |А.а |Баасгадайн Батхуяг |Дорнод Баяндун !О !Х |А.а |Дэлгэрсайханы Амарсайхан |Булган Сэлэнгэ |- !118. |А.а |Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ |Булган Гурванбулаг !Х !О |А.а |Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр |Говь-Алтай Жаргалан |- !119. |А.а |Чулуунбатын Цогбаяр |Ховд Чандмань !О !Х |А.а |Пүрэвийн Бүрэнтөгс |Увс Давст |- !120. |А.а |Түмэнбаярын Буянжаргал |Дорноговь Өргөн !Х !О |А.а |Болдын Эрдэнэхүү |Баянхонгор Баянбулаг |- !121. |А.а |Найдангийн Адъяабат |Архангай Тариат !Х !О |А.а |Жалтаны Галбадрах |Сэлэнгэ Орхонтуул |- !122. |А.а |Гандуламын Отгонбаатар |Дорнод Халхгол !О !Х |А.а |Цогтын Бямбаа |Увс Тэс |- !123. |А.а |Жаргалсайханы Чулуунбат |Баянхонгор Бууцагаан !О !Х |А.а |Баарангийн Отгонбаатар |Говь-Алтай Халиун |- !124. |А.а |Хандсүрэнгийн Мэндбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.а |Бадамсамбуугийн Ганхуяг |Хөвсгөл Шинэ-Идэр |- !125. |А.а |Даш-Очирын Энхбат |Баянхонгор Баянбулаг !О !Х |А.а |Пэрэнлэйн Батмөнх |Завхан Дөрвөлжин |- !126. |А.а |Гомбосүрэнгийн Отгонбаатар |Өвөрхангай Бүрд !О !Х |А.а |Даваажанцангийн Батбаяр |Баянхонгор Заг |- !127. |А.а |Даваадоржийн Болдбаатар |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан !О !Х |А.а |Болдбаатарын Батжаргал |Сүхбаатар Мөнххаан |- !128. |А.а |Цэрэндолгорын Жамсран |Өвөрхангай Сант !Х !О |А.а |Ганбатын Алтангэрэл |Ховд Мянгад |} ==== '''''Дөрвийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |Да.ав |Гэлэгжамцын Өсөхбаяр |Архангай Батцэнгэл !О !Х |З.б |Дамдинсүрэнгийн Пүрэвдорж |Булган Сайхан |- !2. |У.ав |Одвогийн Балжинням |Увс Наранбулаг !О !Х |З.б |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал]] |Өвөрхангай Хархорин |- !3. |У.арс |Доржпаламын Ганхуяг |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан !О !Х |А.н |[[Намсрайжавын Батсуурь]] |Увс Ховд |- !4. |У.арс |Батжаргалын Ганбат |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.х |[[Оюуны Гантулга]] |Увс Малчин |- !5. |У.арс |Хадбаатарын Мөнхбаатар |Хөвсгөл Шинэ-Идэр !О !Х |А.х |[[Нямпүрэвийн Батсайхан]] |Ховд Буянт |- !6. |У.арс |Дагвадоржийн Азжаргал |Говь-Сүмбэр Сүмбэр !О !Х |А.з |[[Сүхбаатарын Ган-Идэр]] |Төв Батсүмбэр |- !7. |У.г |Ишдоржийн Доржсамбуу |Булган Гурванбулаг !О !Х |А.з |[[Доржготовын Баянмөнх]] |Архангай Тариат |- !8. |У.х |Нямдоржийн Ганбаатар |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.з |[[Чунагийн Бямбадорж]] |Төв Сэргэлэн |- !9. |У.з |Махгалын Баяржавхлан |Завхан Нөмрөг !О !Х |А.з |[[Пүрэвжавын Мөнхбат]] |Дорнод Цагаан-Овоо |- !10. |У.з |Дамбийн Рагчаа |Архангай Булган !О !Х |А.з |[[Ванданпэрэнлэйн Мишигдорж]] |Архангай Өндөр-Улаан |- !11. |У.з |Цэдэвийн Мягмарсүрэн |Ховд Мөст !О !Х |А.з |[[Пэрэнлэйжамцын Баярхүү]] |Архангай Эрдэнэмандал |- !12. |У.з |Дамирангийн Бумбаяр |Увс Тэс !Х !О |А.з |[[Батчулууны Хашбат]] |Булган Хутаг-Өндөр |- !13. |У.з |Болдын Сайнбаяр |Өвөрхангай Баянгол !О !Х |А.з |[[Баатарын Бадарч]] |Увс Тэс |- !14. |У.з |Мөнхсайханы Өсөхбаяр |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.з |[[Балжиннямын Батгэрэл]] |Баянхонгор Галуут |- !15. |У.з |Чогсомын Батзориг |Ховд Чандмань !О !Х |А.з |[[Төрөөгийн Баасанхүү]] |Увс Тэс |- !16. |У.з |Дорлигжавын Амгаланбаатар |Төв Аргалант !Х !О |А.з |[[Лутын Батзориг]] |Өвөрхангай Өлзийт |- !17. |У.з |Баттулгын Соронзонболд |Говь-Алтай Эрдэнэ !О !Х |А.а |[[Шоовдорын Дарханбат]] |Өмнөговь Хүрмэн |- !18. |У.х |Гунгаагийн Элбэг |Хөвсгөл Улаан-Уул !О !Х |А.а |[[Алтангэрэлийн Давааням]] |Хөвсгөл Галт |- !19. |У.х |Ганзоригийн Ганхуяг |Хөвсгөл Галт !Х !О |А.а |[[Цэдэнбазарын Одбаяр]] |Өмнөговь Ханхонгор |- !20. |У.х |Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав |Дундговь Дэлгэрцогт !О !Х |А.а |Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр |Говь-Алтай Жаргалан |- !21. |У.х |Дашзэвэгийн Баасандорж |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.а |Болдын Эрдэнэхүү |Баянхонгор Баянбулаг |- !22. |У.х |Цэрэндашдоржийн Магалжав |Сүхбаатар Мөнххаан !О !Х |А.а |Жалтаны Галбадрах |Сэлэнгэ Орхонтуул |- !23. |У.х |Түмэннасангийн Амартүвшин |Ховд Эрдэнэбүрэн !Х !О |А.а |Баярсайханы Батжаргал |Сүхбаатар Асгат |- !24. |У.х |Даш-Очирын Батболд |Баянхонгор Баянбулаг !О !Х |А.а |Ганболдын Ганням |Увс Өндөрхангай |- !25. |У.х |Сүхбаатарын Мөнхбат |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |Сүхбаатарын Мөнхсүх |Хөвсгөл Алаг-Эрдэнэ |- !26. |У.х |Гэлэгжамцын Батбаяр |Архангай Батцэнгэл !Х !О |А.а |Ганбатын Алтангэрэл |Ховд Мянгад |- !27. |У.х |Мишкагийн Батжаргал |Архангай Булган !Х !О |А.а |Даваадоржийн Болдбаатар |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !28. |У.х |Өлзийбатын Даваабаатар |Төв Баянцогт !О !Х |А.а |Гомбосүрэнгийн Отгонбаатар |Өвөрхангай Бүрд |- !29. |У.х |Өлзийтогтохын Бат-Орших |Увс Улаангом !О !Х |А.а |Даш-Очирын Энхбат |Баянхонгор Баянбулаг |- !30. |У.х |Арслангийн Бямбажав |Увс Сагил !Х !О |А.а |Хандсүрэнгийн Мэндбаяр |Архангай Батцэнгэл |- !31. |У.н |[[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв]] |Өвөрхангай Есөнзүйл !Х !О |А.а |Балжиннямын Суманчулуун |Говь-Алтай Тонхил |- !32. |У.н |[[Цэрэннадмидын Сумъяабэйс]] |Завхан Дөрвөлжин !Х !О |А.а |Жаргалсайханы Чулуунбат |Баянхонгор Бууцагаан |- !33. |У.н |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу]] |Булган Гурванбулаг !Х !О |А.а |Гандуламын Отгонбаатар |Дорнод Халхгол |- !34. |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал !О !Х |А.а |Батсүхийн Батдорж |Өвөрхангай Баянгол |- !35. |У.н |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн]] |Ховд Эрдэнэбүрэн !Х !О |А.а |Чулуунбатын Цогбаяр |Ховд Чандмань |- !36. |У.н |[[Шүхэртийн Уламбаяр]] |Завхан Тосонцэнгэл !Х !О |А.а |Батсайханы Дэлгэрсайхан |Сэлэнгэ Сайхан |- !37. |У.н |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал]] |Булган Гурванбулаг !Х !О |А.а |Баасгадайн Батхуяг |Дорнод Баяндун |- !38. |У.н |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй]] |Сэлэнгэ Орхонтуул !О !Х |А.а |Намсрайн Ганзориг |Увс Баруунтуруун |- !39. |У.н |[[Жанчивын Отгонбаяр]] |Төв Заамар !Х !О |А.а |Батзоригийн Батмөнх |Төв Баянхангай |- !40. |У.н |[[Будын Чинзориг]] |Дундговь Эрдэнэдалай !О !Х |А.а |Даваадоржийн Цэрэндаваа |Говь-Алтай Хөхморьт |- !41. |У.н |[[Дашдондовын Батбаяр]] |Өвөрхангай Гучин-Ус !Х !О |А.а |Баатарын Амарзаяа |Архангай Чулуут |- !42. |У.н |[[Лхагвадоржийн Наранбаатар]] |Өвөрхангай Өлзийт !Х !О |А.а |Амарын Батмөнх |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !43. |У.н |[[Бавуудоржийн Баянмөнх]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !Х !О |А.а |Баатарын Сумъяа |Өмнөговь Булган |- !44. |У.н |Дугардоржийн Батбаяр |Говь-Алтай Бугат !Х !О |А.а |Батнасангийн Гончигдамба |Завхан Их-Уул |- !45. |У.н |Жүгдэрийн Гансүх |Дорнод Халхгол !Х !О |А.а |Батмөнхийн Сангисүрэн |Өвөрхангай Тарагт |- !46. |У.н |Дондогийн Цогзолдорж |Дорнод Цагаан-Овоо !Х !О |А.а |Махгалын Баярсайхан |Завхан Нөмрөг |- !47. |У.н |Пүрэвдоржийн Ганхүү |Өвөрхангай Бүрд !Х !О |А.а |Сүхбаатарын Батсуурь |Увс Хяргас |- !48. |У.н |Баатарын Баянжаргал |Баянхонгор Бууцагаан !Х !О |А.а |Ёндонгийн Эрдэнэжаргал |Дорноговь Мандах |- !49. |У.н |Лхагвасүрэнгийн Гантулга |Говь-Алтай Цээл !Х !О |А.а |Одсүрэнгийн Баярхүү |Сүхбаатар Онгон |- !50. |У.н |Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн |Завхан Тэс !О !Х |А.а |Цэрэндоржийн Нямдорж |Архангай Цэнхэр |- !51. |У.н |Жанцангийн Бат-Эрдэнэ |Говь-Алтай Цээл !О !Х |А.а |Төрөөгийн Мягмаржав |Увс Тэс |- !52. |У.н |Алтанбаганы Цацабшир |Дорноговь Эрдэнэ !О !Х |А.а |Чулуунбаатарын Батчулуун |Төв Баяндэлгэр |- !53. |У.н |Жадамбаагийн Оргил |Завхан Их-Уул !Х !О |А.а |Данзангийн Батжаргал |Завхан Идэр |- !54. |У.н |Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр |Говь-Алтай Жаргалан !О !Х |А.а |[[Ренчиндашийн Түвшинбаатар]] |Архангай Өндөр-Улаан |- !55. |У.н |Цэдэвийн Содномдорж |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !О !Х |А.а |Найдангийн Түвшинбаяр |Булган Сайхан |- !56. |У.н |Эрдэнэбилэгийн Энхбат |Булган Могод !Х !О |А.а |Алтангэрэлийн Отгонбаатар |Булган Гурванбулаг |- !57. |У.н |Нямаагийн Батзаяа |Ховд Чандмань !Х !О |А.а |Александрын Сүмбээ |Булган Бүрэгхангай |- !58. |У.н |Чотонгийн Баянмөнх |Сэлэнгэ Мандал !Х !О |А.а |Ширбазарын Жаргалсайхан |Завхан Идэр |- !59. |У.н |Төмөрбаатарын Санчир |Өвөрхангай Хархорин !Х !О |А.а |Чулуунжавын Булганхүү |Сүхбаатар Баруун-Урт |- !60. |У.н |Бямбадоржийн Заяамандах |Ховд Чандмань !Х !О |А.а |Алтангэрэлийн Алтанхуяг |Дундговь Эрдэнэдалай |- !61. |А.а |Түвшинтөрийн Энхтайван |Өмнөговь Баян-Овоо !Х !О |А.а |Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат |Хөвсгөл Төмөрбулаг |- !62. |А.а |Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва |Архангай Эрдэнэмандал !Х !О |А.а |Саруултуяагийн Багахүү |Говь-Алтай Бигэр |- !63. |Ц.а |Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба |Архангай Хашаат !О !Х |А.а |Жаргалсайханы Амартүвшин |Говь-Алтай Бигэр |- !64. |А.а |Шарын Мөнгөнбаатар |Сүхбаатар Онгон !Х !О |А.а |Бат-Очирын Одгэрэл |Сэлэнгэ Жавхлант |} ==== '''''Тавын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |Да.ав |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.а |[[Гандуламын Отгонбаатар]] |Дорнод Халхгол |- !2. |У.ав |[[Одвогийн Балжинням]] |Увс Наранбулаг !Х !О |А.а |[[Сүхбаатарын Батсуурь]] |Увс Хяргас |- !3. |У.арс |[[Доржпаламын Ганхуяг]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан !О !Х |А.а |[[Махгалын Баярсайхан]] |Завхан Нөмрөг |- !4. |У.арс |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |[[Данзангийн Батжаргал]] |Завхан Идэр |- !5. |У.арс |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |Хөвсгөл Шинэ-Идэр !О !Х |А.а |[[Чулуунжавын Булганхүү]] |Сүхбаатар Баруун-Урт |- !6. |У.арс |[[Дагвадоржийн Азжаргал]] |Говь-Сүмбэр Сүмбэр !О !Х |А.а |[[Одсүрэнгийн Баярхүү]] |Сүхбаатар Онгон |- !7. |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг !Х !О |А.а |[[Баатарын Сумъяа]] |Өмнөговь Булган |- !8. |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |[[Хандсүрэнгийн Мэндбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |- !9. |У.з |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг !О !Х |А.а |[[Ёндонгийн Эрдэнэжаргал]] |Дорноговь Мандах |- !10. |У.з |[[Дамбийн Рагчаа]] |Архангай Булган !О !Х |А.а |[[Баасгадайн Батхуяг]] |Дорнод Баяндун |- !11. |У.з |[[Цэдэвийн Мягмарсүрэн]] |Ховд Мөст !Х !О |А.а |[[Ганбатын Алтангэрэл]] |Ховд Мянгад |- !12. |У.з |[[Болдын Сайнбаяр]] |Өвөрхангай Баянгол !О !Х |А.а |[[Баярсайханы Батжаргал]] |Сүхбаатар Асгат |- !13. |У.з |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]] |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.з |[[Батчулууны Хашбат]] |Булган Хутаг-Өндөр |- !14. |У.з |[[Чогсомын Батзориг]] |Ховд Чандмань !Х !О |А.а |[[Чулуунбатын Цогбаяр]] |Ховд Чандмань |- !15. |У.з |[[Баттулгын Соронзонболд]] |Говь-Алтай Эрдэнэ !Х !О |А.а |[[Саруултуяагийн Багахүү]] |Говь-Алтай Бигэр |- !16. |У.х |[[Гунгаагийн Элбэг]] |Хөвсгөл Улаан-Уул !Х !О |А.а |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат]] |Хөвсгөл Төмөрбулаг |- !17. |У.х |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав]] |Дундговь Дэлгэрцогт !Х !О |А.а |[[Цэдэнбазарын Одбаяр]] |Өмнөговь Ханхонгор |- !18. |У.х |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай !О !Х |А.з |[[Лутын Батзориг]] |Өвөрхангай Өлзийт |- !19. |У.х |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав]] |Сүхбаатар Мөнххаан !Х !О |А.а |[[Баатарын Амарзаяа]] |Архангай Чулуут |- !20. |У.х |[[Даш-Очирын Батболд]] |Баянхонгор Баянбулаг !Х !О |А.а |[[Жаргалсайханы Чулуунбат]] |Баянхонгор Бууцагаан |- !21. |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |[[Александрын Сүмбээ]] |Булган Бүрэгхангай |- !22. |У.х |[[Өлзийбатын Даваабаатар]] |Төв Баянцогт !Х !О |А.а |[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |Завхан Идэр |- !23. |У.х |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] |Увс Улаангом !Х !О |Ц.а |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |- !24. |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал !О !Х |А.а |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан]] |Сэлэнгэ Сайхан |- !25. |У.н |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй]] |Сэлэнгэ Орхонтуул !О !Х |У.н |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн]] |Завхан Тэс |- !26. |У.н |[[Будын Чинзориг]] |Дундговь Эрдэнэдалай !Х !О |А.а |[[Амарын Батмөнх]] |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !27. |У.н |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл !О !Х |А.а |[[Бат-Очирын Одгэрэл]] |Сэлэнгэ Жавхлант |- !28. |У.н |[[Алтанбаганы Цацабшир]] |Дорноговь Эрдэнэ !О !Х |А.а |[[Балжиннямын Суманчулуун]] |Говь-Алтай Тонхил |- !29. |У.н |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр]] |Говь-Алтай Жаргалан !Х !О |А.а |[[Батзоригийн Батмөнх]] |Төв Баянхангай |- !30. |У.н |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !О !Х |А.а |[[Даваадоржийн Болдбаатар]] |Өвөрхангай Баруунбаян-Улаан |- !31. |А.а |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг]] |Дундговь Эрдэнэдалай !Х !О |А.а |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |Завхан Их-Уул |- !32. |А.а |[[Алтангэрэлийн Отгонбаатар]] |Булган Гурванбулаг !Х !О |А.а |[[Батмөнхийн Сангисүрэн]] |Өвөрхангай Тарагт |} ==== '''''Зургаагийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |Да.ав |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.а |[[Баатарын Сумъяа]] |Өмнөговь Булган |- !2. |У.арс |[[Доржпаламын Ганхуяг]] |Өвөрхангай Зүүнбаян-Улаан !Х !О |А.а |[[Ганбатын Алтангэрэл]] |Ховд Мянгад |- !3. |У.арс |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |[[Сүхбаатарын Батсуурь]] |Увс Хяргас |- !4. |У.арс |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |Хөвсгөл Шинэ-Идэр !О !Х |А.а |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат]] |Хөвсгөл Шинэ-Идэр |- !5. |У.арс |[[Дагвадоржийн Азжаргал]] |Говь-Сүмбэр Сүмбэр !Х !О |У.н |[[Алтанбаганы Цацабшир]] |Дорноговь Эрдэнэ |- !6. |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |А.а |[[Саруултуяагийн Багахүү]] |Говь-Алтай Бигэр |- !7. |У.з |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг !О !Х |А.а |[[Цэдэнбазарын Одбаяр]] |Өмнөговь Ханхонгор |- !8. |У.з |[[Дамбийн Рагчаа]] |Архангай Булган !О !Х |А.а |[[Амарын Батмөнх]] |Хөвсгөл Цагаан-Үүр |- !9. |У.з |[[Болдын Сайнбаяр]] |Өвөрхангай Баянгол !О !Х |А.а |[[Батнасангийн Гончигдамба]] |Завхан Их-Уул |- !10. |У.з |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр]] |Булган Бүрэгхангай !Х !О |У.х |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай |- !11. |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |А.а |[[Чулуунбатын Цогбаяр]] |Ховд Чандмань |- !12. |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал !О !Х |А.а |[[Ширбазарын Жаргалсайхан]] |Завхан Идэр |- !13. |У.н |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй]] |Сэлэнгэ Орхонтуул !О !Х |А.а |[[Баатарын Амарзаяа]] |Архангай Чулуут |- !14. |У.н |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл !О !Х |А.а |[[Жаргалсайханы Чулуунбат]] |Баянхонгор Бууцагаан |- !15. |У.н |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !О !Х |А.а |[[Батзоригийн Батмөнх]] |Төв Баянхангай |- !16. |Ц.а |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат !О !Х |А.а |[[Батмөнхийн Сангисүрэн]] |Өвөрхангай Тарагт |} ==== '''''Долоогийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |- !1. |Да.ав |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл !О !Х |А.а |[[Ганбатын Алтангэрэл]] |Ховд Мянгад |- !2. |У.арс |[[Батжаргалын Ганбат]] |Увс Баруунтуруун !Х !О |У.з |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг |- !3. |У.арс |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] |Хөвсгөл Шинэ-Идэр !Х !О |У.н |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |- !4. |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань !О !Х |У.н |[[Алтанбаганы Цацабшир]] |Дорноговь Эрдэнэ |- !5. |У.з |[[Дамбийн Рагчаа]] |Архангай Булган !Х !О |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун |- !6. |У.з |[[Болдын Сайнбаяр]] |Өвөрхангай Баянгол !Х !О |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |- !7. |У.х |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай !О !Х |У.н |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй]] |Сэлэнгэ Орхонтуул |- !8. |У.н |[[Цэдэвийн Содномдорж]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл !Х !О |Ц.а |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |} ==== '''''Наймын даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |- !1. |Да.ав |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл !Х !О |У.н |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |- !2. |У.г |[[Нямдоржийн Ганбаатар]] |Говь-Алтай Чандмань !Х !О |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |- !3. |У.з |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг !О !Х |У.х |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай |- !4. |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |Ц.а |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] |Архангай Хашаат |} ==== '''''Есийн даваа''''' ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |У.з |[[Махгалын Баяржавхлан]] |Завхан Нөмрөг !Х !О |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |- !2. |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |У.н |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ]] |Говь-Алтай Цээл |} ==== Аравын даваа ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |д\д ! colspan="3" |Ам бөх ! colspan="2" rowspan="2" |Даваа, унаа ! colspan="3" |Угтуул бөх |- |''Цол'' |''Овог нэр'' |''Харьяалал'' |Цол |Овог нэр |Харьяалал |- !1. |У.х |[[Сүхбаатарын Мөнхбат]] |Увс Баруунтуруун !О !Х |У.н |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр]] |Сэлэнгэ Мандал |} {{Улсын наадмын бөх барилдаан}} [[Ангилал:Улсын наадмын барилдаан]] du5sch0qmma42w1xvm71i1n9u19sjs3 Бүдээбазарын Адъяахүү 0 75691 866810 826564 2026-08-21T08:59:26Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн*/ 866810 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Бүдээбазарын Адъяахүү |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1970|11|30}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=1993|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-21|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|1993 Орхон}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Бүдээбазарын Адъяахүү''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[улсын начин]] цолтой бөх. [[Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч]] цолтой. [[Файл:Бүдээбазарын АДЪЯАХҮҮ.jpg|thumb]] == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! '''1996''' |АХ-ын 75 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Даваадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын улсын заан Д.Сумъяабазарт өвдөг шороодсон !512 |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Р.Гансүхээр дөрөв, улсын заан Д.Баяраагаар тав давж "[[Монгол улсын начин]]" цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн заан И.Батсайханаар дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Ц.Магалжавт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2005 |АХ-ын 84 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин До.Ганбатаар дөрөв давж, тавын даваанд улсын харцага Ц.Мягмарсүрэнд өвдөг шороодсон. !512 |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Чинзоригоор дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Б.Сэр-Одод өвдөг шороодсон. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Даваанямаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Адъяахүү, Бүдээбазарын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] 52tx57hsgbx5eyt3nk3l9mxe6fru2u0 866811 866810 2026-08-21T09:05:47Z Temuugen Naranbaatar 100578 866811 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Бүдээбазарын Адъяахүү |image=Бүдээбазарын АДЪЯАХҮҮ.jpg|caption=2017 он|birth_date={{birth date and age|1970|11|30}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=1993|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-21|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|1993 Орхон}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=500px}} '''Бүдээбазарын Адъяахүү''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[улсын начин]] цолтой бөх. [[Монгол Улсын гавьяат дасгалжуулагч]] цолтой. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! '''1996''' |АХ-ын 75 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Даваадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын улсын заан Д.Сумъяабазарт өвдөг шороодсон !512 |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Р.Гансүхээр дөрөв, улсын заан Д.Баяраагаар тав давж "[[Монгол улсын начин]]" цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн заан И.Батсайханаар дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Ц.Магалжавт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2005 |АХ-ын 84 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин До.Ганбатаар дөрөв давж, тавын даваанд улсын харцага Ц.Мягмарсүрэнд өвдөг шороодсон. !512 |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Чинзоригоор дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Б.Сэр-Одод өвдөг шороодсон. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Даваанямаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Адъяахүү, Бүдээбазарын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] 6twzthpub6yk5j1m7ewrs1dnqvojnhg 866812 866811 2026-08-21T09:09:40Z Temuugen Naranbaatar 100578 866812 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Бүдээбазарын Адъяахүү |image=Бүдээбазарын АДЪЯАХҮҮ.jpg|caption=2017 он|birth_date={{birth date and age|1970|11|30}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=1993|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-21|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|1993 Орхон}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=500px}} '''Бүдээбазарын Адъяахүү''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]]<nowiki/> [[улсын начин]] цолтой бөх. Мөн [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] юм. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! '''1996''' |АХ-ын 75 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Даваадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын улсын заан Д.Сумъяабазарт өвдөг шороодсон !512 |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Р.Гансүхээр дөрөв, улсын заан Д.Баяраагаар тав давж "[[Монгол улсын начин]]" цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн заан И.Батсайханаар дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Ц.Магалжавт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2005 |АХ-ын 84 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин До.Ганбатаар дөрөв давж, тавын даваанд улсын харцага Ц.Мягмарсүрэнд өвдөг шороодсон. !512 |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Чинзоригоор дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Б.Сэр-Одод өвдөг шороодсон. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Даваанямаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Адъяахүү, Бүдээбазарын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] oz5jh4k0ov1qwebvd6p1eaysmx46696 866813 866812 2026-08-21T09:15:08Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 866813 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Бүдээбазарын Адъяахүү |image=Бүдээбазарын АДЪЯАХҮҮ.jpg|caption=2017 онд Гавьяат дасгалжуулагч болсон мөч.|birth_date={{birth date and age|1970|11|30}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Нөмрөг сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=[[Аймгийн арслан]]|title_year2=1993|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-21|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|1993 Орхон}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=|image size=500px}} '''Бүдээбазарын Адъяахүү''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]]<nowiki/> [[улсын начин]] цолтой бөх. Мөн [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] юм. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- ! '''1996''' |АХ-ын 75 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ч.Даваадоржоор дөрөв давж, тавын даваанд улсын улсын заан Д.Сумъяабазарт өвдөг шороодсон !512 |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Р.Гансүхээр дөрөв, улсын заан Д.Баяраагаар тав давж "[[Монгол улсын начин]]" цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн заан И.Батсайханаар дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Ц.Магалжавт өвдөг шороодсон. !1024 |- !2005 |АХ-ын 84 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин До.Ганбатаар дөрөв давж, тавын даваанд улсын харцага Ц.Мягмарсүрэнд өвдөг шороодсон. !512 |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Чинзоригоор дөрөв давж, тавын даваанд аймгийн арслан Б.Сэр-Одод өвдөг шороодсон. !1024 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Даваанямаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Адъяахүү, Бүдээбазарын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын багш]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]] rgsd0vw6pg13rwsxpr4fd6wq6c6johg Баярсайханы Орхонбаяр 0 77734 866820 864682 2026-08-21T10:29:52Z Temuugen Naranbaatar 100578 бичвэр зассан 866820 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 5xoia72at1vsr84mxjmxu37ewikd362 Уснихын Балжинням 0 89524 866790 623792 2026-08-21T08:04:35Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Овог зассан */ 866790 wikitext text/x-wiki '''Уснихын Балжинням''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !128 |} ==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж, улсын начин С.Мандахад өвдөг шороодон үзүүрлэж " Цэргийн заан " цол хүртсэн. !128 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Балжинням, Усны-Эхийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] tld4dxqyghwv8t2eshj9pa28hscwgts 866791 866790 2026-08-21T08:08:30Z Temuugen Naranbaatar 100578 Temuugen Naranbaatar moved page [[Усны-Эхийн Балжинням]] to [[Уснихын Балжинням]]: Овог зөв болгосон 866790 wikitext text/x-wiki '''Уснихын Балжинням''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !128 |} ==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж, улсын начин С.Мандахад өвдөг шороодон үзүүрлэж " Цэргийн заан " цол хүртсэн. !128 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Балжинням, Усны-Эхийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] tld4dxqyghwv8t2eshj9pa28hscwgts 866794 866791 2026-08-21T08:25:37Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн*/ 866794 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Уснихын Балжинням |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1973|3|13}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=Цэргийн заан|title_year2=1996|title3=[[Аймгийн начин]]|title_year3=1995|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-21|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|1996 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|1995 Завхан}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Уснихын Балжинням''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !128 |} ==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж, улсын начин С.Мандахад өвдөг шороодон үзүүрлэж " Цэргийн заан " цол хүртсэн. !128 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Балжинням, Усны-Эхийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] lu7twg6e06a3avs9p5uajg26t09x94u Таллины Техникийн Их Сургууль 0 118782 866741 818010 2026-08-20T13:47:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 866741 wikitext text/x-wiki [[Файл:Teadusfoto näitus TTÜ-s 2021 (2).jpg|thumb|368x368px|Таллины Техникийн их сургууль-2021 он]] [[Файл:Logo veeb esitlus.png|thumb]] '''Таллины Техникийн Их Сургууль (ТТИС)''' ({{lang-et|Tallinna Tehnikaülikool (TalTech}}, [[Англи хэл|англи.]] ''Tallinn University of Technology'') - [[Эстони|Эстони Улсын]] инженер-техникийн чиглэлийн ууган [[их сургууль]]. 1918 онд байгуулагдсан Таллины Техникийн Их Сургууль нь Эстони улсын цорын ганц техникийн их сургууль юм. Нийслэл [[Таллин]] хотод байрлах "ТалТех" нь инженерчлэл, бизнес, төрийн удирдлага, далайн харилцааны чиглэлийн их сургууль юм. TalTech нь [[Тарту]], Кохтла-Жарве хотод салбар коллежуудтай. Ижил төстэй нэртэй хэдий ч [[Таллины Их сургууль|Таллины Их Сургууль]], Таллины Техникийн Их Сургууль хоёр нь тусдаа боловсролын байгууллагууд юм. 20-р зууны эхээр Эстони улс орон нутагт бэлтгэгдсэн мэргэжлийн инженерийн яаралтай хэрэгцээтэй болсон. Тэр хүртэл Эстони залуучууд [[Санкт-Петербург]], Германд эсвэл [[Рига]] хотод мэргэжлийн боловсрол эзэмшдэг байв. Инженерийн сэтгэлгээтэй хүмүүст орон нутгийн нөхцөл, хэрэгцээнд тохирсон Эстони улсад суурилсан боловсрол эзэмших боломжийг эрэлхийлэх шаардлагатай байв;  Эстони улс тусгаар тогтносон улс гэдгээ батлах шатандаа явж байсан юм. 1918 оны 9-р сарын 17-нд Эстонийн Инженерийн Нийгэмлэг Эстонид суурилсан Инженерийн Тусгай Курс нэртэй инженерийн сургуулийг нээсэн. Энэ өдрийг Таллины Технологийн Их Сургуулийн байгуулагдсан өдөр гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Механик, цахилгаан, барилгын болон гидравлик инженерчлэл, усан онгоцны үйлдвэрлэл, архитектурын чиглэлээр хөтөлбөрүүдийг санал болгосон. Балтийн орнууд болон [[Европын Холбоо|Европын холбоонд]] шинээр элссэн орнуудын инженерийн чиглэлээр тэргүүлэгч Их сургуулиудын нэг юм. Тус их сургуульд 14 мянга гаруй оюутан суралцаж байгаагаас дэлхийн 60 гаруй орны 600 гаруй гадаад оюутан суралцдаг байна. Факультет, судалгааны төвүүдэд 2000 орчим хүн ажилладаг бөгөөд тэдгээрийн 154 нь профессор юм. Сургалтыг [[Эстони хэл|эстони]], [[англи хэл]] дээр явуулдаг. Таллины Техникийн Их Сургууль нь нэг [[Оюутны хотхон|оюутны хотхонд]] /кампуст/ нэгдсэн 15 эрдэм шинжилгээний байртай ажээ. Эстонийн Техникийн Нийгэмлэг 1918 оны 9-р сарын 17-нд [[эстони хэл]] дээрх сургалттай тус сургуулийг үүсгэн байгуулсан байна. Үүнд: механик инженерчлэл, цахилгааны инженерчлэл, усан онгоцны үйлдвэрлэл, гидравлик инженерчлэл, барилга, архитектур зэрэг хичээлүүдийг заадаг байжээ. 1919 оны намраас эхлэн тус сургуулийг "Таллины техникум" гэж нэрлэх болсон. Агромелиорация, маркшейдер, техникийн химийн тэнхимүүд сүүлд нэмэгдсэн байна. Мөн далайн инженер, механикийн тэнхим байгуулагдсан. Техникийн техникумд усан онгоцны механикийн сургууль мөн ажилладаг байв. 1934 онд Тартугийн их сургуульд инженерүүдийг бэлтгэж эхэлсэн бөгөөд 1936 онд техникийн факультетийг Таллин хотын Техникийн сургуульд шилжүүлж, 1936 оны 9-р сарын 15-нд Таллин хотын Техникийн дээд сургууль гэж нэрлэгдэх болсон. Тус хүрээлэнд барилга, химийн, механик, механик технологийн тэнхим гэсэн гурван тэнхим байгуулагдсан ажээ. 1938 оны 1-р сарын 1-ээс эхлэн тус Их сургууль нь "Таллины Техникийн Их Сургууль" нэртэй болсон бөгөөд үүнд барилга-механик, уул уурхай-химийн гэсэн хоёр тэнхим байгуулагдсан түүхтэй. Улмаар тус сургуульд Шинжлэх ухааны зэрэг олгож эхэлсэн байна. 1939 онд цахилгааны инженерийн мэргэжлээр элсэлт авч эхэлжээ. 1940 онд Эдийн засгийн тэнхим нэмж байгуулагдсан. 1958 онд Эрчим хүчний факультет, 1965 онд Автоматжуулалтын факультет тус тус нээгдсэн байна. 1991 онд Эстони улс тусгаар тогтнож, боловсролын тогтолцоонд өөрчлөлт оруулах үйл явц эхэлж, 1992 онд их сургуулийн боловсролын бүтцийг шинэчилсэн. 1995 оноос бакалаврын зэрэг бэлтгэж эхэлсэн. 1997 оноос магистрантурт элсэлт авч эхэлсэн. 2002 оны 9-р сараас сургалтын хөтөлбөрийн шинэ системд (бакалаврын сургалт 3 жил, магистрын сургалт 2 жил) шилжсэний дараа Европын их дээд сургуулиудын сургалтын үйл явцтай сургалтын үйл явцыг нийцүүлсэн юм. Бакалавр болон магистрын түвшинд олон улсын түвшний англи хэлний боловсрол олгох ажлыг эхлүүлсэн. Бүх хөтөлбөрүүд магадлан итгэмжлэгдсэн байна. 2014 оны 8 дугаар сарын 1-нээс Таллины Техникийн Их Сургуулийн бүрэлдэхүүнд Эстонийн далайн Академи нэгдэж орсон. 2015 оноос орос хэл дээрх сургалтыг зогсоосон. == Их сургуулийн ректорууд == * 1936—1939: Пауль Когерман * 1939—1941: Юрий Юрьевич Нуут * 1944—1948: Альбрехт Виллемович Альтма * 1948—1951: Рихард Томасович Махль * 1951—1959: Людвиг Шмидт * 1960—1976: Агу Янович Аарна * 1976—1991: Борис Георгиевич Тамм * 1991—1999: Олав Аарна * 2000—2005: Андрес Кеевалик * 2005—2010: Пееп Сюржэ * 2010—2015: Андрес Кеевалик * 2015—2020: Яак Аавиксоо * 2020—оос: Тийт Ланд == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tallinn University of Technology|Таллины Техникийн Их Сургууль}} * '''Их сургуулийн албан ёсны хаяг''': Tallinna Tehnikaülikool, Ehitajate tee 5, 19086 Tallinn [[Ангилал:Эстонийн их сургууль]] [[Ангилал:Техникийн их сургууль]] [[Ангилал:Таллины боловсрол]] [[Ангилал:1918 онд байгуулагдсан]] 98vs1tomrgisl71fc8npr5bb8yx0yal Таллины Их сургууль 0 123508 866737 866582 2026-08-20T13:17:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 866737 wikitext text/x-wiki [[Файл:Universität Tallinn Logo.svg|thumb|313x313px|Таллины Их сургуулийн лого]] '''Таллины Их сургууль (ТИС)''' ([[Эстони хэл|эстон.]] ''Tallinna Ülikool'' (TLÜ), [[Англи хэл|англи.]] ''Tallinn University'') -Эстони улсын тэргүүлэх гурван Их сургуулийн нэг бөгөөд нийслэл [[Таллин]] хотод оршдог. ТИС нь судалгааны Их сургууль юм. == Түүх == ТИС нь анх 1919 оны 9-р сарын 15-нд Таллины багшийн сургууль нэртэй байгуулагдаж байсан. Сүүлд 2005 онд Эстонийн парламентын шийдвэрээр Эрдмийн номын сан (1946), Балтийн кино ба хэвлэл мэдээллийн сургууль (1992/97), Эстонийн Хүмүүнлэгийн дээд сургууль (1988), Түүхийн дээд сургууль (1946), Таллины Багшийн их сургууль (1919/1952/1992)-дыг нэгтгэж Таллины Их сургууль байгуулагдсан юм. ТИС-ын анхны ректор- Мати Хейдметс. 2011 оны 2-р сард тус Их сургуулийн ректороор Тийт Ланд сонгогдсон байна. Эстони улсын багш, сурган хүмүүжүүлэх ухааны боловсон хүчин бэлтгэдэг гол төв нь юм. Таллинн их сургууль нь Эстони улсын гурав дахь том дээд боловсролын байгууллага юм. Тус Их сургууль нь 19 институт, 6 коллежээс бүрддэг. ТИС-д 10,500 орчим оюутан суралцдаг бөгөөд жил бүр бараг 15,000 хүн Нээлттэй Их Сургуулийн санал болгож буй сургалтанд хамрагддаг. Тус их сургуульд 580 багш, судлаачид эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлж, нийт ажиллагсдын тоо 1100 гаруй хүн байна. Таллины их сургууль нь одоогоор [[Европ]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]], Хятад, Орос болон бусад 40 гаруй их дээд сургуулиудтай хамтын ажиллагааны гэрээ, мөн Европын Холбооны өнцөг булан бүрээс их дээд сургуулиудтай 400 гаруй Эразмус солилцооны гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Мөн тус их сургууль нь жил бүр Зуны болон Өвлийн сургуулиуд зохион байгуулж түүндээ 50 гаруй орны 300 орчим оролцогчдыг хүлээн авдаг байна. == Кампус буюу оюутны хотхон == ''Таллины их сургуулийн оюутны хотхоны гол барилгууд нь латин нэртэй байдаг.'' Terra (латин: дэлхий) нь Таллины их сургуулийн кампус дахь гол бөгөөд хамгийн эртний барилга юм. Энэ нь 1938 онд Таллины Англи коллеж сургуульд зориулж баригдсан. Тус барилга нь өвийн хамгаалалтад байдаг бөгөөд архитектор Алар Котли, Эрика Ныва нар зохион бүтээжээ. Nova (латин: шинэ) нь Балтийн кино, хэвлэл мэдээллийн сургууль байрладаг. Ганцаарчилсан болон бүлгийн ажлын өрөө, лекцийн танхим, кино студи, телевизийн студи, дууны студи, кино театр, компьютерийн анги, засварлах өрөө зэрэгтэй. Барилгыг 2012 онд барьж дуусгасан бөгөөд барилгын зураг төслийг архитектор Карли Луик, Мааржа Каск, Ральф Лоок нар хийсэн. Mare (латин: далай, тэнгис) нь барилга руу нэвтрэх гэрлийн хэмжээг оновчтой болгох зорилготой юм. Барилга нь 2006 онд ашиглалтад орсон; Архитекторууд нь Маттиас Агабус, Эеро Энджарв, Раул Жарг, Приит Пент, Иллимар Труверк нар байв. Astra (латин: од) бол их сургуулийн хамгийн шинэ барилга юм. Энэ байранд лаборатори байрладаг. Барилгын зураг төслийг Игнар Фюк гаргасан бөгөөд 2012 онд барьж дуусгасан. Silva (латин: ой мод) нь 1982 онд баригдсан бөгөөд Зөвлөлтийн архитектурын энгийн жишээ юм. Үүнийг архитектор Эстер Лийберг зохион бүтээжээ. Vita (латин: амьдрал) нь 2020 онд баригдсан бөгөөд одоогоор Санхүүгийн зах зээл, Байгалийн шинжлэх ухаан, эрүүл мэндийн сургууль, их сургуулийн спортын багууд байрладаг. Барилгын зураг төслийг Мааржа Каск, Ральф Локене, Кайса Саймон, Пелле-Стен Вийбург нар хийсэн. == Цахим холбоос == Албан ёсны цахим хаяг: https://www.tlu.ee/en [[Ангилал:Таллины Их сургууль| ]] [[Ангилал:Эстонийн их сургууль]] [[Ангилал:Таллины боловсрол]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2005 онд байгуулагдсан]] flz9p513ofsfmde620r23vq9xz471kx Басан Городовиков 0 124991 866734 830611 2026-08-20T12:50:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 866734 wikitext text/x-wiki '''Басан Городовиков''' (''Баса́н Бадьминович Городовико́в,'' 1910 оны 11-р сарын 15-нд Доны цэргийн мужийн Мокрая Ельмута тосгонд төрсөн- 1983 оны 8-р сарын 17-нд Москва хотод нас барсан) -ЗХУ-ын баатар, дэслэгч генерал, цэргийн жанжин ЗХУ-ын [[Аугаа их эх орны дайн|Эх орны дайнд]] оролцогч халимаг үндэстэн. 1961-1978 онуудад ЗХУ-ын БН[[Халимаг]] улсын Коммунист намын Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга. 1939 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намд]] элссэн. == Намтар == Басан /Баасан/ Городовиков 1910 оны 11-р сарын 15-нд Доны цэргийн мужийн Мокрая Ельмута тосгонд (өнөөгийн Ростов мужийн Пролетарийн дүүрэг) эцэг Доны халимаг Бадма Иванович Городовиков, эх Омульта Бадмаева нарын гэрт төржээ. 1918 онд Ельмут тосгоны бага сургуульд орж төгсөөд Платовск суурингийн 2-р шатны сургуульд орж 8-р анги төгссөн байна. 192₮ онд эцэг нь, 1927 онд эх нь нас барж 17 настайдаа бүтэн өнчин хоцоржээ. 1927 оны 5-р сараас хойш [[Улаан Арми|Улаан армид]] сайн дураараа элссэн байна. 1930 онд Краснодар дахь Кавказын уулын ард түмний морин цэргийн сургуулийг дүүргэж, Пролетарская тосгон дахь Умард Кавказын цэргийн тойргийн 12-р морьт дивизийн 76-р морьт хорооны салаан даргаар томилогджээ. Баталгаажуулах шалгалтаар маш сайн дүнд авч Умард Кавказын цэргийн тойргийн 5-р морин дивизийн Саратовын 30-р морин цэргийн дэглэмд эскадрилийн командлагчаар томилогдсон байна. Тэрээр 1935 онд элсэлтийн шалгалтаа амжилттай өгч, Москва дахь М.Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн академид элссэн байна. Ахмад цолтой Б.Городовиков 1938 оны 8-р сарын 25-нд цэргийн академийг төгсөхийн өмнө хугацаанаасаа өмнө хошууч цол хүртсэн юм. 1938 -1940 оны 10-р сар хүртэл тэрээр 8-р морин дивизийн 115-го морин хорооны командлагчаар томилогдон ажилласан байна. 1940 оны 10-р сараас 1941 оны 4-р сар хүртэл Монино дахь Агаарын цэргийн академид сонсогч байгаад Серпуховын агаарын цэргийн сургуульд томилогдсон байна. '''[[Аугаа их эх орны дайн|ЗХУ-ын Агуа Их Эх орны дайн]]''' эхэлсэний дараа 1941 оны 7-р сарын 6-нд Б.Б.Городовиковыг Полтава мужид 48-р тусгай морин дивизийн 71-р морьт ангийн захирагчаар дэд хурандаа цолтой томилов. Удалгүй уг дивизийг Крым руу шилжүүлсэн байна. Тэрээр 1941 оны 10-р сарын 19-нд Крымд Перекопын ойролцоо, Ишуны байрлал дээр анхны тулаанд орж болжээ. Партизаны үүргээ амжилттай гүйцэтгэсэн тул Б.Б.Городовиковыг 1942 оны 4-р сарын 7-нд Улаан тугийн одонгоор шагнаж, 4-р сарын 26-нд хурандаа цэргийн цол хүртээсэн байна. 1942 оны 5-р сарын 1-нд хурандаа Городовиковыг Крымын 1-р Партизаны дүүргийн командлагчаар томилсон юм. Түүнийг 1943 оны 7-р сарын 27-нд 15-р гвардийн буудлагын корпусын 85-р гвардийн дивизийн командлагчаар томилогдов. 1943 оны 8-р сард хурандаа Б.Городовиковын удирдсан дивиз дайсны сайн бэхлэгдсэн хамгаалалтын шугамыг сэтлэн нэвтэрч чаджээ. Баруун фронт дахь нөхцөл байдал тогтворжсоны дараа 1943 оны 11-р сард 10-р харуулын армийг II Балтийн фронт руу шилжүүлж, урагшилж буй цэргүүдийн эхний эгнээнд ашигласан байна. 1944 оны 6-р сард Б.Б.Городовиков Беларусийн 3-р фронтын 5-р армийн 45-р бууны корпусын 184-р Духовщина дивизийн командлагчаар томилогдов. 1944 оны зун Зөвлөлтийн цэргүүд Карелиас Молдав хүртэлх бүх фронтын шугамын дагуу хүчтэй довтолгоог эхлүүлэв. 1944 оны 6-р сарын 23-нд Беларусийн нутаг дэвсгэрт "Багратион" довтолгооны ажиллагаа эхлэв. Хошууч генерал Городовиковын 184-р явган цэргийн дивиз 3-р Беларусийн фронтын бүрэлдэхүүнд оролцсон байна. 1944 оны 12-р сарын 2-нд Басан Городовиков хүнд шархадаж Москва дахь цэргийн эмнэлэгт хүргэгджээ. Эмчилгээ дууссаны дараа 1945 оны 2-р сард тэрээр 184-р явган цэргийн дивизийн командлалыг дахин хүлээн авч, Зүүн Пруссын ажиллагаанд оролцов. Земландын довтолгооны ажиллагаа дууссаны дараа дивиз Алс Дорнод руу шилжүүлжээ. 1945 оны 7-р сараас -Алс Дорнодын 1-р фронтын 5-р армийн 72-р корпусын 63-р дивизийн командлагч. 1945 оны 8-р сард түүний удирдсан дивиз Манжуурт амжилттай давшсан Зөвлөлт-Японы дайнд оролцогч болсон юм. '''Дайны дараа''' 1945 оны 9-р сард Японыг ялсны дараа түүнийг Академийн дээд курст суралцахаар илгээж, 1947 онд [[Брест]] хотын 12-р харуулын механикжуулсан дивизийн командлагчаар томилогдов. 1950 оны 1-р сард Өмнөд-Сахалинск дахь Алс Дорнодын цэргийн тойргийн 87-р бууны корпусын командлагчийн орлогчоор томилогдсон байна. 1953 онд тэрээр К.Е.Ворошиловын нэрэмжит Цэргийн дээд академид элсэн орж, 1955 онд төгсөөд 8-р гвардийн армийн командлагчийн нэгдүгээр орлогч, тус армийн цэргийн зөвлөлийн гишүүнээр (Герман дахь Зөвлөлтийн хүчний бүлэг) томилогдов. 1960 оны 9-р сард тэрээр Карпатын цэргийн тойргийн командлагчийн орлогчоор томилогдсон байна. 1960 оны 11-р сард ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын шийдвэрээр түүнийг ЗХУ-ын Халимагийн бүсийн намын хороонд шилжүүлэв. 1961 оны 1-р сарын 30-нд Бүсийн хорооны бүгд хурлаар ЗХУ-ын Халимагийн бүсийн хорооны ЗХУ-ын Коммунист намын Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ. Б.Б.Городовиковын удирдлаган дор Бүгд Найрамдах Халимаг улс томоохон амжилтад хүрсэн байна. ЗХУ-ын Хяналтын төв комиссын гишүүн (1961-1966). ЗХУ-ын Төв Хорооны гишүүнд нэр дэвшигч (1966-1981) байсан. 1978 онд тэтгэвэр гарч Москвад амьдарч байгаад 1983 оны 8-р сарын 17-нд нас барсан. Түүнийг Москва дахь Новодевичий оршуулгын газарт оршуулжээ. {{DEFAULTSORT:Городовиков, Басан}} [[Ангилал:1910 онд төрсөн]] [[Ангилал:1983 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:Ростов мужийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэслэгч генерал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 2-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн төгсөгч]] e6w8z3aazrnu7my7vh6kdce2ld3b9eo Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар 0 134580 866785 861437 2026-08-21T04:20:27Z Egzs 88168 866785 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=14 болон 15|date_formed=2014 оны 11 сарын 21|incumbent=2014 оны 11 сарын 21 – 2016 оны 7 сарын 7|president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]|prime_minister=[[Чимэдийн Сайханбилэг]]|members_number=15|total_number=18|predecessor=[[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд|6 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын сонгууль]]|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>71 / 76 (93.4%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 34 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party2 = 26 |partycolor2 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party3 = 7 |partycolor3 = #f25f5a }}|deputy_government_head=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]<br>(2014-2015)<br>[[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]<br>(2015-2016)|date_dissolved=2016 оны 7 сарын 7|successor=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын<br>Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] (2015 оноос хойш) | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] (2015 он хүртэл) | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | {{Color box|#0437AC|border=darkgray}} [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] }}}}[[Файл:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Чимэдийн Сайханбилэг]]]]2014 оны 11-р сард [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] огцорсны дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намаас]] [[Чимэдийн Сайханбилэг|Чимэдийн Сайханбилэгийг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдад]] нэр дэвшүүлснийг [[УИХ]]-аар хэлэлцэн батласан. 2014 оны 12 сард 15 яам, 18 сайдтайгаар засгийн газар байгуулагдсан. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]] ялсны дараа, тус засгийн газар [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газарт]] ажил үүргээ хүлээлгэж өгсөн. == Засгийн газрын сайдууд == === Ч.Сайханбилэгийн нэг дэх Засгийн газар (2014-2015) === {| class="wikitable" |+2014-2015 оны Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last=vip76 |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2014-2016 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512053941/https://vip76.mn/government?year=2014-2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 |title=Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг шинээр томилогдсон сайд нарт тамгыг нь гардууллаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/7960}}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |Монгол Улсын Шадар сайд |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | rowspan="18" |2014 оны 12 сарын 10 | rowspan="6" |2015 оны 9 сарын 9 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Жамъянгийн Мөнхбат]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |3 |Байгаль орчин ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайд |'''[[Дуламсүрэнгийн Оюунхорол]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |4 |Барилга хот байгуулалтын сайд |[[Дамдины Цогтбаатар]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |5 |Хөдөлмөрийн сайд |[[Содномын Чинзориг]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |'''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |7 |Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд |'''[[Раднаагийн Бурмаа]]''' | rowspan="8" |2016 оны 7 сар | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |8 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд]] |'''[[Лувсаннямын Гантөмөр]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |Хууль зүйн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |Уул уурхайн сайд |[[Рэнцэндоогийн Жигжид]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |11 |Зам тээврийн сайд |'''[[Мөнхчулууны Зоригт]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 |Эрчим хүчний сайд |'''[[Дашзэвэгийн Зоригт]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]] |[[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |14 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |'''[[Цэрэндашийн Цолмон]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |15 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд спортын яамны сайд]] |[[Ганхуягийн Шийлэгдамба]] |2016 оны 5 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |16 |Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд |'''[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]''' | rowspan="3" |2016 оны 7 сар | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |17 |Аж үйлдвэрийн сайд |'''[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |18 |Монгол Улсын Сайд |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | style="background:#0437AC;" | | align="center" |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |} === Ч.Сайханбилэгийн хоёр дахь Засгийн газар (2015-2016) === {| class="wikitable" |+2015-2016 оны Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |date=2015-09-09 |title=Шинэ Сайд нар тамгаа авч, засгийн газар бүрдлээ |url=https://www.assa.mn/a/32110 |access-date=2026-07-08 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |Монгол Улсын Шадар сайд |'''[[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]''' | rowspan="6" |2015 оны 9 сарын 9 | rowspan="14" |2016 оны 7 сар | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |2 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |'''[[Сангажавын Баярцогт]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |3 |Байгаль орчин ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайд |'''[[Намдагийн Батцэрэг]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |4 |Барилга хот байгуулалтын сайд |'''[[Зангадын Баянсэлэнгэ]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |5 |Хөдөлмөрийн сайд |'''[[Гарьдхүүгийн Баярсайхан]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |'''[[Баярбаатарын Болор]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |7 |Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд |'''[[Раднаагийн Бурмаа]]''' | rowspan="8" |''2014 оны 12 сарын 10'' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |8 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд]] |'''[[Лувсаннямын Гантөмөр]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |Хууль зүйн сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |Уул уурхайн сайд |[[Рэнцэндоогийн Жигжид]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |11 |Зам тээврийн сайд |'''[[Мөнхчулууны Зоригт]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 |Эрчим хүчний сайд |'''[[Дашзэвэгийн Зоригт]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]] |[[Лүндэгийн Пүрэвсүрэн]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |14 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |'''[[Цэрэндашийн Цолмон]]''' | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- | rowspan="2" |15 | rowspan="2" |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд спортын яамны сайд]] |[[Ганхуягийн Шийлэгдамба]] |''2014 оны 12 сарын 10'' |2016 оны 5 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |[[Самбуугийн Ламбаа]] |2016 оны 5 сарын 20 |2016 оны 7 сар | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |16 |Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд |'''[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]''' | rowspan="3" |''2014 оны 12 сарын 10'' | rowspan="3" |2016 оны 7 сар | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |17 |Аж үйлдвэрийн сайд |'''[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]]''' | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |18 |Монгол Улсын Сайд |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | style="background:#0437AC;" | | align="center" |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:2014 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2016 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] p12eawshnyrixkkj7c5orhhsrfxwuoc Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар 0 134581 866738 828276 2026-08-20T13:34:54Z Egzs 88168 866738 wikitext text/x-wiki '''Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар''' нь [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан нам]] олонх болсны дараа [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуяг]] тэргүүтэй, 14 яам, 16 сайдын орон тоотойгоор '''"Шинэчлэлийн"''' гэх тодотголтой байгуулагдсан [[Засгийн газар]] юм. 2014 оны 12 сард Ерөнхий сайд Норовын Алтанхуяг огцорч, оронд нь [[Чимэдийн Сайханбилэг|Чимэдийн Сайханбилэгийг]] Ерөнхий сайд болгосноор [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|'''"Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газарт"''']] албан үүргээ шилжүүлсэн. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Сайдын нэрс<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Н.Алтанхуягийн тэргүүлсэн шинэчлэлийн Засгийн газрын гишүүд тамгаа гардаж авлаа |url=https://www.zindaa.mn/u98 |access-date=2024-05-12 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=vip76 |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512064903/https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |url-status=dead }}</ref> !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан огноо !Нам |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Норовын Алтанхуяг]] | rowspan="19" |2012-2014 |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |[[Монгол Улсын Шадар сайд]] |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | rowspan="3" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Лувсанвандангийн Болд]] |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]] |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Чүлтэмийн Улаан]] |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] | rowspan="11" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Амаржаргалын Гансүх]] |- |Уул уурхайн сайд |[[Даваажавын Ганхуяг]] |- |Хөдөлмөрийн сайд |[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]] |- |Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |- |Эдийн засгийн хөгжлийн сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] |- |[[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |- |Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд |[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]] |- |Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Халтмаагийн Баттулга]] |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] |- |Эрчим хүчний сайд |[[Мишигийн Сономпил]] |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Нацагийн Удвал]] |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |Байгаль орчин ногоон хөгжлийн сайд |[[Санжаасүрэнгийн Оюун]] |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2014 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] hdoh1c9dhc3pyxzkaz5mli0ytnbgz56 866782 866738 2026-08-21T03:40:44Z Egzs 88168 шинэчлэв. 866782 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар |cabinet_name=Н.Алтанхуягийн Засгийн газар |jurisdiction=Монгол |flag=Flag of Mongolia.svg |cabinet_number=13 |date_formed=2012 оны 8 сарын 9 |incumbent=2012 оны 8 сарын 9 – 2014 оны 11 сарын 21 |president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |prime_minister=[[Норовын Алтанхуяг]] |members_number=16 |total_number=19 |predecessor=[[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын<br>Засгийн газар]] |legislature_term=[[Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд|6 дахь Улсын Их Хурал]] |election=[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын сонгууль]] |legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>47 / 76 (61.8%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 34 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}} |party3 = 4 |partycolor3 = #0437AC |party4 = 2 |partycolor4 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }} |deputy_government_head=[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |date_dissolved=2014 оны 11 сарын 21 |successor=[[Чимэдийн Сайханбилэг Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн<br>Засгийн газар]] |political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | {{Color box|#0437AC|border=darkgray}} [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }} |opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] }} |deputy_government_head_title=Шадар сайд |prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] |president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] }} [[Файл:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 27 дахь Ерөнхий сайд]][[Норовын Алтанхуяг]]]] '''Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар''' нь [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан нам]] олонх болсны дараа [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] [[Норовын Алтанхуяг]] тэргүүтэй, нийт 16 яам, 19 сайдын орон тоотойгоор '''"Шинэчлэлийн"''' гэх тодотголтой байгуулагдсан [[Засгийн газар]] юм. 2014 оны 11 сарын 5-нд Ерөнхий сайд Норовын Алтанхуяг огцорч, Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Шадар сайд [[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Дэндэвийн Тэрбишдагвад]] тамгаа өгсөн. 2014 оны 11 сарын 21-нд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Чимэдийн Сайханбилэгийг]] Монгол Улсын 28 дахь Ерөнхий сайдаар томилсноор [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|'''"Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газарт"''']] албан үүргээ шилжүүлж Шинэчлэлийн засгийн газар тарсан. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last= |title=Н.Алтанхуягийн тэргүүлсэн шинэчлэлийн Засгийн газрын гишүүд тамгаа гардаж авлаа |url=https://www.zindaa.mn/u98 |access-date=2024-05-12 |website=www.zindaa.mn |language=mn|date=2012-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512064903/https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |url-status=dead }}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Норовын Алтанхуяг]] |2012 оны 8 сарын 9 |2014 оны 11 сарын 5 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |2 |[[Монгол Улсын Шадар сайд]] |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last=О.Ариунбилэг |date=2012-08-20 |title=Д.Тэрбишдагва Шадар сайдаар томилогдлоо |url=https://gogo.mn/r/109760?i= |access-date=2026-08-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> | rowspan="18" |2014 оны 12 сарын 10 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |3 |Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | rowspan="3" |2012 оны 8 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |4 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Лувсанвандангийн Болд]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |5 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Чүлтэмийн Улаан]] |2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last= |date=2012-08-20 |title=Ч.Улаан Сангийн сайдаар гурав дахь удаагаа томилогдлоо |url=https://news.zindaa.mn/ucs |access-date=2026-08-21 |website=news.zindaa.mn |language=mn}}</ref> | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |7 |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] | rowspan="10" |2012 оны 8 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Амаржаргалын Гансүх]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |Уул уурхайн сайд |[[Даваажавын Ганхуяг]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |Хөдөлмөрийн сайд |[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |11 |Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 |Эдийн засгийн хөгжлийн сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |14 |Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд |[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |15 |Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Халтмаагийн Баттулга]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |16 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- | 17 | Эрчим хүчний сайд | [[Мишигийн Сономпил]] | rowspan="2" | 2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |title=М.Сономпил, Н.Удвал нарыг 100 хувь дэмжлээ |url=https://vip76.mn/content/4816 |access-date=2026-08-21 |website=VIP76.mn |language=mn}}</ref> | style="background:#0437AC;" | | align="center" |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- | 18 | [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | [[Нацагийн Удвал]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- | 19 | Байгаль орчин ногоон хөгжлийн сайд | [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] | 2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last=Д.Мөнх |date=2012-08-20 |title=С.Оюун сайд болох нь |url=https://www.assa.mn/a/5349 |access-date=2026-08-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2014 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] t46e1peg9uemno3j04r4l31dy5ty2wb 866783 866782 2026-08-21T03:49:43Z Egzs 88168 866783 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар |cabinet_name=Н.Алтанхуягийн Засгийн газар |jurisdiction=Монгол |flag=Flag of Mongolia.svg |cabinet_number=13 |date_formed=2012 оны 8 сарын 9 |incumbent=2012 оны 8 сарын 9 – 2014 оны 11 сарын 21 |president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |prime_minister=[[Норовын Алтанхуяг]] |members_number=16 |total_number=19 |predecessor=[[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын<br>Засгийн газар]] |legislature_term=[[Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд|6 дахь Улсын Их Хурал]] |election=[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын сонгууль]] |legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>47 / 76 (61.8%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 34 |partycolor1 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}} |party3 = 4 |partycolor3 = #0437AC |party4 = 2 |partycolor4 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }} |deputy_government_head=[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |date_dissolved=2014 оны 11 сарын 21 |successor=[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн<br>Засгийн газар]] |political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | {{Color box|#0437AC|border=darkgray}} [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }} |opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] }} |deputy_government_head_title=Шадар сайд |prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] |president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] }} [[Файл:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 27 дахь Ерөнхий сайд]][[Норовын Алтанхуяг]]]] '''Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар''' нь [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан нам]] олонх болсны дараа [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] [[Норовын Алтанхуяг]] тэргүүтэй, нийт 16 яам, 19 сайдын орон тоотойгоор '''"Шинэчлэлийн"''' гэх тодотголтой байгуулагдсан [[Засгийн газар]] юм. 2014 оны 11 сарын 5-нд Ерөнхий сайд Норовын Алтанхуяг огцорч, Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Шадар сайд [[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Дэндэвийн Тэрбишдагвад]] тамгаа өгсөн. 2014 оны 11 сарын 21-нд [[Чимэдийн Сайханбилэг|Чимэдийн Сайханбилэгийг]] Монгол Улсын 28 дахь Ерөнхий сайдаар томилсноор [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|'''"Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газарт"''']] албан үүргээ шилжүүлж Шинэчлэлийн засгийн газар тарсан. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last= |title=Н.Алтанхуягийн тэргүүлсэн шинэчлэлийн Засгийн газрын гишүүд тамгаа гардаж авлаа |url=https://www.zindaa.mn/u98 |access-date=2024-05-12 |website=www.zindaa.mn |language=mn|date=2012-08-18}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512064903/https://vip76.mn/government?year=2012-2014 |url-status=dead }}</ref> !№ !Албан тушаал !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Норовын Алтанхуяг]] |2012 оны 8 сарын 9 |2014 оны 11 сарын 5 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |2 |[[Монгол Улсын Шадар сайд]] |[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last=О.Ариунбилэг |date=2012-08-20 |title=Д.Тэрбишдагва Шадар сайдаар томилогдлоо |url=https://gogo.mn/r/109760?i= |access-date=2026-08-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> | rowspan="18" |2014 оны 12 сарын 10 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |3 |Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | rowspan="3" |2012 оны 8 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |4 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Лувсанвандангийн Болд]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |5 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] |[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Чүлтэмийн Улаан]] |2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last= |date=2012-08-20 |title=Ч.Улаан Сангийн сайдаар гурав дахь удаагаа томилогдлоо |url=https://news.zindaa.mn/ucs |access-date=2026-08-21 |website=news.zindaa.mn |language=mn}}</ref> | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- |7 |Барилга, хот байгуулалтын сайд |[[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]] | rowspan="10" |2012 оны 8 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |8 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Амаржаргалын Гансүх]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |9 |Уул уурхайн сайд |[[Даваажавын Ганхуяг]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |10 |Хөдөлмөрийн сайд |[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |11 |Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 |Эдийн засгийн хөгжлийн сайд |[[Нямжавын Батбаяр]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |13 |[[Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Яам|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |14 |Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд |[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |15 |Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд |[[Халтмаагийн Баттулга]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |16 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- | 17 | Эрчим хүчний сайд | [[Мишигийн Сономпил]] | rowspan="2" | 2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |title=М.Сономпил, Н.Удвал нарыг 100 хувь дэмжлээ |url=https://vip76.mn/content/4816 |access-date=2026-08-21 |website=VIP76.mn |language=mn}}</ref> | style="background:#0437AC;" | | align="center" |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- | 18 | [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | [[Нацагийн Удвал]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] |- | 19 | Байгаль орчин ногоон хөгжлийн сайд | [[Санжаасүрэнгийн Оюун]] | 2012 оны 8 сарын 20<ref>{{Cite web |last=Д.Мөнх |date=2012-08-20 |title=С.Оюун сайд болох нь |url=https://www.assa.mn/a/5349 |access-date=2026-08-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == [[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2014 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] kte0lgt76xm8rfm4q4aye2z4luhilc0 Өмнөд Африк 0 136587 866752 820663 2026-08-20T23:43:01Z Karixway39 102441 /* */ 866752 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Африк дахь улс}} {{About|улсын|газарзүйн бүсийн тухай|Өмнөд Африк (бүс нутаг)|хэрэглээг|Өмнөд Африк (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠤ<br/>ᠠᠹᠷᠢᠺᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Өмнөд Африк | native_name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:86%; | title = бусад албан ёсны 10 хэлээр<ref name="constitution">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|year=2013|edition=2013 English version|access-date=17 April 2020|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}}</ref> | {{Инфобокс | subbox=yes | bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow | label1 = [[Зулу хэл|Зулу]]: | data1 = {{lang|zu|iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = [[Коса хэл|Коса]]: | data2 = {{lang|xh|iRiphabhlikhi yoMzantsi Afrika}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = [[Африкаанс хэл|Африкаанс]]: | data3 = {{lang|af|Republiek van Suid-Afrika}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = [[Хойд Сото хэл|Педи]]: | data4 = {{lang|nso|Repabliki ya Afrika-Borwa}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = [[Сото хэл|Өмнөд&nbsp;Сото]]: | data5 = {{lang|st|Rephaboliki ya Afrika Borwa}} | rowclass6 = mergedrow | label6 = [[Тсвана хэл|Тсвана]]: | data6 = {{lang|tn|Rephaboliki ya Aforika Borwa}} | rowclass7 = mergedrow | label7 = [[Тсонга хэл|Тсонга]]: | data7 = {{lang|ts|Riphabliki ya Afrika Dzonga}} | rowclass8 = mergedrow | label8 = [[Свати хэл|Свати]]: | data8 = {{lang|sw|iRiphabhulikhi yaseNingizimu-Afrika}} | rowclass9 = mergedrow | label9 = [[Венда хэл|Венда]]: | data9 = {{lang|ve|Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe}} | rowclass10 = mergedrow | label10 = [[Өмнөд Ндебеле хэл|Өмнөд Ндебеле]]: | data10 = {{lang|nr|iRiphabliki yeSewula Afrika}} }} }} | image_flag = Flag of South Africa.svg | flag_type = [[Өмнөд Африкийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag2_border = | image_coat = Coat of arms of South Africa.svg | coa_size = 75 | alt_coat = | symbol_type = [[Өмнөд Африкийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = "{{lang|xam|ǃke e: ǀxarra ǁke}}"&nbsp;([[Цъхам хэл|Цъхам]])<br />"[[Олон янз байдалд эв нэгдэл]]" | national_anthem = "[[Өмнөд Африкийн төрийн дуулал]]" <div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:South Africa National Anthem.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:ZAF orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг| [[File:South Africa adm location map.svg|frameless]]|Өмнөд Африкийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = {{unbulleted list|[[Преториа]] (гүйцэтгэх)<ref name="South Africa at a glance">{{cite web|title=South Africa at a glance {{!}} South African Government|url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|website=www.gov.za|access-date=18 June 2020|archive-date=26 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526163527/https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|url-status=live }}</ref>|[[Кейптаун]] (хууль тогтоох)<ref name="South Africa at a glance" />|[[Блумфонтейн]] (шүүх)<ref name="South Africa at a glance" />}} | largest_city = {{nowrap|[[Йоханнесбург]]<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html|title=Principal Agglomerations of the World|publisher=Citypopulation.de|access-date=30 October 2011|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225073559/http://www.citypopulation.de/World.html|url-status=live }}</ref><!--end nowrap:-->}} | population_estimate = 58,048,332<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=South Africa|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 25 | population_density_km2 = 42.4 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 169 | ethnic_groups_year = 2019<ref>{{Cite web|url=http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022019.pdf|title=Mid-year population estimates|date=29 July 2019|publisher=Statistics South Africa|access-date=29 July 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729223342/http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022019.pdf|archive-date=29 July 2019}}</ref> | official_languages = '''[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын хэлнүүд|12 хэл]]'''<ref name="constitution" /><ref>{{Cite web |title=THE NA APPROVES SOUTH AFRICAN SIGN LANGUAGE AS THE 12TH OFFICIAL LANGUAGE |url=https://www.parliament.gov.za/press-releases/na-approves-south-african-sign-language-12th-official-language}}</ref> {{plainlist| * [[Зулу хэл]] * [[Коса хэл]] * [[Африкаанс хэл|Африкаанс]] * [[Англи хэлний Өмнөд Африк хувилбар|Англи хэл]] * [[Хойд Сото хэл|Сепеди]] * [[Свати хэл|Свати]] * [[Сото хэл|Сесото]] * [[Тсвана хэл|Сетсвана]] * [[Тсонга хэл|Тсонга]] * [[Венда хэл|Тсхивенда]] * [[Өмнөд Ндебеле хэл|Ндебеле]] * [[Өмнөд Африкийн дохионы хэл]] }} {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:0.5em;font-size:100%;<!--size of [show]/[hide] link--> | liststyle = text-align:left;white-space:nowrap; | title=Тусгай статус<ref name="constitution.1.6">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|year=2013|edition=2013 English version|at=ch.&nbsp;1, s.&nbsp;6|access-date=17 April 2020|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}}</ref>|[[Кхое хэлнүүд]]| [[Нама хэл]]|[[Койсан хэлнүүд]]|[[Герман хэл]]|[[Грек хэл]]|[[Гужарати хэл]]|[[Хинди хэл]]|[[Португал хэл]]|[[Телугу хэл]]|[[Тамил хэл]]|[[Урдү хэл|Урдү]]|[[Араб хэл]]|[[Еврей хэл]]|[[Санскрит хэл|Санскрит]] }} | regional_languages = | languages2_type = | languages2 = | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|80.7% [[Өмнөд Африкийн банту хүмүүс|Хар]]}} | 8.8% [[Өнгөт арьстан|Өнгөт]] | 7.9% [[Цагаан Өмнөд Африкчууд|Цагаан]] | 2.6% [[Ази хүн (Өмнөд Африк)|Ази]] }} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 78.0% [[Өмнөд Африк дахь христийн шашин|Христ]] ** 58.3% [[Өмнөд Африк дахь протестант урсгал|Протестант]] ** 19.7% бусад [[христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |10.9% [[Өмнөд Африк дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |4.4% [[Африкийн уламжлалт шашинууд|Уламжлалт шашин]] |1.6% [[Өмнөд Африк дахь ислам|Ислам]] |1.0% [[Өмнөд Африк дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |2.7% Бусад |1.4% Тодорхоолойгүй}} | religion_year = 2016 | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.datafirst.uct.ac.za/dataportal/index.php/catalog/611|title=South Africa – Community Survey 2016|website=www.datafirst.uct.ac.za|access-date=25 November 2018|archive-date=25 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125204526/https://www.datafirst.uct.ac.za/dataportal/index.php/catalog/611|url-status=live}}</ref> | demonym = [[Өмнөд Африкийн хүн ам|Өмнөд Африкчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[Улс орнуудын засгийн газрын тогтолцооны жагсаалт#Гүйцэтгэх засаглалтай парламентын бүгд найрамдах улс|гүйцэтгэх засаглалтай парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Өмнөд Африкийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Сирил Рамафоса]] | leader_title2 = [[Өмнөд Африкийн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Пол Машатиле]] | leader_title3 = [[Мужуудын Үндэсний Зөвлөл|Үндэсний Зөвлөл дарга]] | leader_name3 = [[Амос Масондо]] | leader_title4 = [[Өмнөд Африкийн Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Носививе Маписа-Нкакула]] | leader_title5 = [[Өмнөд Африкийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Рэй Зондо]] | legislature = [[Өмнөд Африкийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Мужуудын Үндэсний Зөвлөл|Үндэсний Зөвлөл]] | lower_house = [[Өмнөд Африкийн Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = {{nowrap|([[Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|Их Британиас]])}} | established_event1 = [[Өмнөд Африкийн Холбоо|Холбоо]] | established_date1 = 5 сарын 31, 1910 он | established_event2 = [[Вэстминстрийн тогтоол (1931)|Вэстминстрийн тогтоол]] | established_date2 = 12 сарын 11, 1931 он | established_event3 = [[1960 оны Өмнөд Африкийн бүгд найрамдах улсын бүх нийтийн санал асуулга|Бүгд найрамдах улс]] | established_date3 = 5 сарын 31, 1961 он | established_event4 = [[1994 оны Өмнөд Африкийн ерөнхий сонгууль|Ардчилал]] | established_date4 = 4 сарын 27, 1994 он | area_km2 = 1,221,037 | area_footnote = | area_rank = 24 | area_sq_mi = 471,443 | percent_water = 0.380 | GDP_PPP = {{increase}} $990 тэрбум<ref name="IMFSA">{{cite web|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=199,&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDN,GGXWDN_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=7 April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= April 23, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 33 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $16,090<ref name="IMFSA"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 97 | GDP_nominal = {{decrease}} $400 тэрбум<ref name="IMFSA"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 39 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $6,485<ref name="IMFSA"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 96 | Gini = 63.0 <!--number only--> | Gini_year = 2014 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA|title=Gini Index|publisher=World Bank|access-date=25 September 2018|archive-date=29 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529083011/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA|url-status=live }}</ref> | Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear --> | HDI = 0.713 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year.--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 109 | currency = [[Өмнөд Африк рэнд]] | currency_code = ZAR | time_zone = [[Өмнөд Африкийн Стандарт Цаг|ӨАСЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = Товчлолууд: * жжжж/сс/өө<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for en-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816213516/https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|url-status=live}}</ref> * жжжж-сс-өө<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for af-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092248/https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|url-status=live}}</ref> | drives_on = зүүн | calling_code = [[Өмнөд Африк дахь утасны дугаар|+27]] | iso3166code = ZA | cctld = [[.za]] | today = }} '''Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс''' ('''ӨАБНУ'''; {{lang-af|Republiek van Suid-Afrika}}, [[Англи хэл|англи]]. ''Republic of South Africa'') — [[Африк]]ийн [[Өмнөд Африк|өмнөд хэсэгт]] орших [[улс]]. Өмнөд Африкийн эрэг нь 2 798 км үргэлжлэх бөгөөд [[Атлантын далай|Атлантын]], [[Энэтхэгийн далай]]нуудтай хиллэдэг. Өмнөд Африкийн хойд талд [[Намиби]], [[Ботсван]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]], [[Эсватини]] улсууд оршдог бөгөөд дотор нь [[Лесотын вант улс]] оршдог. Нийслэл хот нь -[[Преториа]]. Хүн ам нь- 2022 оны хүн амын тооллогоор 62 027 503 байсан байна. == Түүх == Одоогийн Өмнөд Африкийн Бүгд найрамдах улсын нутагт орчин үеийн хүмүүс 100,000 гаруй жилийн турш оршин суусан. Харин [[Сайн итгэлийн тохой]]гоор өнгөрөх зөмыг олж нээснээр [[Голландын Зүүн Энэтхэг Компани]] нь одоогийн [[Кейптаун]] болох газарт 1652 онд түр зогсоолыг байгуулжээ. Кейптаун нь [[1806]] онд [[Британи]]йн колони болсон байна. [[1820]]-оод оны үед [[Британи]]чуудын суурьшил тэлж Кейп колони болсон ба анх ирсэн голланд буюу [[Боерчууд]] улсын хойд, зүүн хэсэг рүү нүүн суурьшсан. Үр дүнд нь тэд болон нутгийн уугуул иргэд болох Коса, Зулу нарын хооронд мөргөлдөөн үүссэн байна. Хожим нь 1880-аад онд [[алмааз]] их хэмжээгээр олдсоноор Британи, Боерчууд Өмнөд Африкийн эрдэс бодисын нөөцийг өөртөө авах гэж [[Англи-Боерчуудын дайн]] болжээ. Хэдийгээр Боерчууд ялагдсан боловч эдгээр зөрчлийг болиулж [[1910]] онд Британийн эрх мэдэл доор Өмнөд Африкт хязгаарлагдмал тусгаар тогнолыг өгсөн байна. Британий эсрэг бодлогууд нь бүрэн тусгаар тогнол дээр тулгуурлаж байсан бөгөөд [[1931]] онд тусгаар Өмнөд Африк нь Бүгд найрамдах улс болжээ. 1948 онд эрх баригч Үндсэний нам [[апартейд]] гэгч арьс өнгөөр зэрэглэсэн (эхлээд цагаан, дараа нь өнгөт, адаг сүүлд нь хар арьстан) хуулийг албан ёсны болгон тогтоожээ. Хүн амын цөөнх боловч [[цагаан арьстан]] нь илүү баян амьдарч байв. 1961 онд бүгд найрамдах улс болон өөрчлөн байгуулагдсан ба сонгох сонгогдох эрх зөвхөн цагаан арьстанд байв. Гэвч энэ нь дотоод, гадаадаас шүүмжлэл хүртэж байсан бөгөөд [[1990]] онд хуучин ерөнхийлөгч [[Фредерик Виллем де Клерк]] энэ хуулийг болиулж эхэлж, [[1994]] онд анхны ардчилсан сонгууль явагдсан байна. Энэхүү сонгуулиар 27 жил шоронд хоригдсоны дараа суллагдсан [[Нельсон Мандела]] ерөнхийлөгч болон одоогийн удирдагч нам болох [[Африкийн Үндсэний Конгресс]] намыг эрх мэдэлд хүргэжээ. Үүнээс хойш тус нам бүх шатанд дангаар ээлжгүй давамгайлсаар байна. == Хүн ам зүй == Өмнөд Африк улс 2022 оны тооллогын байдлаар 62 сая хүн амтай. Хүн амын тоогоор дэлхийн улс орнуудаас [[Дэлхийн улс орны хүн амын тоо|23-р байрт]] орно. Хүн амын гарал, соёл, хэл, шашин олон янз, үүн дотор [[хууль бус цагаач]]дын тоо 5 сая давсан ([[Зимбабве]]гээс 3 сая). === Угсаа === Хүн амын дотор [[Африк]]ийн [[хар арьстан]] 81%, [[өнгөт арьстан]] 8.2%, [[цагаан арьстан]] 7.3%, [[Энэтхэг]] эсвэл [[Ази]]йн гаралтан 2.7%, бусад тодорхойлоогүй хэсэг 0.5% эзэлж байна. 1911 онд анхны тооллогоор цагаан арьстан 22% байсан нь буугаад 1980 онд 16% болсон бол одоо 7.3% болтол буурч байна. [[File:South Africa 2011 dominant language map (hex cells).svg|left|thumb|{{Collapsible list | title = Өмнөд Африкийн хэлний газрын зураг |{{legend|#80b1d3|[[зулу хэл|зул]] (24.4%)}}|{{legend|#fb8072|[[хоса хэл|хоса]] (16.0%)}}|{{legend|#8dd3c7|⁠[[африкаанс]] (13.5%)}}|{{legend|#ffffb3|[[англи хэл|англи]] (9.6%)}}|{{legend|#fdb462|[[педи хэл|педи]] (9.1%)}}|{{legend|#fccde5|[[тсвана хэл|тсвана]] (8.0%)}}|{{legend|#b3de69|[[сото хэл|өмнөд сото]] (7.6%)}}|{{legend|#ffed6f|[[цонга хэл|цонга]] (4.5%)}}|{{legend|#bc80bd|[[свази хэл|свази]] (2.5%)}}|{{legend|#ccebc5|[[венда хэл|венда]] (2.4%)}}|{{legend|#bebada|[[өмнөд ндебеле хэл|өмнөд ндебеле]] (2.1%)}}|{{legend|#d0d0d0|зонхилох хэл үгүй}}|{{legend|#ffffff|Хүнгүй, хүн цөөн газар}} }}]] === Хэл === Өмнөд Африкт [[зулу]] (24%), [[хоса]] (17%), [[африкаанс]] (11%), [[англи]], [[педи]], [[тсвана]], [[өмнөд сото]], [[цонга]], [[свази]], [[венда]], [[өмнөд ндебеле]] (төрөлх хэлтний тоогоор жагсаав) гээд 12 хэлийг албан ёсны хэл болгосон. Албан ёсны хэл олон байдгаараа [[Боливи]], [[Энэтхэг]], Зимбабвегийн дараа дэлхийд 4-р байрт жагсана. Хэдий англи хэлийг эх хэлээ гэсэн хувь 9% буюу бага боловч улсын олон хэлтний хоорондын ойлголцолд англи хэл ашиглагддаг. === Шашин === 2001 оны тооллогоор [[христийн шашин]]тан хүн амын 79.8% байсан. Олон урсгал байгаа. [[Протестант]] давамгайлж, зион, пентекостал, католик, методист, реформед, англикан зэрэг урсгалууд болон бусад урсгал байна. [[Ислам]]ын шашинтан 1.5%, [[хиндү]] шашинтан 1.2% байна. 15-17% нь шашингүй байна. === Боловсрол === Насанд хүрсэн хүмүүсийн 95% бичиг үсэгт тайлагдсан. Африкийн орнуудыг жагсаавал [[Сейшелийн арлууд|Сейшелийн]] ард 2-рт байна. Бага дунд сургууль, ахлах сургууль, академик боловсрол (их дээд сургууль) гэсэн боловсролын 3 шаттай. Ерөнхий боловсролын сургуульд 12 жил суралцана. Бага дунд сургууль нь 7 жил, ахлах сургууль нь 5 жил байна. === Эрүүл мэнд === 2009 оны судалгаагаар Өмнөд Африкийн цагаан арьстны дундаж наслалт 71, хар арьстных 48 нас тус тус байсан. ДНБ-ийн 9% эрүүл мэндийн салбарт зарцуулагддаг. Хүн амын 84% нь улсын эрүүл мэндийн тогтолцоонд хамрагддаг. === Хот суурин === Өмнөд Африк 12600 хот сууринтай. {|class="wikitable" |+ 2016 оны судалгаагаар хүн амын тоо: |- valign="top" | * [[Йоханнесбург]] (9.1 сая) * [[Кейптаун]] (4.0 сая) * [[Дурбан]] (3.7 сая) * [[Преториа]] (2.4 сая) * [[Гцгебеха]] (1.2 сая) || * [[Ференихинг]] * [[Шошангуве]] * [[Ийст Лондон]] * [[Блумфонтейн]] * [[Питермарицбург]] |} == Газар зүй == [[Зураг:South_Africa_sat.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг|thumb|left|150px]] Өмнөд Африк нь [[Африк]] тивийн өмнөд үзүүрийг эзлэн оршдог. Дэлхийн [[Дэлхийн улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|24-р том]] гэх 1,219,912 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Өмнөд талаараа [[Атлантын далай]] болон [[Энэтхэгийн далай]]гаар 2500 км хүрээлэгдсэн. Өмнөд өргөргийн 22°-35° градус, зүүн уртрагийн 16°-33° градус хооронд үндсэндээ байрладаг. Ихэнх газар нь д.т.д 1000-2100 м өргөгдсөн [[тэгш өндөрлөг]] газар байна. Зүүн талааараа харьцангуй [[өндөрлөг]] газар, баруун болон хойд талаараа харьцангуй [[нам доор газар]] нутагтай. Зүүн тал болон өмнөд тал уулархаг, зүүн талын [[Дракан]] хэмээх хавцал уулын нуруунд хамгийн өндөр оргил [[Тхабана-Нтленьяна]] (д.т.д 3482) байна, өмнөд нутагт [[Кейп]] уулын нуруу байна. [[Квазулу-Натал]] муж болон [[Лесото]] улсын хил дээрх газар д.т.д. 3000 м өндөртэй байна. Өмнөдийн уулсаас умардын [[Оранж гол]] хүртэл [[Кару]] хэмээх нам доор хүнгүй газар байрлана. Түүний эргэн тойронд хойд зүгт [[Бушменлэнд]], зүүн хойд зүгт [[Бушвэлд]], зүүн зүгт [[Хайвелд]] зэрэг үршил шимтэй газрууд оршдог. Нутгийн зүүн хойд зүгт [[Лимпопо]] голын зүүнталд [[Ловелд]] хэмээх нам доор газрын хэсэг байна. [[Зураг:South_Africa_-_Drakensberg_(16261357780).jpg|thumb|left|200px|Драканы хавцал уулс]] Нутгийн зүүн хойд талын [[Кругер]] байгалийн цогцолбор газарт олон төрлийн ан амьтантай. Улсын хэмжээнд хур тунадас бага байдаг бол нутгийн өмнөд хэсгийн уулсын нарийн завсар хур тунадас ой мод бүхий [[Гарден Рүт]] гэдэг газар байна. Нутгийн баруун өмнөд үзүүрт [[Кейп хойг]] байрлана. [[Намиби]]тай хиллэх баруун хойд хилээр [[Оранж]] гол урсаж Атлантын далайд цутгадаг. Өмнөд Африкт эх газраас гадна Энэтхэгийн далайн өмнөд хэсэгт байрлах хүнгүй [[Марион арал]], [[Принц Эдвардын арал]] тус тус харьяалагддаг. === Уур амьсгал === [[Зураг:South_African_Giraffes,_fighting.jpg|thumb|left|200px|Кругер дэх анааш]] Өмнөд Африк уур амьсгалын хувьд олон янз бүсээс тогтдог. Намибитай хиллэх баруун хойд хэсэгт цөлийн бүс болох [[хуурай уур амьсгалтай]] бол Мозамбиктай хиллэх дорнод хэсэг нь [[субтропикийн уур амьсгалтай]]. 6-8-р сар нь өвөл, баруун өмнөд хэсгээрээ нойтон өвөл, хуурай халуун зун байна. Салхитай энэ хэсэгт дарсны үйлдвэрлэл явагддаг. [[Салхи]] хүчтэй [[Сайн итгэлтийн хошуу]]ны хэсэгт олон хөлөг онгоц сүйрсэн байдаг. Хайвелд дэх [[Йоханнесбург]] хот д.т.д 1740 м өргөгдсөн, жилийн хур тунадас 760 мм байна. === Амьтан ургамал === Өмнөд Африк нь байгалийн олон янз байдлын индекс 6-р байрт жагсана. [[Эко аялал жуулчлал]] хөгжиж байгаа. [[Арслан]], [[ирвэс]], [[хирс]], [[одос үхэр]], [[цөөвөр чөнө]], [[гөрөөс]], [[анааш]] байна. [[Кругерийн байгалийн цогцолбор]] газарт олноороо байна. Нийт 4900 [[мөөг]] ургадаг. [[Ургамал|Ургамалын]] төрөл зүйл олон. Хулгайн ан гардаг. == Улс төр == [[Зураг:Uniegebou.jpg|thumb|Преториа дахь Засгийн газрын байр|left|200px]] === Төр засаг === Өмнөд Африк улс [[парламент]]ийн эрх давамгай [[бүгд найрамдах улс]] юм. Тэгэхдээ [[ерөнхийлөгч]] нь [[төрийн тэргүүн]] бөгөөд [[засгийн газрын тэргүүн|засгийн газрын тэргүүний]] ажлыг хамт хашиж, парламентийн өмнө хариуцаж тайлагнадаг. [[Хэрэгжүүлэх]], [[хууль тогтоох]], [[шүүх]] эрх мэдлүүд бие биенээсээ салангид байна. Хэрвээ парламент [[үндсэн хууль]] зөрчсөн байвал тэрхүү шийдвэрийг цуцлах эрх нь [[дээд шүүх]]эд байна. Парламент нь хоёр танхимтай. [[Үндэсний Ассемблей]] буюу доод танхим 400 гишүүнтэй, 5 жил тутам намын жагсаалт бүхий хувь тэнцүүлэх төлөөллийн аргаар сонгогддог. Мужуудын үндэсний зөвлөл буюу дээд танхим нь 9 муж тус бүрээс 10, нийт 90 гишүүнтэй. Парламентийн сонгууль бүрийн дараа Үндэсний Ассемблейн дарга нь хуралтай адилаар 5 жил хугацаатай сонгогддог. Ерөнхийлөгч дэд тал нь 2 удаа сонгогдон нийт 10 жил ажиллах боломжтой. Ерөнхийлөгч нь дэд ерөнхийлөгч болон сайдуудыг санал болгож Үндэсний ассемблей тэдгээрийг баталдаг. [[Зураг:PM_in_a_family_photograph_during_the_BRICS_Leaders_Retreat_Meeting,_at_Johannesburg,_in_South_Africa_on_August_23,_2023_(1).jpg|thumb|БРИКС-ийг үүсгэгч 5 орны нэг Өмнөд Африкт 2023 онд 15-р их хурал болсон. Голд нь ерөнхийлөгч Сирил Рамафоса|right|200px]] === Гадаад харилцаа === Өмнөд Африк улс [[НҮБ]]-ыг 1945 онд байгуулагдахад гишүүнээр элссэн. [[Африкийн Холбоо]]ны гишүүн, тус холбооны хамгийн өндөр эдийн засагтай улс юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Их Хорь]] байгууллагуудын гишүүн. Африкийн зөрчил мөргөлдөөнийг намжаахад Өмнөд Африк оролцдог. Тухайлбал сүүлд Бурундид болсон явдлыг намжаахад оролцсон. 2011 онд ерөнхийлөгч [[Жэйкоб Зума]] байх үед [[Бразил]]-[[Орос]]-[[Энэтхэг]]-[[Хятад]] улсуудтай холбоо байгуулж [[БРИКС]] хэмээгдсэн. === Нам, сонгууль === Хамгийн сүүлийн сонгууль 2024 оны 5-р сард болж уламжлал ёсоор [[Африкийн Үндэсний Конгресс]] (АҮК) нам илүү олонхийн буюу 40% санал авч 159 суудал эзэлжээ. Хангалттай олон санал авч чадаагүй болохоор 22% санал авч 87 суудал эзэлсэн [[Арчилсан Эвсэл]] (АЭ)-тэй болон бусад намтай эвсэж засгийн газрыг байгуулжээ. Одоогийн ерөнхийлөгч бөгөөд засгийн газрын тэргүүн нь 2018 оноос хойш ажиллаж буй [[Сирил Рамафоса]] (АҮК) байна. === Нийслэл === Өмнөд Африкийн албан ёсны [[нийслэл]] гэж байхгүй. Үндсэн хуульд бичсэнээр Парламентийн байрлах газар нь [[Кейптаун]] байна гэсэн байдаг ба харин Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын байрлах газар нь [[Преториа]]д байрладаг бол Дээд шүүхийн байрлах газар нь [[Блумфонтейн]]д байна. Харин Үндсэн хуулийн цэц нь [[Йоханнесбург]]т байрладаг, ихэнх элчин сайдын яамд Преториад байна. === Нутгийн удирдлага === Өмнөд Африк нь эхлээд 9 мужид хуваагдана. Мужийн хурал нь 5 жилийн хугацаатай, намын жагсаалтаар пропорциональ аргаар сонгогдох нэг танхимтай байна. Хурлын гишүүд засаг даргыг сонгон томилдог. Мужууд нь цааш 52 тойрогт хуваагдана (8 нь хот суурины, 44 нь газар нутгийн). Тойргууд цааш 205 нутагт хуваагдана. == Эдийн засаг == Өмнөд Африкийн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ)-ий нэрлэсэн хэмжээ 2024 онд 406 тэрбум ам.доллар байгаа нь дэлхийн улс орнуудаас 40-р том буюу Африкийн орнуудаас хамгийн том нь болно. Нэрлэсэн нэг хүнд ноогдох ДНБ 6520 ам.доллар (106-р их) байна. Эдийн засгийн 2.6% [[хөдөө аж ахуй]], 18.1% [[аж үйлдвэр]], 62.7% [[үйлчилгээ]]ний салбарт бүтээгдсэн. [[Зураг:Johannesburg_Skyline.jpg|thumb|200px|right|Санхүүгийн төв [[Йоханнесбург]] хотод Африкийн хамгийн том хөрөнгө бирж байрладаг]] Африкийн хүн амын 55.5% (30 сая хүн) [[ядуурал|ядуурлын]] түвшинд, үүнээс 25% буюу 14 сая хүн хоол хүнсийн дутагдалтай байна. 2015 оны байдлаар нийт хөрөнгө баялагийн 71% нь хүн амын 10%-д ноогдож байсан, [[орлогын тэгш бус байдлын коеффицент]] 0.63 (их зөрүүтэй) гэж хэмжигдсэн. 1994 оноос хойш инфляцийг бууруулах, төсвийн санхүүг тогтворжуулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах гэж оролдож байгаа байгаа ч төлөвлөсөнд хүрдэггүй. Ерөнхийлөгч [[Жэйкоб Зума]]гийн үед (2009-2018 он) [[төрийн өмчит]] аж ахуйн нэгжийн үүрэг ихэссэн. Цахилгаан эрчим хүчний монополь Эском, Өмнөд Африкийн агаарын тээврийн компани, төмөр замын монополь Транснет зэрэг төрийн өмчид газрууд нь ашиггүй боловч татаасаар ажилласаар байна. === Уул уурхай === [[Зураг:Platinum_Mining.jpg|Цагаан алтны уурхай|thumb|200px|right]] Уул уурхай нь Өмнөд Африкийн эдийн засагт гол үүрэгтэй. 2006 он хүртэл бүтэн зууны турш дэлхийн хамгийн том [[алт]] олборлогч орон байсан ба 2009 оноос хойш олборлох хэмжээ буурч жилийн 205 метр тонн (1970 онд 1000 метр тонн) болтлоо багассан. Дэлхийн хамгийн гүний алтны уурхай [[Мпоненг]] газрын гадаргаас 4000 м гүнд хүрдэг. Мөн [[хром]], [[манган]], [[цагаан алт]] зэрэг ашигт малтмалын олборлолтоор дэлхийд 1-рт байна. 2012 онд Энэтхэгийг гүйцэж, дэлхийн 3 дахь том [[төмрийн хүдэр]] болон [[нүүрс]] экспортлогч юм. == Эх үүсвэр == {{reflist}} == Цахим хуудас == * {{commons|South Africa}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] d5niz1w71gsh5n172zlzmi6fgi75i9j Тартугийн их сургууль 0 139332 866739 820345 2026-08-20T13:36:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 866739 wikitext text/x-wiki   {{Инфобокс Их сургууль|image_name=Tartu Ülikool logo.svg|endowment=|budget=€264 million (2024)<ref>{{citation |title= University in brief |url= https://ut.ee/en/content/university-numbers |website= ut.ee |access-date= 2025-03-31 |archive-date= 2025-04-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250402223617/https://ut.ee/en/content/university-numbers |url-status= dead }}</ref>|faculty=2,001<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|administrative_staff=1,538<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|students=14,778<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|undergrad=9,327<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|postgrad=4,317<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|doctoral=1,134<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|other=|city=[[Tartu]]|province=|country=[[Estonia]]|coor={{Coord|58|22|52|N|26|43|13|E|type:edu}}|campus=Urban ([[University town]])|free_label=|free=|sports=|colours={{color box|#FFFFFF}} [[White]]<br> {{color box|#0072CE}} [[Blue]]|nickname=UT, unitartu|mascot=Tiksu<ref>{{Cite web |date=2022-06-13 |title=Tiksu the mascot {{!}} Tartu Ülikool |url=https://ut.ee/en/tiksu |access-date=2025-03-28 |website=ut.ee |language=en}}</ref>|affiliations=CBUR, [[European University Association|EUA]],<br /> [[Coimbra Group]], <br/> [[Utrecht Network]], <br/> [[Atomium Culture]]<br> [[Guild of European Research-Intensive Universities]]|logo=|footnotes=}} [[Файл:Tartu University 05.jpg|thumb|295x295px]] '''Тартугийн их сургууль''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Tartu Ülikool'') - [[Эстони]] улсын [[Тарту]] хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Эстонийн үндэсний их сургууль юм. Мөн тус улсын хамгийн том, хамгийн эртний их сургууль юм. Тус их сургуулийг 1632 онд Шведийн Ливони, Ингриа, Карелийн амбан захирагч барон Йохан Скайтте Академи Густавиана нэрээр үүсгэн байгуулж, хааныг 11-р сарын 6-нд таалал төгсөхөөс өмнөхөн Густав Адольфийн батламж бичгийг гардаж авсан байдаг. Тус их сургуульд 14,300 орчим оюутан суралцаж байгаагаас 1,800 гаруй нь гадаадын оюутнуууд байдаг юм. Ихэнх хичээлийг [[Эстони хэл|Эстони хэлээр]] заадаг. Гэсэн хэдий ч Англи хэлээр заадаг 30 хөтөлбөр байдаг: гурав нь бакалаврын түвшинд, 27 нь магистрын түвшинд, үүнд Аналитик химийн чиглэлийн Эразмус Мундус хөтөлбөр орно. Их сургуулийн түүхэн барилгууд нь "Соён гэгээрлийн үеийн их сургуулийн үзэл санааны илэрхийлэл" хэмээн Европын өвийн жагсаалтад орсон байна. Тартугийн Их Сургууль нь Коимбра групп болон Утрехт сүлжээний гишүүн юм. Их сургуулийн сахиус нь Тиксу хэмээх хөх шувуу юм. Тус их сургууль нь анх Шведийн Ливони мужид ''Густавиана академи'' нэртэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Шведийн эзэнт гүрэнд [[Уппсала их сургууль|Упсала их сургуулийн]] дараа (Шведийн [[Өпсала|Уппсала]] хотод) болон Або академийн өмнөх ( [[Финланд|Финляндын]] Турку ) хоёр дахь их сургууль байв. Академийн өмнөх үндэс нь 1583 онд [[Стефан Батори|Стефан Баторигийн]] (тухайн үеийн Польш-Литвийн хаан) үүсгэн байгуулж, Тарту (Дорпат) Польш-Литвийн захиргаанд байсан 1601 он хүртэл оршин тогтнож байсан иезуит гимнастикийн ''Dorpatense гимнази'' сургууль байв. Тартугийн Их Сургуулийн төв байрны барилга нь Эстонийн сонгодог архитектурын хамгийн гайхалтай жишээнүүдийн нэг юм. Энэхүү барилгыг 1804-1809 оны хооронд герман архитектор Иоханн Вильхельм Краузегийн төслийн дагуу барьсан. == Ректорууд (1802 оноос хойш) == * Паррот, Георг Фридрих (1803, 1805—1806, 1812—1813, 1802 оноос проректор) * Балк, Даниил Георг (1803—1804) * Гаспари, Адам Христиан (1804—1805) * Мейер, Карл Фридрих (1806—1808) * Дейч, Кристиан Фридрих (1809—1810) * Гриндель, Давид Иероним (1810—1812) * Стикс, Мартин Эрнст (1814, проректор 1813—1814) * Рамбах, Фридрих Эберхард (1814—1816) * Штельцер, Христиан Юлий Людвиг (1816) * Гизе, Фердинанд (1817—1818, проректор 1816—1817) * Эверс, Иоганн Филипп Густав фон (1818—1830) * Паррот, Иоганн Фридрих (1831—1834, проректор 1830—1831) * Мойер, Иван Филиппович (1834—1836) * Нейе, Фридрих Фридрихович (1836—1839, 1843—1851) * Ульман, Карл Христиан (1839—1841) * Фолькман, Альфред Вильгельм (1842, проректор 1841—1842) * Гаффнер, Эдуард Иванович (1851—1858) * Биддер, Фридрих Генрих (1858—1865) * Самсон фон Гиммельшерна, Гвидо-Герман Карлович (1865—1868) * Эттинген, Георг фон (1868—1876) * Мейков, Оттомар Фридрихович (1876—1881, 1890—1892) * Валь, Эдуард фон (1881—1885) * Шмидт, Александр Александрович (1885—1890) * Будилович, Антон Семёнович (1892—1901) * Филиппов, Александр Никитич (1901—1903) * Левицкий, Григорий Васильевич (1903—1905) * Пассек, Евгений Вячеславович (1905—1908) * Алексеев, Виссарион Григорьевич (1909—1914, 1917—1918, проректор 1908—1909) * Пусторослев, Пётр Павлович (1915—1917) * Дегио, Карл Константинович (1918) * Петер Пылд (куратор, 1919) * Генрих Коппель (1920—1928) * Йохан Кыпп (1928—1937) * Рихард Хуго Кахо (1938—1940) * Генрих Рийкоя (1940) * Кант, Эдгар (түр, 1941—1944) * Круус, Ханс Хансович (1940—1941, 1944) * Коорт, Альфред Юрьевич (1944—1951) * Клемент, Фёдор Дмитриевич (1951—1970) * Кооп, Арнольд Викторович (1970—1988) * Юри Кярнер (1988—1993) * Тульвисте, Пеэтер (1993—1998) * Аавиксоо, Яак (1998—2006) * Тыну Лехтсаар (үүрэг гүйцэтгэгч, 2006—2007) * Алар Карис (2007—2012) * Волли Кальм (2012—2017) * Тыну Лехтсаар (2017—2018) * Тоомас Ассер (Toomas Asser, 2018- ) Цахим хуудас: https://ut.ee/index.aw/set_lang_id=2 [[Ангилал:Тарту Их Сургууль]] [[Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 3xh6nmyhpequjmzdcnxak0f7qtm3onr 866740 866739 2026-08-20T13:41:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 866740 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль|image_name=Tartu Ülikool logo.svg|endowment=|budget=€264 million (2024)<ref>{{citation |title= University in brief |url= https://ut.ee/en/content/university-numbers |website= ut.ee |access-date= 2025-03-31 |archive-date= 2025-04-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250402223617/https://ut.ee/en/content/university-numbers |url-status= dead }}</ref>|faculty=2,001<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|administrative_staff=1,538<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|students=14,778<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|undergrad=9,327<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|postgrad=4,317<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|doctoral=1,134<ref name=[https://statistika.ut.ee/ut/?_inputs_&keel=%22en%22]>"University of Tartu statistics"</ref>|other=|city=[[Tartu]]|province=|country=[[Estonia]]|coor={{Coord|58|22|52|N|26|43|13|E|type:edu}}|campus=Urban ([[University town]])|free_label=|free=|sports=|colours={{color box|#FFFFFF}} [[White]]<br> {{color box|#0072CE}} [[Blue]]|nickname=UT, unitartu|mascot=Tiksu<ref>{{Cite web |date=2022-06-13 |title=Tiksu the mascot {{!}} Tartu Ülikool |url=https://ut.ee/en/tiksu |access-date=2025-03-28 |website=ut.ee |language=en}}</ref>|affiliations=CBUR, [[European University Association|EUA]],<br /> [[Coimbra Group]], <br/> [[Utrecht Network]], <br/> [[Atomium Culture]]<br> [[Guild of European Research-Intensive Universities]]|logo=Tartu Ülikool logo.svg.png|footnotes=}} [[Файл:Tartu University 05.jpg|thumb|295x295px]] [[Файл:Tartu basketball logo.png|thumb]] '''Тартугийн их сургууль''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Tartu Ülikool'') - [[Эстони]] улсын [[Тарту]] хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. Эстонийн үндэсний их сургууль юм. Мөн тус улсын хамгийн том, хамгийн эртний их сургууль юм. Тус их сургуулийг 1632 онд Шведийн Ливони, Ингриа, Карелийн амбан захирагч барон Йохан Скайтте Академи Густавиана нэрээр үүсгэн байгуулж, хааныг 11-р сарын 6-нд таалал төгсөхөөс өмнөхөн Густав Адольфийн батламж бичгийг гардаж авсан байдаг. Тус их сургуульд 14,300 орчим оюутан суралцаж байгаагаас 1,800 гаруй нь гадаадын оюутнуууд байдаг юм. Ихэнх хичээлийг [[Эстони хэл|Эстони хэлээр]] заадаг. Гэсэн хэдий ч Англи хэлээр заадаг 30 хөтөлбөр байдаг: гурав нь бакалаврын түвшинд, 27 нь магистрын түвшинд, үүнд Аналитик химийн чиглэлийн Эразмус Мундус хөтөлбөр орно. Их сургуулийн түүхэн барилгууд нь "Соён гэгээрлийн үеийн их сургуулийн үзэл санааны илэрхийлэл" хэмээн Европын өвийн жагсаалтад орсон байна. Тартугийн Их Сургууль нь Коимбра групп болон Утрехт сүлжээний гишүүн юм. Их сургуулийн сахиус нь Тиксу хэмээх хөх шувуу юм. Тус их сургууль нь анх Шведийн Ливони мужид ''Густавиана академи'' нэртэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Шведийн эзэнт гүрэнд [[Уппсала их сургууль|Упсала их сургуулийн]] дараа (Шведийн [[Өпсала|Уппсала]] хотод) болон Або академийн өмнөх ( [[Финланд|Финляндын]] Турку ) хоёр дахь их сургууль байв. Академийн өмнөх үндэс нь 1583 онд [[Стефан Батори|Стефан Баторигийн]] (тухайн үеийн Польш-Литвийн хаан) үүсгэн байгуулж, Тарту (Дорпат) Польш-Литвийн захиргаанд байсан 1601 он хүртэл оршин тогтнож байсан иезуит гимнастикийн ''Dorpatense гимнази'' сургууль байв. Тартугийн Их Сургуулийн төв байрны барилга нь Эстонийн сонгодог архитектурын хамгийн гайхалтай жишээнүүдийн нэг юм. Энэхүү барилгыг 1804-1809 оны хооронд герман архитектор Иоханн Вильхельм Краузегийн төслийн дагуу барьсан. == Ректорууд (1802 оноос хойш) == * Паррот, Георг Фридрих (1803, 1805—1806, 1812—1813, 1802 оноос проректор) * Балк, Даниил Георг (1803—1804) * Гаспари, Адам Христиан (1804—1805) * Мейер, Карл Фридрих (1806—1808) * Дейч, Кристиан Фридрих (1809—1810) * Гриндель, Давид Иероним (1810—1812) * Стикс, Мартин Эрнст (1814, проректор 1813—1814) * Рамбах, Фридрих Эберхард (1814—1816) * Штельцер, Христиан Юлий Людвиг (1816) * Гизе, Фердинанд (1817—1818, проректор 1816—1817) * Эверс, Иоганн Филипп Густав фон (1818—1830) * Паррот, Иоганн Фридрих (1831—1834, проректор 1830—1831) * Мойер, Иван Филиппович (1834—1836) * Нейе, Фридрих Фридрихович (1836—1839, 1843—1851) * Ульман, Карл Христиан (1839—1841) * Фолькман, Альфред Вильгельм (1842, проректор 1841—1842) * Гаффнер, Эдуард Иванович (1851—1858) * Биддер, Фридрих Генрих (1858—1865) * Самсон фон Гиммельшерна, Гвидо-Герман Карлович (1865—1868) * Эттинген, Георг фон (1868—1876) * Мейков, Оттомар Фридрихович (1876—1881, 1890—1892) * Валь, Эдуард фон (1881—1885) * Шмидт, Александр Александрович (1885—1890) * Будилович, Антон Семёнович (1892—1901) * Филиппов, Александр Никитич (1901—1903) * Левицкий, Григорий Васильевич (1903—1905) * Пассек, Евгений Вячеславович (1905—1908) * Алексеев, Виссарион Григорьевич (1909—1914, 1917—1918, проректор 1908—1909) * Пусторослев, Пётр Павлович (1915—1917) * Дегио, Карл Константинович (1918) * Петер Пылд (куратор, 1919) * Генрих Коппель (1920—1928) * Йохан Кыпп (1928—1937) * Рихард Хуго Кахо (1938—1940) * Генрих Рийкоя (1940) * Кант, Эдгар (түр, 1941—1944) * Круус, Ханс Хансович (1940—1941, 1944) * Коорт, Альфред Юрьевич (1944—1951) * Клемент, Фёдор Дмитриевич (1951—1970) * Кооп, Арнольд Викторович (1970—1988) * Юри Кярнер (1988—1993) * Тульвисте, Пеэтер (1993—1998) * Аавиксоо, Яак (1998—2006) * Тыну Лехтсаар (үүрэг гүйцэтгэгч, 2006—2007) * Алар Карис (2007—2012) * Волли Кальм (2012—2017) * Тыну Лехтсаар (2017—2018) * Тоомас Ассер (Toomas Asser, 2018- ) Цахим хуудас: https://ut.ee/index.aw/set_lang_id=2 [[Ангилал:Тарту Их Сургууль]] [[Ангилал:Латин-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] kdd5nn3zjvnb225nt0z6rluspgdpfru Эерэг сэтгэл засал 0 146198 866789 866687 2026-08-21T07:19:55Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд */ 866789 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. === Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага === Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref> ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг. “Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно: 1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага 2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм. ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга ("олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал" гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны "сэтгэл зүйн колоничлолын" нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.<ref>Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005</ref> Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий болгож болохоор байна<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.</ref>. Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан "Транскультураль сэтгэл засал" гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, "Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд" номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг<ref>Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.</ref>. === Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага === Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм<ref>Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures & applications. San Diego: Academic Press; 2000.</ref>. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой<ref>Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref>. ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref>. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).</ref> с. 193-212, Frank<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).</ref>) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг<ref>Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.</ref> хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм. ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(<ref>Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders"]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.</ref>; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.<ref>Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)</ref> === Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) === Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]] Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно<ref>Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: # Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг; # Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт; # Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа; # Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил. Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах<ref>Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.</ref>. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг. === Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) === Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model<ref>Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes & Aphorisms for Psychotherapy & Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.</ref>. ЭСЗд Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн "жишээ", "Хэмжээст загвар", "Үлгэр дууриал" эсвэл "Хайрын хэлбэрүүд" гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг. [[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]] Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн "БИ" хэмжигдэхүүнийг төдийгүй "ТА", "БИД", "Анхдагч/Пра-БИД" хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. "ТА" хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, "БИД" хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын "Анхдагч БИД" хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. # "БИ" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. # "ТА" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. # "БИД" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. # "Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид" хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм. === Зөрчилдөөний загвар === Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. "Зөрчилдөөн" гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?<ref>Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).</ref> гэж асуудаг. [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]] Пезешкианы "микро гэмтэл" гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг "жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл" (<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай. Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ. Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл, эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм. === Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга === ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд "Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть" бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх талтай (<ref>Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ "How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics".] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].</ref> p. 92). Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (<ref>Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method".] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].</ref>, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог. Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг<ref>Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "Transference and Countertransference"]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].</ref><ref>Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ "Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]</ref>. === Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл === Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой<ref>Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.</ref>. # Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт. # Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх. # Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг # Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах # Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].</ref>. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг. == ЭЗСыг хэрэглэх == === ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд === Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.<ref>Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.</ref> Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан<ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009</ref>, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн. === Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна === Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй <ref>Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]</ref><ref>Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.</ref><ref>Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref>, багш нарын сургалт <ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref><ref>Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].</ref> цагийн менежмэнт<ref>Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref>, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт<ref>Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).</ref>, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал<ref>Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)</ref>, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх<ref>"WAPP Training Standards and Curricula" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.</ref>, супервишн<ref>"Educational group self-experience/discovery in PPT training" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.</ref> зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг<ref>Ciesielski, Roman (2023). "The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy". The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.</ref>, гэр бүлийн зөвлөгөө<ref>Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).</ref> болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. == Сэтгэл засал/Эмчилгээ == === Дадлага ажил === Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf "Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers"] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон. === Өөртөө туслах === Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно. == Сургалтууд == === ЭСЗ сургалтууд === WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress"].</ref>. * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх). * Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). * Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх). Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ: * Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах. * Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. * Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой<ref>[https://www.wiap.de/ "Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)"] (in German).</ref>. === ЭСЗ гэрчилгээ олгох === ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref>. === Сургалтын стандартууд === WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан<ref>[https://wapp2026.org/ "World Congress".]</ref>. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой. === Сургагч багш нарын сургалт === WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (<ref>[https://www.positum.org/ "Home"]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.</ref> стр. 26): * Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш * Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна. === Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд === Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд, тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг<ref>[https://ankarapsikolojikdestek.com/ "Positive Psychotherapy".]</ref>. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ. === Хөгжил ба олон улсын сүлжээ === Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- "Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)"]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.</ref> байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.</ref>. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг. ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.</ref>. == Судалгаа == === Ололт амжилт ба судалгааны хэрэгжүүлэлт === ЭСЗ-ын талаархи анхны хэвлэл 1974 онд гарсан. Түүнээс хойш энэ аргыг олон тооны ном, шинжлэх ухааны бүтээлүүд болон бусад хэвлэлд танилцуулсан. ЭСЗ нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаусом Граве]<ref>[https://web.archive.org/web/20221108020224/https:/www.richard-merten-preis.de/ "Richard Merten Preis".] www.richard-merten-preis.de. Archived from [https://ww38.richard-merten-preis.de/ the original] on November 8, 2022.</ref>-гийн дэвшүүлсэн үр дүнтэй сэтгэл заслын дөрвөн зарчмыг хангадаг: * нөөцийг идэвхжүүлэх * «одоо ба энд» гэгч зарчмыг баримтлах * асуудллын хяналт/удирдлага * сэтгэл заслын тодруулга Эерэг сэтгэл заслын үр дүн, чанарын баталгааны талаарх судалгааг 1994-1997 оны хооронд Носсрат Пезешкиан болон Карин Тритт , Биргит Вернер нарын удирдлагын дор Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгийн 32 гишүүн явуулсан. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ыг Гравегийн загвар дээр суурилсан(<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> стр. 9), сонгодог, нэгдсэн заслын хэлбэр гэсэн мэдэгдлийг нотлох зорилготой байв. Энэ нь энэ төрлийн анхны судалгаа байсны<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref> зэрэгцээ хяналттай нөхцөл байдалд явагдаж, үр дүн нь ЭСЗ-ыг богино хугацааны үр дүнтэй арга болохыг харуулсан. Германы эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэгээс ЭСЗ-ын өдөр тутмын эмнэл зүйн практикт үзүүлэх үр нөлөөг судалсан урт хугацааны судалгаа хийсэн. Сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгтэй нийт 402 өвчтөнд ЭСЗ-ын сургалтад хамрагдсан 22 эмч, сэтгэл засалч, сэтгэл зүйч, багш нар засал хийсэн. Эдгээр өвчтөнийг засал хийлгэхээр хүлээж буй 771 соматик оноштой өвчтэний хяналтын бүлэгтэй харьцуулсан. Судалгаанд хамрагдсан 402 өвчтөний 23.6% нь сэтгэлийн хямрал, 19.8% нь сэтгэлийн түгшүүр болон үймээн самууны эмгэг, 21.2% нь соматоформын эмгэг, 20.5% нь дасан зохицох эмгэг, 8.2% нь хувь хүний эмгэг, 3.4% нь донтолттой, 3.4% шинэхэн соматик эмгэгтэй гэж оношлогдсон байсан. Судалгаанд ЭСЗ-ын үр нөлөөг хэмжихийн тулд SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS, BIKEB зэрэг психометрийн тестийн багц ашигласан. Мөн ЭСЗ-ыг зогсоосны дараа 3 сараас 5 жилийн зайтай 84, 91, 46 өвчтөнтэй гурван бүлэгт олон талт ярилцлага судалгааны хүрээнд багтааж явуулсан. Судалгаагаар сэтгэцийн эрүүл мэндийн янз бүрийн эмгэгийг эмчлэхэд ЭСЗ-ын үр дүнтэй байдлын талаар эерэг үр дүн гарсан. Энэ нь засал дууссанаас хойш нэлээд хугацаа өнгөрсний дараа ч ЭСЗ-ын эерэг нөлөө хадгалагдан үлдсэн гэсэн үг юм. ЭСЗ-аар эмчлүүлсэн өвчтөнүүд Гиссена тестаар (p ≤ 0.005) хянуулж амьдралын чанар нь мэдэгдэхүйц, Interpersonal Check List (IPC) болон Inventory of Interpersonal Problems (IIP-D) (p ≤ 0,005)-аар асуулга явуулсны дагуу хувь хүн хоорондын харилцаа тус тус сайжирсан нь тогтоогджээ. Үүнээс гадна ЭСЗ-аар эмчилгээ авч байсан өвчтөнүүдийн даван туулах чадвар нь мэдэгдэхүйц нэмэгдсэнийг даван туулах чадавхийн хэмжүүрээр (BIKEB) (p ≤ 0.005) илэрхийлсэн. Ерөнхийдөө судалгаагаар ЭСЗ нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн олон төрлийн эмгэгийн заслын үр дүнтэй хэлбэр бөгөөд эерэг нөлөө нь цаг хугацааны явцад хадгалагдах боломжтой болохыг харуулсан (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179 ; SCL -90-R: F = 2473)<ref>[https://www.positum.org/ppt-journal/ "Call for papers – till 10 May 2023".]</ref> Судалгааны үеэр илүү хүчин төгөлдөр байдалд хүрэхийн тулд хяналттай нөхцөлд хийгдсэн туршилтын загвараас дотоод хүчин төгөлдөр байдлыг эрэмбэлэх туршилтын загварыг сонгоход тулгарч буй бэрхшээлийг мөн судлав. Тэд сэтгэл заслын үр дүнгийн судалгаа хийгдээгүй байгаа дутагдлыг хүлээн зөвшөөрч, энэхүү судалгаанд ашигласан туршилтын загварыг давуу талтай гэж үзэж болохыг онцлон тэмдэглэв<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/positive-psychotherapy-publications/ "Library | Publications on Positive Psychotherapy".] Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-27.</ref>. Компьютерийн тусламжтай явагдсан Эерэг сэтгэл заслын (ЭСЗ) чанарын баталгаажуулалтын судалгаа нь Европын эрүүл мэндийн салбарын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг Ричард Мертен<ref>[https://web.archive.org/web/20230323082247/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-JOURNAL.pdf "Editorial policy of the journal "The global psychotherapist""] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.</ref> шагналыг 1997 онд хүртсэн. Энэхүү шагналыг 1992 оноос хойш эрүүл мэндийн салбар дахь анагаах ухаан, нийгэм, нийгэм улс төр, эдийн засгийн дэвшилд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж буй анагаах ухаан, эм зүй, сувилахуйн заслыг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулах онцгой ажлыг үнэлэх зорилгоор итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчдөөс олгодог шагнал юм. === Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд === ЭСЗ-ын өргөнөөр тарж, олон янзын соёлд нийцсэн хэрэглээ байдал нь ЭСЗын холбооноос шинжлэх ухааны судлага ажил явуулж байгаа судлаач нарт дэмжлэг үзүүлж урам зориг өгдөгөөр тайлбарлагдана. Үүнээс гадна ЭСЗ-ыг сонирхон судалж байгаа засалчдын дунд хэвлэн нийтлэх сонирхол дахин сэргэж байна. Тодорхой нэгэн сургуулийн хязгаарлалт, шаардлагад захирагдахгүй байгаа нь ч үүнд нөлөөлж байна. Герман, Орос, Болгар, Украин зэрэг оронд докторын дараах 5 диссертац, 20 шахам докторын диссертац нийтлэгдсэн гэсэн тоо баримт бий. Мөн энэ сэдвээр 50 орчим бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалсан. ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн судалгаануудын ихэнх нь психосоматик, анагаах, сэтгэц зүй, сэтгэл судлал, сэтгэл зүй, сурган хүмүүжүүлэх чиглэлийн хэрэглэгдэхүүнд төвлөрчээ. Энэ нь ирээдүйн шинжлэх ухааны судалгааны боломжит чиглэлүүдийн талаар ойлголт өгч байгаа юм. Эдгээр эрдэм шинжилгээний ажилд тусгагдсан сэдвүүдийн тойм нь ЭСЗ нь эмнэл зүйн болон эмнэл зүйн бус өргөн хүрээний хэрэглээтэй бөгөөд зарим загварт онцгой анхаарал хандуулдаг болохыг харуулж байна. Төрөл бүрийн эрхтэн тогтолцооны психосоматикийн судалгаанаас гадна харьцуулалт болон соёл хоорондын судалгаа байдаг. Эдгээр судалгаа нь заслын харилцааны өвөрмөц талууд болон түүнийг боловсролын нөхцөлд хэрхэн ашиглаж болох талаар голчлон анхаарсан байдаг. Зарим судалгааг нийгэм- сурган хүмүүжүүлэх хүрээнд хийсэн нь "Эерэг сурган хүмүүжүүлэх ухаан"-ын боломжит хэрэглээ, боломжуудыг онцолсон"<ref>Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref>. == Лавлага == m454rause2c11sux8oc57ozf6brpp6w Эстонийн боловсрол 0 146672 866742 858960 2026-08-20T13:51:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 866742 wikitext text/x-wiki '''Эстонийн боловсрол''' ([[Эстони хэл|эстони.]] ''Haridus Eestis'', [[Англи хэл|англи.]] ''Education in Estonia'')- [[Эстони]] улсын суурь, мэргэжлийн болон тасралтгүй боловсролыг багтаасан мэдлэг эзэмших тогтолцоо юм. Эстонийн Боловсролын тогтолцоо нь сургуулийн өмнөх, бага, дунд, дээд боловсрол гэсэн 4 шатлалт систем дээр суурилдаг. Сургууль, боловсролын байгууллагуудын өргөн сүлжээ байдаг. Эстони улсын боловсролын тогтолцоо нь улсын, хотын, нийтийн болон хувийн боловсролын байгууллагуудаас бүрддэг байна. Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD)-ийн [[PISA]] 2018 судалгааны үр дүнгээс харахад (79 орны 15 настай 600,000 орчим сургуулийн сурагчдыг хамруулсан) Эстони улс тэргүүн байр эзэлжээ. == Түүх == Эстонийн сургуулийн боловсролын түүх нь 13, 14-р зуунд үүссэн анхны хийд, сүмийн сургуулиудаас эхэлдэг. Эстони хэлний анхны цагаан толгой 1575 онд хэвлэгдсэн байна. Эстонийн хамгийн эртний их сургууль бол 1632 онд Шведийн хаан II Густав Адольфын үүсгэн байгуулсан '''[[Тартугийн их сургууль]]''' юм. Эстонийн улсын боловсролын тогтолцооны эхлэл нь 1680-аад онд гарч ирсэн бөгөөд энэ нь голчлон Бенгт Форселиусын хүчин чармайлтын үр дүн байсан бөгөөд тэрээр мөн бичгийн эстони хэлэнд зөв бичгийн дүрмийн шинэчлэл хийсэн юм. Олон нийтийн боловсрол нь 19-р зууны эцэс гэхэд [[Эстоничууд|эстоничуудыг]] дэлхийн хамгийн бичиг үсэгтэй ард түмний нэг болгох боломжийг олгосон: 1881 оны хүн амын тооллогоор хүн амын 94% нь уншиж чаддаг байсан бол 48% нь уншиж, бичиж чаддаг байжээ. 1919 онд Их сургуулийн хичээлүүдийг [[Эстони хэл|эстони хэлээр]] зааж эхэлсэн түүхтэй. 2015 оноос [[орос хэл]] дээр хичээл орохоо больсон байна. == Орчин үе == === Ерөнхий дунд боловсрол === 2009 оны байдлаар Эстонид 589 сургууль байсан. Багш нарын дийлэнх нь буюу 86% эмэгтэйчүүд байв. 2015 оны [[PISA]] судалгаагаар Эстонийн сурагчид Европт нэгдүгээрт, дэлхийд гуравдугаарт жагссан байна. 2022 оны 10-р сард 2030 он гэхэд бүх сургуулийг эстони хэлний сургалтад шилжүүлэх засгийн газрын үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг баталсан. === Дээд боловсрол === Эстони улсад академик дээд боловсрол нь бакалавр, магистр, докторын гэсэн гурван түвшинд хуваагддаг. Зарим мэргэжлээр (анхан шатны анагаах ухааны боловсрол, мал эмнэлгийн анагаах ухаан, эм зүй, шүдний эмчилгээ, архитектурын инженерчлэл, сургуулийн багш бэлтгэх хөтөлбөр) бакалавр, магистрын зэргийг нэг болгон нэгтгэдэг. Эстонийн улсын их дээд сургуулиуд нь хэрэглээний дээд боловсролын байгууллагуудаас илүү их бие даасан байдалтай байдаг. Их сургуулийн эрдэм шинжилгээний амьдралыг зохион байгуулахаас гадна их дээд сургуулиуд шинэ сургалтын хөтөлбөр боловсруулж, дүрэм журам, нөхцөлийг баталж, төсвийг баталж, хөгжлийн төлөвлөгөөг баталж, ректорыг сонгож, хөрөнгийн менежментийг хязгаарлаж болдог ажээ. Хамгийн том улсын их сургуулиуд нь [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их Сургууль]], [[Таллины Техникийн Их Сургууль]], [[Таллины Их сургууль|Таллины Их Сургууль]], Эстонийн Амьдралын Шинжлэх Ухааны Их Сургууль, Эстонийн Урлагийн Академи, хамгийн том хувийн их сургууль нь Аудентес Олон Улсын Их Сургууль юм. Жагсаалт: * '''[[Таллины Их сургууль]]''' ''(Tallinna Ülikool)'' * [[Таллины Техникийн Их Сургууль|'''Таллины Техникийн Их сургууль''']] ''(Tallinna Tehnikaülikool)'' ** Эстонийн далайн академи ''(Eesti Mereakadeemia)'' * [[Тартугийн их сургууль|'''Тартугийн Их сургууль''']] ''(Tartu Ülikool)'' * Эстоны хөгжим, театрын академи ''(Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia)'' * Эстонийн урлагийн академи ''(Eesti Kunstiakadeemia)'' * Эстонийн Байгалийн ухааны Их сургууль ''(Eesti Maaülikool)'' [[Ангилал:Боловсрол улс орноор]] [[Ангилал:Эстони|Боловсрол]] ffi87mqzs5napdmn7lands6zzmi1psf Мөнхбаатарын Цогтгэрэл 0 147083 866795 862386 2026-08-21T08:27:40Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 866795 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name=Мөнхбаатарын Цогтгэрэл|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1997|3|17}}|birth_place=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Завхан аймаг]], [[Тэлмэн сум]]|wrestling_title=Аймгийн харцага|title1=Аймгийн харцага|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2016|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-12|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Алматы|92 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2020 Шинэ Дели|92 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| 23 хүртэлх насны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|92 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| 20 хүртэлх насны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Тайбэй|84 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2021 Тэлмэн}} {{Медаль|Алт|2022 Тэлмэн}} {{Медаль|Алт|2024 Тэлмэн}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Сант}}|title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Мөнхбаатарын Цогтгэрэл''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Тэлмэн сум|Тэлмэн]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн '''аймгийн харцага''' цолтой бөх. [[Чөлөөт бөх|Чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд, [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга]] шалгаруулах тэмцээнд эрэгтэйчүүдийн 92 кг-ын жинд 2020 онд хүрэл, 2021 онд мөнгөн медаль хүртсэн. == Чөлөөт бөхийн амжилт == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !Он !Тэмцээн !Байршил !Амжилт !Жин |- |2021 |Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн |Алматы, Казахстан |align="center" bgcolor="silver" | Мөнгө |92{{nbsp}}кг |- |2020 |Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн |Шинэ Дели, Энэтхэг |align="center" bgcolor="cc9966" |Хүрэл |92{{nbsp}}кг |- |2019 |23 хүртэлх насны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн |Улаанбаатар, Монгол |align="center" bgcolor="cc9966" |Хүрэл |92{{nbsp}}кг |- |2017 |20 хүртэлх насны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн |Тайбэй, Тайван |align="center" bgcolor="cc9966" |Хүрэл |84{{nbsp}}кг |} == Үндэсний бөхийн амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2018 |Сэлэнгэ аймгийн Сант сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |- !2021 |Завхан аймгийн Тэлмэн сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цолоо баталсан. !64 |- !2022 |Завхан аймгийн Тэлмэн сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цолоо 2 дахь удаагаа баталсан. !64 |- !2024 |Завхан аймгийн Тэлмэн сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цолоо 3 дахь удаагаа баталсан. !64 |} {{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}} [[Ангилал:Аймгийн харцага]] [[Ангилал:Тэлмэн сум]] a1jv2zeki4910nt2ljvp54qzw5zjto4 Софи хот муж 0 147928 866809 865943 2026-08-21T08:57:44Z CommonsDelinker 211 [[File:Russian_church_(37591925970).jpg]]-г [[File:Panoramic_view_over_central_Sofia_and_the_Vitosha_Mountain_2017-10-08.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO 866809 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Софи муж}} {{Инфобокс суурин | name = Софи хот муж | native_name = Област София-град | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_seal = | image_map = Sofia-Capital in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Софи хот мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Софи]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,344 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="nsi.bg">{{Cite web|title=ПРЕДВАРИТЕЛНА ОЦЕНКА ЗА БРОЯ НА НАСЕЛЕНИЕТО НА БЪЛГАРИЯ КЪМ 7 СЕПТЕМВРИ 2021 ГОДИНА|url=https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_predvaritelna_ocenka.pdf|website=www.nsi.bg|date=2022-01-06|access-date=2026-08-12}}</ref> | population_total = 1,480,830 | population_as_of = 2021 оны 9 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|last=|first=|date=|website=ec.europa.eu|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |demographics2_title1 = Нийт |demographics2_info1 = €33.259 тэрбум (2021) |demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics2_info2 = €22,460 (2021) | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = C, CA, CB | website = {{URL|sfoblast.egov.bg}} | footnotes = }} '''Софи хот муж''' ({{langx|bg|Област София-град}}) нь баруун [[Болгар]]ын [[муж]] (''[[область]]''). Засаг захиргааны төв нь улсын нийслэл [[Софи]] хот. [[Софи муж]], [[Перник муж]]тай хиллэдэг. Зөвхөн нэг [[Болгарын хотын захиргаанууд|хотын захиргаанаас]] бүрддэг – [[София нийслэл хотын захиргаа]]. ==Хүн ам зүй== {{bar box | title=Угсаатны бүлгүүд (2011) | titlebar=#ddd | left1=Угсаатны бүлэг | right1=хувь | float=right | bars= {{bar percent|[[Болгарчууд]]|#00966E|96.4}} {{bar percent|[[Цыганууд]]|brown|1.6}} {{bar percent|бусад болон тодорхойгүй|purple|2.0}} }}{{historical populations|1946|525710|1956|724603|1965|905287|1975|1076741|1985|1198615|1992|1190126|2001|1173988|2011|1291591|2021|1274290|align=right|cols=1|source=<ref>{{cite web|title=Division of Bulgaria|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY DISTRICTS, MUNICIPALITIES AND SEX AS OF 1.03.2001|url=https://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Болгар)|Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY STATISTICAL REGIONS, DISTRICS, MUNICIPALITIES, SETTLEMENTS, SEX AND AGE (2021 Census)|url=https://infostat.nsi.bg/infostat/pages/reports/query.jsf?x_2=1962|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Болгар)|Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн]]}}</ref>}}Хүн ам (2011 оны тооллого): 1,291,591 Угсаатны бүлэг (2011):<ref>[http://www.nsi.bg/census2011/pagebg2.php?p2=175&sp2=190 Преброяване 2011 – окончателни резултати]</ref> Өөрсдийгөө тодорхойлсон: 1,178,131 * Болгарчууд: 1,136,433 (96.4%) * Цыган: 18,284 (1.6%) * бусад болон тодорхойгүй: 23,614 (2%) * 113,460 хүн асуултад хариулаагүй. == Эдийн засаг == 2024 онд Софи хотын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] €28.9 тэрбум бөгөөд нэг хүнд ногдох дундаж хэмжээ нь €33,500 евро байсан.<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons category|Sofia City Province|Софи хот муж}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Софи хот муж| ]] {{Bulgaria-geo-stub}} 0titspenk2fkp7mu90rqs45jhtuy5a1 Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам 0 147944 866779 866122 2026-08-21T03:31:59Z CommonsDelinker 211 Хятад-Монголын_хоёр_дахь_хил_дамнасан_төмөр_зам.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 13 August 2026. 866779 wikitext text/x-wiki '''[[Ганцмод боомт|Ганцмод]]-Гашуунсухайт төмөр зам''' нь 1956 онд [[Эрээн хот өртөө|Эрээн]]-[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] төмөр зам ашиглалтад орсноос хойш бараг 70 жилийн дараа [[Монгол]], Хятад, хоёр улсын хамтран барьсан, хил дамнасан төмөр замын хоёр дахь суваг бөгөөд «Нэг бүс-Нэг зам» санаачилга ба Монгол Улсын «Тал нутгийн зам»-ын стратегийг холбох чухал дэд-бүтцийн төсөл юм. ==Төслийн ерөнхий мэдээлэл== Төмөр замын нийт урт 9,91 км, хил дамнасан гүүрний хэсэг 6,08 км-ийн урттай. Замын эхлэл цэг нь Хятад Улсын [[Өвөр Монгол]]ын [[Баяннуур хот]]ын [[Урадын дундад хошуу|Урад Дундад хошуу]]ны [[Ганцмод боомт|Ганцмод хилийн боомт]] юм. Хил гарсны дараа Монгол Улсын [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн Гашуунсухайт боомтод хүрч, Гашуунсухайт өртөөтэй холбогддог. Уг зам нь Монголын өмнөд хэсгийн ашигт малтмалын төмөр замын сүлжээтэй холбогдох бөгөөд Хятад талд Ганцюань төмөр замтай залгаж, Өмнөговийн нүүрсний бүс нутгийг Хятадын хойд хэсэгтэй холбодог. Хоёр улсын тохиролцсон зарчим нь «Нэгдсэн загвар, тус тус барих, нэг удаа холбох» юм. Хятад талын хэсгийг Үндэсний Эрчим Хүчний Групп санхүүжүүлдэг, Монгол талын хэсгийг Таван толгой төмөр замын компани барьж байна. Төмөр замыг 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөсөн бөгөөд жилд 30 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай, голдуу Монгол Улсын нүүрс, хүдэр зэрэг том хэмжээний ашигт малтмалыг тээвэрлэх юм. ==Барилгын түүх== Урт хугацааны зөвлөлдөх ажил: Хоёр улс 17 жил ярилцаж, 60-аад удаагийн мэргэжлийн зөвлөгөөнөөр төмөр замын өргөн, хилийн боомтын журам, ашгийг хуваах зэрэг бүх гол нөхцөлийг тохиролцсон. 2025 оны 5-р сарын 14-ний өдөр Ганцмод боомтод төмөр замын барилга нээх ёслол болж, төсөл албан ёсоор эхэлсэн. 2025 оны 6-р сарын 15-ний өдөр Хил дамнасан гүүрний анхны цооног өрөмдөж, үндсэн барилгын ажил эхэлсэн. 2026 оны 5-р сарын 10-ний өдөр Хятад талд анхны Т хэлбэрийн дам нурууг суурилуулж, гүүрний дам нуруу суурилуулах гол үе шат эхэлсэн. Одоогийн байдлаар газар доорх үндсэн ажлын 26 хувь нь дууссан бөгөөд 2026 оны 10-р сард нийт 760 ширхэг гүүрний дам нурууг суурилуулахаар төлөвлөсөн. Барилгын газар нь говийн цөл бөгөөд жил бүр хүчтэй салхи, шороон шуурга олонтаа болдог, өндөрт дам нуруу суурилуулах ажил хэцүү. Барилгын баг салхины эсрэг тусгай төлөвлөгөө гаргаж, шинэ технологи ашиглан ажлыг аюулгүй явуулж байна. ==Төслийн ач холбогдол ба хоёр талын нөлөө== *Тээврийн суваг сайжрах: Энэ нь Монгол-Хятадын хооронд зөвхөн нэг хил дамнасан төмөр зам байсан нөхцөлийг өөрчилж, хоёр төмөр замын боомтын систем бий болгож, ачаа тээврийн хязгаарлалтыг арилгаж, Гашуунсухайт, Ганцмод боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадалыг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ. *Эрчим-худалдааны гүүр: Монголын Таван толгойн нүүрсний уурхайн коксжих нүүрсийг гадагш гаргахад хялбар болгож, хоёр улсын ашигт малтмал, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааг бэхжүүлнэ. *Хил орчмын эдийн засаг хөгжих: Хил дамнасан ложистик, хилийн үйлдвэрийн парк, боомтын үйлчилгээг хөгжүүлж, Хятад-Монголын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн суурийг бэхжүүлнэ. *Зүүн-Хойд Азийн хуурай газрын тээврийн сүлжээг сайжруулж, хоёр улсын дэд-бүтцийн харилцаа холбоог урагшлуулж, Хятад-Монголын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг байгуулах ажилд хувь нэмэр оруулна. [[Ангилал:Монгол-Хятадын хоорондын хил]] 5kfxz3lvedctljhqh5occ8wwczbi7e0 Ока Городовиков 0 148026 866735 2026-08-20T13:08:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ока Иванович Городовиков.jpg|thumb]] [[Файл:Oka Gorodovikov.jpg|thumb]] '''Ока́ Городовико́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ока́ Ива́нович Городовико́в,'' 1879 оны 10-р сарын 1-нд Доны цэргийн мужийн Мокрая Ельмута тосгонд төрсөн- 1960 оны 11-р срын 26-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлт..." 866735 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ока Иванович Городовиков.jpg|thumb]] [[Файл:Oka Gorodovikov.jpg|thumb]] '''Ока́ Городовико́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ока́ Ива́нович Городовико́в,'' 1879 оны 10-р сарын 1-нд Доны цэргийн мужийн Мокрая Ельмута тосгонд төрсөн- 1960 оны 11-р срын 26-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, хурандаа генерал (1940), халимаг үндэстэн. ЗХУ-ын Баатар (1958). Оросын Иргэний дайны үед 2-р Морин армийн командлагч (1920). Тэрээр Баруун Двинагийн шугамын хамгаалалтыг зохион байгуулахад гаргасан амжилтаараа алдартай бөгөөд Морин цэргийн анги нэгтгэлийг байгуулах ажлыг удирдаж, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Дээд командлалын төвийн Морин цэргийн асуудал эрхэлсэн төлөөлөгч байсан. Тэрээр [[Басан Городовиков|Басан Городовиковын]] авга ах. n53jumjeldrqc0iane8k1d7xydn9417 Ираны эрэгтэйчүүдийн волейболын үндэсний шигшээ баг 0 148027 866748 2026-08-20T18:49:04Z Guard active 106932 /* */ 866748 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс волейболын үндэсний шигшээ баг |name=Иран |image=Flag of Iran.svg |federation=[[Ираны волейболын холбоо]] |website=[http://volleyball.ir/ volleyball.ir] |confederation=AVC |manager=Милад Тагави |coach=[[Роберто Пиацца]] |FIVB rank=6 |rank date=2019 |Olympic apps=2 }} Ираны эрэгтэйчүүдийн волейболын үндэсний шигшээ баг (Перс хэлээр: تیم ملی والیبال مردان ایران) нь Ираны Волейболын Холбооны (IRIVF) удирдлага дор олон улсын тэмцээн, нөхөрсөг тоглолтуудад оролцдог. Тус баг нь дэлхийн шилдэг багуудын нэг бөгөөд FIVB-ийн насанд хүрэгчдийн дэлхийн чансаанд зургаадугаар байрт хүртэл дэвшиж байв. Тэдний онцлох амжилтуудад 2019 оны FIVB-ийн Эрэгтэйчүүдийн Волейболын Үндэстнүүдийн Лигийн хэсгийн шатанд хоёрдугаар байр эзэлсэн болон 2017 оны FIVB-ийн Эрэгтэйчүүдийн Волейболын Дэлхийн Аваргуудын Цомын тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн зэрэг амжилт багтдаг. Ираны волейболын үндэсний шигшээ баг нь Азийн шилдэг хоёр багийн нэг бөгөөд дэлхийн шилдэг багуудын тоонд багтдаг; тус баг өнөөг хүртэл нийт 44 албан ёсны медаль хүртээд байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/84355425/%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B4%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |access-date=2026-08-20 |website=www.irna.ir}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-20 |title=ایران یکی از بهترین و قدرتمندترین‌ تیم‌های والیبال است |url=https://www.mehrnews.com/news/5866235/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |access-date=2026-08-20 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa}}</ref> ==Эшлэл== jvttkj8can2bcisty2vem97sy2eqo7v Каракум цөл 0 148028 866780 2026-08-21T03:33:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Karakum Desert.png|thumb|353x353px|Каракум цөлийн сансраас авсан гэрэл зураг]] '''Караку́м''' ([[Туркмен хэл|туркм.]] ''Garagum'' {{IPA|[ɡɑɾɑˈɡʊm]}}; [[Узбек хэл|узбек.]] ''Qoraqum / Қорақум'', шууд утгаараа — ''Хар элс'') — [[Төв Ази|Төв Азийн]] өмнөд хэсэгт орших элсэрхэг цөл бөгөөд Туркмен..." 866780 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karakum Desert.png|thumb|353x353px|Каракум цөлийн сансраас авсан гэрэл зураг]] '''Караку́м''' ([[Туркмен хэл|туркм.]] ''Garagum'' {{IPA|[ɡɑɾɑˈɡʊm]}}; [[Узбек хэл|узбек.]] ''Qoraqum / Қорақум'', шууд утгаараа — ''Хар элс'') — [[Төв Ази|Төв Азийн]] өмнөд хэсэгт орших элсэрхэг цөл бөгөөд Туркменистаны ихэнх нутаг болон Узбекистаны хил орчмын нутгийг хамардаг байна. Талбай нь 350,000 км². Цөл нь Заунгузын Каракумын өндөрлөг, Заунгузаас Унгузын хотгороор тусгаарлагдсан Төв Каракум (Насанд газар Каракум), Зүүн өмнөд Каракум гэсэн гурван хэсэгт хуваагддаг. Каракумын зүүн, төв, баруун, хойд хэсгүүд нь эртний Амударья мөрний элсэжсэн эрхэг хурдасаар, харин өмнөд хэсэг нь Тэжэн, Мургаб голуудын хурдасаар бүрдсэн байна. == Уур амьсгал == [[Файл:Karakum Desert, Turkmenistan.jpg|thumb|283x283px]] Уур амьсгал нь эрс тэс эх газрын шинж чанартай бөгөөд 1-р сарын дундаж температур хойд хэсгээр -5°C, өмнөд хэсгээр +3°C, 7-р сарын температур тус тус +28°C-ээс +34°C хооронд хэлбэлздэг. Өдрийн агаарын температурын хэлбэлзэл маш өндөр байдаг - цөлийн олон хэсэгт өдрийн температур зуны улиралд 50°C ба түүнээс дээш болж, дэлхийн хамгийн халуун цөлийн нэг болдог. Газрын температур бүр ч өндөр бөгөөд 80°C хүртэл хүрдэг. Хур тунадас бага ордог - хойд хэсгээр жилд 60 мм-ээс өмнөд хэсгээр 150 мм хүртэл, үүний 70% хүртэл нь 11-р сараас 4-р сарын хооронд ордог байна. == Ургамал ба амьтад == Хаварын улиралд Каракум цөлийн 5%-ийг эзэлдэг элсэн манханаас бусад цөл бүхэлдээ нэг настай болон олон настай түр зуурын ургамалаар бүрхэгдсэн байдаг бөгөөд 5-р сарын эхээр хатадаг байна. Ургамалд элсэн хурдас, элсэн хуайс, сүүн хээрт, заг багтдаг. Каракум цөлд цагаан зээр, хярс үнэг, чоно, элсэн болон хээрийн муур, мэрэгч амьтад, гүрвэл, могой, фаланг, хилэнцэт хорхой, хээрийн яст мэлхий амьдардаг. Хонь, тэмээний бэлчээрийн мал аж ахуй сайн хөгжсөн. Репетек байгалийн нөөц газар нь Зүүн Өмнөд Каракум цөлд байрладаг. Берекетли-Каракум байгалийн нөөц газар нь Төв Каракум цөлд байрладаг. 2024 онд Казахстаны Амьтан судлалын хүрээлэнгийн эрдэмтэд [[Кызылкум цөл|Кызылкум цөлөөс]] өмнө нь мэдэгдэж байгаагүй хоёр төрлийн аалз илрүүлжээ. Арахнологичид буюу [[сээр нуруугүй амьтан]] судлаачид 54 төрлийн аалз илрүүлснээс 27 нь (цуглуулсан 50%) цөлд шинээр ирсэн, 10 зүйл (19%) нь Казахстанд огт мэдэгдээгүй байжээ. Шинжлэх ухаанд хоёр төрлийн аалз шинэ байсан бөгөөд тэдгээрийг тодорхойлж, Anagraphis karamola болон Drassodes babenkoi гэж нэрлэжээ. == Хүн ам == Хүн ам нь голчлон [[Амударья]], Тэжэн, Мургаб голууд болон жижиг голуудаас бүрдсэн баянбүрдүүдэд төвлөрдөг байна. 16hdqv4e22m9b5n1rdx00of0iy6idov 866781 866780 2026-08-21T03:36:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 866781 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karakum Desert.png|thumb|353x353px|Каракум цөлийн сансраас авсан гэрэл зураг]] '''Караку́м''' ([[Туркмен хэл|туркм.]] ''Garagum'' {{IPA|[ɡɑɾɑˈɡʊm]}}; [[Узбек хэл|узбек.]] ''Qoraqum / Қорақум'', шууд утгаараа — ''Хар элс'') — [[Төв Ази|Төв Азийн]] өмнөд хэсэгт орших элсэрхэг цөл бөгөөд Туркменистаны ихэнх нутаг болон Узбекистаны хил орчмын нутгийг хамардаг байна. Талбай нь 350,000 км². Цөл нь Заунгузын Каракумын өндөрлөг, Заунгузаас Унгузын хотгороор тусгаарлагдсан Төв Каракум (Насанд газар Каракум), Зүүн өмнөд Каракум гэсэн гурван хэсэгт хуваагддаг. Каракумын зүүн, төв, баруун, хойд хэсгүүд нь эртний Амударья мөрний элсэжсэн эрхэг хурдасаар, харин өмнөд хэсэг нь Тэжэн, Мургаб голуудын хурдасаар бүрдсэн байна. Каракум цөлд [[газрын тос]], [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] ордууд, мөн хүхрийн ордууд байдаг бөгөөд Дарваза хийн тогоо тэнд байрладаг. == Уур амьсгал == [[Файл:Karakum Desert, Turkmenistan.jpg|thumb|283x283px]] Уур амьсгал нь эрс тэс эх газрын шинж чанартай бөгөөд 1-р сарын дундаж температур хойд хэсгээр -5°C, өмнөд хэсгээр +3°C, 7-р сарын температур тус тус +28°C-ээс +34°C хооронд хэлбэлздэг. Өдрийн агаарын температурын хэлбэлзэл маш өндөр байдаг - цөлийн олон хэсэгт өдрийн температур зуны улиралд 50°C ба түүнээс дээш болж, дэлхийн хамгийн халуун цөлийн нэг болдог. Газрын температур бүр ч өндөр бөгөөд 80°C хүртэл хүрдэг. Хур тунадас бага ордог - хойд хэсгээр жилд 60 мм-ээс өмнөд хэсгээр 150 мм хүртэл, үүний 70% хүртэл нь 11-р сараас 4-р сарын хооронд ордог байна. == Ургамал ба амьтад == Хаварын улиралд Каракум цөлийн 5%-ийг эзэлдэг элсэн манханаас бусад цөл бүхэлдээ нэг настай болон олон настай түр зуурын ургамалаар бүрхэгдсэн байдаг бөгөөд 5-р сарын эхээр хатадаг байна. Ургамалд элсэн хурдас, элсэн хуайс, сүүн хээрт, заг багтдаг. Каракум цөлд цагаан зээр, хярс үнэг, чоно, элсэн болон хээрийн муур, мэрэгч амьтад, гүрвэл, могой, фаланг, хилэнцэт хорхой, хээрийн яст мэлхий амьдардаг. Хонь, тэмээний бэлчээрийн мал аж ахуй сайн хөгжсөн. Репетек байгалийн нөөц газар нь Зүүн Өмнөд Каракум цөлд байрладаг. Берекетли-Каракум байгалийн нөөц газар нь Төв Каракум цөлд байрладаг. 2024 онд Казахстаны Амьтан судлалын хүрээлэнгийн эрдэмтэд [[Кызылкум цөл|Кызылкум цөлөөс]] өмнө нь мэдэгдэж байгаагүй хоёр төрлийн аалз илрүүлжээ. Арахнологичид буюу [[сээр нуруугүй амьтан]] судлаачид 54 төрлийн аалз илрүүлснээс 27 нь (цуглуулсан 50%) цөлд шинээр ирсэн, 10 зүйл (19%) нь Казахстанд огт мэдэгдээгүй байжээ. Шинжлэх ухаанд хоёр төрлийн аалз шинэ байсан бөгөөд тэдгээрийг тодорхойлж, Anagraphis karamola болон Drassodes babenkoi гэж нэрлэжээ. == Хүн ам == Хүн ам нь голчлон [[Амударья]], Тэжэн, Мургаб голууд болон жижиг голуудаас бүрдсэн баянбүрдүүдэд төвлөрдөг байна. sd2s5di6m3wggvt7g1pratwwqdqfe0x Усны-Эхийн Балжинням 0 148029 866792 2026-08-21T08:08:30Z Temuugen Naranbaatar 100578 Temuugen Naranbaatar moved page [[Усны-Эхийн Балжинням]] to [[Уснихын Балжинням]]: Овог зөв болгосон 866792 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Уснихын Балжинням]] j0dlgnfstrfcvqwnyvdno11ji5z0778 Шэнь Миньжуань 0 148030 866796 2026-08-21T08:31:32Z Printing1024 106497 Элчин сайд Шэнь Миньжуань 866796 wikitext text/x-wiki == Үндэслэл == Шэнь Миньжуань 2023 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Монгол Улсад хүрэлцэн ирсэн бөгөөд 10 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьж, БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын үүргээ албан ёсоор эхлүүлсэн байна. [1][2] Тэрээр Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд ажилласны дараа 2026 оны 7 дугаар сард бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусган эх орондоо буцсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын мэдээлснээр, түүнийг Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. [2] == Элчин сайдын үйл ажиллагаа == Шэнь Миньжуаний Монгол Улсад ажилласан хугацаанд хоёр орны худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, дэд бүтэц, эрчим хүч, хил орчмын эдийн засгийн хамтын ажиллагаа зэрэг чиглэлд хэд хэдэн томоохон төсөл хэрэгжиж эхэлсэн байна. Хятад судлаач, доктор Х.Баатархүү 2026 оны 7 дугаар сард өгсөн ярилцлагадаа түүний бүрэн эрхийн хугацааг Монгол, Хятадын эдийн засгийн харилцааны зарим удаан хугацаанд шийдэгдээгүй асуудалд ахиц гарсан үе гэж дүгнэжээ. [1] Шэнь Миньжуань нь эдийн засагч мэргэжилтэй бөгөөд дипломат албанд олон жил ажилласан туршлагатай гэж уг ярилцлагад дурдсан байна. Тэрээр өмнө нь БНХАУ-аас Малайз, Индонез улсад суугаа Элчин сайдын яаманд ажиллаж, Монгол Улсад томилогдохоосоо өмнө БНХАУ-ын Гадаад харилцааны яамны Азийн газрын дэд даргаар ажиллаж байжээ. [1] == Хоёр талын харилцаа == Шэнь Миньжуаний бүрэн эрхийн хугацаанд Монгол, Хятадын харилцааны хүрээнд худалдаа, эдийн засаг, тээвэр, эрчим хүч, хил орчмын хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хоёр улсын төрийн байгууллагууд хэлэлцэн хэрэгжүүлсэн байна. [1][2] === Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр зам === Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын төсөл нь Монгол, Хятадын тээвэр, худалдааны хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Монгол Улсын Зам, тээврийн яамны мэдээлснээр уг төслийн Монголын талын бүтээн байгуулалтын ажил 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд эхэлсэн бөгөөд 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. [3] 2026 оны 3 дугаар сарын байдлаар төслийн хүрээнд төмөр замын доод бүтэц, гүүр болон бусад дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байсан бөгөөд 2027 оны 4 дүгээр сард туршилтын тээвэр эхлүүлэхээр төлөвлөсөн байна. [3][4] === Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс === 2024 оны 3 дугаар сарын 19-нд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлөөс ‘‘Хятад–Монголын Эрээн хот–Замын-Үүд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс’’ байгуулахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. [5] Тус хамтын ажиллагааны бүсийн нийт төлөвлөсөн талбай 18.03 км² бөгөөд үүнээс Хятадын талын хэсэг 9.03 км², Монголын талын хэсэг 9 км² байхаар төлөвлөгдсөн. Хятадын талын хэсэгт олон улсын худалдаа, логистик, импорт, экспортын боловсруулалт, хил дамнасан аялал жуулчлал болон холбогдох үйлчилгээ хөгжүүлэхээр төлөвлөжээ. [5][6] === Эрчим хүчний хамтын ажиллагаа === Монгол Улсын баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилготой Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын төсөл нь Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Уг төсөл нь 90 МВт-ын суурилагдсан хүчин чадалтай байхаар төлөвлөгдсөн бөгөөд баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх, дотоодын цахилгаан үйлдвэрлэлийг өсгөх зорилготой. == Хэрэгжсэн төслүүд == Шэнь Миньжуаний Монгол Улсад ажилласан хугацаанд Монгол, Хятадын хамтын ажиллагааны хүрээнд дараах томоохон төслүүдэд ахиц гарсан байна. * Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам; * Замын-Үүд–Эрээн хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс; * Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станц; * Дорноговь аймаг дахь газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эдийн хангамжтай холбоотой хамтын ажиллагаа; * Улаанбаатар хотын Ногооннуур орон сууцны хороолол; * Улаанбаатар хотын Сэлбэ дэд төвийн бүтээн байгуулалтын ажил. Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр замын бүтээн байгуулалт 2025 онд эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсын Зам, тээврийн яам 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байгааг мэдээлсэн. [3] Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийг байгуулах шийдвэрийг БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл 2024 оны 3 дугаар сард гаргасан. [5] Харин эдгээр төслийг Шэнь Миньжуаний хувийн санаачилга, эсхүл зөвхөн түүний үйл ажиллагааны үр дүн гэж үзэхээс илүүтэй Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын болон холбогдох байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжсэн төслүүд гэж авч үзэх нь зүйтэй. [1][3][5] == Элчин сайдын бүрэн эрхийн хугацааны төгсгөл == 2026 оны 7 дугаар сарын 21-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал Шэнь Миньжуанийг эх орондоо буцахтай нь холбогдуулан хүлээн авч уулзсан байна. Ерөнхий сайдын албан мэдээлэлд дурдсанаар, Шэнь Миньжуань Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд томилолтоор ажилласан байна. [7] Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх түүнийг хүлээн авч уулзан, Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. [2] == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Ашигласан эх сурвалж == {{cite news |last=Энхмаа |first=Э. |title=Х.Баатархүү: Монгол Хятадын эдийн засгийн харилцааны олон асуудлыг шийдэхэд Элчин сайд Шэнь Миньжуань-ий идэвх зүтгэл их байлаа |url=https://gogo.mn/r/4m0nkn |work=GoGo |date=2026-07-25 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=БНХАУ-ын Элчин сайдыг хүлээн авч уулзлаа |url=https://president.mn/38793/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=ТАНИЛЦ: Зам, тээврийн салбарт хийгдэж буй онцлох ТАВАН ажил |url=https://mrt.gov.mn/i/4973 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-31 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажлын явцтай танилцлаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4941 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-13 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=国务院关于设立中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区的批复 |url=https://www.nhc.gov.cn/bgt/gwywj2/202403/aa11cc53ee664ec0bfd05bccc758c561.shtml |publisher=中华人民共和国国务院 |date=2024-03-19 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区：推动“通道经济”转化为“产业经济” |url=https://www.elht.gov.cn/c/2024-04-08/97030.shtml |publisher=二连浩特市人民政府 |date=2024-04-08 |access-date=2026-08-16}} {{cite web |title=Ерөнхий сайд Н.Учрал БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Шэнь Миньжуанийг хүлээн авч уулзав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27710 |publisher=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} mg8lp7i4067rt778nb1ikk30rzysule Бүс ба Зам санаачилга 0 148031 866798 2026-08-21T08:38:42Z Printing1024 106497 ‘’‘Бүс ба Зам санаачилга’’’ гэж юу вэ? 866798 wikitext text/x-wiki ‘’‘Бүс ба Зам санаачилга’’’ ({{lang-en|Belt and Road Initiative}}, ‘’‘BRI’’’) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас 2013 оноос дэвшүүлэн хэрэгжүүлж эхэлсэн олон улсын эдийн засаг, дэд бүтэц, худалдаа, тээвэр, санхүүгийн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Уг санаачилгыг анх ‘‘Торгоны замын эдийн засгийн бүс’’ болон ‘‘XXI зууны далайн торгоны зам’’ гэсэн хоёр бүрэлдэхүүн хэсгээр дэвшүүлсэн бөгөөд 2015 оны 3 дугаар сарын 28-нд Хятадын Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороо, Гадаад хэргийн яам, Худалдааны яам хамтран, Төрийн зөвлөлийн зөвшөөрлөөр ‘’“Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замыг хамтран байгуулах тухай алсын хараа ба үйл ажиллагааны төлөвлөгөө”’’ баримт бичгийг нийтэлсэн. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Түүх == БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] 2013 онд Төв Ази болон Зүүн Өмнөд Азид хийсэн айлчлалын үеэр Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замыг хамтран байгуулах санаачилгыг дэвшүүлсэн. Үүнийг хожим “Бүс ба Зам” санаачилга гэж нэрлэх болсон. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} 2015 оны 3 дугаар сарын 28-ны баримт бичигт санаачилгын зорилго, хамтын ажиллагааны зарчим, газарзүйн хүрээ, тэргүүлэх чиглэл болон хэрэгжүүлэх механизмын үндсэн хүрээг тодорхойлсон байна. Баримт бичигт Бүс ба Зам нь Ази, Европ, Африкийн бүс нутгуудыг эдийн засаг, худалдаа, тээвэр болон дэд бүтцийн сүлжээгээр холбох зорилготойг тодорхойлжээ. == Хамрах хүрээ == 2015 оны баримт бичигт Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замын үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон. === Торгоны замын эдийн засгийн бүс === Торгоны замын эдийн засгийн бүсийн хүрээнд дараах үндсэн чиглэлүүдийг тодорхойлсон байна. Хятадыг Төв Ази болон ОХУ-аар дамжуулан Европтой холбох; Хятадыг Төв Ази болон Баруун Азиар дамжуулан Персийн булан болон Газар дундын тэнгистэй холбох; Хятадыг Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Ази болон Энэтхэгийн далайн бүс нутагтай холбох. === XXI зууны далайн торгоны зам === Далайн торгоны замын хүрээнд: Хятадын эргийн боомтуудыг Өмнөд Хятадын тэнгис болон Энэтхэгийн далайгаар дамжуулан Европтой холбох; Хятадын эргийн боомтуудыг Өмнөд Хятадын тэнгисээр дамжуулан Номхон далайн өмнөд хэсэгтэй холбох чиглэлийг тодорхойлсон байна. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Эдийн засгийн коридорууд == 2015 оны баримт бичигт Бүс ба Замын хүрээнд олон улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны зургаан үндсэн коридорыг тодорхойлсон байна. Үүнд: [[Шинэ Евразийн эх газрын гүүр|Шинэ Евразийн эх газрын гүүрийн эдийн засгийн коридор]]; [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]]; Хятад–Төв Ази–Баруун Азийн эдийн засгийн коридор; Хятад–Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор; [[Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор]]; [[Бангладеш-Хятад-Энэтхэг-Мьянмарын эдийн засгийн коридор]]. Эдгээр коридор нь дэд бүтцийн холболт, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр болон бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд чиглэсэн. == Шинэ Евразийн эх газрын гүүр == ‘’‘Шинэ Евразийн эх газрын гүүрийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятадын зүүн хэсгийн боомтуудыг Евразийн эх газраар дамжуулан Европтой холбох тээврийн чиглэл юм. Хятадын Засгийн газрын 2015 оны баримт бичигт Хятадын [[Ляньюньган]] боомтоос эхлэн Казахстан, ОХУ болон Европын чиглэлд хүрэх төмөр замын холболтыг Евразийн эх газрын тээврийн чухал чиглэлүүдийн нэг гэж тодорхойлсон. Энэ хүрээнд Хятадын дотоодын төмөр замын сүлжээг Европын төмөр замын сүлжээтэй холбох зорилго тавьсан байна. 2015 оноос хойш Хятад–Европын төмөр замын ачаа тээврийн олон чиглэл хөгжсөн бөгөөд Хятадын хэд хэдэн хотыг Европын хотуудтай холбосон тогтмол ачааны галт тэрэгний үйлчилгээ бий болсон байна. {{cite web |title=Initiative offers road map for peace, prosperity |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор’’’ нь Монгол Улс, БНХАУ болон ОХУ-ын хоорондын тээвэр, худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд чиглэсэн гурван талт хамтын ажиллагааны хүрээ юм. 2014 оны 9 дүгээр сард гурван улсын төрийн тэргүүн [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]ын Дүшанбе хотноо болсон уулзалтын үеэр гурван талт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх асуудлыг хэлэлцсэн байна. Гурван улс БНХАУ-ын Торгоны замын эдийн засгийн бүс, ОХУ-ын Евразийн тээвэр, эдийн засгийн холболтын төлөвлөгөө болон Монгол Улсын [[Талын зам]] санаачилгыг уялдуулах талаар санал солилцсон. 2015 оны 7 дугаар сард ОХУ-ын Уфа хотноо болсон гурван улсын төрийн тэргүүнүүдийн уулзалтаар Хятад, Монгол, Оросын гурван талт хамтын ажиллагааны дунд хугацааны хөгжлийн замын зураглалыг баталсан байна. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Хятад-Төв Ази-Баруун Азийн эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Төв Ази–Баруун Азийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятадын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орноос эхлэн Төв Азиар дамжин Баруун Ази, цаашлаад Газар дундын тэнгис болон Арабын хойгийн бүс нутагтай холбогдох эдийн засгийн коридор юм. Уг коридорын хүрээнд Казахстан, Киргизстан, Тажикистан, Узбекистан, Туркменистан зэрэг Төв Азийн орнууд болон Баруун Азийн улс орнуудтай худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр, эрчим хүч, харилцаа холбооны салбарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилго тавьсан байна. == Хятад-Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятад болон Зүүн Өмнөд Азийн эх газрын улс орнуудын хооронд тээвэр, худалдаа, үйлдвэрлэл, хөрөнгө оруулалтын холболтыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн коридор юм. 2015 оны баримт бичигт Хятадын өмнөд хэсгээс Индохятадын хойгийн улс орнуудтай холбогдох тээврийн сүлжээ, дэд бүтцийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлыг тусгасан байна. == Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Пакистаны эдийн засгийн коридор’’’ ({{lang-en|China–Pakistan Economic Corridor}}, ‘’‘CPEC’’’) нь Хятад, Пакистаны хоорондын дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр, худалдаа, хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны хөтөлбөр юм. Коридор нь Хятадын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орны [[Кашгар]] орчмыг Пакистаны [[Гвадар]] боомттой холбох чиглэлд төвлөрдөг. 2015 оны Бүс ба Замын баримт бичигт уг коридорыг зургаан үндсэн эдийн засгийн коридорын нэгээр тодорхойлсон. БНХАУ-ын 2015 оны Засгийн газрын ажлын тайланд Хятад–Пакистаны эдийн засгийн коридорын хүрээнд дэд бүтцийн холболт болон холбогдох төслүүдийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байсныг дурдсан байна. {{cite web |title=Full Text: Report on the Work of the Government (2015) |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/05/content_281475066179954.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-05 |access-date=2026-08-16 }} == Бангладеш-Хятад-Энэтхэг-Мьянмарын эдийн засгийн коридор == ‘’‘Бангладеш–Хятад–Энэтхэг–Мьянмарын эдийн засгийн коридор’’’ ({{lang-en|Bangladesh–China–India–Myanmar Economic Corridor}}, ‘’‘BCIM’’’) нь дөрвөн улсын хоорондын худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр, дэд бүтцийн холболтыг хөгжүүлэх зорилготой хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Уг коридор нь Хятадын баруун өмнөд хэсгийг Мьянмар, Энэтхэг болон Бангладештай холбох чиглэлд төвлөрч, тээврийн дэд бүтэц, худалдаа, хөрөнгө оруулалт болон хүмүүс хоорондын харилцааг хөгжүүлэх зорилготой байв. == Хамтын ажиллагааны үндсэн чиглэл == 2015 оны баримт бичигт Бүс ба Замын хамтын ажиллагааны таван үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон. Үүнд: бодлогын зохицуулалт; дэд бүтцийн холболт; саадгүй худалдаа; санхүүгийн интеграц; хүмүүс хоорондын харилцаа. Эдгээр чиглэл нь оролцогч улс орнуудын хөгжлийн стратегийг уялдуулах, тээвэр болон дэд бүтцийн холболтыг сайжруулах, худалдаа хөрөнгө оруулалтын саадыг бууруулах, санхүүгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, боловсрол, соёл болон иргэд хоорондын харилцааг хөгжүүлэхэд чиглэдэг. {{cite web |title=Vision for Maritime Cooperation under the Belt and Road Initiative |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2017/06/20/content_281475691873460.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2017-06-20 |access-date=2026-08-16 }} == Санхүүжилтийн механизм == Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд дэд бүтэц болон бусад хамтын ажиллагааны төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор олон талт болон хоёр талт санхүүгийн механизмуудыг ашигладаг. === Торгоны замын сан === ‘’‘Торгоны замын сан’’’ ({{lang-en|Silk Road Fund}}) нь Бүс ба Замын хүрээнд хэрэгжих төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор байгуулагдсан хөрөнгө оруулалтын сан юм. БНХАУ-ын Засгийн газар 2014 оны 11 дүгээр сард Торгоны замын санд 40 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулах тухай зарласан. Сан нь дэд бүтэц, эрчим хүч, үйлдвэрлэл болон холбогдох салбарын төслүүдэд хөрөнгө оруулалт хийх чиглэлээр ажилладаг. {{cite web |title=Chronology of China’s Belt and Road Initiative |url=https://eng.yidaiyilu.gov.cn/p/1080.html |publisher=Belt and Road Portal |access-date=2026-08-16 }} 2015 оны баримт бичгийн хэрэгжилтийн хүрээнд Торгоны замын сан болон бусад санхүүгийн байгууллагууд Бүс ба Замын төслүүдийн санхүүжилтийн эх үүсвэрийн нэг болсон байна. {{cite web |title=Building the Belt and Road |url=https://eng.yidaiyilu.gov.cn/wcm.files/upload/CMSydylyw/201705/201705110537027.pdf |publisher=Belt and Road Portal |access-date=2026-08-16 }} === Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк === ‘’‘Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк’’’ ({{lang-en|Asian Infrastructure Investment Bank}}, ‘’‘AIIB’’’) нь Ази болон бусад бүс нутагт дэд бүтцийн тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилготой олон талт хөгжлийн банк юм. AIIB нь эрчим хүч, тээвэр, харилцаа холбоо, хот байгуулалт, усан хангамж болон бусад дэд бүтцийн салбарын төслүүдийг санхүүжүүлэхэд чиглэдэг. Банк 2015 онд байгуулагдаж, 2016 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. {{cite web |title=Full text: Report on China’s economic, social development plan |url=https://english.www.gov.cn/news/top_news/2016/03/19/content_281475310332486.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2016-03-19 |access-date=2026-08-16 }} == Олон улсын тээвэр, худалдаанд үзүүлэх нөлөө == Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд төмөр зам, авто зам, боомт, эрчим хүч, харилцаа холбооны дэд бүтцийн холболтыг хөгжүүлэхэд анхаардаг. Үүний хүрээнд Хятад болон Европыг холбосон төмөр замын ачаа тээвэр, далайн боомтын сүлжээ болон хил дамнасан худалдааны дэд бүтцүүд өргөжсөн байна. БНХАУ-ын Засгийн газрын мэдээлснээр 2015 оноос Бүс ба Замын хүрээнд зургаан эдийн засгийн коридор болон холбогдох тээврийн, холбооны сувгуудыг хөгжүүлэхэд ахиц гарсан байна. {{cite web |title=Full text: Report on China’s economic, social development plan |url=https://english.www.gov.cn/news/top_news/2016/03/19/content_281475310332486.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2016-03-19 |access-date=2026-08-16 }} == Монгол Улстай холбогдох нь == Монгол Улс нь Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]]ын нэг хэсэг бөгөөд Монгол, Хятад, Оросын тээвэр, худалдаа, дэд бүтцийн хамтын ажиллагаанд уг коридорын хүрээ ашиглагддаг. Монгол Улсын хувьд тус санаачилгатай холбоотой хамтын ажиллагаанд төмөр зам, автозам, боомт, эрчим хүч, уул уурхай, худалдаа, логистик зэрэг салбарууд багтдаг. Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридорын хүрээнд гурван улсын тээврийн сүлжээ болон эдийн засгийн хөгжлийн бодлогыг уялдуулах асуудал яригдаж ирсэн бөгөөд уг коридор нь БНХАУ-ын Торгоны замын эдийн засгийн бүс, ОХУ-ын Евразийн тээврийн холболт болон Монгол Улсын хөгжлийн бодлоготой уялдах зорилготой. == Шүүмжлэл == Бүс ба Замын санаачилга нь олон улсын худалдаа, дэд бүтцийн холболтыг нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үздэг талын зэрэгцээ улс орнуудын өрийн тогтвортой байдал, байгаль орчин, хөдөлмөрийн стандарт, төслийн ил тод байдал болон геополитикийн нөлөөлөлтэй холбоотойгоор олон улсын түвшинд хэлэлцүүлэг, шүүмжлэлийн сэдэв болсон. Эдгээр асуудлын үнэлгээ нь төсөл тус бүр, улс орон болон санхүүжилтийн нөхцөлөөс хамааран харилцан адилгүй байдаг. Иймээс Бүс ба Замын санаачилгын нийт үр нөлөөг нэг үзүүлэлтээр дүгнэхээс илүү төслийн түвшинд авч үзэх шаардлагатай. == Мөн үзэх == * [[Торгоны зам]] * [[Торгоны замын эдийн засгийн бүс]] * [[XXI зууны далайн торгоны зам]] * [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]] * [[Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор]] * [[Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк]] * [[Торгоны замын сан]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Бүс ба Зам санаачилга]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засаг]] [[Ангилал:Олон улсын тээвэр]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] 8fzrkthlax16ikv723bjnrilmag655n