Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Монголын намын жагсаалт 0 8221 866890 866885 2026-08-22T12:07:57Z Egzs 88168 866890 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} Энэ хуудсанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Улс төрийн нам]]ын''' нэрсийг жагсаав. Монгол Улсын Улс төрийн намын тухай хуулийн 4.1-т зааснаар нам нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Yндсэн хуульд]] заасны дагуу нийгмийн ашиг сонирхол болон хувийн үзэл бодол, улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах зорилгын үүднээс сайн дураараа эвлэлдсэн Монгол Улсын иргэдийн нэгдэл мөн гэсэн байдаг. Тэгвэл намыг улсын бүртгэлд бүртгүүлэхдээ хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн 14.1-д заасны дагуу тухайн нам үүсгэн байгуулагдсан өдрөөсөө хойш ажлын 10 хоногт багтаан бүртгэх байгууллагаас баталсан маягтын дагуу бүртгүүлэх өргөдлөө [[Монгол Улсын Дээд Шүүх]] (УДШ)-д гаргах ёстой юм. Одоогоор УДШ-д бүртгэлтэй нийт 30 улс төрийн нам бий. == Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл == {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" class="unsortable" |Нам эвсэл ! class="unsortable" |Товчлол ! class="unsortable" |Намын дарга ! class="unsortable" |Байр суурь ! class="unsortable" |Үзэл баримтлал ![[Улсын Их Хурал|УИХ-ын суудал]] !Аймаг, нийслэлийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} !Сум, дүүргийн ИТХ{{Efn|2024 оны орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр}} |- | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|50x50px]] | '''[[Монгол Ардын Нам]]''' | МАН | [[Ням-Осорын Учрал]] | [[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]] | [[Социал демократ]] | {{composition bar|68|126|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|450|796|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} | {{composition bar|3925|7235|{{party color|Монгол Ардын Нам}}}} |- | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Democratic_Party_of_Mongolia_emblem_since_2026.svg|50x50px]] | '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]''' | АН | [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл]]<br>[[Либерализм]]<br>[[Эдийн засгийн либерализм]] | {{composition bar|42|126|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|338|796|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3185|7235|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:HUN_Party_logo.svg|50x50px]] | '''[[ХҮН нам|ХҮН Нам]]''' | ХҮН | [[Тогмидын Доржханд]] | [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Либерализм]]<br>[[Прагматизм]] | {{composition bar|7|126|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|3|796|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} | {{composition bar|5|7235|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}} |- | style="background: {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp; | align="center" |[[File:Civil_Will_Green_Party_emblem.svg|60x60px]] | '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' | ИЗНН | [[Батын Батбаатар]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] | [[Ногоон либерализм]] | {{composition bar|4|126|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|0|796|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} | {{composition bar|4|7235|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}}} |- | style="background: #066B55" | | align="center" |[[File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Logo_of_the_National_Coalition_(Mongolia).png|50x50px]] |'''[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]''' |ҮЭ | [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]] | [[Үндсэрхэг үзэл|Үндэсний үзэл]] | {{composition bar|4|126|#066B55}} | {{composition bar|0|796|#066B55}} | {{composition bar|5|7235|#066B55}} |} {{Notelist}} == Дээд шүүхэд бүртгэлтэй нам == 2026 оны байдлаар дээд шүүхэд бүртгэлтэй нийт 30 улс төрийн нам бий.<ref>{{Cite web |title=Улс төрийн намын бүртгэлийн систем |url=https://pp.supremecourt.mn/ |access-date=2026-08-22 |website=pp.supremecourt.mn}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" |- ! # ! colspan="2" |Нам ! Товчлол ! Байгуулагдсан он ! Гишүүний тоо ! Тайлбар ! Намын дарга |---------- |1 | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Монгол Ардын Нам]]''' || МАН || 1921.03.01 || 161,300 || 1924-2010 онд Монгол Ардын хувьсгалт нам (МАХН) нэртэй байсан || [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] |---------- |2 | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]'''|| АН || 2000.12.06 || 150,000 || [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], МШАН, МАСМН, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] зэрэг нам нэгдэж байгуулагдсан || [[Одонгийн Цогтгэрэл |О.Цогтгэрэл]] |---------- |3 | style="background:green" | || '''[[Монголын Ногоон Нам]]''' || МНН || 1990.05.13 || 2,100 || 2012 онд ИЗНН-тай нэгдэхгүй гэсэн хэсэг нь намаа авч үлдсэн || [[Агваанлувсангийн Ундраа|А.Ундраа]] |---------- |4 | style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' || ИЗНН || 2000.03.23 || 35,000 ||2002 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]-тай нэгдэж Иргэний зориг-Бүгд найрамдах нам болсон ч 2006 онд эргэн ИЗН болсон. 2012 онд МНН-ын хэсэгтэй нэгдэж ИЗНН болсон||[[Батын Батбаатар|Б.Батбаатар]] |---------- |5 | style="background:{{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]''' || МУНН || 1993.12.05 || 1,503 || ММТНН, МХӨНН, МТТН зэрэг намууд нэгдсэнээр байгуулагдсан || Б.Батболд |---------- |6 | style="background:#086493" | || '''[[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]]'''|| МЛАН || 1998.03.05 || 863 || || Д.Пүрэвдаваа |---------- |7 | style="background:#fec402" | || [[Эх Орон Нам (Монгол)|'''Эх Орон Нам''']]|| ЭОН|| 1998.12.16 || 160,000 || Монголын ардчилсан шинэ социалист нам (МАШСН) нэртэй үүсч, 2000 онд Эх орон-МАШСН, 2005 онд одоогийн нэрээ авсан || Б.Эрдэнэбат |---------- |8 | style="background:#392d77" | || [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|'''Бүгд Найрамдах Нам''']]|| БНН || 1992.04.07 || 50,000 || 2002 онд ИЗН-тай нэгдэж, 2004 онд тусгаарлаж, 2006 онд шинээр бүртгүүлсэн || [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] |---------- |9 | style="background:#025ab4" | ||| '''[[Монголын Социал-Демократ нам|Монголын Социал Демократ Нам]]'''|| МСДН|| 2004.12.19 || 3,000 ||1990-1999 онд МСДН байсан. 2000 онд бусад намуудтай нэгдэн АН-ын нэг хэсэг болсон. 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан|| [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]] |---------- |10 | style="background:#0437AC" | || '''[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]'''|| МҮАН || 2006.05.19 || 26,000 || Үндэсний шинэ нам (ҮШН) нэрээр байгуулдсан, 2011 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон || Б.Цогтгэрэл |---------- |11 | style="background:#feca00" | || '''[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам|Эрх Чөлөө Нам]]'''|| ЭЧХН|| 2006.10.09 || 1,600 || Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч нам (ЭЧХН) нэрээр байгуулдсан, 2026 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон<ref name=":0" /> || Ш.Төмөрсүх |---------- |12 | style="background:#5c2e93" | || '''[[Иргэний Хөдөлгөөний Нам]]'''|| ИХН || 2007.08.17 || 815 || || Б.Батсайхан |---------- |13 | style="background:#0081BC" | || '''[[Хөгжлийн Хөтөлбөрийн Нам]]'''|| ХХН || 2007.10.28 || 933 || || О.Заяа |---------- |14 | || '''[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]]'''|| || 2008.02.01 || 850 || || Т.Оюунаа |---------- |15 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}" | || '''[[ХҮН нам]]'''|| ХҮН || 2011.12.05 || ХҮН || 2011 онд Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (ХҮН) гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Уг нэрээ 2022 онд сольж ХҮН нам болгосон|| [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] |---------- |16 | style="background:#373a91" | || '''[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]'''|| ЭОНН || 2012.03.12 || 2,150 || || Г.Ганбат |---------- |17 | style="background:#030162" | || '''[[Монгол Консерватив Нам]]'''|| МКН || 2012.06.20 || 959 || || Н.Дашдаваа |---------- |18 | style="background:#fad117" | || '''[[Тусгаар Тогтнол, Эв Нэгдлийн Нам]]'''|| ТТЭНН || 2015.04.18 || 3,131 || || Ц.Баянбилэг |---------- |19 | style="background:#32aee0" | || '''[[Ард Түмний Хүч Нам]]'''|| АТХН || 2015.04.20 || 1,388 || || [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] |---------- |20 | style="background:#fe0001" | || '''[[Монголын Хүний Төлөө Нам]]'''|| МХТН || 2017.02.17 || 1,135 || || Х.Бат-Ялалт |---------- |21 | style="background:#fec402" | || '''[[Үнэн ба зөв нам|Үнэн ба Зөв Нам]]'''|| ҮБЗН || 2017.03.10 || 2,100 || || А.Отгонбаатар |---------- |22 | style="background:#ffcb02" | || '''[[Эрх Чөлөөний Эвсэл Нам]]'''|| ЭЧЭН || 2017.06.12 || 2,022 || 2017 онд Зон Олны Нам (ЗОН) гэсэн нэртэй байгуулагдсан. 2024 онд нэрээ Эрх Чөлөөний Эвсэл болгон өөрчилсөн || Б.Цацрал |---------- |23 | style="background:#0263b0" | || '''[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]'''|| ДМН || 2018.03.05 || 1800 || ||Г.Тэмүүжин |---------- |24 | style="background:#0000b1" | || '''[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]'''|| АТОЗН || 2018.08.26 || 1080|| ||А.Батдорж |---------- |25 | style="background:blue" | || '''[[Их Эв Нам]]'''|| ИЭН || 2018.09.29 || 1056 || ||З.Бат-Отгон |---------- |26 | style="background:#F7642E" | || '''[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]'''|| ГХХН || 2018.11.28 || 1023|| ||Б.Батсүх |---------- |27 | || '''[[Миний Монгол Нам]]'''|| ММН || 2019.4.10 || 979|| ||Ж.Бат-Ирээдүй |---------- |28 | style="background:#0b63b7" | || '''[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]]'''|| ИОНН || 2022.06.10 || || ||[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл|Ц.Оюунгэрэл]] |---------- |29 | style="background:#0033a0" | || '''[[Сайн Ардчилсан Иргэдийн Нэгдсэн Нам]]'''|| САИНН || 2023.02.18 || || ||Б.Жагар |---------- |30 | style="background:#ffcb02" | || '''[[Либертари Нам]]'''|| ЛН || 2026.03.16 || || ||Э.Оргил-Эрдэнэ |} == Хуучин байсан нам == === Өөр намд нэгдсэн намууд === * Ардчилсан Нам болсон: ** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-2000) ** [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (1990-2000) ** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам (-2000) ** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992) ** [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] (1990-1992; 2000) * Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон): ** [[Иргэний Зориг Нам]] ** Бүгд Найрамдах Нам ** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994-2008; ИЗН-д нэгдсэн) * Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон: ** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам ** [[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам]] ** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам * Монгол Ардын Намд нэгдсэн: ** Монгол Ардын Нам (1991-2008) ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010-2021) === УДШ-ийн бүртгэлээс хасагдсан намууд === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" ! colspan="2" |Нам !Товчлол !Байгуулагдсан он !Татан буугдсан !Гишүүний тоо !Тайлбар !Намын дарга |---------- | style="background:#0170c1" | || '''[[Монголын Либерал Нам]]'''|| МЛН || 1999.12.17 | rowspan="8" |2026.6.22<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2026-06-22 |title=Дээд шүүх найман намыг бүртгэлээс хаслаа |url=https://itoim.mn/a/2026/06/22/politic/vyv |access-date=2026-08-22 |website=itoim.mn |publisher=Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын Бүртгэлийн алба}}</ref>|| 1,300 || МИАШЛН нэртэй үүссэн || Э.Оргил |- | |'''[[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Нэгдсэн Нам]]''' |МЭҮНН |2003.12.16 |1,069 | |Г.Тунгалаггэрэл |- | |[[Ард Түмний Нам (Монгол)|'''Ард Түмний Нам''']] |АТН |2005.12.11 |11,859 |Тухайн үеийн УИХ-ын гишүүн [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] байгуулж байсан. |Н.Наранцогт |- | style="background:#19247e" | |'''[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]''' |ХМХН |2011.09.23 |2,000 | |Ц.Шинэбаяр |- | |'''[[Монгол Шинэчлэлт Нам]]''' |МШН |2018.10.19 |1,023 | |Н.Жамсран |- | style="background:#fe6901" | |'''[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]]''' |ШН |2019.6.6 |913 |Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам нэрээр байгуулагдсан |Ц.Гантулга |- | style="background:#2774f8" | |'''[[Зүй Ёс Нам]]''' |ЗЁН |2019.6.8 |1,533 | |Б.Насанбилэг |- | |'''[[Ардчилал Шинэчлэлийн Нам]]''' |АШН |2019.12.18 |893 | |Э.Бямбацэрэн |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} {{лавлах холбоос}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам| ]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт| ]] bhjchukiywa2xgw3dqi0wom240fzfuq Афродита 0 8516 866948 785557 2026-08-23T07:12:49Z Baatar.b.90 106205 866948 wikitext text/x-wiki {{stub}} [[Зураг:1848 Jean-Auguste-Dominique Ingres - Venus Anadyomène.jpg|thumb|right|190px|"Афродита мэндэллээ"<br />[[Доминик Ингр]]ийн бүтээл]] '''Афродита''' буюу '''Афродит''' ({{lang-gr|Ἀφροδίτη, Ἀφροδιτα}}) нь [[эртний Грек]]ийн [[хайр дурлал]], [[гоо үзэсгэлэн]], бөгөөд [[Олимпын 12 бурхан|Олимпын бурхдын]] нэг. Анхандаа [[Ориент]], [[Бага Ази]]йн газар тариалан, ургамал, газар, хаврын бурхан байсан гэж үздэг. афродита нь дайны бурхан арест хайртай байсан өөрийн нөхрөөр гефестийг сонгосон Грек Ромын эртний домогт өгуулснээр Афродита гэх бурхан байж гэнэ. Түүнийг мөн Венере ч гэж нэрлэдэг байна. Афродита бол дурлалын бурхан Эросын ээж, гоо үзэсгэлэн, ертөнцийн бүхий л амьд биетийн үржил, таталцал, хамгаалах, хайрлах, үр удмаа үлдээх сүнслэг хийгээд сэтгэл зүрхний холбоог ариусгах бурхан юм. Энэ талаар Вавилоны Иштар, Финиксчүүдийн Астар бурхадтай төстэй. Афродитагийн нэр нь “afròs” гэх далайн хөөс гэсэн утгатай грек үгнээс гаралтай бөгөөд Грекчүүд түүнийг далайн хөөснөөс төрсөн гэж үздэг байна. Түүнийг дахин шүтэх нь Грекийн колониудад тарж Сицил, Калабриагийн арлуудад Венере буюу гоо үзэсгэлэн нэрээр өргөмжилжээ. Есиодио /НТӨ 700он/ хаврын цэлмэг өдөр Афродита далайгаас гарч ирэн, Зефир болон Читера түүнийг Кипр арал дээр хүргэж байгаагаар дүрслэн бичжээ. Афродитагийн мөн чанарыг нь сүнслэг болон мэдрэхүйн хайрын бурхан гэж нэрлээд “Тэнгэрийн” (Ouranìa) ба “Бүх хүмүүсийн” (Pandemos) гэж нэрлэдэг байв. Тагтаа нь түүний хамгийн дуртай амьтан байсан бол хонь болон могой нь түүнийг ариусгадаг байв. Грек болон Тройн 10 жилийн дайны үеэр Афродита бурхан нь Тройн талд тулалдсан бөгөөд хэрхэн энэ дайнд оролцсон нь ч сонирхолтой. Тройн хаан Приамын хүү Парис Афродита, Хера, Афина нарын хоорондын хэн нь илүү үзэсгэлэнтэй талаарх зөрчилдөөнд Афродитагийн талд орон түүнийг үзэсгэлэнтэй гэж нэрлээд Спартагийн хаан Менелейн хатан үзэсгэлэнт Хеленийг эхнэр болгон авахаар болдог. Хелен Парисыг анх харах яг тэр мөчид Эрос ээж Афродитагын захиалгаар дурлалын сумаар харваж Хеленг Парист дурлуулдаг. Нэгээт хүний эхнэр зүгээр авна ч гэж юу байхав хулгайлж л таараа шүү дээ. Ингээд 10н жилийн дайн эхэлсэн байдаг юм. Хелен ч үзэсгэлэн гоогоороо ихэд алдартай байсныг хэлэх үү Хеленд дуралсан Грекийн баатрууд хоорондоо тулалдахгүйгээр Хелен өөрөө нөхөр болох хүнээ сонгох ба хэн нэгэн Хеленг хулгайлбал бусад баатрууд (тэд дунд Одиссэй бас байдаг) хулгайлсан хэнтэй ч бай дайн зарлана” гэсэн ам тангараг маягийн зүйл хийсэн байгаа юм. Тройн дайн 10 жил үргэлжлэсний эцэст Спартагийн цэргүүд модон морь хийж цайз руу нэвтрээд, шөнө дөлөөр хотыг үнсэн товорго болтол нь шатаасан гэдэг. Афродита бурхан Трой хотыг хамгаалж чадаагүй ч Тройн удам угсааг хамгаалан үлдэж, зугтаалгасан гэдэг. Афродитагийн ачаар Эней (бурхан болон мөнх бус Анчизын хүү) түүний аав, хүү Иулус нар хамт шатаж буй хотоос зугтаж, шинэ газар нутаг олон, тэндээ удам угсаагаа хамгаалан үлдэж. Мөн өөр домогт Тройн хотын амьд үлдэгсэд газар дундын тэнгисийг гатлан италийн хойгт очиж оршин суудаг ч гэж гардаг. Бас Итали үүссэн домогт өнчин ихэр хөвгүүд болох Ромулус болон Ремус нарыг хөгшин чоно тэжээж, эцэст нь хүн олж, олдсон тэр дэнж дээр нь Ром хотыг байгуулж Ромулус ч анхны хаан болсон гэдэг. Ямартай ч ийнхүү Ром нь Афродита бурхныг хамгаалагч бурхан хэмээн шүтэж, Цезарийн үед түүнд зориулж сүм хийд барин, дүрслэх урлаг нь Афродита бурхныг дүрсэлж олон олон уран баримлыг Фидиа, Скопа, Каново нар бүтээн туурвисаар ирж. Олон янзын домогт түүний гоо сайхантай маргадаг хүн үгүй ч зарим нь түүнийг харгис, өшөө авагч зан чанартай ч гэж үздэг байна. Ямартай ч түүнийг үеийн үед гоо үзэсгэлэн, эв нэгдлийг илэрхийлсэн байдлаар дүрсэлж, алдаршуулсаар байна. Домог, үлгэрүүдэд түүний гоо үзэсгэлэнг үгүйсгэх хүн үгүй ч заримд нь түүнийг харгис, өш хонзонтой нэгэн хэмээн дүрсэлдэг байна. Гэсэн хэдий ч үеийн үед түүнийг гоо үзэсгэлэн, эв нэгдлийн бэлгэдэл болгон дүрслэн алдаршуулсаар иржээ. == Мөн үзэх == {{commons|Aphrodite}} * [[Гоо үзэсгэлэн]] - [[Хайр дурлал]] * [[Венус]] * [[Адонис]] [[Ангилал:Эртний Грекийн бурхад]] 4q9xg8wwm1q3pf5s9sgct8hdfdurvi0 Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 866961 866727 2026-08-23T10:54:04Z HorseBro the hemionus 100126 866961 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] lokl0ebcclmrqsypa6omzt1wfdgj5mm 866962 866961 2026-08-23T11:09:51Z HorseBro the hemionus 100126 866962 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] hz0vdqjp77vrbwm7z2clym6vtz630o9 866963 866962 2026-08-23T11:31:12Z HorseBro the hemionus 100126 866963 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] qh7z510hy1ix2tupqfwp4pbwtmykok1 8 сарын 23 0 16838 866933 808032 2026-08-23T03:05:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 866933 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 23''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 235 дахь ([[өндөр жил]] бол 236 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 130 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1382 — Монголчуудын дотолгооны үеэр Алтан ордын хаан [[Тохтамыш|Тохтамышаас]] Москваг хамгаалахад Оросууд анх үхэр буу хэргэлсэн байна. * 1839 — англичууд Хонконгийг эзлэн авсан. * 1914 — Японы эзэнт улс Германы эзэнт улсад дайн зарлаж Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Антантын талд орсон. * 1939 — Герман, ЗХУ-ын хооронд Харилцан үл довтлох гэрээ /Молотов-Риббентропын гэрээ/ байгуулсан. * 1990 — Армени ЗХУ-аас тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1754 — Людовик XVI (казнён 21 января 1793), король Франции (1774—1792). *[[1993]] - [[EXID]] хамтлагийн гишүүн [[Со Хэ-линь]] == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|23 August|8 сарын 23}} [[Ангилал:Өдөр|0823]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#23]] qwjxs241s7k65gmqouwktgky14yvpcq Клуж (хөлбөмбөгийн баг) 0 20345 866916 843511 2026-08-22T20:59:35Z Enkhsaihan2005 64429 866916 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = ЧФР 1907 Клуж | current = Клуж баг 2023-24 оны улиралд | image = | fullname = ЧФР 1907 Клуж хөлбөмбөгийн баг | short name = Клуж | nickname = Feroviarii, alb-vișinii | founded = [[1907]]| ground = [[Доктор Константин Радулеску цэнгэлдэх хүрээлэн]] | capacity = 23,363<ref name="20.174 spectatori au adus în jur de 100.000 de euro CFR-ului ">[http://www.gsp.ro/fotbal/liga-1/20-174-spectatori-au-adus-in-jur-de-100-000-de-euro-cfr-ului-179098.html#comentarii 20.174 spectatori au adus în jur de 100.000 de euro CFR-ului ]</ref> | owner = [[Арпад Пашкани]] | chairman = [[Иулиу Мурешан]] | coach = [[Сорин Карту]] | league = [[Лига I]] | season = 2024-25 | position = '''2-р байр''' | website = http://www.cfr1907.ro/ | | pattern_la1 =_cfr10h | pattern_b1 =_cfr10h | pattern_ra1 =_cfr10h | leftarm1 = 660033 | body1 = 660033 | rightarm1 = 660033 | shorts1 = 660033 | socks1 = 660033| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF| }} '''ЧФР Клуж''' ({{lang-ro|CFR Cluj}}) нь [[Румын]]ы [[Клуж-Напока]] хотын [[Клуж дүүрэг]]т орших мэргэжлийн [[хөлбөмбөг]]ийн [[хөлбөмбөгийн баг|баг]] юм. Тус баг нь 1970-аад онд Дивизиа А-д тоглож байсныг эс тооцвол оршин байсан ихэнх хугацааныхаа туршид доод лигүүдэд тоглож байсан бөгөөд 2002 онд багийн эзэн болсон Арпад Пашканигийн санхүүгийн дэмжлэгээр амжилт нь эрс ахиж, Румыны шилдэг багуудын нэгд тооцогдох болжээ. Тэд 2004 онд дээд лигт эргэн ирж, ирэх улиралдаа л [[УЕФА]]-гийн тэмцээнд анх удаа оролцон, [[УЕФА Интертото цом|Интертото цомд]] үзүүрлэсэн юм. [[2007-08 оны Лига I|2007-08]] оны улиралд Клуж баг түүхэндээ анх удаа [[Лига I]]-ийн аварга болсон бөгөөд [[Бухарест]]ээс өөр хотын баг хамгийн сүүлд 1991 онд л аваргалж байжээ. Тэд уг амжилтаараа [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн хэсгийн тоглолтод шалгаран оролцсон бөгөөд энэ өндөрлөгт хүрэхээсээ зургаахан жилийн өмнө тэд улсынхаа лигийн гуравдугаар дивизионд тоглож байсан нь гайхалтай.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7640867.stm | work=BBC News | title=Scolari forewarned | date=2008-09-28 | accessdate=2010-04-28}}</ref> Анхны [[2008-09 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2008-09 оны Аваргуудын лигт]] Клуж баг томоохон шуугиан дэгдээж, [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] багийг ялж, өмнөх жилийн үзүүр баг [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багтай тэнцэж байв. 2002 онд багийн түүхийн шинэ хуудсыг эхлүүлснээсээ хойш Клуж баг долоон тэмцээнд түрүүлээд байна: [[Лига I]]-ийн аварга (2 удаа), [[Румыны цом]]ын эзэн (3 удаа), [[Румыны Суперцом]] (2 удаа). ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{En}} , {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20130825025247/http://www.cfr1907.ro/en/ Албан ёсны вэбсайт] * {{En}} {{hu}} {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20070628194907/http://www.kvsc1907.ro/ КВСЧ - ЧФР Клуж багийн дэмжигчид] * {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20101229025932/http://cheferetv.net/ ЧэФэРэ ТВ - ЧФР 1907 Клуж багийн фэнүүдийн ТВ] * {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20100711025619/http://cefere.com/ Cefere.com - ЧФР Клуж багийн фэн сайт] * {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20080905221146/http://www.cfrcluj.com/ ЧФР Клуж багийн мэдээ] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20080915003406/http://www.cfrcluj.net/ ЧФР 1907 мэдээ, статистик, мэдээлэл] * {{Ro}} [http://www.romaniansoccer.ro/ Румыны хөлбөмбөгийн түүх, статистик] * {{Ro}} [https://web.archive.org/web/20080408021145/http://www.cfrist.ro/ Фэн сайт] {{DEFAULTSORT:Клуж (хөлбөмбөгийн баг)}} [[Ангилал:Клуж (хөлбөмбөгийн баг)| ]] [[Ангилал:Клуж-Напокагийн спорт]] [[Ангилал:Клуж тойргийн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:1907 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Төмөр замын спортын клуб]] e1rid9cy1zukl24ja24j41s4y8bpudd Алтангэрэл (судар) 0 22386 866946 770684 2026-08-23T07:10:03Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 866946 wikitext text/x-wiki '''Алтангэрэл судар-''' Бурхан багшийн аман зарлиг 108 ганжуур багтдаг. 108 ганжуурын нэг нь Алтангэрэл судар юм. Алтангэрэл судар залаагүй айл өрх бараг байдаггүй болов уу. Алтангэрэл судрыг залаагүй айл өрхийг бэлбэсэн айл гэж монголчууд хэлдэг. Монголчууд яагаад Алтангэрэл судрыг тахин шүтдэг бэ гэвэл монголчуудаас гаралтай даллага авах зан үйл туссан байдаг. Монголчууд маш их даллага авах дуртай ард түмэн. Эд баялаг, урт нас, үр хүүхэд, амар амгалан, гэгээрлийн хутгын уг шалтгаан болсон буян хийх учралыг хүртэл даллан дууддаг. Үүгээр холоос олдох олзыг наашлуулж, ойртож ирсэн гарзын үүдийг хааж, айл өрх, хувь хүнд эд хөрөнгө, хишиг буяныг даллан авчрах увидастай тул айл бүр хоймортоо залваас гай барцад бүхнийг гэтэлж, эд агуурс элбэг дэлбэг, амар тайван аж төрөх бүлгээ. Энэ дэлхий дээр амар амгалан оршоосой хэмээн хүссэн хэн бүхэн Алтангэрэл судрыг унших учиртай. Энэ нь бие, сэтгэл эрүүл саруул байх, урт удаан наслах, амжилт бүтээлээр арвин байхын тухайн ихэд чухал номын үйл юм. Хиргүй ариун Алтангэрэл судар нь судрын аймгийн хаан болой. Тэрээр ихэд ид хүчтэй хийгээд амьтны горил хүслийг хангагч, түүнчлэн хамаг амьтны амар амгалан хийгээд бодийн хутаг хүртэлх хамаг жаргаланг үүтгэгч юм. Мөн түүнчлэн энэ нь дэлхий нийтийг энх амгалантай байлгах төдийгүй өөрийг тань болоод улс орон, дэлхий даяарыг хамгаалах ихэд хүчтэй ном юм. Мөн тухайн улс орны хүн зоныг илааршуулах увдистай билээ. Монгол оронд [[Буддын шашин|бурханы шашин]] дэлгэрэхэд Алтангэрэл судар дэлгэрсэн. Ер нь тухайн улс оронд бурханы шашин дэлгэрэхэд ямар нэг судраар дамжиж дэлгэрсэн байдаг. Үүний нотолгоо нь гэвэл Жадамба, Цэнд, Таравчинба, Доржзодов гээд бүгд төвд нэрээр байж байхад Алтангэрэл судар ганцаараа монгол нэрээрээ байдаг. Алтангэрэл судрын эхний бүлгүүдэд гэгээрлийн тухай бурханы хутаг гэж юу вэ, Бурхан багшийн насны хэмжээ ямар вэ, Бурханы ямар ямар лагшин байдаг вэ, Бурхан болдог арван газар хэрхэн зорчлох вэ, Бурхан багш урьд төрөлдөө бодисадвагийн замаар явж, амьтны тусыг яаж бүтээсэн, 5 зулзагатай өлөгчин баранд бие өгсөн Бурхан багш нэг түмэн загасанд ус өгч амийг аварсан, тэдгээр загасанд тарни хэлснээр 33 тэнгэрийн оронд төрсөн гээд Бурханы хамаг амьтны тусыг хэрхэн хийх боди сэтгэлийг хэрхэн үүсгэх, ямар арга замаар яваад бурханы хутаг олох вэ гэдгийг сонссон олон тэнгэр лусууд баясаад энэ судрыг сонссон, уншсан хүмүүсийг бид ингэж сахиж хамгаална хэмээн тангарагаа өргөсөн учраас энэхүү судрын нэг үгийг уншсан төдийд хэрэг тус нь бүтдэг маш их тус эрдэмтэй юм. Бурханы зарлиг гэдэг үнэхээр агуу. Яагаад гэвэл бурхан багш өөрөө тоолшгүй гурван галавын турш амьтны тусын тулд заримдаа биеэ өгч, заримдаа амиа өгч олон төрөл дараалан амьтны тусын тулд хичээн зүтгэж, хэмжээлшгүй буяныг хурааж буяны болон билгүүний хоёр чуулганыг гүйцээсний үр дүнд Бурханы зарлиг гарч тэгээд бурхан амьтны тусын тулд номоо номлож байгаа юм. Амьтны тусыг хийх хамгийн том арга бол ном номлох байдаг. “Зохиол бүгдийн дотроос зарлигийн зохиол дээд нь юм” хэмээн Богд лам айлдсан. Тийм учир Бурханы зарлигийг уншсан төдийгөөр маш их буян хураана, үгийг нь ойлгосон ойлгоогүй хамаагүй уншсан төдийд буян хураадаг учиртай. '''Энэтхэгийн хэлнээ''': Аръяа Суварна бравха сотта ма сутрэндра раза нама маха яана сутра. '''Төвдийн хэлнээ''': Пагва Сэр од дамба, до дэй ванбу жалбу, шэйжава, тэгва чин буу до. '''Монголын хэлнээ:''' Хутагт Алтангэрэлт буюу судрын аймгийн дээд эрхэт хаан хэмээх их хөлгөн судар. Нэгэн хутагт дээд тэнгэр, дагинасын зарлигийг зүүдэндээ сонссон тухай өгүүлдэг. [[Ангилал:Буддын шашин]] 3bq4c5nqlps0uuare135hsr556wvfg6 Бухарест 0 34491 866910 866477 2026-08-22T20:47:13Z Enkhsaihan2005 64429 866910 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чиприан Чуку]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-09|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Бухарест Бэняса Аурел Влайку олон улсын нисэх буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Бухарест Анри Коанда олон улсын нисэх буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:1459 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 17nha7qfdbd8tfsjj6s5hu1da4f1kof Вылча тойрог 0 39678 866891 775392 2026-08-22T14:33:33Z Enkhsaihan2005 64429 866891 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Вылча тойрог | native_name = Județul Vâlcea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Ramnicu Valcea.jpg | caption1 = [[Рымнику Вылча]] | image2 = RO VL Cozia All Saints chapel.jpg | caption2 = [[Козиа сүм]] | image3 = Pavilionul Central Călimănești.jpg | caption3 = [[Кэлимэнешти]] }} | image_flag = Valcea flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Valcea.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Valcea in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.08|24.11|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]], [[Бага Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Рымнику Вылча]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Константин Рэдулеску (улс төрч)|lt=Константин Рэдулеску|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Михай Опреа | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,765 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 20-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 26-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 250 эсвэл (+40) 350<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VL | website = [http://www.cjvalcea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://vl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 2.436&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 6,855 (''2015'') }} '''Вы́лча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vâlcea}} [{{IPA|ˈvɨlt͜ʃe̯a}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Вылча тойргийн төв нь [[Рымнику Вылча]]. == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vâlcea County|Вылча тойрог}} * [http://www.cjvalcea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://valcea-county.map2web.eu/projekt/new/8875 Вылча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вылча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] p4e3r8ckhgfrybkkoihfss4wd2fa0ii Галац тойрог 0 39679 866894 860895 2026-08-22T14:42:09Z Enkhsaihan2005 64429 866894 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Галац тойрог | native_name = Județul Galați | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Overall view "The fluvial-sea port of Galati" - Portul fluvio-maritim Galati, vedere de ansamblu - panoramio.jpg |alt1 = |caption1 = Дунай мөрний эрэг |image2 = RO GL Tecuci Biblioteca municipala - intrare.jpg |alt2 = |caption2 = [[Текучи]] |image3 = Sunrise on Brates Lake - Rasarit pe Lacul Brates - panoramio.jpg |alt3 = |caption3 = Братеш нуур |image4 = Drumul Județean DJ242 Vârlezi și Târgu Bujor.jpg |alt4 = |caption4 = DJ242 зам |image5 = DSC07009-HDR.jpg |alt5 = |caption5 = Балш байшин, [[Галац]] }} | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Galați.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Galati.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Galati in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|45.79|27.78|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_name3 = [[Галац]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Костел Фотя|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Андреа-Анамариа Наггар|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 4466.3 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 34-т]] (1.9%) | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 496892 | population_as_of = 2021 оны тооллого<ref name="INSSE">{{cite web|language=ro|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|title=RPL 2021 Rezultate definitive: Caracteristici demografice|trans-title=RPL 2021 Final results: Demographic characteristics|url=https://www.recensamantromania.ro/rezultate-rpl-2021/rezultate-definitive-caracteristici-demografice/|website=recensamantromania.ro}}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = 111.25 | population_density_sq_mi = | population_urban = 259071 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 15-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 80wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x36]]<sup>4</sup> | iso_code = RO-GL | website = [http://www.cjgalati.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GL<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.15&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,874 (''2015'') | official_name = }} '''Гала́ц тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Galaţi}} [{{IPA|galˈatsʲ}}] {{Audio|Ro-Galați.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 536.167<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Galați County|Галац тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20110515004449/http://www.cjgalati.ro/ Галац Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Галац тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] qri0pqyf1p3xs7uy9af1n2x0xc5p8he Горж тойрог 0 39681 866901 775393 2026-08-22T16:39:40Z Enkhsaihan2005 64429 866901 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Долж тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Горж тойрог | native_name = Județul Gorj | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare Judet Gorj.jpg | image_caption = | image_flag = Gorj flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Gorj.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Gorj in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хагжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Бага Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Тыргу Жиу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Космин-Михай Попеску|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Виржил Драгушин|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5602 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 21-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.04|23.3|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 28-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 21wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x53]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GJ<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.824&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$8,450 (''2015'') | blank4_name = | blank4_info = | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjgorj.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Горж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Gorj}} [{{IPA|ɡorʒ}}], {{Audio|Ro-Gorj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 341.594 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Тыргу Жиу]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | NORD = [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | NORDOST = | WEST = [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | OST = [[Вылча тойрог|Вылча]] | SUEDWEST = Мехединци | SUED = [[Долж тойрог|Долж]] | SUEDOST = }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gorj County|Горж тойрог}} * [http://www.cjgorj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://gorj-county.map2web.eu/projekt/new/9754 Горж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Горж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] jjibjkxk8lm37urdufxvgv6cl3to6o9 Долж тойрог 0 39683 866903 742299 2026-08-22T18:42:18Z Enkhsaihan2005 64429 866903 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Горж тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Долж тойрог | native_name = Județul Dolj | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Craiova - Lipscani Street (28456496140) (cropped).jpg | caption1 = Липскани гудамж, [[Крайова]] | image2 = Palatul Constantin Mihail, (azi Muzeul de Artă) vedere centrală (cropped).JPG | caption2 = [[Крайова урлагийн музей]] | image3 = Jiu River in Craiova (cropped).jpg | caption3 = [[Жиу гол]] | image4 = 20230423.Donau.zwischen km 940 und 785.-032 (cropped).jpg | caption4 = [[Шинэ Европ гүүр]] }} | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Dolj.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Dolj.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Dolj in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|44.17|23.7|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Бага Валахи]] | subdivision_name3 = [[Крайова]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Василе Дорин-Космин|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Дан Дякону|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 7414 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 7-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 7-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 20wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x51]]<sup>4</sup> | iso_code = RO-DJ | website = [http://www.cjdolj.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://dj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$9.400&nbsp;тэрбум (''2024'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,512 (''2015'') | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = DJ<sup>5</sup> }} '''Долж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Dolj}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 618,335 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 09:42:59 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dolj County|Долж тойрог}} * [http://www.cjdolj.ro/ Долж Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Долж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 87vpyanpi3i5uiupsjbjnr6z13wjyoj Дымбовица тойрог 0 39684 866907 742335 2026-08-22T19:00:20Z Enkhsaihan2005 64429 866907 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Дымбовица тойрог | native_name = Județul Dâmbovița | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Biserica Domnească Adormirea Maicii Domnului (3).jpg |alt1 = |caption1 = [[Тырговиште]] |image2 = Bucegi Sphinx on a blue afternoon - Romania - July 2008.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сфинкс (Румын)|Бучежийн Сфинкс]] |image3 = Babele - 1.JPG |alt3 = |caption3 = [[Бабеле]] |image4 = View from Leaota Peak.jpg |alt4 = |caption4 = Леаота уулс |image5 = Manastirea Pestera Ialomitei.jpg |alt5 = |caption5 = Иаломицеи агуй }} | image_flag = Drapel Județul Dâmbovița.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Dambovita.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Dambovita in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Тырговиште]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Штефан Корнелиу|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Клаудиа Жилия|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4054 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 37-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|44.89|25.47|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 15-д]] | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 13wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x45]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = DB<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.153&nbsp;billion (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,078 (''2015'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjd.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://db.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ды́мбовица тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Dâmbovița}} [{{IPA|ˈdɨmbovitsa}}] ({{Audio|Ro-Dîmbovița.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 518.745 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 09:53:16 InternetArchiveBot }}.</ref> == Тойргийн хүн амын үзүүлэлт == {| class="wikitable" ! Он ! Тойргийн хүн ам<ref name="INSSER">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_3.xlsx|title=Population at 20 October 2011|access-date=9 July 2013|date=5 July 2013|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|language=ro|archive-date=26 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001748/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_3.xlsx|url-status=dead}}</ref><ref>National Institute of Statistics, ''[http://www.insse.ro/rpl2002rezgen/18.pdf "Populația la recensămintele din anii 1948, 1956, 1966, 1977, 1992 și 2002"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060922081325/http://www.insse.ro/rpl2002rezgen/18.pdf |date=22 September 2006 }}''</ref> |- | 1948 | 409,272 |- | 1956 |{{өссөн}} 438,985 |- | 1966 |{{өссөн}} 453,241 |- | 1977 |{{өссөн}} 527,620 |- | 1992 |{{өссөн}} 559,874 |- | 2002 |{{буурсан}} 541,763 |- | 2011 |{{буурсан}} 518,745 |} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dâmbovița County|Дымбовица тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Дымбовица тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] dkj8cofknu8xcyag7upl5qedzhbfckt Илфов тойрог 0 39685 866909 742637 2026-08-22T20:43:56Z Enkhsaihan2005 64429 866909 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Илфов тойрог | native_name = Județul Ilfov | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = 20180409-140302-otopeni-airport-april-2018-romania.jpg |alt1 = |caption1 = [[Бухарест Анри Коанда олон улсын нисэх буудал|Бухарест нисэх онгоцны буудал]] |image2 = Flickr - fusion-of-horizons - Snagov (75).jpg |alt2 = |caption2 = [[Снагов хийд]] |image3 = Palatul Mogoșoaia 02.jpg |alt3 = |caption3 = [[Могошоая ордон]] |image4 = Fabrica de bere Bragadiru 01.jpg |alt4 = |caption4 = [[Брагадиру]] |image5 = RO IF Pantelimon lebada island.jpg |alt5 = |caption5 = [[Пантелимон, Илфов|Пантелимон]] }} | image_flag = Ilfov flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual_Ilfov_county_CoA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Ilfov in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44|36|N|26|7|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Бухарест-Илфов хөгжлийн бүс (Румын)|Бухарест-Илфов]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бухарест]] | government_footnotes = | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Хуберт Петру Штефан Тума|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Симона Некулае|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,583 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 41-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 25-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 21 эсвэл (+40) 31<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-IF | website = [http://www.cjilfov.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://if.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 4.775&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 12,285 (''2015'') }} '''И́лфов тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Ilfov}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 388.738<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ilfov County|Илфов тойрог}} * [http://www.cjilfov.ro/ Илфов Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Илфов тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 4wy1mn8lty982vjr6jwsqfv45a1wi6f Клуж тойрог 0 39687 866913 775416 2026-08-22T20:55:05Z Enkhsaihan2005 64429 866913 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Клуж тойрог | native_name = {{native name|ro|Județul Cluj}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cluj-Napoca (Biserica Romano-Catolică Sfântul Mihail) (cropped).jpg | caption1 = [[Клуж-Напока]] | image2 = Salina Turda (panorama), Cluj, RO (cropped).jpg | caption2 = [[Турда давсны уурхай]] | image3 = Autostrada A3 (1) (cropped).JPG | caption3 = [[A3 хурдны зам (Румын)|A3 хурдны зам]] | image4 = Pietrele Albe (cropped).jpg | caption4 = Цагаан чулуу, [[Апусени нуруу]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Cluj flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Cluj county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Cluj in Romania.svg | map_alt = | map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|43|N|23|32|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны түүхэн бүс нутгууд|Түүхэн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Трансильвани]] | subdivision_type2 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Клуж-Напока]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алин Тише|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Ирина Мунтяну|ro}} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 12-т]] | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 6674 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 4-т]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 40wxyz<sup>1</sup> | area_code_type = | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x64]]<sup>2</sup> | iso_code = | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ<sup>3</sup> | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$22.001&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$32,395 (''2025'') | website = [https://cjcluj.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Клуж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Cluj}} [{{IPA|kluʒ}}], {{Audio|Ro-Cluj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Клуж-Напока]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | NORD = [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | NORDOST = [[Бистрица-Насауд тойрог|Бистрица-Насауд]] | WEST = [[Бихор тойрог|Бихор]] | OST = Бистрица-Насауд | SUEDWEST = [[Бузау тойрог|Бузау]] | SUED = [[Алба тойрог|Алба]] | SUEDOST = [[Муреш тойрог|Муреш]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj County|Клуж тойрог}} * [http://www.cjcluj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://www.harta-turistica.ro/map.php?ID=21 Клуж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Клуж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 2n5lu4wxaqvtqmso0vkehaoktz3nqag Констанца тойрог 0 39689 866923 851312 2026-08-22T21:11:10Z Enkhsaihan2005 64429 866923 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Констанца тойрог | native_name = Județul Constanța | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud. Constanţa.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Constanța.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Constanța county CoA.png|65px]] | image_map = Constanta in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|44.27|28.31|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]]<sup>1</sup> | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Хойд Добружа]] | subdivision_name3 = [[Констанца]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Флорин Митрой | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Сильвиу-Юлиан | area_magnitude = | area_total_km2 = 7104 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 8-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 5-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 90wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x41]]<sup>4</sup> | iso_code = RO-CT | website = [http://www.cjc.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ct.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CT<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$14.640&nbsp;тэрбум (''2024'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$22,351 (''2024'') }} {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:125%; background:#EEE8AA" | Констанца тойрог</br><small>{{lang-ro|Judeţul Constanța}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Румын1|Constanta in Romania.svg|299px|center|Румын дахь Констанца тойргийн байршил}} <small><center>Румын дахь Констанца тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Сүлд |- |colspan="2"| [[File:Actual Constanța county CoA.png|125px|center|Констанца тойргийн сүлд]] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{ROU}} |- | [[Румыны тойргийн жагсаалт|Тойргийн төв]]: || [[Констанца]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 7071 км² |- | [[Хүн ам]]: || 684.082 <small>(2011 он)</small><ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 12:29:53 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 97 хүн км² тутамд |- | Байгуулагдсан: || 1968 он<ref>{{Internetquelle |url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9327 |titel=LEGE nr. 2 din 16 februarie 1968 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар}}</ref> |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>[[ISO 3166-2:RO|RO-CT]]</tt> |- | [[Вэб сайт|Цахим хаяг]]: || [https://www.cjc.ro/ www.cjc.ro]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Захиргаа |- | Тойрг. Зөвлөлийн тэргүүн: || Михай Лупу |- | [[Улс төрийн нам|Нам]]: || [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|Үндэсний Либерал Нам]] |- |} '''Конста́нца тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Constanţa}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 630,679 хүнтэй.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:53 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța County|Констанца тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20120223184315/http://www.cjc.ro/ Констанца Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Констанца тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] c50eqoeqiggx5el6wxhhtfpd2vnwkl2 866924 866923 2026-08-22T21:11:21Z Enkhsaihan2005 64429 866924 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Констанца тойрог | native_name = Județul Constanța | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud. Constanţa.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Constanța.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Constanța county CoA.png|65px]] | image_map = Constanta in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|44.27|28.31|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]]<sup>1</sup> | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Хойд Добружа]] | subdivision_name3 = [[Констанца]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Флорин Митрой | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Сильвиу-Юлиан | area_magnitude = | area_total_km2 = 7104 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 8-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 5-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 90wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x41]]<sup>4</sup> | iso_code = RO-CT | website = [http://www.cjc.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ct.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CT<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$14.640&nbsp;тэрбум (''2024'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$22,351 (''2024'') }} '''Конста́нца тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Constanţa}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 630,679 хүнтэй.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:53 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța County|Констанца тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20120223184315/http://www.cjc.ro/ Констанца Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Констанца тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] hduj8lev4cu6tep6op1bztu747on9bw Кэлэраши тойрог 0 39690 866928 775420 2026-08-22T21:21:43Z Enkhsaihan2005 64429 866928 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Калараши тойрог}} {{Инфобокс суурин |name= Кэлэраши тойрог |native_name= Județul Călărași | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Județul Călărași, România.jpg | image_caption = Кэлэраши тойргийн үзэмж | image_flag = Drapel Județul Călărași.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Calarasi.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Calarasi in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг<sup>1</sup> | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Кэлэраши]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Василе Илиутэ|ro}} | leader_title1 = Префект<sup>2</sup> | leader_name1 = {{ill|Валентин-Думитру Декулеску|ro}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1981 | area_magnitude = | area_total_km2 = 5088 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 28-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 34-т]] | population_density_km2 = 56.02 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 91wxyz<sup>3</sup> | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x42]]<sup>4</sup> | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CL<sup>5</sup> | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.635&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,736 (''2015'') | footnotes = <sup>1</sup> Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br /><sup>2</sup> 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br /><sup>3</sup>w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br /><sup>4</sup>x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br /><sup>5</sup>зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.calarasi.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Кэлэраши тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Călăraşi}} [{{IPA|kələˈraʃʲ}}]; {{Audio|Ro-Călărași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 306.691 хүнтэй.<ref name="vz2011" /> == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Călărași County|Кэлэраши тойрог}} * [http://www.calarasi.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Кэлэраши тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] rx7cvosd4bgfu3xke5f66v8waoldkrk Марамуреш тойрог 0 39691 866930 827500 2026-08-22T21:26:36Z Enkhsaihan2005 64429 866930 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Муреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Марамуреш тойрог | native_name = Județul Maramureș | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 2/3/3/1 | image1 = Bârsana Monastery in 2023 April (cropped).jpg | image2 = Cimitirul Vesel, Săpânța, Maramureș - (2023) - IMG 07.jpg | image3 = BrebMM (88).JPG | image4 = Maramureș Village Museum & Maramureș Tradition (April 2023).jpg | image5 = Mănăstirea Piariștilor, Sighetu Marmației (2023) - IMG 05.jpg | image6 = RO MM Budesti UNESCO site 29.jpg | image7 = IeudDealMM2012 (163).JPG | image8 = Poienile IzeiMM (104).JPG | image9 = Panorama Centrul Vechi.jpg }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Maramureș County.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Coat of Arms of Maramureș County.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Maramures in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Марамуреш#Өмнөд Марамуреш|Өмнөд Марамуреш]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бая Маре]] | government_footnotes = | leader_party = [[Европын Ардын Нам|ЕАН]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Ионел Богдан Овидиу | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Рудольф Штаудер | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 6,304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[List of Romanian counties by area|15th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 262 эсвэл (+40) 362<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-MM | website = [http://www.cjmaramures.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://mm.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 6.890&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 15,227 (''2025'') }} '''Мараму́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Maramureş}} [{{IPA|maramureʃ}}] {{Audio|Ro-Maramureș.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 478.659<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Maramureș County|Марамуреш тойрог}} * [http://www.maramures.ro/ Марамуреш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Марамуреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] ifa6zcf9s21kxukndd00b597363c0yv Клуж-Напока 0 39760 866914 866506 2026-08-22T20:56:38Z Enkhsaihan2005 64429 866914 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Клуж тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | official_name = Клуж-Напока | other_name = | native_name = Cluj-Napoca | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania-2382 - View from Hotel (7794313314).jpg |alt1 = |caption1 = Панорама |image2 = Biserica romano-catolică "Sfântul Mihail".jpg |alt2 = |caption2 = [[Гэгээн Михаилын сүм, Клуж-Напока|Гэгээн Михаилын сүм]] |image3 = Kolozsvár, Babeș–Bolyai Tudományegyetem.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бабеш-Бойяи их сургууль]] |image4 = Casa Matei.jpg |alt4 = |caption4 = [[Маттиас Корвинусын гэр]] |image5 = Cluj Napoca - Palatul Szeki (2023) - img 01.jpg |alt5 = |caption5 = [[Секи ордон, Клуж-Напока|Секи ордон]] |image6 = Curtea de Apel, Cluj-Napoca ROM.jpg |alt6 = |caption6 = [[Шударга ёсны ордон, Клуж-Напока|Шударга ёсны ордон]] |image7 = Opera nationala romana cluj - teatrul national lucian blaga - 2019iunie.jpg |alt7 = |caption7 = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Клуж-Напока|Румыны Үндэсний Дуурь]] |image8 = Cluj Napoca Manastirea Minoritilor.jpg |alt8 = |caption8 = [[Хувиргалтын сүм, Клуж-Напока|Хувиргалтын сүм]] |image9 = Looking down Strada Iuliu Maniu from Piața Unirii, Cluj-Napoca, 2017.jpg |alt9 = |caption9 = [[Юлиу Маниугийн гудамж, Клуж-Напока|Юлиу Маниугийн гудамж]] |image10 = Catedrala Arhiepiscopiei ortodoxe din Cluj-Napoca.jpg |alt10 = |caption10 = Үнэн алдартны сүм |image11 = Casino - Flickr - Lucian Nuță.jpg |alt11 = |caption11 = [[Клуж-Напока төв цэцэрлэгт хүрээлэн|Төв цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | mapframe = yes | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | image_shield = RO CJ Cluj-Napoca CoA.png | shield_size = | image_flag = | nickname = Эрдэнэсийн хот<br/><!-- -->({{langx|ro|Orașul Comoară}};<ref name="Clujeanul-2007">{{cite web |title=Portretul unui oraș |url=http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |url-status=dead |publisher=Clujeanul |date=2007-09-21 |access-date=2026-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824222158/http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |archive-date=2010-08-24 |language=ro}}</ref><br/><!-- -->{{langx|hu|Kincses Város}})<ref name="UFI-2004">{{cite web |date=2004 |title=A kincses város |url=http://www.ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902050111/http://ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |archive-date=2008-09-02 |access-date=2026-06-13 |publisher=UFI |language=hu}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Клуж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Эмиль Бок]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1213 (анх удаа ''Клус'' гэж бичигдсэн) | area_total_km2 = 179.5 | area_total_sq_mi = 69.3 | area_metro_km2 = 1537.5 | elevation_m = 340 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 286,598 | population_footnotes = <ref name="INSSE-2023">{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 1,597 | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 411,379<ref name="Cluj County Regional Statistics Directorate-2013">{{Cite web |date=5 July 2013 |title=Rezultate definitive ale Recensământului Populației și Locuințelor – 2011 – analiza |url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504103421/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |archive-date=2014-05-04 |access-date=2026-06-13 |publisher=Клуж тойргийн бүсийн статистикийн газар}}</ref> | coordinates = {{coord|46|46|N|23|35|E|region:RO|display=inline,title}} | postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 400xyz | area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x64]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ | website = {{URL|primariaclujnapoca.ro}} }} '''Клуж-Напока''' ({{lang-ro|Cluj-Napoca}} [{{IPA|ˈkluːʒ naˈpɔka}}]; {{Audio|Cluj-napoca.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Клуж тойрог|Клуж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 324,576 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:23:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Клуж-Напока, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 15.4 | Feb record high C = 19.6 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 32.2 | Jun record high C = 36.6 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 34.4 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 18.7 | year record high C = 38.6 | Jan high C = 0.9 | Feb high C = 4.1 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 16.6 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.0 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 27.0 | Sep high C = 21.5 | Oct high C = 15.6 | Nov high C = 8.4 | Dec high C = 1.9 | year high C = 14.9 | Jan mean C = -2.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 4.3 | Apr mean C = 10.1 | May mean C = 14.9 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.1 | Aug mean C = 19.8 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.4 | Nov mean C = 3.9 | Dec mean C = -1.1 | year mean C = 9.3 | Jan low C = -5.2 | Feb low C = -3.8 | Mar low C = -0.1 | Apr low C = 4.7 | May low C = 9.1 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.2 | Aug low C = 13.9 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 4.9 | Nov low C = 0.6 | Dec low C = -3.6 | year low C = 4.8 | Jan record low C = -34.2 | Feb record low C = -32.5 | Mar record low C = -22.0 | Apr record low C = -8.4 | May record low C = -3.5 | Jun record low C = 0.4 | Jul record low C = 5.2 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = -8.8 | Oct record low C = -16.8 | Nov record low C = -22.3 | Dec record low C = -27.9 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.3 | Feb precipitation mm = 24.8 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 51.0 | May precipitation mm = 71.2 | Jun precipitation mm = 91.0 | Jul precipitation mm = 87.2 | Aug precipitation mm = 64.7 | Sep precipitation mm = 55.5 | Oct precipitation mm = 45.3 | Nov precipitation mm = 33.8 | Dec precipitation mm = 34.0 | year precipitation mm = 620.4 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.7 | Feb precipitation days = 6.8 | Mar precipitation days = 7.0 | Apr precipitation days = 8.5 | May precipitation days = 10.1 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 7.1 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 7.0 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.9 | year precipitation days = 94.8 | Jan snow cm = 6.0 | Feb snow cm = 11.5 | Mar snow cm = 5.8 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.5 | Nov snow cm = 2.6 | Dec snow cm = 5.8 | year snow cm = 33.5 | Jan snow days = 13.6 | Feb snow days = 10.3 | Mar snow days = 5.5 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 4.5 | Dec snow days = 11 | year snow days = | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 72 | May humidity = 74 | Jun humidity = 77 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 81 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 88 | year humidity = 79 | Jan dew point C = -4.3 | Feb dew point C = -4.7 | Mar dew point C = -0.3 | Apr dew point C = 3.8 | May dew point C = 9.1 | Jun dew point C = 11.9 | Jul dew point C = 12.8 | Aug dew point C = 12.9 | Sep dew point C = 10.2 | Oct dew point C = 5.5 | Nov dew point C = 0.6 | Dec dew point C = 2.9 | Jan sun = 70.2 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 159.2 | Apr sun = 188.7 | May sun = 230.1 | Jun sun = 253.1 | Jul sun = 265.7 | Aug sun = 260.7 | Sep sun = 190.2 | Oct sun = 153.5 | Nov sun = 89.4 | Dec sun = 54.6 | year sun = 2016.3 | Jan light = 9 | Feb light = 10.3 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.6 | May light = 15.1 | Jun light = 15.8 | Jul light = 15.4 | Aug light = 14.2 | Sep light = 12.5 | Oct light = 10.9 | Nov light = 9.4 | Dec light = 8.6 | year light = | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | year uv = | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (snow and Dew Point 1961–1990)<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Cluj-Napoca |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/ClujNapoca_15120.csv |access-date=2026-06-13 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cluj Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15120.TXT | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-13 }}</ref> Romanian National Statistic Institute<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Air Temperature (сарын болон жилийн хамгийн их, бага) |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |access-date=2026-06-13 |website=[[Romanian Statistical Yearbook]]: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Romanian National Statistic Institute}}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993),<ref>{{Cite web |title=Klimatafel von Klausenburg (Cluj-Napoca), Siebenbürgen / Rumänien |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153503/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |archive-date=2019-03-29 |access-date=2026-06-13 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de}}</ref> Weather Atlas (Daylight-UV),<ref>{{Cite web |title=Yearly & Monthly Weather - Cluj-Napoca, Romania |url=https://www.weather-atlas.com/en/romania/cluj-napoca-climate |access-date=2026-06-13 |website=weather atlas |publisher=Weather Atlas }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Meteomanz (цастай өдөр 2000–2023, туйлын үе 2021 оноос)<ref>{{Cite web |title=Cluj-Napoca - Weather data by months |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15120&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}} {{Wikivoyage}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клуж-Напока]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]] dqfdlcce4ymyss3rq6ekmnykwt11z1i Констанца 0 39764 866925 858982 2026-08-22T21:14:29Z Enkhsaihan2005 64429 866925 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Констанца тойргийн эргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Констанца | other_name = | native_name = Constanța | nickname = | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | motto = | image_skyline = {{multiple image |total_width = 270px |perrow = 1/3/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = ConstantaCasino2025.jpg |caption1 = [[Хар тэнгис]]ийн эрэг дээрх [[Констанцын казино]] |image2 = OldTownCt2.jpg |caption2 = [[Констанцын түүх, археологийн музей|Үндэсний түүхийн музей]] |image3 = Biserica „Schimbarea la față” din Constanța.jpg |caption3 = [[Грек сүм (Констанца)|Грек сүм]] |image4 = OldTownCt.jpg|thumb|Pedestrianized area |caption4 = Хуучин хот |image5 = TomisCT.jpg |caption5 = Эртний хот [[Томис]] |image6 = Farul Genovez- 1860-1861.jpg |caption6 = [[Генуягийн гэрэлт цамхаг]] |image7 = SeaFrontCt.jpg |caption7 = Константа дахь далайн эрэг }} | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=280|frame-height=280|zoom=11|frame-lat=44.183|frame-long=28.634|frame-align=center|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|fill=#ccdddd|fill-opacity=0.4|id=Q79808|title=Constanța}} | map_caption = Констанцын интерактив газрын зураг | imagesize = | image_flag = ROU CT Constanta Flag.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Constanta-Coat of Arms.png | shield_size = | image_blank_emblem = Constanta - Logo.jpg | blank_emblem_type =[[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | pushpin_map = Румын | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Констанца тойрог|Констанца]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024–)}} | leader_name = Вергил Читак<ref>{{cite web |url=https://rezultatevot.ro/elections/114/results?division=locality&countyId=6793&localityId=6988 |title=Rezultate Vot }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = '''Томис''' нэрээс МЭӨ 6-р зуун | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 124.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1013.5 | area_metro_sq_mi = | population_demonym = ''constănțean'',&nbsp;''constănțeancă''&nbsp;([[Румын хэл|ro]]) | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = 263,688 | population_density_km2 = 2,112 | population_density_sq_mi = | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 425,916 | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|44|10|N|28|38|E|region:RO_type:city(283872)|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 25 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900xxx | area_code = (+40) 41 | registration_plate = CT | blank_name = Хэл | blank_info = [[Румын хэл]] | blank1_name = | blank1_info = | website = {{URL|http://www.primaria-constanta.ro}} | footnotes = }} '''Констанца''' ({{lang-ro|Constanța}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Констанца тойрог|Констанца тойргийн]] засаг захиргааны төв, 283,872 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:51 InternetArchiveBot }}.</ref> Констанца [[Румын]]ы тэнгисийн эрэг дээр байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий [[боомт хот]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед энэхүү боомт хот [[Нацист Герман|нацистын Германд]] Румыны [[нефть|нефтийг]] нийлүүлэх гол боомтуудын нэг болж байсан учир дайны эхнээс [[Зөвлөлт]]ийн [[алсын нисэх хүчин|алсын нисэх хүчний]] бөмбөгдөх онцгой бай болж олон удаагийн бөмбөгдөлтөд өртжээ. Ялангуяа 1941 онд Зөвлөлтийн «[[Звено]]» ([[Салаа]]) нэртэй алсын бөмбөгдөгч туршилтын [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]]ийн хослолын цохилтод өртөн [[хүнд хохирол]] амсаж байсан. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="140px"> Constanta STS112-E-6329 lrg.jpg|Дээрээс харахад Constanta shipyard.JPG|Далайн боомт Constanta Panorama.jpg|Хар тэнгисийн эрэг </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto |location = Констанца (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо) |metric first= Yes |single line= Yes |Jan record high C = 19.1 |Feb record high C = 24.5 |Mar record high C = 30.8 |Apr record high C = 31.9 |May record high C = 36.9 |Jun record high C = 36.9 |Jul record high C = 38.5 |Aug record high C = 36.8 |Sep record high C = 34.8 |Oct record high C = 31.8 |Nov record high C = 26.5 |Dec record high C = 21.0 |year record high C = 38.5 |Jan high C = 4.7 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 10.1 |Apr high C = 14.7 |May high C = 20.6 |Jun high C = 25.5 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 23.3 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 11.9 |Dec high C = 6.6 |year high C = |Jan mean C = 1.4 |Feb mean C = 2.7 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 10.8 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 21.5 |Jul mean C = 23.9 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 19.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 3.2 |year mean C = |Jan low C = -1.2 |Feb low C = 0.0 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 7.7 |May low C = 13.1 |Jun low C = 17.6 |Jul low C = 19.7 |Aug low C = 19.9 |Sep low C = 15.6 |Oct low C = 10.8 |Nov low C = 5.7 |Dec low C = 0.6 |year low C = |Jan record low C = -24.7 |Feb record low C = -25.0 |Mar record low C = -12.8 |Apr record low C = -4.5 |May record low C = 1.8 |Jun record low C = 6.4 |Jul record low C = 7.6 |Aug record low C = 8.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = -12.4 |Nov record low C = -11.7 |Dec record low C = -18.6 |year record low C = -25.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 35.6 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 37.4 |Apr precipitation mm = 31.9 |May precipitation mm = 44.8 |Jun precipitation mm = 42.3 |Jul precipitation mm = 41.9 |Aug precipitation mm = 36.3 |Sep precipitation mm = 44.0 |Oct precipitation mm = 44.4 |Nov precipitation mm = 41.5 |Dec precipitation mm = 41.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 5.6 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.5 |Apr precipitation days = 5.2 |May precipitation days = 5.9 |Jun precipitation days = 5.2 |Jul precipitation days = 4.2 |Aug precipitation days = 2.9 |Sep precipitation days = 4.1 |Oct precipitation days = 4.9 |Nov precipitation days = 5.2 |Dec precipitation days = 6.2 |year precipitation days = | Jan snow days =7.83 | Feb snow days =5.25 | Mar snow days =2.83 | Apr snow days =0.21 | May snow days =0.04 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0.04 | Nov snow days =1.29 | Dec snow days =4.5 | year snow days = |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 85 |Apr humidity = 83 |May humidity = 81 |Jun humidity = 78 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 88 |year humidity = 82 |Jan sun = 89 |Feb sun = 112 |Mar sun = 143 |Apr sun = 198 |May sun = 270 |Jun sun = 294 |Jul sun = 331 |Aug sun = 305 |Sep sun = 229 |Oct sun = 157 |Nov sun = 100 |Dec sun = 86 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | title = WMO Normals 91-20 Romania - Constanta | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 17 November 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231117211556/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | url-status = live }}</ref> meteomanz(цастай өдөр 2000-2023, туйлын үе 2021-одоо)<ref>{{cite web | url = http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15480&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 | title = CONSTANTA - Weather data by months | website = Meteomanz | access-date = 2026-06-13}}</ref> |source 2 = Romanian National Statistic Institute (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web | url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) | work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment | publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн | year = 2007 | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | archive-date = 2007-09-27 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | title = Klimatafel von Constanta (Konstanza), Dobrudscha / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 2021-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211022120420/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | url-status = live }}</ref> |date= 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța|Констанца}} * [https://web.archive.org/web/20160718045951/http://www.primaria-constanta.ro/DefaultEn.aspx?machetaID=14&paginaID=77&detaliuID=862&lang=en Констанца хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{DEFAULTSORT:Констанца}} [[Ангилал:Констанца| ]] [[Ангилал:Констанца тойргийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Добружагийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] 4orvve8gso6qilj3yiiua5bjt9wn1ky Крайова 0 39766 866904 866507 2026-08-22T18:43:11Z Enkhsaihan2005 64429 866904 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Долж тойргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Крайова | other_name = | native_name = Craiova<!-- for cities whose native name is not in English --> | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | motto = | nickname = [[Бан (цол)|Баны]] цайз<br /> ({{langx|ro|Cetatea Băniei}}) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image3 = Craiova - Buzești Brothers Street (28123412063).jpg |alt3 = |caption3 = Хуучин хот |image2 = Universitatea din Craiova.jpg |alt2 = |caption2 = [[Крайовагийн их сургууль]] |image5 = Biserica „Adormirea Maicii Domnului” și „Sf. Pantelimon” - Mântuleasa.JPG |alt5 = |caption5 = Мантулеаса сүм |image1 = Craiova - Prefectura judetului Dolj02.jpg |alt1 = |caption1 = Мужийн захиргааны төв |image4 = The suspended bridge, in Nicolae Romanescu Park, Craiova, Romania.jpg |alt4 = |caption4 = [[Николае Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн|Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн]] |image6 = Muzeul de Arta, Craiova, DJ, Romania.jpg |caption6 = [[Крайовагийн урлагийн музей]] }} | image_shield = Craiova CoA 2026 restyled.png | pushpin_map = Румын | image_map = Craiova.png | map_caption = Долж тойрог дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Долж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = [[Хотын дарга]] {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Лия Олгуца Василеску]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = {{Polparty|RO|PSD}} | elevation_m = 100 | area_total_km2 = 81.41 | area_metro_km2 = 1498.6 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_total = 234,140 | population_density_km2 = 2,877 | pop_est_as_of = | population_est = | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populația rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2026-06-14|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_demonym = {{lang|ro|craiovean, craioveancă}} ([[Romanian language|ro]]) | coordinates = {{coord|44|20|N|23|49|E|region:RO|display=it}} | population_metro = 356,544<ref name="Metropola Craiova">{{cite web | url = http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | title = Date generale << Metropola Craiova | language = ro | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170321035247/http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | archive-date = 2017-03-21 | url-status = dead }}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 200xxx | area_code = (+40) 251 | registration_plate = DJ | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://www.primariacraiova.ro/}} }} '''Крайова''' (Craiova) — [[Румын|Румыны]] [[Долж тойрог|Долж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 269,506 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:34:27 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Крайова (1991–2020, туйлын үе 1931 оноос) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 21.7 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 40.8 |Sep record high C = 40.1 |Oct record high C = 34.4 |Nov record high C = 25.9 |Dec record high C = 18.4 |year record high C = 41.3 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.2 |Mar high C = 12.1 |Apr high C = 18.2 |May high C = 23.6 |Jun high C = 27.8 |Jul high C = 30.2 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 24.7 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 9.9 |Dec high C = 3.9 |year high C = |Jan mean C = -0.9 |Feb mean C = 1.3 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 12.0 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 21.3 |Jul mean C = 23.3 |Aug mean C = 23.1 |Sep mean C = 17.8 |Oct mean C = 11.7 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = 0.3 |year mean C = |Jan low C = -4.1 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.7 |May low C = 11.4 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 16.9 |Aug low C = 16.9 |Sep low C = 12.4 |Oct low C = 7.4 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -2.5 |year low C = |Jan record low C = -30.5 |Feb record low C = -27.4 |Mar record low C = -19.4 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = -2.0 |Jun record low C = 4.4 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 6.4 |Sep record low C = -2.0 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -14.8 |Dec record low C = -24.1 |year record low C = -30.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42.5 |Feb precipitation mm = 33.9 |Mar precipitation mm = 45.9 |Apr precipitation mm = 48.8 |May precipitation mm = 67.6 |Jun precipitation mm = 74.5 |Jul precipitation mm = 73.3 |Aug precipitation mm = 47.5 |Sep precipitation mm = 52.5 |Oct precipitation mm = 51.9 |Nov precipitation mm = 48.4 |Dec precipitation mm = 50.2 |year precipitation mm = | Jan snow cm = 13.7 | Feb snow cm = 11.7 | Mar snow cm = 6.6 | Apr snow cm = 2.5 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 2.5 | Nov snow cm = 7.9 | Dec snow cm = 10.2 | year snow cm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.6 |Feb precipitation days = 5.6 |Mar precipitation days = 6.5 |Apr precipitation days = 6.8 |May precipitation days = 9.1 |Jun precipitation days = 7.1 |Jul precipitation days = 6.3 |Aug precipitation days = 4.8 |Sep precipitation days = 5.5 |Oct precipitation days = 6.1 |Nov precipitation days = 6.2 |Dec precipitation days = 6.9 |year precipitation days = |Jan humidity = 89 |Feb humidity = 87 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 75 |May humidity = 75 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 91 |year humidity = 80 | Jan dew point C =-3.7 | Feb dew point C =-2.3 | Mar dew point C =1.6 | Apr dew point C =6.1 | May dew point C =11.1 | Jun dew point C =14.3 | Jul dew point C =15.6 | Aug dew point C =15.1 | Sep dew point C =12.0 | Oct dew point C =7.3 | Nov dew point C =2.8 | Dec dew point C =-1.0 |Jan sun = 94 |Feb sun = 125 |Mar sun = 177 |Apr sun = 210 |May sun = 254 |Jun sun = 276 |Jul sun = 299 |Aug sun = 291 |Sep sun = 219 |Oct sun = 159 |Nov sun = 89 |Dec sun = 75 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Craiova_15450.csv | title = Craiova 1991–2020 normals | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14}}</ref><ref name=NCEI>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |title=Craiova Climate Normals for 1961-1990 (WMO number:15450) |access-date=2026-06-14 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |archive-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126221005/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |url-status=dead }}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал ба чийгшил, 1973–1992),<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154500_kt.pdf | title = Klimatafel von Craiova (Krajowa), Walachei / Rumänien | work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | date = 2016-11-23}}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15450&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |title=CRAIOVA - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Craiova|Крайова}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Крайова| ]] [[Ангилал:Долж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Бага Валахийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] 9vmm87p15camjg8dft4oskbdjw471f5 Галац 0 39768 866895 858987 2026-08-22T14:45:48Z Enkhsaihan2005 64429 866895 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Галац | native_name = Galați | image_blank_emblem = Galati_Logo.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_flag = Galați Flag.png | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 280 |image1 = DunareaSiPalatulNavigatiei.jpg{{!}}Дунай |alt1 = |caption1 = Дунай мөрөн |image2 = Administrative Palace of Galati.jpg{{!}}Галацийн захиргааны ордон |alt2 = |caption2 = Галацийн захиргааны ордон |image3 = Biserica Fortificata Precista Galati.jpg{{!}}Онгон Мэригийн сүм |alt3 = |caption3 = [[Онгон Мэригийн сүм, Галац|Онгон Мэригийн сүм]] |image4 = Collection33.jpg{{!}}Collections house |alt4 = |caption4 = Цуглуулгын байшин |image5 = Greekchurchplaza.jpg |alt5 = |caption5 = Грек сүмийн талбай |image6 = Parcul Eminescu - Panoramă.jpg{{!}}Eminescu Park Panorama |alt6 = |caption6 = Эминеску цэцэрлэгт хүрээлэн }} | image_shield = ROU GL Galati CoA.png | shield_size = 50px | nicknames = ''Далдуу модны хот'' | image_map = Galati jud Galati.png | map_caption =Галац тойрог дахь байршил | mapsize = 180px | pushpin_map = Румын | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь Галацийн байршил | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Галац тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Суурьшсан | established_date = 14-р зуунаас өмнө | established_title2 = Анхны албан ёсны баримт | established_date2 = 1445 | leader_title = Хотын дарга {{nobold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = Ионут Пучеану<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |archive-date=2026-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107084923/https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |url-status=live }}</ref> | leader_party = {{Polparty|RO|PSD}} | area_total_km2 = 246.4 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]<ref name="RPL2021">{{cite web |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |date=2023-05-31 |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |url-status=live }}</ref> | population_total = 217,851 | population_density_km2 = auto | pop_est_footnotes = <ref name="INSSER2016">{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |title=Populaţia României pe localitati la 1 ianuarie 2016 |date=2016-06-06 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131447/http://www.insse.ro/cms/ro/content/popula%C5%A3ia-rom%C3%A2niei-pe-localitati-la-1-ianuarie-2016 |archive-date=2017-10-27 |url-status=dead }}</ref> | coordinates = {{coord|45|26|1|N|28|3|19|E|region:RO|display=inline,title}} | population_metro = 322,501<ref>{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |title=Population at 1 January 2015 |access-date=2026-06-14 |publisher=[[Евростат]] |language=en |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |url-status=live }}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 800xxx | elevation_m = 55 | area_code = +40 x36 | population_demonym = {{lang|ro|gălățean, gălățeancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GL | website = {{URL|https://www.primariagalati.ro/}} }} '''Галац''' (Galaţi) — [[Румын|Румыны]] [[Галац тойрог|Галац тойргийн]] засаг захиргааны төв, 249,432 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 08:25:54 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Галац, Румын (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 19.4 |Feb record high C = 22.4 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 36.2 |Jun record high C = 37.8 |Jul record high C = 40.5 |Aug record high C = 40.4 |Sep record high C = 36.7 |Oct record high C = 33.5 |Nov record high C = 25.6 |Dec record high C = 20.0 |year record high C = 40.5 |Jan avg record high C = 10.5 |Feb avg record high C = 15.1 |Mar avg record high C = 21.7 |Apr avg record high C = 25.5 |May avg record high C = 30.9 |Jun avg record high C = 34.0 |Jul avg record high C = 35.8 |Aug avg record high C = 35.9 |Sep avg record high C = 31.4 |Oct avg record high C = 26.1 |Nov avg record high C = 20.4 |Dec avg record high C = 12.3 |year avg record high C = 36.8 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 11.1 |Apr high C = 17.7 |May high C = 23.8 |Jun high C = 27.8 |Jul high C = 30.1 |Aug high C = 30.0 |Sep high C = 24.3 |Oct high C = 17.2 |Nov high C = 10.0 |Dec high C = 3.8 |year high C = |Jan mean C = -1.1 |Feb mean C = 0.9 |Mar mean C = 5.7 |Apr mean C = 11.7 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 21.7 |Jul mean C = 23.9 |Aug mean C = 23.4 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 11.9 |Nov mean C = 6.0 |Dec mean C = 0.6 |year mean C = |Jan low C = -3.8 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.6 |Apr low C = 6.9 |May low C = 12.2 |Jun low C = 16.3 |Jul low C = 18.1 |Aug low C = 17.7 |Sep low C = 13.0 |Oct low C = 7.9 |Nov low C = 3.0 |Dec low C = -2.0 |year low C = |Jan avg record low C = -13.5 |Feb avg record low C = -11.6 |Mar avg record low C = -5.1 |Apr avg record low C = 0.8 |May avg record low C = 6.0 |Jun avg record low C = 10.7 |Jul avg record low C = 13.1 |Aug avg record low C = 11.8 |Sep avg record low C = 6.7 |Oct avg record low C = -0.1 |Nov avg record low C = -4.7 |Dec avg record low C = -10.7 |year avg record low C = -15.7 |Jan record low C = -26.5 |Feb record low C = -28.6 |Mar record low C = -17.2 |Apr record low C = -5.2 |May record low C = -0.1 |Jun record low C = 3.8 |Jul record low C = 7.2 |Aug record low C = 2.4 |Sep record low C = -5.7 |Oct record low C = -15.6 |Nov record low C = -21.5 |Dec record low C = -21.5 |year record low C = -28.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 33.6 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 33.0 |Apr precipitation mm = 40.1 |May precipitation mm = 49.6 |Jun precipitation mm = 62.2 |Jul precipitation mm = 55.2 |Aug precipitation mm = 34.0 |Sep precipitation mm = 44.9 |Oct precipitation mm = 51.3 |Nov precipitation mm = 37.7 |Dec precipitation mm = 41.3 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 4.9 |Feb precipitation days = 5.3 |Mar precipitation days = 5.0 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 7.4 |Jun precipitation days = 7.1 |Jul precipitation days = 5.5 |Aug precipitation days = 4.2 |Sep precipitation days = 4.7 |Oct precipitation days = 4.0 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 5.6 |year precipitation days = |Jan humidity = 87 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 75 |May humidity = 73 |Jun humidity = 73 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 74 |Oct humidity = 79 |Nov humidity = 87 |Dec humidity = 89 |year humidity = 79 |Jan sun = 81 |Feb sun = 113 |Mar sun = 161 |Apr sun = 203 |May sun = 255 |Jun sun = 274 |Jul sun = 299 |Aug sun = 282 |Sep sun = 219 |Oct sun = 156 |Nov sun = 86 |Dec sun = 73 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA9120>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |title=WMO Normals 91-20 Romania - Galati |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] |access-date=2026-06-14 |archive-date=2023-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022224924/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Galati_15310.csv |url-status=live }}</ref> |source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title=AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work=Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year=2007 |access-date=2026-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1973–1992)<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |title=Klimatafel von Galatz (Galati) / Donau, Moldau (Bessarabien) / Rumänien |work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-06-14|date=2012 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153444/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_153100_kt.pdf |url-status=live }}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15310&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |title=GALATI - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz |archive-date=2025-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926024638/http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15310&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |url-status=live }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Galați‎|Хотын зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Галац| ]] [[Ангилал:Галац тойргийн суурин]] [[Ангилал:Баруун Молдавын суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] [[Ангилал:Прут голын суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Молдав–Румыны хилийн боомт]] [[Ангилал:1445 онд байгуулагдсан]] h3spnm0mz0trixua2nxnqlfa9a90bim Яннис Фетфацидис 0 43197 866900 783719 2026-08-22T15:06:52Z Ioannic 66203 866900 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Иоаннис Фетфацидис | image = [[File:Fetfatzidis.JPG|180px]] | image_size = 175px | caption = Фетфацидис [[2012]] онд. | fullname = Иоаннис Фетфацидис | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1990|12|21}} | birth_place = [[Грек]], [[Драма]] | height = 1.64 м | position = [[Хагас хамгаалагч|довтолгоо]] болон [[Хагас хамгаалагч|жигүүрийн]]<br>хагас хамгаалагч | currentclub = [[Женоа (хөлбөмбөгийн баг)|Женоа]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = 2004–2009 | youthclubs1 = [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] | caps1 = 53 | goals1 = 5 | years2 = 2013–2015 | clubs2 = [[Женоа (хөлбөмбөгийн баг)|Женоа]] | caps2 = 36 | goals2 = 4 | years3 = 2019–2020 | clubs3 = [[Арис Салоники]] | caps3 = 45 | goals3 = 7 | nationalyears1 = 2010–2011 | nationalteam1 = Грек (21-) | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2010–2019 | nationalteam2 = [[Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Грек]] | nationalcaps2 = 27 | nationalgoals2 = 3 | pcupdate = 2021 оны 5 сарын 18 | ntupdate = 2013 оны 9 сарын 10 }} '''Иоаннис Фетфацидис''' ({{lang-el|Ιωάννης Φετφατζίδης}}, ''[[1990]] оны [[12 сарын 31|арванхоёрдугаар сарын 31-нд]] [[Драма]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Грек]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Женоа (хөлбөмбөгийн баг)|Женоа]] болон [[Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Грекийн шигшээд]] тоглодог. Намхан нуруутай тул хурд сайн, хуурмаг хөдөлгөөн ихтэй тоглогч гэгддэг. ==Замнал== 6 настай Фетфацидист [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] өсөлтийн дааврын эмчилгээ хийлгэхэд сайтар тусалжээ.<ref>[http://www.insidefutbol.com/2010/10/15/olympiacos-own-greek-messi-ioannis-fetfatzidis-ready-to-chart-own-course/31113/ Olympiacos Excited About Greek Messi Fetfatzidis<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[2009]] оны [[10 сарын 31|аравдугаар сарын 31-нд]] [[Грекийн хөлбөмбөгийн лиг|Грекийн аваргад]] [[афин]]ы [[Атромитос (хөлбөмбөгийн баг)|Атромитостай]] эхлэв тоглож байв. 2009 оны [[11 сарын 4|арваннэгдүгээр сарын 4-нд]] [[льеж]]ийн [[Стандард Льеж|Стандардтай]] [[УЕФА Аваргуудын лиг]]т, [[2010]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] [[албани]]й [[Беса (хөлбөмбөгийн баг)|Бесатай]] [[УЕФА Европа лиг|Европын лигт]] тулахад Фетфацидис оролцож Бесад гоолдсон юм. Тэр 2010 оны есдүгээр сард гэрээгээ [[2015]] он хүртэл сунгав.<ref>[http://championsday.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=32067&Itemid=33 ChampionsDay.gr — «Κλείδωσε» Φετφατζίδη!<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[2013]] оны есдүгээр сард [[итали]]йн [[Женоа (хөлбөмбөгийн баг)|Женоа]] Олимпиакост 4 сая, Фетфацидисийг жилд 500 мянган еврогоор цалинжуулахаар гэрээлжээ. ==Шигшээ== 2010 оны [[9 сарын 8|есдүгээр сарын 8]], Фетфацидис [[Евро-2012]] тэмцээний сонгонд [[Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Грекийг]] анх удаагаа төлөөлөн [[Латвийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Латвитай]] тоглов. 2011 оны [[2 сарын 9|хоёрдугаар сарын 9-нд]] [[Канадын хөлбөмбөгийн шигшээ|Канадтай]] нөхөрсөг тоглоход хаалганд Фетфацидис шигшээн анхны бөмбөгөө оруулж, улмаар Евро-2012 тэмцээний сонгоны ээлжит учраа [[Мальтийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Мальтийн]] хаалганд дубльдэж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.imscouting.com/global-news-article/Ioannis-Fetfatzidis-The-Greek-Messi-is-making-his-first-steps-on-the-European-stage-video/11646/ |title=Archive copy |access-date=2014-05-24 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303220434/http://www.imscouting.com/global-news-article/Ioannis-Fetfatzidis-The-Greek-Messi-is-making-his-first-steps-on-the-European-stage-video/11646/ |url-status=dead }}</ref> ==Амжилт== ;Олимпиакос *[[Грекийн хөлбөмбөгийн лиг|Грекийн лиг]]: 2010–11, 2011–12, 2012–13 *[[Грекийн хөлбөмбөгийн цом|Грекийн цом]] : 2012 ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Холбоос == *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/giannis-fetfatzidis/profil/spieler_128931.html Профайл - transfermarkt] {{Женоа багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Фетфацидис, Иоаннис}} [[Ангилал:Грекийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Женоа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпиакос багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арис Салоники багийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Грекийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Грекчүүд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] 6ubu450lug7shpwm78pph3mtb4rwzf3 Лукас Рупп 0 51430 866898 743010 2026-08-22T14:51:50Z Ioannic 66203 866898 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лукас Рупп |мэндэлсэн огноо = [[1991]] оны [[1 сарын 8]] |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Хайдельберг]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 179 |жин = 67 |байрлал = арын [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]] |дугаар = 4 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—2011|{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]]|26 (3) |2009—2011|{{зээл}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]] II|23 (7) |2011—2014|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Мёнхенгладбах|Боруссиа (М)]]|34 (0) |2012|{{аренда}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|15 (2) |2014—2015|{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|31 (4) |2015—2016|{{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]|29 (5) |2016—2019|{{Далбаа Герман|20px}} [[Хоффенхайм (хөлбөмбөгийн баг)|Хоффенхайм]]|43 (5) |2020—2022| {{flagicon|ENG}} [[Норвич Сити]]|53 (0) |2023—2024| {{flagicon|ENG}} [[Арис Салоники]]|15 (1)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2024 оны 2 сарын 26 }} '''Лукас Рупп''' ({{lang-de|Lukas Rupp}}; [[1991]] оны [[1 сарын 8|нэгдүгээр сарын 8]], [[Хайдельберг]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин,<ref>{{cite web | url = http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2012-13/borussia-mgladbach-15/57405/spieler_rupp-lukas.html | title = Rupp, Lukas | language = German | publisher = kicker.de | accessdate = 11 May 2013}}</ref> «[[Падерборн 07]]» багийн хагас хамгаалагч. Рупп [[2014]] оны [[5 сарын 16|тавдугаар сарын 16-нд]] «Падерборнд» элссэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.borussia.de/de/aktuelles-termine/news/borussia-news/news-detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=10844&cHash=f68d13fc57b7266a8a83aafbdaf9668c |title=Rupp wechselt nach Paderborn |access-date=2015-04-28 |archive-date=2018-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918232526/https://www.borussia.de/de/aktuelles-termine/news/borussia-news/news-detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=10844&cHash=f68d13fc57b7266a8a83aafbdaf9668c |url-status=dead }}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{cite web |url = http://www.weltfussball.de/spieler_profil/lukas-rupp/ |title = Профайл |publisher = Weltfussball.de |accessdate = 2011-08-14 |lang = de |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121106182136/http://www.weltfussball.de/spieler_profil/lukas-rupp/ |archivedate = 2012-11-06 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.fussballdaten.de/spieler/rupplukas/2012/ |title = Профайл |publisher = Fussballdaten.de |accessdate = 2011-08-14 |lang = de |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120517154310/http://fussballdaten.de/spieler/rupplukas/2012/ |archivedate = 2012-05-17 |url-status = dead }} * {{transfermarkt|lukas-rupp|82863}} {{Germany-footy-bio-stub}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Карлсруэ багийн тоглогч]] [[Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч]] [[Ангилал:Падерборн 07 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арис Салоники багийн тоглогч]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] mgh8u8hv5ir9nfegoglkary7knp46jw 866899 866898 2026-08-22T15:04:26Z Ioannic 66203 866899 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лукас Рупп |мэндэлсэн огноо = [[1991]] оны [[1 сарын 8]] |мэндэлсэн газар = [[Герман]], [[Хайдельберг]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 179 |жин = 67 |байрлал = арын [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]] |дугаар = 4 |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2009—2011|{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]]|26 (3) |2009—2011|{{зээл}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Карлсруэ (хөлбөмбөгийн баг)|Карлсруэ]] II|23 (7) |2011—2014|{{Далбаа Герман|20px}} [[Боруссиа Мёнхенгладбах|Боруссиа (М)]]|34 (0) |2012|{{аренда}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|15 (2) |2014—2015|{{Далбаа Герман|20px}} [[Падерборн 07]]|31 (4) |2015—2016|{{Далбаа Герман|20px}} [[Штутгарт (хөлбөмбөгийн баг)|Штутгарт]]|29 (5) |2016—2019|{{Далбаа Герман|20px}} [[Хоффенхайм (хөлбөмбөгийн баг)|Хоффенхайм]]|43 (5) |2020—2022| {{flagicon|ENG}} [[Норвич Сити]]|53 (0) |2023—2024| {{flagicon|GRE}} [[Арис Салоники]]|15 (1)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2024 оны 2 сарын 26 }} '''Лукас Рупп''' ({{lang-de|Lukas Rupp}}; [[1991]] оны [[1 сарын 8|нэгдүгээр сарын 8]], [[Хайдельберг]]) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин,<ref>{{cite web | url = http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/1-bundesliga/2012-13/borussia-mgladbach-15/57405/spieler_rupp-lukas.html | title = Rupp, Lukas | language = German | publisher = kicker.de | accessdate = 11 May 2013}}</ref> «[[Падерборн 07]]» багийн хагас хамгаалагч. Рупп [[2014]] оны [[5 сарын 16|тавдугаар сарын 16-нд]] «Падерборнд» элссэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.borussia.de/de/aktuelles-termine/news/borussia-news/news-detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=10844&cHash=f68d13fc57b7266a8a83aafbdaf9668c |title=Rupp wechselt nach Paderborn |access-date=2015-04-28 |archive-date=2018-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918232526/https://www.borussia.de/de/aktuelles-termine/news/borussia-news/news-detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=10844&cHash=f68d13fc57b7266a8a83aafbdaf9668c |url-status=dead }}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{cite web |url = http://www.weltfussball.de/spieler_profil/lukas-rupp/ |title = Профайл |publisher = Weltfussball.de |accessdate = 2011-08-14 |lang = de |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121106182136/http://www.weltfussball.de/spieler_profil/lukas-rupp/ |archivedate = 2012-11-06 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.fussballdaten.de/spieler/rupplukas/2012/ |title = Профайл |publisher = Fussballdaten.de |accessdate = 2011-08-14 |lang = de |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120517154310/http://fussballdaten.de/spieler/rupplukas/2012/ |archivedate = 2012-05-17 |url-status = dead }} * {{transfermarkt|lukas-rupp|82863}} {{Germany-footy-bio-stub}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Карлсруэ багийн тоглогч]] [[Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч]] [[Ангилал:Падерборн 07 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арис Салоники багийн тоглогч]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] 9g5gp9slrxvt3xkpy3cse54ukskvnsk Ханнибал 0 57421 866947 550641 2026-08-23T07:10:09Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */ 866947 wikitext text/x-wiki [[File:Dc-hannibal-coin.png|thumb|right|Ханнибалын дүрс бүхий эртний мөнгөн зоос]] '''Ханнибал Баркас''' (* МЭӨ 247 оны орчим [[Карфаген]]д; † [[МЭӨ 183 он]]д [[Вифини]]) нь эртний карфагений цэргийн стратегич, цэргийн жанжин байжээ. Түүний эцгийг Гамилкар гэдэг байсан бөгөөд “Аянга” хочоороо түүхэнд мөнхөрчээ. Ханнибалын аав Гамилкар Карфагены цэргийг удирдаж Ромчуудын эсрэг Сицилийн арал дээр тулалдаж явжээ. ==Бага нас== Ханнибал хүү Грек багш нарын ачаар олон талын боловсрол эзэмшсэн бөгөөд хүүхэд байхдаа ах нарынхаа хамтаар аавынхаа удирдан явуулж буй байлдааны ажиллагаанд оролцдог нэгэн байжээ. НТӨ 264-241 оны хооронд Ром-Карфагены хооронд Пунийн нэгдүгээр дайн гэж дэгдсэн ба байлдааны үйл ажиллагаа Сицилийн арал болон Испанийн нутагт өрнөж байв. Пунийн дайн нь ерөнхийдөө Ром-Карфагены хооронд газар дундын тэнгист хэн нь ноёрхолоо тогтоохоо үзсэн дайн байсан юм. Ганнибал хүүхэд байхдаа аавдаа Ромчуудын эсрэг насаараа тулалдах болно, хэзээ ч бууж өгөхгүй гэсэн тангараг тавьж, тэр тангарагдаа насаараа үнэнч явсан байна. Сүүлд нь тангарагтаа үнэнч хүнийг “Карфагены тангараг өргөсөн хүн” хэмээн нэрлэдэг нь ийм учиртай ажээ. Ганнибалын аав Гамилкар Иберийн хойг буюу одоогийн Испаний нутагт дайтаж яваад амь эрсэдсэн байна. ==Ромын эсрэг дайн== Энэ үед залуу хүү Ганнибал өөрийн жанжны авьяасаа гаргаж, Ромчуудад асар их хүндрэл учруулах болов. 22 настайдаа Карфагены морин цэргийг удирдаж Ромчуудыг Испаний нутагт бут ниргэжээ. Энэ л үед Ромчууд тун ч яггүй дайсантай тулгарсанаа мэдэж авсан юм. Сүүлд Наполеон хэлсэн байдаг: “Карфаген биш харин Ганнибал л Ромчуудын зүрхэнд шар ус хуруулж байсан юм” гэж. Түүнийг жанжин болж байх үед буюу 218-201 Пунийн 2-р дайн дэгдсэн бөгөөд Ганнибалын цэрэг Испанийг бүрэн эзэлж, мөнгө болон төмрийн хүдэр бүхий нутгийг нь хяналтандаа авсанаар Ромчуудыг хүнд байдалд оруулжээ. Пунийн 1-р дайны үр дүнд Ромчууд Сицилийн арлын чөлөөлж, Испанийн эрхшээлдээ оруулан Газар дундын тэнгист хяналтаа тогтоож, худалдааг хянах болсонтой Карфагенчууд эвлэрч чадахгүй байсан учраас Пунийн 2-р дайныг дэгдээв. Пунийн 2-р дайны давших төлөвлөгөөг Ганнибал зохион байгуулсан бөгөөд үндсэндээ Газар дундын тэнгист ноёрхолоо тогтоох, Ромчуудыг стратегийн чухал нутгуудаас нь шахан гаргах байсан юм. Байлдааны ажиллагаа тэнгист ч тэр эх газарт ч тэр өрнөж байв. Ганнибал [[Испани]] руу дайрахаасаа өмнө тагнуулыг ашиглаж, тэнд буй Ромтой дайсагналцдаг аймгуудтай холбоо тогтоон давшилтаа эхэлжээ. Карфагенчуудын Ромын нутагт давшаад ороод ирэх чадалтай гэж Ромчууд бодохгүй байв. Ганнибалын гэнэтийн довтолгоо Ромчуудыг сандаргажээ. Ганнибалын тагнуулууд Ромд, Балканд, Германд хүртэл ажиллаж, Ромтой дайсагналцсан овог аймгуудыг турхиран босгож байв. Ганнибал жанжин НТӨ 218 онд 92000 цэргийн хүчээр Испаниас Ромын зүг давшиж Галлчуудыг нэгтгэн, улмаар Умард Италид довтолжээ. НТӨ 218 оны 9-р сард Ганнибалын 60000 цэрэг болон 40 заан бүхий хүчээр Альпийн нурууг даван Ромын эсэргүүцлийг дарж Ром хотод тулж иржээ. Энэ үед Галлчууд Ромын эсрэг бослого гаргав. Италид байлдаж байсан Ромчууд үндсэндээ бүрэн бутцохиулсан ба Ромын цэргийг удирдаж явсан Ланг жанжны цэргүүдээс нэг ч хүн үлдээгүй гэдэг. Үүний үр дүнд Ганнибалын арми умард Италийг бүхэлд нь хянах болов. НТӨ 217 онд Ганнибал 40000 цэргийн хүчээр давшиж, Тразимен нуурын дэргэд Ромын жанжин Фламинигийн цэргийг бүсэлж устгасан байна. Ромчууд 15000 цэргээ алдсан юм. Ганнибал цааш өмнө зүг Аппенины хойг руу давшин Ромчуудыг цохисоор л байсан юм. Ганнибал өөрийн армиа ромын цэргийн байлдааны тактикаар байлдуулж байсан нь Ромчуудад хүнд байв. Дээрээс нь байлдааны заануудыг хэрхэн устгах талаар Ромчууд учрыг нь олж чадахгүй байжээ. НТӨ 216 онд Каннаны дэргэд түүхэнд мөнхөрсөн алдарт тулалдаан болсон юм. Ромын армийг Терецци Варрон удирджээ. Ганнибал өөрийн армийг Ромын тактикаар байлдуулж, шийдэмгий давшин Ромчуудыг ухрааж байв. Карфагенчууд хөнгөн морть цэргийнхээ ачаар Ромчуудын гол хүчийг бүслэн устгаж, Ромын 56000 цэргийн устгажээ. Харин Карфагены хохирол 7000 цэрэг болсон юм. Гэхдээ энэхүү тулалдаан өрнөж байх ид үед Ром хотынхон хамгаалалтаа бэхжүүлж чадсан юм. Тиймээс Ганнибал энэхүү хотыг эзлэн авч чадаагүй юм. Хэд хэдэн тулалдаанд ялагдсан ч гэсэн дайны чадавхиа алдаагүй Ромчууд Ганнибалтай шууд тулалдаж байхын оронд өөрийнх нь төрөлх хотод цэрэг буулгахаар болжээ. Энэ нь араасаа таслагдсан Ганнибалын хувьд муу мэдээ байсан юм. Нөгөө талаар Каннан дахь ялагдлынхаа дараа Ромчууд эв нэгдэлгүй болж, бууж өгнө гэж байсан Ганнибалын тооцоо нь талаар болсон юм. Энэ үйл явдлын дараа Ромчууд харин ч улам бүр нэгдэх болжээ. Ромын цэргүүд НТӨ 207 онд Испанид байрлаж байсан Карфагены 11000 орчим цэргийг бут цохисон байна. Ингэснээр Ганнибалыг ар талаас нь бүрмөсөн тасалсан юм. Испани дахь Карфагены армийг Ганнибалын ах удирдаж байсан бөгөөд Ромчууд тэднийг бут ниргэснийхээ дараа Ганнибалд ахынх нь толгойг илгээсэн байдаг. НТӨ 204 онд Ромын жанжин Сципион Карфагенд цөмрөлт хийсэн талаархи мэдээг Ганнибал олж мэдээд төрөлх хотоо хамгаалахаар Италиас яаран хөдөлсөн байна. Энэ маягаараа Ромчууд дайны санаачлагыг гартаа авах болсон юм. Ромчууд 17 наснаас дээш эрчүүдийг цэрэгт татсанаар Ромын армийн цэргийн тоо нэмэгдсэн байна. Мөн 8000 орчим боолуудад эрх чөлөөг амлан Ромын армид алба хааж Карфагены эсрэг тулалдахыг уриалжээ. Ромын арми тооны хувьд давуу болсон учраас Испани, Итали, Сицилийн арлуудад дараалсан хэд хэдэн ялалт байгуулав. Карфагены флотууд Газар дундын тэнгист Ромчуудыг дийлэхгүй байсан бөгөөд Ромчууд Сицилийн арлыг чөлөөлөх тэрхүү тулалдаанд эртний алдарт эрдэмтдийн нэг Архимед амь эрсджээ. Ганнибал бүхэл бүтэн 16 жил Ромын нутгийг түйвээсэн бөгөөд Карфагенд ирсэнийхээ дараа армиа дахин зохион байгуулж НТӨ 202 оны 3-р сард Зама хотын дэргэд Ромчуудтай тулалджээ. Энэхүү тулалдаанд Ромчууд хамаагүй илүү шуурхай, зохион байгуулалттай байсан учраас Карфагены армийг ялжээ. Зама хотын тулалдаанд Карфагенчууд нийтдээ 10000 цэргээ алдсан бол Ромчууд ердөө л 1500 хүнээ алуулжээ. Пунийн 2-р дайн НТӨ 201 онд Карфагены бүрэн ялагдлаар дуусаж, Ромчууд Газар дундын тэнгист бүрэн хяналтаа тогтоож, Карфагены усан боомтуудыг 50 жилийн хугацаатай үнэгүй ашиглахар болжээ. Мөн жил бүр Ромд 10000 талант бүхий мөнгөөр Ромчуудад алба барих болов. Ганнибал хэдийгээр дайныг үргэлжлүүлэх сонирхолтой байсан гэсэн цэргийн потенциал байгаагүй юм. Ганнибал НТӨ 196 он хүртэл Карфагеныг удирдсан бөгөөд Ромчуудыг үзэн ядсан хэвээрээл байв. Ромчууд түүнийг дайнд бэлдэж буйг олж мэдээд нууцаар хороолгохоор хүн явуулжээ. Үүнийг мэдсэн Ганнибал Карфагены нутгаас зугатаж нэг хэсэг Сирийн хаан Антиохийн дэргэд зөвлөгчөөр ажиллаж, Ромчуудтай тэмцлээ үргэлжлүүлэв. НТӨ 192-188 онд Ромын цэрэг Сирийг бүрэн эзэлжээ. Энэ үед Ганнибал Сириэс зугатаж Армений хааны ордонд нуугдах болов. Армений хааны ордонд нуугдаж байхад нь Ромчууд бүсэлсэн бөгөөд энэ үед Ганнибал хор ууж нас баржээ. Ромчуудад бүслэгдэхдээ Ганнибал 70 настай байсан бөгөөд нас барахынхаа өмнө “Энэ Ромчуудын гарт амьдаараа орохгүй, нэг муу хөгшин хүнээс Ромчууд юундаа ингэтэл их айдаг юм. Тэд нарын айдсыг үгүй болгоё” гэсэн гэдэг. Ганнибал дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд эртний үеийн хамгийн аугаа их жанждын тоонд зүй ёсоор ордог. Түүний байлдааны тактикууд болон дипломат бодлогууд Ромчуудыг нэг хэсэгтээ л сандаргаж байжээ. тэрээр ар талаасаа таслагдсан байсан ч гэсэн 15 жилийн турш ромын нутаг дэвсгэрийг түйвээж гайхалтай ялалтуудыг байгуулсан юм. Карфагены Ганнибалын талаар Ромчууд бичихдээ: “Тэр цэргүүдийнхээ хамтаар үргэлж л аюулыг сөрж байсан юм” гэжээ. Каннаны тулалдаан нь дэлхийн дайны түүхэнд гайхамшигт ялалтуудын тоонд ордог. Хөнгөн морин цэргийнхээ ачаар Ганнибал Ромын армийн 2 жигүүрээс нь хаман цохиж бүслэн устгасан ба тухайн үедээ гайхагдаж байв. Альпийн нурууг заануудтайгаа давж ирсэн Ганнибалын цөмрөлтийг дэлхийн түүхчид Зэв жанжны Ферганы хөндийд хийсэн цөмрөлттэй жишин авч үздэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hannibal|Ханнибал}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Ханнибал| ]] [[Ангилал:Пунийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Kарфагений зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 183 онд өнгөрсөн]] 2u27oxnkopbn41adhskz9femfqy4udw Боловсрол суваг 0 58007 866935 852021 2026-08-23T03:38:36Z ~2026-45794-30 106963 866935 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Mongolian television channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Боловсрол суваг (Edutainment TV ) | logo = EduTV_2022.jpg | logo_size = 225px | logo_alt = | launch_date = 2007 оны 7-р сарын 10-ны өдөр | closed_date = | owner = Монгол масс медиа групп ХХК = Бодь Интернейшнл ХХК Бодь Интернэйшил ХХК | country = [[Монгол]] | area = [[Улаанбаатар]] | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels =Eagle News Moviebox Asianbox Dream TV Хөг-жим Asar shop Moviebox+ | timeshift_service =6:00-1:00 хүртэлх нэвтрүүлгээ цацдаг | picture_format = [[4:3]] SDTV (2007-2013 хүртэлх) [[16:9]] HDTV (2013-оноос одоо) | website = [http://www.edutv.mn/ www.edutv.mn] }} '''Боловсрол суваг''' телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз бөгөөд үндэсний хэмжэжгээр цацагддаг интертайнмент зугаа цэнгэлийн сэдэвтэй олон улсын форматыг нутагшуулж нэвтрүүлгээ хийж байна. Боловсрол суваг телевиз нь анх 2007 оны зуны сар 7-р сар гэхэд туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхлэв тухайн үед Боловсрол соел шинжлэх ухааны яамны дэргэд байсан бүх үндэстэнд хэрэгтэй танин мэдэхүйн боловсрол олгох суваг байжээ 1 жилийн дараа хувийн компаний мэдэлд шилжиж хувийн компани нөлөөтэй болсон. Үүний дараа 2010 онд интертайнмент маягийн болон боловсролын сэдэвтэй хамт нэвтрүүлгийн төрлийг сайжруулах явцтай ажиллаж эхэлсэн ба үзэгчдийн хамрах хүрээг тогтоох боломжтой болгосон юм. == Лого == <gallery> Bolovsrol_huuchin.png| Анхны лого 2007-2010 File:Боловсрол Суваг Лого өмнөх.jpg |2010-2013 File:Боловсрол суваг лого.jpg |2013-2021 BOLOVSROL_2021.jpg|2021-2022 EduTV_2022.jpg|2022-одоог хүртэл </gallery> {{commonscat|Edutainment TV}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} bq36a6ycv4f00gkt425scp3yvc2uym1 866936 866935 2026-08-23T03:39:09Z ~2026-45794-30 106963 866936 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Mongolian television channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Боловсрол суваг (Edutainment TV ) | logo = EduTV_2022.jpg | logo_size = 225px | logo_alt = | launch_date = 2007 оны 7-р сарын 10-ны өдөр | closed_date = | owner = Монгол масс медиа групп ХХК = Бодь Интернейшнл ХХК | country = [[Монгол]] | area = [[Улаанбаатар]] | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels =Eagle News Moviebox Asianbox Dream TV Хөг-жим Asar shop Moviebox+ | timeshift_service =6:00-1:00 хүртэлх нэвтрүүлгээ цацдаг | picture_format = [[4:3]] SDTV (2007-2013 хүртэлх) [[16:9]] HDTV (2013-оноос одоо) | website = [http://www.edutv.mn/ www.edutv.mn] }} '''Боловсрол суваг''' телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз бөгөөд үндэсний хэмжэжгээр цацагддаг интертайнмент зугаа цэнгэлийн сэдэвтэй олон улсын форматыг нутагшуулж нэвтрүүлгээ хийж байна. Боловсрол суваг телевиз нь анх 2007 оны зуны сар 7-р сар гэхэд туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхлэв тухайн үед Боловсрол соел шинжлэх ухааны яамны дэргэд байсан бүх үндэстэнд хэрэгтэй танин мэдэхүйн боловсрол олгох суваг байжээ 1 жилийн дараа хувийн компаний мэдэлд шилжиж хувийн компани нөлөөтэй болсон. Үүний дараа 2010 онд интертайнмент маягийн болон боловсролын сэдэвтэй хамт нэвтрүүлгийн төрлийг сайжруулах явцтай ажиллаж эхэлсэн ба үзэгчдийн хамрах хүрээг тогтоох боломжтой болгосон юм. == Лого == <gallery> Bolovsrol_huuchin.png| Анхны лого 2007-2010 File:Боловсрол Суваг Лого өмнөх.jpg |2010-2013 File:Боловсрол суваг лого.jpg |2013-2021 BOLOVSROL_2021.jpg|2021-2022 EduTV_2022.jpg|2022-одоог хүртэл </gallery> {{commonscat|Edutainment TV}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} kt2m2301p2upyh9b9lwhxoz8wukgshv 866937 866936 2026-08-23T03:57:20Z ~2026-45794-30 106963 866937 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Mongolian television channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Боловсрол суваг (Edutainment TV ) | logo = EduTV_2022.jpg | logo_size = 225px | logo_alt = | launch_date = 2007 оны 7-р сарын 10-ны өдөр | closed_date = | owner = Монгол масс медиа групп ХХК = Бодь Интернейшнл ХХК | country = [[Монгол]] | area = [[Улаанбаатар]] | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels =Eagle News Moviebox Asianbox Dream TV Хөг-жим Asar shop Moviebox+ | timeshift_service =6:00-1:00 хүртэлх нэвтрүүлгээ цацдаг | picture_format = [[4:3]] SDTV (2007-2013 хүртэлх) [[16:9]] HDTV (2013-оноос одоо) | website = [http://www.edutv.mn/ www.edutv.mn] }} '''Боловсрол суваг''' телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз бөгөөд үндэсний хэмжэжгээр цацагддаг интертайнмент зугаа цэнгэлийн сэдэвтэй олон улсын форматыг нутагшуулж нэвтрүүлгээ хийж байна. Боловсрол суваг телевиз нь анх 2007 оны зуны сар буюу 7-р сарын эхэн гэхэд туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь болоюсрол суваг телевизийн үндэс суурь тавигджээ. 2008 оноос эхлэн орон даяар цацаж эхлэв тухайн үед Боловсрол соел шинжлэх ухааны яамны дэргэд байсан бүх үндэстэнд мэдлэг санаа танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй хөтөлбөрүүдийг хүргэдэг танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй суваг байжээ 1 жилийн дараа буюу 2008 оны 5-р сард албан ёсоор бүрэн нэвтрүүлгээ хийж эхлэв үүнтэй зэрэгцээд хувийн хэвшлийн компаний мэдэлд шилжиж хувийн компаний нөлөөтэй болсон. Үүний дараа 2010 онд интертайнмент маягийн болон боловсролын сэдэвтэй хамт нэвтрүүлгийн төрлийг сайжруулах явцтай ажиллаж эхэлсэн ба үзэгчдийн хамрах хүрээг тогтоох боломжтой болгосон бөгөөд спортын хөтөлбөр багтааж NBA TALK буюу сагсанбөмбөг спортын шууд дамжуулалт төдийгүй солонгосын олон ангит кинонуудыг цацах гадаад нэвтрүүлгүүдийг үзэгчидэд хүргэх зорилт тавьжээ 2011 оны 4-р сарын 1-ны өдөр Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернейшнл ХХК-нд албан ёсны 100 хувийн эзэмшигч болсон ба хуучин америкийн хөрөнгө оруулалттай байсан Ийгл Телевиз бас хамтран эзэмших өөрчлөлт орсон болно. Өөрийн бүтээсэн кинонууд; Хайрын эрэлд (2011) Наран мандах нутаг (2012) Хувь Тавилангийн Ээдрээ (2013) Гурван Найз (2014) Мөрдөгч (2014) Хөгжилтэй гэр бүл (2015) Их хотын залуус (2015) Хуучин гаргаж байсан нэвтрүүлгүүд; Ялалт ток шоу 50 Саяын уналт 80 Саяын уналт Та 5-р ангийн хүүхдээс ухаантай юу Mongolian Next top model Яг Түүн Шиг (2016-2019) (2022-2024) Score News NBA TALK KICK OFF MAKE OVER Шоу нэвтрүүлэг Монголын Саятан Оддын Академи Аяыг Таа Cook Club Дэлхийн Атлас Баабар ингэж өгүүлэв Хэн нэгэн иргэний хөрөг нэвтрүүлэг Хөгжилтэй Монголдой хүүхдийн нэвтрүүлэг Бонгын Адал Явдал == Лого == <gallery> Bolovsrol_huuchin.png| Анхны лого 2007-2010 File:Боловсрол Суваг Лого өмнөх.jpg |2010-2013 File:Боловсрол суваг лого.jpg |2013-2021 BOLOVSROL_2021.jpg|2021-2022 EduTV_2022.jpg|2022-одоог хүртэл </gallery> {{commonscat|Edutainment TV}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 20rosay6h7dxanggmftfk2r914wanfg 866939 866937 2026-08-23T04:18:06Z ~2026-45794-30 106963 Edutv.mn 866939 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Mongolian television channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Боловсрол суваг (Edutainment TV ) | logo = EduTV_2022.jpg | logo_size = 225px | logo_alt = | launch_date = 2007 оны 7-р сарын 10-ны өдөр | closed_date = | owner = Монгол масс медиа групп ХХК = Бодь Интернейшнл ХХК | country = [[Монгол]] | area = [[Улаанбаатар]] | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels =Eagle News Moviebox Asianbox Dream TV Хөг-жим Asar shop Moviebox+ | timeshift_service =6:00-1:00 хүртэлх нэвтрүүлгээ цацдаг | picture_format = [[4:3]] SDTV (2007-2013 хүртэлх) [[16:9]] HDTV (2013-оноос одоо) | website = [http://www.edutv.mn/ www.edutv.mn] }} '''Боловсрол суваг''' телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз бөгөөд үндэсний хэмжэжгээр цацагддаг интертайнмент зугаа цэнгэлийн сэдэвтэй олон улсын форматыг нутагшуулж нэвтрүүлгээ хийж байна. Боловсрол суваг телевиз нь анх 2007 оны зуны сар буюу 7-р сарын эхэн гэхэд туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь болоюсрол суваг телевизийн үндэс суурь тавигджээ. 2008 оноос эхлэн орон даяар цацаж эхлэв тухайн үед Боловсрол соел шинжлэх ухааны яамны дэргэд байсан бүх үндэстэнд мэдлэг санаа танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй хөтөлбөрүүдийг хүргэдэг танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй суваг байжээ 1 жилийн дараа буюу 2008 оны 5-р сард албан ёсоор бүрэн нэвтрүүлгээ хийж эхлэв үүнтэй зэрэгцээд хувийн хэвшлийн компаний мэдэлд шилжиж хувийн компаний нөлөөтэй болсон. Үүний дараа 2010 онд интертайнмент маягийн болон боловсролын сэдэвтэй хамт нэвтрүүлгийн төрлийг сайжруулах явцтай ажиллаж эхэлсэн ба үзэгчдийн хамрах хүрээг тогтоох боломжтой болгосон бөгөөд спортын хөтөлбөр багтааж NBA TALK буюу сагсанбөмбөг спортын шууд дамжуулалт төдийгүй солонгосын олон ангит кинонуудыг цацах гадаад нэвтрүүлгүүдийг үзэгчидэд хүргэх зорилт тавьжээ 2011 оны 4-р сарын 1-ны өдөр Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернейшнл ХХК-нд албан ёсны 100 хувийн эзэмшигч болсон ба хуучин америкийн хөрөнгө оруулалттай байсан Ийгл Телевиз бас хамтран эзэмших өөрчлөлт орсон болно. '''Өөрийн бүтээсэн кинонууд'''; Хайрын эрэлд (2011) Наран мандах нутаг (2012) Хувь Тавилангийн Ээдрээ (2013) Гурван Найз (2014) Мөрдөгч (2014) Хөгжилтэй гэр бүл (2015) Их хотын залуус (2015) '''Хуучин гаргаж байсан нэвтрүүлгүүд'''; Ялалт ток шоу 50 Саяын уналт 80 Саяын уналт Та 5-р ангийн хүүхдээс ухаантай юу Mongolian Next top model Яг Түүн Шиг (2016-2019) (2022-2024) Score News NBA TALK KICK OFF MAKE OVER Шоу нэвтрүүлэг Монголын Саятан Оддын Академи Аяыг Таа Cook Club Дэлхийн Атлас Баабар ингэж өгүүлэв Хэн нэгэн иргэний хөрөг нэвтрүүлэг Хөгжилтэй Монголдой хүүхдийн нэвтрүүлэг Бонгын Адал Явдал Википедиа Юу Өгүүлэв ТВ Галерей Coke n beat амьд хөгжмийн уралдаан Камертон 1 Камертон 2 Cash Back == Лого == <gallery> Bolovsrol_huuchin.png| Анхны лого 2007-2010 File:Боловсрол Суваг Лого өмнөх.jpg |2010-2013 File:Боловсрол суваг лого.jpg |2013-2021 BOLOVSROL_2021.jpg|2021-2022 EduTV_2022.jpg|2022-одоог хүртэл </gallery> {{commonscat|Edutainment TV}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} kmd6l16g7sf93lqx6q7ql76bk18cm94 ТВ5 телевиз 0 61992 866956 860017 2026-08-23T08:34:53Z ~2026-45794-30 106963 Tv5.mn 866956 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = TV5 Монгол ТВ5 Телевиз TV5 Mongolia TV5 Television Mongolia | image = TV5 Tower.jpg | logo = ТВ5 лого.png | logo_size = 130px | logo_alt = | launch_date = 2003.01.01 | closed_date = | owner = О.Сарангэрэл Н.Базаррагчаа | country = [[Монгол]] | area = Улс даяар | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] Хан-уул дүүрэг 2-р хороо Энхтайвны Өргөн Чөлөө ТВ5 Tower-ийн байр | former_names = | replaced =Уриа: Монгол Улсаа Хөгжүүлье | sister_channels =TV5 Home shopping Movie Max | timeshift_service =6:00-1:00 Даваа-Баасан 6:00-23:30 Бямба-Ням | website = [http://www.tv5.mn/ www.tv5.mn] https://m.facebook.com/TV5Mongolia/ https://m.youtube.com/@TV5Mongolia https://x.com/tv5mongolia https://www.instagram.com/tv5mongolia |language=Монгол|picture_format=4:3 [[SDTV]] (2003-2013) 16:9 [[HDTV]] (2013-эдүгээг хүртэлх}} '''ТВ5 телевиз''' -Монголын бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны суваг бөгөөд Шилдэг 10-н телевизийн тоонд ордог. ТВ5 бол монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт өрсөлдөгч анхдагч телевизүүдийн нэг иргэдийн дуу хоолой сонирхолтой подкастууд ба энгийн кинонуудыг үзүүлэх зорилготой одоогоор фейсбүүк хуудас нь анх удаа 1,000,000 дагагчтай болсон анхны сошиал хуудас болсон юм. Анх ТВ5 телевиз нь 2002 оны 12-р сард Нийслэлд кабелийн сувгуудаар Туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь шинэ оны баярт анх удаа нээгдэх суваг болсон үүнтэй зэрэгцэн 2003 оны 1-р сарын 1-ны өдөр анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь Монголын ард түмэн ба телевизийн салбарт цоо шинэ хуудас авчирсан Монголын Анхны Интернэт Телевиз болох ТВ5 нь анх удаа нийслэл даяар цацах уламжлалт сувгаас гадна '''www.tv5.mn''' веб сайтад шууд эфирээ үзэх боломжийг нэг дор олгосон билээ энэ нь гадаадад суугаа монголчуудад хүртээмжтэй болсон юм. 2007 онд TV5 2 буюу TV5 HOME SHOPPING Худалдааны сувгийг кабелийн телевизүүдээр цацаж эхэлсэн 2010-аад он гэхэд TV5 3 буюу одоогийн Movie Max кино сувгийн эхлэл тавигдсан 2013 онд Өнгө төрх бодлогоо шинэчилж шинэ ажлын байр шинэ техник технологи тоног төхөөрөмжтэй шинэ ажилчидтай болж үзэгчиддэд сошиал медиагаа тасралтгүй хүргэх нэвтрүүлгүүдийг хийж эхэлсэн. == Лого == <gallery> File:ТВ5 Лого өмнөх.png | 2003 - 2012 он File:ТВ5 лого.png | 2012 - одоог хүртэл </gallery> {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 3vwwcaw8wnz6ahyela6b19z5vqybsb2 866957 866956 2026-08-23T08:35:29Z ~2026-45794-30 106963 Tv5.mn 866957 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = TV5 Монгол ТВ5 Телевиз TV5 Mongolia TV5 Television Mongolia | image = TV5 Tower.jpg | logo = ТВ5 лого.png | logo_size = 130px | logo_alt = | launch_date = 2003.01.01 | closed_date = | owner = О.Сарангэрэл Н.Базаррагчаа | country = [[Монгол]] | area = Улс даяар | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] Хан-уул дүүрэг 2-р хороо Энхтайвны Өргөн Чөлөө ТВ5 Tower-ийн байр | former_names = | replaced =Уриа: Монгол Улсаа Хөгжүүлье | sister_channels =TV5 Home shopping Movie Max | timeshift_service =6:00-1:00 Даваа-Баасан 6:00-23:30 Бямба-Ням | website = [http://www.tv5.mn/ www.tv5.mn] https://m.facebook.com/TV5Mongolia/ https://m.youtube.com/@TV5Mongolia https://x.com/tv5mongolia https://www.instagram.com/tv5mongolia |language=Монгол|picture_format=4:3 [[SDTV]] (2003-2013) 16:9 [[HDTV]] (2013-эдүгээг хүртэлх}} '''ТВ5 телевиз''' -Монголын бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны суваг бөгөөд Шилдэг 10-н телевизийн тоонд ордог. ТВ5 бол монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт өрсөлдөгч анхдагч телевизүүдийн нэг иргэдийн дуу хоолой сонирхолтой подкастууд ба энгийн кинонуудыг үзүүлэх зорилготой одоогоор фейсбүүк хуудас нь анх удаа 1,000,000 дагагчтай болсон анхны сошиал хуудас болсон юм. Анх ТВ5 телевиз нь 2002 оны 12-р сард Нийслэлд кабелийн сувгуудаар Туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь шинэ оны баярт анх удаа нээгдэх суваг болсон үүнтэй зэрэгцэн 2003 оны 1-р сарын 1-ны өдөр анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь Монголын ард түмэн ба телевизийн салбарт цоо шинэ хуудас авчирсан Монголын Анхны Интернэт Телевиз болох ТВ5 нь анх удаа нийслэл даяар цацах уламжлалт сувгаас гадна '''www.tv5.mn''' веб сайтад шууд эфирээ үзэх боломжийг нэг дор олгосон билээ энэ нь гадаадад суугаа монголчуудад хүртээмжтэй болсон юм. 2007 онд TV5 2 буюу TV5 HOME SHOPPING Худалдааны сувгийг кабелийн телевизүүдээр цацаж эхэлсэн 2010-аад он гэхэд TV5 3 буюу одоогийн Movie Max кино сувгийн эхлэл тавигдсан 2013 онд Өнгө төрх бодлогоо шинэчилж шинэ ажлын байр шинэ техник технологи тоног төхөөрөмжтэй шинэ ажилчидтай болж үзэгчиддэд сошиал медиагаа тасралтгүй хүргэх нэвтрүүлгүүдийг хийж эхэлсэн.[https://web.archive.org/web/20170705080347/http://tv5.mn/about/us ://web.archive.org/web/20170705080347/http://tv5.mn/about/us] == Лого == <gallery> File:ТВ5 Лого өмнөх.png | 2003 - 2012 он File:ТВ5 лого.png | 2012 - одоог хүртэл </gallery> {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} dn1zn1ufdbm3yvxu5ykmwsw4kuo54vz 866958 866957 2026-08-23T08:57:17Z ~2026-45794-30 106963 Tv5.mn 866958 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = TV5 Монгол ТВ5 Телевиз TV5 Mongolia TV5 Television Mongolia | image = TV5 Tower.jpg | logo = ТВ5 лого.png | logo_size = 130px | logo_alt = | launch_date = 2003.01.01 | closed_date = | owner = О.Сарангэрэл Н.Базаррагчаа | country = [[Монгол]] | area = Улс даяар | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] Хан-уул дүүрэг 2-р хороо Энхтайвны Өргөн Чөлөө ТВ5 Tower-ийн байр | former_names = | replaced =Уриа: Монгол Улсаа Хөгжүүлье | sister_channels =TV5 Home shopping Movie Max | timeshift_service =6:00-1:00 Даваа-Баасан 6:00-23:30 Бямба-Ням | website = [http://www.tv5.mn/ www.tv5.mn] https://m.facebook.com/TV5Mongolia/ https://m.youtube.com/@TV5Mongolia https://x.com/tv5mongolia https://www.instagram.com/tv5mongolia |language=Монгол|picture_format=4:3 [[SDTV]] (2003-2013) 16:9 [[HDTV]] (2013-эдүгээг хүртэлх}} '''ТВ5 телевиз''' -Монголын бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны суваг бөгөөд Шилдэг 10-н телевизийн тоонд ордог. ТВ5 телевиз бол монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт өрсөлдөгч байдлаар төдийгүй анхдагч бас шинэлэг олон зүйлийг сэдэж санаачилан хийж хэрэгжүүлж байсан телевизүүдийн нэг иргэдийн дуу хоолой сонирхолтой подкастууд ба энгийн кинонуудыг үзүүлэх зорилготой байв одоогоор түүний фейсбүүк хуудас нь анх удаа 1,000,000 дагагчтай болсон анхны сошиал хуудас болсон юм. Анх ТВ5 телевиз нь 2002 оны 12-р сард Нийслэлд кабелийн сувгуудаар Туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь шинэ жилийн баярын өдөрт анх удаа шинээр нээгдэх суваг болсон үүнтэй зэрэгцэн 2003 оны 1-р сарын 1-ны өдөр шинэ жилийн баяр болсны дараа анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь Монголын ард түмэнд төдийгүй үзэгчиддэд цоо шинэ өнгө төрхтэй өөрчлөлт авчирч ба телевизийн салбарт цоо шинэ хуудас авчирсан Монголын Анхны Интернэт Телевиз болох ТВ5 телёвиз нь анх удаа нийслэл даяар цацах уламжлалт сувгаас гадна '''www.tv5.mn''' веб сайтад шууд эфирээ үзэх боломжийг нэг дор олгосон билээ энэ нь гадаадад суугаа монголчуудад хүртээмжтэй болсон юм тус сувгийн уриа нь Монгол улсаа Хөгжүүлье уриатай ба үзэгчиддэд улс орондоо ихийг хийж бүтээх зорилготой байгуулагдаж байв. 2007 онд TV5 2 буюу TV5 HOME SHOPPING Худалдааны сувгийг кабелийн телевизүүдээр цацаж эхэлсэн 2010-аад он гэхэд TV5 3 буюу одоогийн Movie Max кино сувгийн эхлэл тавигдсан 2013 онд Өнгө төрх бодлогоо шинэчилж шинэ ажлын байр шинэ техник технологитой болж Шинэ боловсон хүчин чадварлаг ажилчидыг бэлтгэж тоног төхөөрөмжөө сайжруулж шинэ ажилчидтай болж үзэгчиддэд сошиал медиагаа төдийгүй интернэтээр тасралтгүй хүргэх нэвтрүүлгүүдийг хийж эхэлсэн. 2014 онд анхны интернэт суваг бүхий хиймэл дагуулын агаараас гадна үүлэн технологийг нутагшуулсан монголын анхны телевизүүдийн нэг болсон. '''Өөрийн бүтээсэн кинонууд'''; Чонын Алтан шагай (2011) Нар гарнаа аз жаргал минь (2012) Замбуулин дуусах болоогүй (2016) '''Өөрийн гаргаж буй программууд;''' Цаг хөтөлбөр (Даваа-Бямба 21:00 цагт гарна) Мэдээ (11:00 13:00 15:00 19:00 цагуудад гарна.) Гэгээн Өглөө ярилцлага Reach the Beauty гоо сайхны нэвтрүүлэг Эрүүл Амьдарцгаая эрүүл мэндийн нэвтрүүлэг Өвөг дээдсийн өв соёл Өнөөдрийн Аялал Хүүхэд Бидний Өв Соёл Шидэт Харандаа Гэгээн боловсрол подкаст Гэгээн Эрүүл мэнд подкаст Гэгээн монгол подкаст Архиваас Ашигласан Материалуудаас; https://web.archive.org/web/20170705083256/http://tv5.mn/broadcast https://web.archive.org/web/20130504122753/http://tv5.mn/aboutus == Лого == <gallery> File:ТВ5 Лого өмнөх.png | 2003 - 2012 он File:ТВ5 лого.png | 2012 - одоог хүртэл </gallery> {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} tu5poff3ng2e7alfn3hmxaa3a97zjnk Айшвария Рай 0 77229 866945 632727 2026-08-23T07:09:23Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 866945 wikitext text/x-wiki [[Файл:AishwaryaRai.jpg|thumb]] Энэтхэгийн нэрт жүжигчин '''Айшвария Рай''' Баччан [[1973]] оны 11-р сарын 1-нд төрсөн бөгөөд 1994 оны "Дэлхийн мисс" тэмцээний ялагч болсон билээ. Тэрээр усан боомтын офицер Кришнараж Рай, зохиолч бүсгүй Вринда Рай нарын гэр бүлд төрсөн байна. Айшвария Райн амжилтын гараа нь 1994 онд болсон «[[Дэлхийн мисс|Дэлхийн Мисс]]<nowiki/>» тэмцээнд ялснаар эхэлсэн юм. Энэ мөчөөс эхлэн бүсгүй энэтхэгийн номер нэг загвар өмсөгчдийн тоонд багтаж, ажлын амжилт нь эрчимтэй өссөөр хоёр мянган бүсгүйчүүдийн дундаас Айшвария Райг сонгон Pepsi компанийн рекламны зураг авалтанд оруулж, Vogue сэтгүүлийн нүүрэн дээр гарч, европын болон энэтхэгийн загварын агентлагуудын болон гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн нүүр царай нь болж байлаа. [[Кино]] найруулагчид ч бас Райг зүгээр орхисонгүй. Болливуд Айшвария Райг кинонд тоглох саналаар буллаа. 1997 онд тоглосон түүний анхны кино Iruvar нь том амжилт олоогүй. Харин түүний тоглосон хоёр дахь кино («Aur Pyaar Ho Gaya») нь Айшвария Райд дебют тоглолтын шагналыг авчирсан юм. Харин 2000 онд «Үүрд чинийх» киногоороо шилдэг эмэгтэй дүрийн шагналыг хүртжээ. Жүжигчин бүсгүйд жинхэнэ амжилтыг авчирсан уран бүтээл болох «Девдас» кино нь олон улсын Каннын кино наадамд оролцсон анхны Болливудын кино болсон юм. Энэхүү кино нь борлуулалтаараа Энэтхэгт төдийгүй [[АНУ]]-д ч тэргүүлж чаджээ. Холливудад түүний тоглосон анхны кино нь «Сүйт бүсгүй ба атгаг санаа», дараа нь араас: «Бардам сэтгэл ба сануулга», «Сүүлчийн легион», «Ягаан ирвэс-2» кинонууд цуварч эхэлжээ. Харин «Хаос» болон «Астерикс ба Обеликс» киноны хамтрагчаар алдарт [[Майкл Дуглас]], Жерар Депардье ба Ален Делон нар тоглосон байна. [[Ангилал:Кино зохиолч]] 1ww6bppglyulj9d74hcdyl2lewhbgsu Ангилал:Бухарест 14 92900 866911 598246 2026-08-22T20:48:16Z Enkhsaihan2005 64429 866911 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бухарест}} {{Commons category|Bucharest|Бухарест}} [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] bomgbbihlmulog0u8igsw613unvpy2e Ангилал:Клуж тойрог 14 92916 866922 598270 2026-08-22T21:06:13Z Enkhsaihan2005 64429 866922 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Клуж тойрог}} {{Commons cat|Cluj County|Клуж тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] 9w0arwjocv8ipyb906res3qw38ecvac Ангилал:Клуж-Напока 14 92917 866915 598271 2026-08-22T20:57:11Z Enkhsaihan2005 64429 866915 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Клуж-Напока}} {{Commons category|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}} [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] cbeppf58k1kwrmbaah7a50nm4jazlc2 Ангилал:Бабеша-Бойяи Их Сургууль 14 95581 866917 605796 2026-08-22T21:00:53Z Enkhsaihan2005 64429 866917 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{catmain|Бабеша-Бойяи Их Сургууль}} [[Ангилал:Клуж-Напокагийн их сургууль]] q4d20010k1tu3aj63hh37m5i2ajpksy Сэргэлэнбаатарын Булгантамир 0 105735 866944 753193 2026-08-23T07:09:19Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 866944 wikitext text/x-wiki '''Сэргэлэнбаатарын Булгантамир''' ([[1999 он|1999 оны]] [[11 сарын 29|11-р сарын 29]]-нд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монголын]] [[Волейбол|волейболын]] шилдэг тамирчдын нэг юм. Тэрээр улсынхаа шилдэг клуб "Энагурэ Монти" багийн ахлагч бөгөөд өндрийн довтлогчийн байрлалд тоглодог. 2019 онд Монголын волейболын холбооны Үндэсний дээд лигийн аварга болж, хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор шалгарсан. 2016 онд Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцохдоо анх удаа улсын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж байв. == Карьер == ==== 2019 он ==== [[Файл:Tamiraa_2019.jpg|thumb| 2019 оны Үндэсний дээд лиг. Энагурэ - Хобби Эйс]] [[Файл:MVP_2019_MVA_National_League.jpg|thumb| 2019 оны Үндэсний дээд лигийн хаалтын ажиллагаа]] 2019 онд Монголын волейболын холбооны шинэ удирдлагууд томилогдож, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Готовын Баярсайхан болон түүний удирдлагын баг 2011 оноос хойш тасраад байсан Үндэсний дээд лигийн тэмцээнийг эргэн зохион байгуулсан. Энэ тэмцээнд "Энагурэ" багийн шинэ үеийн охид оролцлоо. Багийн тоглогчдын дундаж нас нь 20.5 байв. Спортын мастер С.Булгантамираар ахлуулсан энэ багийн бүх тоглогчдын хувьд анх удаагаа дээд лигийн тэмцээнд оролцсон нь энэ байлаа. Тэд 3 тойрогт нийт 15 тоглолт (13 хожил / 2 хожигдолтой) хийж, лигийн хүснэгтийн 1-р байрт шалгарч, шигшээ шатанд шалгарлаа. "Энагурэ" шигшээ цувралд "Хобби Эйс" багийг 3 тоглолт дараалан хожиж (3:1, 3:0, 3:2) аварга болсон. С.Булгантамирын хувьд шигшээ цувралын сүүлийн 2 тоглолтод шилдэг тоглогчоор нэрлэгдэж, багаа аварга болоход голлох үүрэг гүйцэтгэв. <big>'''Шигшээ цувралын статистик:'''</big> '''Тоглолт-1:''' С.Булгантамир 13 оноо авсан (Довтолж-9, давуулж-2, хааж-1). "Энагурэ" 3:1-ээр хожсон (21:25, 25:20, 15:25, 17:25). '''Тоглолт-2:''' С.Булгантамир 22 оноо авсан (Довтолж-13, давуулж-2, хааж-1). Тоглолтын шилдгээр шалгарсан. "Энагурэ" 3:0-ээр хожсон (25:27, 23:25, 15:25). '''Тоглолт-3:''' С.Булгантамир 24 оноо авсан (Довтолж-18, хааж-2, давуулж-4). Тоглолтын шилдгээр шалгарсан. "Энагурэ" 3:2-оор хожсон (25:12, 25:17, 18:25, 12:25, 12:15). С.Булгантамир лигт нийт 18 тоглолтонд оролцож 278 оноо авсан (Довтолж-220, хааж-22, давуулж-36) бөгөөд анх удаа Үндэсний дээд лигийн аварга боллоо. 2019 оны дээд лигт түрүүлсэнээр "Энагурэ" баг тус тэмцээний гурав дахь алтан медалиа хүртэж, 2011 оноос хойш анх удаа лигийн аваргын цом хүртлээ. С.Булгантамир тэмцээний хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор тодорлоо. ==== 2020 он ==== [[Файл:Tamiraa.jpg|thumb|С.Булгантамир (Энагурэ)]] Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд "Энагурэ" 2017, 2018, 2019, 2020 онуудад дөрвөн жил дараалан түрүүлж энэ насандаа хамгийн хүчтэй баг гэдгээ баталсан. Тэд 2020 онд ялагдалгүй цаашлаад ээлжийн хожил ч алдалгүй түрүүлж, залуучуудын улсын аварга болсон юм. Тус тэмцээнд "Энагурэ" баг "B" хэсгээс тэргүүн байраар гарч, хагас шигшээд шалгаран (Хобби-Эйс, Уурхайчин, Дундговь, МУБИС багуудыг 2:0-р хожив), дараа нь "Эрчим" клубийг 3:0-ээр хожиж аваргын төлөө өрсөлдөхөөр шалгарлаа. Шигшээ тоглолтод "Хилчин" багийг 3 ээлж дараалан ялж, 6 дахь удаагаа залуучуудын улсын аварга боллоо. С.Булгантамир 2 дахь жилээ дараалан тус тэмцээний хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч болсон юм. == Клуб == * {{Далбаа|MGL}} '''Энагурэ''' (2015–) == Шагналууд == === Клуб === * 2019 оны Үндэсний дээд лиг - Алтан медаль * 2019 оны Тэнүүн-Огоо цом - Хүрэл медаль * 2019 оны Хобби цом - Алтан медаль * 2016 оны Хасу цом - Алтан медаль * 2015 оны Холбооны цом - Алтан медаль * 2016 оны Холбооны цом - Алтан медаль * 2017 оны Холбооны цом - Мөнгөн медаль * 2015 оны Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2019 оны Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Мөнгөн медаль, Булган аймгийн багтай * 2020 оны Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Хүрэл медаль, [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн багтай * 2016 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2017 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2018 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2019 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2020 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2015 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2016 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2017 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2016 оны “Супер-8” U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2017 оны “Супер-8” U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн - Алтан медаль * 2015 оны Монгол туургатын хүүхдийн их наадам - Мөнгөн медаль * 2015 оны Монголын хүүхдийн спортын их наадам - Хүрэл медаль === Хувийн амжилт === * 2020 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч" * 2019 оны Үндэсний дээд лиг "Хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч" * 2019 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч" * 2019 оны Хобби цом "Шилдэг довтлогч" * 2019 оны Тэнүүн-Огоо цом "Шилдэг давуулагч" * 2018 оны Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Шилдэг давуулагч" * 2018 оны Насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч" * 2016 оны Залуучуудын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Шилдэг хаагч" * 2016 оны “Супер-8” U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Шилдэг довтлогч" * 2015 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Хамгийн үнэ цэнтэй тоглогч" * 2016 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Шилдэг хаагч" * 2017 оны U18 улсын аварга шалгаруулах тэмцээн "Шилдэг довтлогч" ==Гадны холбоос== *[https://www.youtube.com/watch?v=vubRIneDL1I&t=17s С.Булгантамирын 2019 оны Үндэсний дээд лигийн тэмцээний шигшээ цувралын 3 дахь тоглолтын онцлох агшнууд] == Ашигласан материал == {{Reflist}}{{Start box}} #{{Cite web|url=https://www.facebook.com/MNB-Sport-2095350963852706|title=Facebook|accessdate=2020-11-25}}[[Wikipedia:SPS|{{sup|[''self-published'']}}]] #{{Cite web|url=https://www.facebook.com/Mongolian-Volleyball-Association-MVA-107573714418348|title=Facebook|accessdate=2020-11-25}}[[Wikipedia:SPS|{{sup|[''self-published'']}}]] #{{Cite web|url=https://mva.mn/|title=Монголын Волейболын Холбоо &#8211; Mongolian Volleyball Association|accessdate=2020-11-25|archive-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124225708/https://mva.mn/|url-status=dead}} {{DEFAULTSORT:Булгантамир, Сэргэлэнбаатарын}} [[Ангилал:1999 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын волейболчин]] jikxp0nui6nuv707cdi8s2a2rv9xz6t Зүй Ёс Нам 0 112377 866942 866889 2026-08-23T05:48:16Z Egzs 88168 866942 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Зүй Ёс Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠵᠦᠢ ᠶᠣᠰᠣ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = | logo = | chairperson = [[Батбаярын Насанбилэг]] | secretary_general = [[Сандагдоржийн Баярбаатар]] | foundation = {{start date|2019|06|08|df=yes}} | dissolution = {{start date|2026|06|22|df=yes}} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | student_wing = | youth_wing = | womens_wing = | membership_year = | membership = 1,533 | ideology = [[Социал демократ]] | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] | national = [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] (2020–2024) | colors = Цэнхэр | colorcode = #2774f8 | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{composition bar|0|126}} | flag = Flag of the Justice Party of Mongolia.png{{!}}border{{!}}200px | website = {{URL|justiceparty.mn}} | country = Монголын | abbreviation = ЗЁН | footnotes = }} '''Зүй Ёс Нам''' нь 2019 оноос 2026 оны хооронд Улсын Дээд шүүхэд бүртгэлтэй байсан Монголын нам. Уг нам нь улс төрийн Төвийн үзэлтэй нам байсан. == Түүх == Зүй Ёс нам нь 2019 оны 6 сарын 8 ний өдөр үүсгэн байгуулах их хурлаа хийж, [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд шүүхийн]] 2019 оны 09 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 20 дугаар тогтоолоор бүртгүүлсэн улс төрийн хүчин юм. Улсын дээд шүүхийн бүртгэлээр 1533 гишүүнтэй байсан. Анхны намын дарга Батбаярын Насанбилэг, намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Сандагдоржийн Баярбаатар. Нийслэлийн намын хорооны дарга Адъяабатын Амарбаяр. === 2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль === [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] Зүй Ёс нам нь [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ нам]], [[Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний нам]]<nowiki/>тай хамтран [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат эвслийг]] байгуулан оролцсон бөгөөд тус эвслээс Хан-Уул дүүргийн 29-р тойрогт нэр дэвшсэн [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] сонгогдон парламентад суудалтай улс төрийн хүчин болсон. Зөв Хүн Электорат эвсэл орон даяар нийт 27 тойрогт 53 нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлсэн бөгөөд үүнээс 8 тойргийн 9 нэр дэвшигч нь Зүй Ёс намаас нэр дэвшсэн байна. {| class="wikitable" |+ Нэр дэвшигчид |- ! Тойрог !! Нэр дэвшигч !! Авсан санал |- | 3-р тойрог Баянхонгор аймаг || М.Ариунтуяа || 204 (0.5%) |- | 5-р тойрог Говь-Алтай аймаг || Л.Энхнасан || 1104 (3.9%) |- | 14-р тойрог Төв аймаг || [[Б.Насанбилэг]]|| 1710 (3.9%) |- | 16-р тойрог Ховд аймаг || Г.Буянбаатар || 1740 (4.1%) |- | 17-р тойрог Хөвсгөл аймаг || Т.Ууганбаяр || 1084 (1.7%) |- | 17-р тойрог Хөвсгөл аймаг || Т.Туяа || 1724 (2.8%) |- | 19-р тойрог Дархан-Уул аймаг || А.Галтбаяр || 2483 (5.5%) |- | 27-р тойрог Сонгинохайрхан дүүрэг || Б.Эрдэнээ || 2078 (3.6%) |- | 28-р тойрог Сонгинохайрхан дүүрэг || [[А.Амарбаяр]]|| 5621 (6.9%) |} 2026 оны 6 сарын 22-нд шинэчилсэн улс төрийн намын тухай хуулийг сахин биелүүлээгүйгээс болж улсын дээд шүүхийн намын бүртгэлээс хасагдсан. Үүгээр уг нам 2026 онд татан буугдсан.<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2026-06-22 |title=Дээд шүүх найман намыг бүртгэлээс хаслаа |url=https://itoim.mn/a/2026/06/22/politic/vyv |access-date=2026-08-22 |website=itoim.mn |publisher=Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын Бүртгэлийн алба}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20210411092542/https://www.justiceparty.mn/ Албан ёсны вэбсайт]{{Монголын нам}} [[Ангилал:2019 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2026 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Социал демократ нам]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нам]] n8pxig4e10h93bxybx00cjtzvsli9kr Ангилал:Констанца тойрог 14 113739 866927 662802 2026-08-22T21:15:36Z Enkhsaihan2005 64429 866927 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Констанца тойрог}} {{Commons cat|Constanța County|Констанца тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог|Констанца тойрог]] [[Ангилал:Добружа|Констанца тойрог]] p1ndmqqan72nky1unyrtrp8yw16q8es Ангилал:Констанца 14 113744 866926 662808 2026-08-22T21:15:08Z Enkhsaihan2005 64429 866926 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Констанца}} {{Commons category|Constanța|Констанца}} [[Ангилал:Румыны хот|Констанца]] [[Ангилал:Констанца тойргийн суурин|Констанца]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 2qdvh7p75x2tzaq7bbgdlnf188nuz5q Ангилал:Долж тойрог 14 113751 866906 662821 2026-08-22T18:45:58Z Enkhsaihan2005 64429 866906 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Долж тойрог}} {{Commons cat|Dolj County|Долж тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бага Валахи]] czbjqys1inbak9uqxwzudpeblpi0fgu Ангилал:Крайова 14 113756 866905 662832 2026-08-22T18:44:07Z Enkhsaihan2005 64429 866905 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Craiova|Крайова}} {{Cat main|Крайова}} [[Ангилал:Долж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 8skg50mc9ozbag8a6ljcj39xtkim9it Ангилал:Галац тойрог 14 113782 866897 662900 2026-08-22T14:47:31Z Enkhsaihan2005 64429 866897 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Галац тойрог}} {{Commons cat|Galați County|Галац тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] a66bzznuvwnqvroashiichd7y698t99 Ангилал:Галац 14 113783 866896 662904 2026-08-22T14:47:01Z Enkhsaihan2005 64429 866896 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Galați|Галац}} {{cat main|Галац}} [[Ангилал:Галац тойргийн суурин|Галац]] [[Ангилал:Румыны хот|Галац]] [[Ангилал:Молдав–Румыны хилийн боомт]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] d9zodr3f6b0b01ogc167ymgyqvo0xht Ангилал:Илфов тойрог 14 113798 866912 662940 2026-08-22T20:48:33Z Enkhsaihan2005 64429 866912 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ilfov County|Илфов тойрог}} {{Cat main|Илфов тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] 4u6okbyzz1jerhm5kgbaybgppzl0pd2 Ангилал:Марамуреш тойрог 14 113802 866931 662957 2026-08-22T21:27:02Z Enkhsaihan2005 64429 866931 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Maramureș County|Марамуреш тойрог}} {{Cat main|Марамуреш тойрог}} [[Ангилал:Марамуреш]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] pbhwm1x7jnim2kd6udyz22ypg5yoa27 Ангилал:Кэлэраши тойрог 14 114160 866929 664331 2026-08-22T21:22:18Z Enkhsaihan2005 64429 866929 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Călărași County|Кэлэраши тойрог}} {{Cat main|Кэлэраши тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог|Кэлэраши тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] 7nczlwyemlxe61x7y4lk4ehv750cqec Хессений Вант Улс 0 114976 866949 850239 2026-08-23T07:13:43Z Enhtuya.ao 106206 866949 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы түүхэн улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|de|Kurfürstentum Hessen}} | conventional_long_name = Хессений Вант Улс | common_name = Хессен-Кассел | status = Сонгогч | status_text = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] [[Курфюрст|вант]] [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улсууд|улс]] (1803–1806)<br/>[[Райны Холбоо]]ны улс (1806–1807)<br/>тусгаар улс (1814–1815)<br/>[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]] (1815–1848)<br/>[[Германы эзэнт гүрэн (1848–1849)|Германы эзэнт гүрний]] улс (1848–1849)<br/>тусгаар улс (1849–1850)<br/>[[Германы Холбоо]]ны [[Германы Холбооны улсууд|улс]] (1850–1866)<br/> | empire = Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | year_start = 1803 | year_end = 1866 | life_span = 1803–1807<br/>1814–1866 | event_end = [[Пруссийн хаант улс]] нэгтгэсэн | event1 = [[Курфюрст|Вант улс]] болсон | date_event1 = 1803 | event2 = [[Вестфалийн хаант улс]] [[Наполеоны дайнууд|нэгтгэсэн]] | date_event2 = 1807 | event3 = Дахин байгуулагдсан | date_event3 = 1814 | p1 = Хессен-Касселын Ландграфт Улс | flag_p1 = Flag of Hesse.svg | s1 = Вестфалийн хаант улс | flag_s1 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | p2 = Вестфалийн хаант улс | flag_p2 = Flag of Kingdom of Westphalia.svg | s2 = Хессен-Нассау муж | flag_s2 = Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg | p3 = Хессен-Ханау | flag_p3 = Wappen Hessen-Hanau.svg | image_flag = Flag of Hesse.svg |flag_caption = [[Хессений далбаа|Далбаа]] | image_coat = Grosses Wappen-HK (1815-1866).svg | symbol_type = [[Хессений сүлд|Сүлд]] | image_map = Map-DB-Hessen-Kassel.svg | image_map2 = Electorate of Hesse.png | image_map_caption = Хессен-Кассел (улаан) 1866 онд, [[Австри-Пруссийн дайн]]ы өмнөхөн | map_caption2 = Хессений Вант Улс (1814–1866) | capital = [[Кассел]] | common_languages = [[Герман хэл|Герман]]<br/>[[Хессений аялгууд|Умард Хессений аялга]] | religion = [[Хессений Вант Улс-Вальдекийн Евангелийн Сүм|Протестант]] [[Католик сүм|Католик]] (цөөнх) | currency = [[Хессен-Касселийн талер]] (1858 он хүртэл)<br/>[[Хессен-Касселийн холбооны талер]] (1858–1873) | title_leader = [[Хессений Ван]] | leader1 = [[I Вильхельм, Хессений Ван|I Вильхельм]] | year_leader1 = 1803–1821 | leader2 = [[II Вильхельм, Хессений Ван|II Вильхельм]] | year_leader2 = 1821–1847 | leader3 = [[Фридрих Вильхельм, Хессений Ван|Фридрих Вильхельм]] | year_leader3 = 1847–1866 | today = [[Герман]] }} '''Хессений Вант Улс''' ({{lang-de|Kurfürstentum Hessen}} [{{IPA|ˈkuːɐ̯ˌfʏʁstn̩tum ˈhɛsn̩}}]; мөн товчоор ''Kurhessen'') нь 1815 оноос эхлэн [[Хессен-Касселын Ландграфт Улс]]ыг нэрлэж ирсэн нэршил бөгөөд тус улсын ноён нь 1803 онд курфюрст<ref>Тайлбар: Фюрст (''Fürst'') гэдэг нь монголын ван цолтой зэрэгцэх цол бөгөөд курфюрст (''Kurfürst'') нь ижил ван цолтноосоо илүү дээд зиндааны цол юм.</ref> цолтой болсноор ''курфюрстэт улс'' буюу вант улс болжээ. == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Ном зүй == * Otto Bähr: ''Das frühere Kurhessen – Ein Geschichtsbild''. Brunnemann, Kassel, 1895. * Karl Ernst Demandt: ''Geschichte des Landes Hessen''. Bärenreiter, Kassel 1972, ISBN 3-7618-0404-0. * Ewald Grothe: ''Kurfürstentum''. In: ''Kassel Lexikon''. Hrsg. v. der Stadt Kassel, Bd. 1. euregio, Kassel 2009, ISBN 978-3-933617-39-2, S.&nbsp;360–362. * Harald Höffner: ''Kurhessens Ministerialvorstände der Verfassungszeit 1831–1866''. Dissertation. Gießen 1981. * Philipp Losch: ''Geschichte des Kurfürstentums Hessen. 1803–1866.'' Elwert, Marburg 1922; Neudruck: Hamecher, Kassel 1972, ISBN 978-3-920307-07-7. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Electorate of Hesse|Хессений Вант Улс}} * [https://web.archive.org/web/20160304030336/http://webmap.geoinform.fh-mainz.de/hgisg/multi4/startTempl.php?gebiet=14&gliederung=1&txtArea=Gebiet Statistische und geschichtliche Informationen zu Hessen-Kassel] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хессений түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хессений Вант Улс| ]] [[Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс]] [[Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс]] [[Ангилал:1814 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1866 онд татан буугдсан]] fdt2sn876ui8ewr0ztus04k201qg3nf Ангилал:Горж тойрог 14 115528 866902 668495 2026-08-22T16:47:04Z Enkhsaihan2005 64429 866902 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Горж тойрог}} {{Commons cat|Gorj County|Горж тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:Бага Валахи]] nq2wn0rryuiver1dpq57yh1l8aweypb Ангилал:Вылча тойрог 14 115536 866892 668524 2026-08-22T14:34:13Z Enkhsaihan2005 64429 866892 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Вылча тойрог}} {{Commons cat|Vâlcea County|Вылча тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог|Вылча]] [[Ангилал:Бага Валахи|Вылча]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] 4dk6975qajv6d38d9wl84mkcdm6xga3 Ангилал:Дымбовица тойрог 14 116721 866908 676168 2026-08-22T19:01:25Z Enkhsaihan2005 64429 866908 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Дымбовица тойрог}} {{Commons cat|Dâmbovița County|Дымбовица тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог|Дымбовица тойрог]] d3qk5dyxlvqkjl1mzd94wackrcue0ai 2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ 0 127345 866951 866361 2026-08-23T07:50:20Z ~2026-45794-30 106963 Fifa.com 866951 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = Канад | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second =90 секунд заримдаа 120 секундээр | third = | fourth = | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар Бразил Морокко Гайти Шкотланд (Шотланд) Австрали Турк Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд Экуадор Коте Д Ивуар Швед Тунис Кабо Верде Бельги Египет Саудын Араб Уругвай Иран Шинэ Зеланд Франц Сенегал Ирак Норвеги Алжир Австри Йордан Англи Хорват Португал Узбекистан Канад Экуадор Испани Аргентин == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] 1n4uu4hgtq6v2rp8uoxahrkrccafxzz 866952 866951 2026-08-23T07:51:14Z ~2026-45794-30 106963 Fifa.com 866952 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = Канад | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second =90 секунд заримдаа 120 секундээр | third = | fourth = | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар Бразил Морокко Гайти Шкотланд (Шотланд) Австрали Турк Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд Экуадор Коте Д Ивуар Швед Тунис Кабо Верде Бельги Египет Саудын Араб Уругвай Иран Шинэ Зеланд Франц Сенегал Ирак Норвеги Алжир Австри Йордан Англи Хорват Португал Узбекистан Канад Колумб Иран Экуадор Испани Аргентин == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] 1ce2td81io7bbpwb5bs0bq019uubwr9 866953 866952 2026-08-23T08:02:52Z ~2026-45794-30 106963 866953 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = Канад | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second =90 секунд заримдаа 120 секундээр | third = | fourth = | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар (Switzerland) Бразил (Brasil) Морокко (Morocco) Гайти (Haiti) Шкотланд (Шотланд) Scotland Австрали (Australia Турк (Turkey) Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд (Netherland Экуадор (Ecuador) Коте Д Ивуар (Cote D'Iviore Швед (Sweden) Тунис (Tunisia) Кабо Верде (Cabo Verde) Бельги (Belgium) Египет (Egypt) Саудын Араб (Saudi Arabia) Уругвай (Urugway) Иран (Iran) Шинэ Зеланд (New zeland) Франц (France) Сенегал (Senegal) Ирак (Iraq) Норвеги (Norvegia) Алжир (Algeria) Австри (Austria) Йордан (Jordan) Англи (England) Хорват (Croatia Португал (Portugal) Узбекистан (Uzbekistan) Канад (Canada) Колумб (Columbia) Иран (Iran) Экуадор (Equador) Испани (Spain) Аргентин (Argentina) == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] bmcrm8y6bj7jmcri09xhlifwd0khn33 866954 866953 2026-08-23T08:16:55Z ~2026-45794-30 106963 Fifa.com 866954 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = Канад | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 2026 оны 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second =90 секунд заримдаа 120 секундээр | third = | fourth = | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper =Unai Simon | young_player =Lamine Yamal (Spain) Pau cubarsi (Spain) Gilberto Mora (Mexico) Desire Dora (France) Ayyoub Bouaddi (Morocco) | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад|city=АНУ; Arlington (Dallas) Atlanda East Rezerford Инглвуд (Лос-Анжелес) Kansas city Miami Gardens (Miami) Maccachusetts (Маккачуветс) Orum (Sietle) Santa Klara (San Francisco) Filadelfia Houston Mexico; Mexico city Гвадалахара Monterrey Канад; Vancouver Toronto}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар (Switzerland) Бразил (Brasil) Морокко (Morocco) Гайти (Haiti) Шкотланд (Шотланд) Scotland Австрали (Australia Турк (Turkey) Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд (Netherland Экуадор (Ecuador) Коте Д Ивуар (Cote D'Iviore Швед (Sweden) Тунис (Tunisia) Кабо Верде (Cabo Verde) Бельги (Belgium) Египет (Egypt) Саудын Араб (Saudi Arabia) Уругвай (Urugway) Иран (Iran) Шинэ Зеланд (New zeland) Франц (France) Сенегал (Senegal) Ирак (Iraq) Норвеги (Norvegia) Алжир (Algeria) Австри (Austria) Йордан (Jordan) Англи (England) Хорват (Croatia Португал (Portugal) Узбекистан (Uzbekistan) Канад (Canada) Колумб (Columbia) Иран (Iran) Экуадор (Equador) Испани (Spain) Аргентин (Argentina) == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] 49c6tlkx2go5h7qwk6i3umab69mhq3e 866955 866954 2026-08-23T08:18:42Z ~2026-45794-30 106963 Fifa.com 866955 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 2026 оны 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second =90 секунд заримдаа 120 секундээр | third = | fourth = | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper =Unai Simon | young_player =Lamine Yamal (Spain) Pau cubarsi (Spain) Gilberto Mora (Mexico) Desire Dora (France) Ayyoub Bouaddi (Morocco) | fair_play = | prevseason = [[2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2026]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад|city=АНУ; Arlington (Dallas) Atlanda East Rezerford Инглвуд (Лос-Анжелес) Kansas city Miami Gardens (Miami) Maccachusetts (Маккачуветс) Orum (Sietle) Santa Klara (San Francisco) Filadelfia Houston Mexico; Mexico city Гвадалахара Monterrey Канад; Vancouver Toronto}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар (Switzerland) Бразил (Brasil) Морокко (Morocco) Гайти (Haiti) Шкотланд (Шотланд) Scotland Австрали (Australia Турк (Turkey) Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд (Netherland Экуадор (Ecuador) Коте Д Ивуар (Cote D'Iviore Швед (Sweden) Тунис (Tunisia) Кабо Верде (Cabo Verde) Бельги (Belgium) Египет (Egypt) Саудын Араб (Saudi Arabia) Уругвай (Urugway) Иран (Iran) Шинэ Зеланд (New zeland) Франц (France) Сенегал (Senegal) Ирак (Iraq) Норвеги (Norvegia) Алжир (Algeria) Австри (Austria) Йордан (Jordan) Англи (England) Хорват (Croatia Португал (Portugal) Узбекистан (Uzbekistan) Канад (Canada) Колумб (Columbia) Иран (Iran) Экуадор (Equador) Испани (Spain) Аргентин (Argentina) == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] 546cjoueatpiwi2gb0jvorckfrb8u50 Сангажавын Жамъян 0 132421 866932 789221 2026-08-23T01:31:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 866932 wikitext text/x-wiki Онхуд овогт '''Сангажавын''' (зарим сурвалжид Сангарав гэж бичигджээ) '''Жамъян''' (1864 оны хөх хулгана жил Цэцэн хан аймгийн Ачит ван Сансрайдоржийн хошуу, Ардын засгийн үеийн Хэнтийн Хан уулын аймгийн Баянтүмэн, одоогийн [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн сумын]] Баянбулган хэмээх газар төрсөн-1930 оны 5-р сарын 1-нд нас барсан) - Мэргэн гүн, зайсан, Монгол Улсын Ардыг гэгээрүүлэх яамны анхны дэд сайд (1921 оны 2-р сараас 11-р сар), [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] захирал. == Намтар == Тэрбээр бага насандаа нутгийн бичгийн хүн Билэгтэйд шавилан [[Монгол бичиг|монгол бичигт]] суралцсан бөгөөд хожим өөрийн шаргуу оролдлогоор төвөд, манж, хятад бичигт суралцжээ. С.Жамьян 1880-аад оны үеэс хошуу тамгын жасаанд тал бичээч, бичгийн эх зохиогчоор ажиллаж байв. Тухайн үед бичиг үсгийн чадвартай иргэдийг Богдын шавь яаманд дуудан ирүүлж, алба хаалгадаг байсан бөгөөд С.Жамьянд зайсан хэргэм олгож, их шавийн харьяанд алба тушаал хүлээлгэх болжээ. 1913 оноос Сангийн яамны нярав, дэд сайдаар ажиллаж байсан түүнийг Ардын Засгийн газар байгуулагдахад Сангийн яамны тэргүүн сайд хамаарсан дэд сайдын албанаа томилжээ. Тун удалгүй 1921 оны 11-р сард Судар бичгийн хүрээлэнгийн даргаар томилогдон ажилласан байна. 1924 оны 2-р сард [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнг]] Дотоод явдлын яамны Сургуулийн хэлтэстэй нэгтгэн Ардыг гэгээрүүлэх хэргэм зэргээрээ олон түмний дунд ихэд алдаршиж, Жамьян гүн, Жамьян сайд хэмээн хүндлэгдэж байжээ. Аргын тооллын 1921.11.02-нд “Нийслэл хүрээний сургуулийн танхимд Их шавийн Жамьянг даргасургагчаар орлуул” гэсэн нь анхны бага сургуулийн захирлаар Жамьян гүн тус сургуулийг захирлыг томилох хүртэлх хугацаанд хавсран ажилласан байна. Жамьян гүн Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдаар 1924 оны 2-р сараас 11-р сарын хооронд ажилласан байна. Тэрээр 1924-1930 онд Улсын Бага хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байв. Судар бичгийн хүрээлэнгийн захирал С.Жамьян нь 1924 онд Жонон ван Ширнэндамдин, хэлмэрч Хишигт нарын хамт [[Бээжин]], [[Шанхай]], [[Өвөр Монгол|Өвөрмонголоор]] явж судар бичиг, ном зохиол үлэмж ихийг цуглуулж авчирсаны дотор шунхаар хэвлэсэн Монгол үсгийн Данжуур номын хоёр зуун хорин зургаан ботийг бүтнээр нь 16 үхэр тэргээр авчирсан нь боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны салбарт чухал ач холбогдолтой гавъяат үйлс байлаа. Эдүгээ тэдгээр үнэт бүтээлүүд [[Монгол Улсын Үндэсний номын сан|Монгол Улсын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байна. 1926 онд [[Алтан товч|Лу Алтан товчийн]] жинхэнэ эх болох хулсан үзгийн бичмэлийг [[Дорнод]] аймгийн [[Баян түмэн хошуу|Баян түмэн хошууны]] Еншээбү овгийн тайж Дарь гэдэг хүнээс олж авсан нь [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчооны]] цорын ганц монгол эх болж хадгалагджээ. Сангажавын Жамьян 1930 оны 5-р сарын 1-нд 66 насандаа хүнд өвчний учир таалал төгсчээ. == Бүтээлүүд == * Монгол үсгийн аймаг дахь анхан сурах хөвгүүдийн оюуны амыг нээх тодорхой толь хэмээгдэх оршвой (1918 он) * Монгол үсгийн ёсыг өчүүхэн төдий товчлон гаргасан байдал (1921 он) * Урт өдрийн улиг үгний бичиг (1925 он) * Чингис хааны төрсөн Дэлүүн болдогийг сурвалжилсан нь (1928 он) зэрэг олон бүтээлүүд туурвижээ. * О. Жамъян нь Нийтийн номын сангийн эх үүсвэрийг тавьсан юм. (1864-1930 он). == Дурсгал == С.Жамьян сайдын мэндэлсний 150 жилийн ойд зориулж, Шинжлэх ухаан академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэл шинжлэлийн салбарын эрхлэгч, доктор Э.Пүрэвжав “Онходын Жамьян. Монгол хэл бичгийн ухаан” бүтээлийг 2014 онд хэвлүүлсэн байна. {{DEFAULTSORT:Жамьян, Сангажавын}} [[Ангилал:1864 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баянтүмэний хүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:20-р зууны эрдэмтэн]] [[Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн]] dabskyl51spse7a4crlgizvyts2e8rz Загвар:Монголын нам 10 133403 866943 866886 2026-08-23T05:49:26Z Egzs 88168 866943 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name=Монголын нам |title={{flag|Монгол}}ын [[Монголын намын жагсаалт|улс төрийн нам]] |bodyclass=hlist |state={{{state|collapsed}}} |group1=[[Улсын Их Хурал]] (126) |list1= *[[Монгол Ардын Нам]] (68) *[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42) *[[ХҮН нам]] (7) *[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] ({{small|[[Монголын Ногоон Нам]]-[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]}}) (4) *[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4) |group2=Бусад нам |list2= *[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]] *[[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] *[[Эх орон нам]] *[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]] *[[Монголын Социал Демократ Нам]] *[[Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам]] *[[Иргэний хөдөлгөөний нам]] *[[Хөгжлийн хөтөлбөрийн нам]] *[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]] *[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх орончдын нэгдсэн нам]] *[[Монгол Консерватив Нам]] *[[Тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн нам]] *[[Ард түмнээ хайрлая нам]] *[[Монголын хүний төлөө нам]] *[[Үнэн ба зөв нам]] *[[Эрх Чөлөөний Эвсэл нам]] *[[Дэлхийн Монголчууд Нам]] *[[Ард түмний олонхын засаглал нам]] *[[Их эв нам]] *[[Гэр хороолол хөгжлийн нам]] *[[Миний Монгол нам]] *[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]] *[[Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам]] *[[Либертари Нам]] |below= *{{icon|list}} [[Эрх барьж буй улс төрийн намуудын жагсаалт|Улс төрийн намын жагсаалт]] *[[Монголын улс төр]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Монголын улс төр ба засгийн газар]] </noinclude> st7b3x8tg3w3uq5bon105p4nfdux6vl Үндэсний Эвсэл (Монгол) 0 140155 866941 820721 2026-08-23T05:46:32Z Egzs 88168 866941 wikitext text/x-wiki '''Үндэсний Эвсэл''' (ҮЭ) нь Монгол Улсын улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан [[Нямтайширын Номтойбаяр]] тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх [[Монголын Ногоон Нам]] (МНН) болон [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] (МЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн. == Үндсэн мэдээлэл == * '''Нэр''': Үндэсний Эвсэл * '''Товчлол''': ҮЭ (монгол), NC (англи) * '''Байгуулагдсан''': 2024 оны 1-р сарын 29 * '''Тэргүүн''': Нямтайширын Номтойбаяр * '''Төв байр''': Улаанбаатар хот * '''Өнгө''': Ногоон хөх * '''Уриа''': "Үндэстнээрээ баяжъя!" * '''Албан ёсны вэбсайт''': evsel.mn == Үзэл баримтлал ба зорилго == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн "Иргэн баян бол улс баян" гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг. == Бодлого, байр суурь == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог. == Сонгуулийн оролцоо == 2024 оны УИХ-ын сонгуульд Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг "1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн" зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, улс төрийн шинэчлэл, авлигын эсрэг тэмцэл, эдийн засгийн либералчлал зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. <ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2024-06-29 |title=Н.Номтойбаяр: "Үндэсний эвсэл" хуульд заасан босгыг амжилттай давлаа |url=https://ikon.mn/n/36ia |access-date=2025-06-02 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] 8p5uwjuszvhat5v2yzyvvhzrds1upug 866960 866941 2026-08-23T09:17:26Z Egzs 88168 866960 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Үндэсний Эвсэл | logo = Logo of the National Coalition (Mongolia).png | logo_size = 200 | colorcode = #066B55 | leader = [[Нямтайширын Номтойбаяр]] | founded = {{start date|2024|01|29|df=y}}<ref>{{cite web |title=Үндэсний ардчилсан үзлийн дор "Үндэсний эвсэл" байгуулагдлаа |date=29 January 2024 |url=https://ikon.mn/n/32br |publisher=ikon.mn |language=mn}}</ref> | ideology = [[Баруунтан|Үндэсний ардчилсан үзэл]]<ref>{{cite web |title=Үндэсний эвсэл: Намчдын хулгайтай бид тэмцэнэ |date=10 June 2024 |url=https://news.mn/r/2729198/ |publisher=news.mn |language=mn}}</ref> | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = {{URL|evsel.mn}} | country = Монголын | abbreviation = ҮЭ | colors = {{color box|#066B55|border=darkgray}} Ногоон | position = [[Баруун-төвийн улс төр|Баруун-төв]] | slogan = {{lang|mn|Үндэстнээрээ баяжья!}} | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|4|126|#066B55}} | affiliation1 = *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] *Монголын Либерал Ардчилсан Нам | affiliation1_title = Гишүүн намууд }} '''Үндэсний Эвсэл''' ('''ҮЭ''') нь Монгол Улсын улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан [[Нямтайширын Номтойбаяр]] тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх [[Монголын Ногоон Нам]] (МНН) болон [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] (МЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн. == Үзэл баримтлал ба зорилго == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн "Иргэн баян бол улс баян" гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг. == Бодлого, байр суурь == Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог. == Сонгуулийн оролцоо == [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг "1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн" зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, [[Реформисм|улс төрийн шинэчлэл]], авлигын эсрэг тэмцэл, [[Эдийн засгийн либерализм|эдийн засгийн либералчлал]] зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. <ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2024-06-29 |title=Н.Номтойбаяр: "Үндэсний эвсэл" хуульд заасан босгыг амжилттай давлаа |url=https://ikon.mn/n/36ia |access-date=2025-06-02 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] 24hwv4dt9lks0mw7oepxajzdvocn243 Ираны цөмийн хөтөлбөр 0 140314 866934 848999 2026-08-23T03:28:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 866934 wikitext text/x-wiki '''Ираны цөмийн хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nuclear program of Iran'') хэд хэдэн судалгааны байгууламж, ураны хоёр уурхай, судалгааны реактор, уран баяжуулах гурван үйлдвэр багтдаг. Үүний зэрэгцээ Ираныг цөмийн зэвсэг боловсруулж байна гэж удаа дараа буруутгаж ирсэн байгаа юм. 2025 оны 6-р сарын 12-нд [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг|Олон Улсын Цөмийн эрчим хүчний Агентлаг]] /ОУЦЭХА/ Ираныг цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх үүргээ биелүүлээгүй гэж үзсэн тогтоол баталсан. 2025 оны байдлаар ОУЦЭХА Иранд 27 цөмийн байгууламж байгааг тоолсноос долоо нь мэдүүлээгүй байжээ. 2025 оны 6-р сарын 13-наас 24-ний хооронд Израиль, АНУ цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэхээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Ираны цөмийн байгууламжуудад пуужингийн болон бөмбөгдөлтийн цуврал цохилт өгсөн. [[Файл:Atomprogramm des Iran 2.png|thumb]] == Түүх == Ираны одоогийн цөмийн хөтөлбөр Шах [[Мохаммед Реза Пехлеви]]-гийн үед (1957 он) анх боловсруулж эхэлсэн юм. Юуны өмнө энэ нь цөмийн дэд бүтцийг бий болгох стратеги, өөрөөр хэлбэл цөмийн түлшний боловсруулах үе шаттай холбоотой юм. Энэхүү стратеги нь улс оронд цөмийн зэвсэг бий болох шинжлэх ухаан, техникийн урьдчилсан нөхцөлийг бүрдүүлсэн "чухал" технологийг эзэмших, өөрийгөө хангалттай түвшинд хүргэхэд чиглэж байжээ. 1957 оны 3-р сарын 5-нд Иран улс АНУ-тай "Энх тайвны төлөөх атом" хөтөлбөрийн хүрээнд атомын эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглах чиглэлээр хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэ үе шатны бас нэгэн чухал ололт бол [[Тегераны Их Сургууль|Тегераны Их Сургуульд]] цөмийн судалгааны төв байгуулагдсан явдал байв. 1967 онд Тегераны Цөмийн судалгааны Төвд 5.5 кг гаруй өндөр баяжуулсан уранаар ажилладаг Америкт барьсан 5 мегаваттын хүчин чадалтай судалгааны реакторыг ашиглалтад оруулсан байна. 1979 онд [[Мохаммед Реза Пехлеви|Шах Реза Пехлеви]]-г түлхэн унагаж, тус улсад Исламын хувьсгал өрнөж Барууны орнуудтай харилцаа муудсаны улмаас Германы цөмийн судалгааны эрдэмтэд Иранаас гарчээ. Мөн Иран-Иракийн дайны үеэр баригдаж буй Бушерын атомын цахилгаан станц бөмбөгдөлтөд өртөх болжээ. Барууны орнуудаас тусгаарлахыг дэмжигч [[Ираны Дээд удирдагч]] Аятолла Хомейни 1989 онд нас барсны дараа Ираны эрх баригчид цөмийн төслийг дахин эхлүүлэхээр шийдсэн байдаг юм. Иран энэ төсөлд тусалж чадах гадаадын түншүүдийг хайж эхэлсэн тул ширүүн зөрчилдөөнтэй байсан АНУ Ирантай хэлэлцээ хийж буй орнуудад шахалт үзүүлэхийг оролдсон юм. Ийнхүү Испани, Аргентин, Хятад, Бразил, Энэтхэг, Пакистан хамтран ажиллахаас татгалзав. Үүний зэрэгцээ Пакистан албан бус мэдээллээр Нетанза дахь уран баяжуулах центрифуг үйлдвэрлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг Иранд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1992 онд Орос, Ираны хооронд [[Бушер]] хотод [[Атомын цахилгаан станц]] барих болон цөмийн эрчим хүчийг ашиглах чиглэлээр хамтран ажиллах тухай хоёр гэрээ байгуулсан юм. Харин цөмийн реактор барих гэрээг 1995 онд байгуулжээ. Ираны эрх баригчдын жинхэнэ зорилго нь цөмийн зэвсэгтэй болох явдал гэдгийг Орос улс мэдэж байсан, цахилгаан станц нь эдгээр төлөвлөгөөний халхавч төдий байсан гэж хэвлэлүүд бичиж байжээ. Энэ нь цөмийн байгууламж барих хамтын ажиллагаанд саад болоогүй юм. Албан ёсны мэдэгдэлд Иран "цөмийн эрчим хүчийг зөвхөн энх тайвны зорилгоор ашигладаг" гэж онцолж байсан. 1998 онд [[Бушерийн Атомын цахилгаан станц]] барих ажил эхэлсэн байна. 2003 онд АНУ Ираныг цөмийн зэвсэг бүтээхээр нууцаар ажиллаж байна гэж буруутгаж байсан (2002 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш Ираныг террористуудыг санхүүжүүлдэг, цөмийн зэвсэгтэй болохыг эрмэлздэг "муугийн тэнхлэг"-ийн тоонд оруулсан); АНУ нь Ираныг цөмийн бөмбөг бүтээхээс сэргийлж олон улсын хэмжээнд тусгаарлахыг оролдож байв. Гэсэн хэдий ч Франц, Герман, Их Британи, түүнчлэн Ирантай цэргийн техник нийлүүлэх, Бушерт цөмийн цахилгаан станц барих гэрээгээр холбоотой Орос улс эсэргүүцэж байжээ. 2006 оны 12-р сарын 23-нд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл Ираны эсрэг хориг арга хэмжээ авах тогтоолыг санал нэгтэйгээр баталсан бөгөөд Иран цөмийн хөтөлбөрөө, ялангуяа энх тайвны зорилгоор уран баяжуулах хөтөлбөрөө түдгэлзүүлэхийг хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж мэдэгджээ. НҮБ-ын тогтоолоор бүх улс Тегеранд Ираны цөмийн болон пуужингийн хөгжлийн хөтөлбөрт хувь нэмэр оруулж болох материал, тоног төхөөрөмж, технологийг нийлүүлэхийг хориглосон. [[Файл:Iran nuclear program map-en.png|thumb|348x348px]] 2009 оны эхээр НҮБ-д суугаа АНУ-ын Элчин сайд асан Жон Болтон Вашингтон Ираны цөмийн эрчим хүчний хөгжлийг саатуулж чадаагүй гэж мэдэгдсэн. Тэрээр Тегеран цөмийн технологийг бүрэн эзэмшсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн боловч энэ асуудлыг зөвхөн Ираны дэглэмийг өөрчлөх замаар л шийдэж чадна гэж мэдэгдсэн бөгөөд энэ нь бодит практик боломжгүй больсон гэжээ. 2010 оны эхээр Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ян Жиечи Хятад улс АНУ-ын Ираны эсрэг лоббидсон хориг арга хэмжээг дэмжихгүй гэж хатуу мэдэгдэж: "Одоо хориг арга хэмжээний талаар ярих нь зөвхөн нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж, дипломат шийдэл олоход саад болж байна. Энхийн хэлэлцээрийн үүд хаалга нээлттэй байх ёстой" гэж Парист үг хэлэхдээ мэдэгдсэн. 2010 оны 6-р сарын 9-нд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл 12 саналаар (Орос, Хятад улсуудыг оролцуулан) Ираны эсрэг хориг арга хэмжээ авах тухай 1929 тоот шинэ тогтоолыг баталсан. 2012 оны 1-р сард АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Япон, Канад зэрэг орнуудын Ирантай харилцах харилцаа муудсан. АНУ, Франц, Их Британи, Япон улсууд шинэ хориг арга хэмжээ авахаар заналхийлж байна. Хэрэв хориг арга хэмжээ авбал Иран Ормузын хоолойг хаахаар заналхийлж байна. АНУ, Франц улсууд Ираны эсрэг дайн зарлана гэж заналхийлж байна. dmep7z38tkvk36f8si7p7jgnuay7svk 866938 866934 2026-08-23T04:04:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 866938 wikitext text/x-wiki '''Ираны цөмийн хөтөлбөр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nuclear program of Iran'') хэд хэдэн судалгааны байгууламж, ураны хоёр уурхай, судалгааны реактор, уран баяжуулах гурван үйлдвэр багтдаг. Үүний зэрэгцээ Ираныг цөмийн зэвсэг боловсруулж байна гэж удаа дараа буруутгаж ирсэн байгаа юм. 2025 оны 6-р сарын 12-нд [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг|Олон Улсын Цөмийн эрчим хүчний Агентлаг]] /ОУЦЭХА/ Ираныг цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх үүргээ биелүүлээгүй гэж үзсэн тогтоол баталсан. 2025 оны байдлаар ОУЦЭХА Иранд 27 цөмийн байгууламж байгааг тоолсноос долоо нь мэдүүлээгүй байжээ. 2025 оны 6-р сарын 13-наас 24-ний хооронд Израиль, АНУ цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэхээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Ираны цөмийн байгууламжуудад пуужингийн болон бөмбөгдөлтийн цуврал цохилт өгсөн. [[Файл:Atomprogramm des Iran 2.png|thumb]] == Түүх == Ираны одоогийн цөмийн хөтөлбөр Шах [[Мохаммед Реза Пехлеви]]-гийн үед (1957 он) анх боловсруулж эхэлсэн юм. Юуны өмнө энэ нь цөмийн дэд бүтцийг бий болгох стратеги, өөрөөр хэлбэл цөмийн түлшний боловсруулах үе шаттай холбоотой юм. Энэхүү стратеги нь улс оронд цөмийн зэвсэг бий болох шинжлэх ухаан, техникийн урьдчилсан нөхцөлийг бүрдүүлсэн "чухал" технологийг эзэмших, өөрийгөө хангалттай түвшинд хүргэхэд чиглэж байжээ. 1957 оны 3-р сарын 5-нд Иран улс АНУ-тай "Энх тайвны төлөөх атом" хөтөлбөрийн хүрээнд атомын эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглах чиглэлээр хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэ үе шатны бас нэгэн чухал ололт бол [[Тегераны Их Сургууль|Тегераны Их Сургуульд]] цөмийн судалгааны төв байгуулагдсан явдал байв. 1967 онд Тегераны Цөмийн судалгааны Төвд 5.5 кг гаруй өндөр баяжуулсан уранаар ажилладаг Америкт барьсан 5 мегаваттын хүчин чадалтай судалгааны реакторыг ашиглалтад оруулсан байна. 1979 онд [[Мохаммед Реза Пехлеви|Шах Реза Пехлеви]]-г түлхэн унагаж, тус улсад Исламын хувьсгал өрнөж Барууны орнуудтай харилцаа муудсаны улмаас Германы цөмийн судалгааны эрдэмтэд Иранаас гарчээ. Мөн Иран-Иракийн дайны үеэр баригдаж буй Бушерын атомын цахилгаан станц бөмбөгдөлтөд өртөх болжээ. Барууны орнуудаас тусгаарлахыг дэмжигч [[Ираны Дээд удирдагч]] Аятолла Хомейни 1989 онд нас барсны дараа Ираны эрх баригчид цөмийн төслийг дахин эхлүүлэхээр шийдсэн байдаг юм. Иран энэ төсөлд тусалж чадах гадаадын түншүүдийг хайж эхэлсэн тул ширүүн зөрчилдөөнтэй байсан АНУ Ирантай хэлэлцээ хийж буй орнуудад шахалт үзүүлэхийг оролдсон юм. Ийнхүү Испани, Аргентин, Хятад, Бразил, Энэтхэг, Пакистан хамтран ажиллахаас татгалзав. Үүний зэрэгцээ Пакистан албан бус мэдээллээр Нетанза дахь уран баяжуулах центрифуг үйлдвэрлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг Иранд нийлүүлсэн гэдэг юм. 1992 онд Орос, Ираны хооронд [[Бушер]] хотод [[Атомын цахилгаан станц]] барих болон цөмийн эрчим хүчийг ашиглах чиглэлээр хамтран ажиллах тухай хоёр гэрээ байгуулсан юм. Харин цөмийн реактор барих гэрээг 1995 онд байгуулжээ. Ираны эрх баригчдын жинхэнэ зорилго нь цөмийн зэвсэгтэй болох явдал гэдгийг Орос улс мэдэж байсан, цахилгаан станц нь эдгээр төлөвлөгөөний халхавч төдий байсан гэж хэвлэлүүд бичиж байжээ. Энэ нь цөмийн байгууламж барих хамтын ажиллагаанд саад болоогүй юм. Албан ёсны мэдэгдэлд Иран "цөмийн эрчим хүчийг зөвхөн энх тайвны зорилгоор ашигладаг" гэж онцолж байсан. 1998 онд [[Бушерийн Атомын цахилгаан станц]] барих ажил эхэлсэн байна. 2003 онд АНУ Ираныг цөмийн зэвсэг бүтээхээр нууцаар ажиллаж байна гэж буруутгаж байсан (2002 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш Ираныг террористуудыг санхүүжүүлдэг, цөмийн зэвсэгтэй болохыг эрмэлздэг "муугийн тэнхлэг"-ийн тоонд оруулсан); АНУ нь Ираныг цөмийн бөмбөг бүтээхээс сэргийлж олон улсын хэмжээнд тусгаарлахыг оролдож байв. Гэсэн хэдий ч Франц, Герман, Их Британи, түүнчлэн Ирантай цэргийн техник нийлүүлэх, Бушерт цөмийн цахилгаан станц барих гэрээгээр холбоотой Орос улс эсэргүүцэж байжээ. 2006 оны 12-р сарын 23-нд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл Ираны эсрэг хориг арга хэмжээ авах тогтоолыг санал нэгтэйгээр баталсан бөгөөд Иран цөмийн хөтөлбөрөө, ялангуяа энх тайвны зорилгоор уран баяжуулах хөтөлбөрөө түдгэлзүүлэхийг хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэж мэдэгджээ. НҮБ-ын тогтоолоор бүх улс Тегеранд Ираны цөмийн болон пуужингийн хөгжлийн хөтөлбөрт хувь нэмэр оруулж болох материал, тоног төхөөрөмж, технологийг нийлүүлэхийг хориглосон. [[Файл:Iran nuclear program map-en.png|thumb|458x458px|Ираны цөмийн гол обьектууд]] 2009 оны эхээр НҮБ-д суугаа АНУ-ын Элчин сайд асан Жон Болтон Вашингтон Ираны цөмийн эрчим хүчний хөгжлийг саатуулж чадаагүй гэж мэдэгдсэн. Тэрээр Тегеран цөмийн технологийг бүрэн эзэмшсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн боловч энэ асуудлыг зөвхөн Ираны дэглэмийг өөрчлөх замаар л шийдэж чадна гэж мэдэгдсэн бөгөөд энэ нь бодит практик боломжгүй больсон гэжээ. 2010 оны эхээр Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ян Жиечи Хятад улс АНУ-ын Ираны эсрэг лоббидсон хориг арга хэмжээг дэмжихгүй гэж хатуу мэдэгдэж: "Одоо хориг арга хэмжээний талаар ярих нь зөвхөн нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж, дипломат шийдэл олоход саад болж байна. Энхийн хэлэлцээрийн үүд хаалга нээлттэй байх ёстой" гэж Парист үг хэлэхдээ мэдэгдсэн. 2010 оны 6-р сарын 9-нд [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]] 12 саналаар (Орос, Хятад улсуудыг оролцуулан) Ираны эсрэг хориг арга хэмжээ авах тухай 1929 тоот шинэ тогтоолыг баталсан. 2012 оны 1-р сард АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Япон, Канад зэрэг орнуудын Ирантай харилцах харилцаа муудсан. АНУ, Франц, Их Британи, Япон улсууд шинэ хориг арга хэмжээ авахаар заналхийлж байна. Хэрэв хориг арга хэмжээ авбал Иран Ормузын хоолойг хаахаар заналхийлж байна. АНУ, Франц улсууд Ираны эсрэг дайн зарлана гэж заналхийлж байна. 2025 оны 6-р сарын 12-нд [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг|Олон Улсын]] [[Олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлаг|Цөмийн Эрчим Хүчний Агентлаг]] (ОУЦЭА) Ираныг цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх үүргээ биелүүлээгүй гэж үзсэн тогтоол баталсан. ОУАЭА-ийн тооцоолсноор Иран улс 60%-ийн цэвэршилттэй (зэвсгийн зэрэглэлийн түвшинд маш ойролцоо) 140 гаруй кг уран, мөн бага түвшинд баяжуулсан 5000 гаруй кг урантай байв. 2025 оны 6-р сарын 22-нд [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин]] болон Тэнгисийн цэргийн хүчин Ираны хэд хэдэн цөмийн байгууламжид, түүний дотор Фордоу түлш баяжуулах үйлдвэр, Натанзын цөмийн байгууламж, Исфахан дахь нэр нь үл мэдэгдэх байгууламжид халдсан. Энэ халдлагын үеэр Northrop B-2 Spirit үл үзэгдэх бөмбөгдөгч онгоцоор хүргэгдсэн GBU-57A/B MOP анх удаа ашиглаж бункеруудыг болон шумбагч онгоцноос харвасан [[Tomahawk]] далавчит харвасан байна. 09g84wov8fxcdytoff13bxnfj5yf9me Монгол-Ираны харилцаа 0 145600 866959 851400 2026-08-23T09:12:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 866959 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Ираны харилцаа''' -гэж хоёр улсын дипломат харилцааг хэлнэ. Монгол улс Лалын Бүгд Найрамдах Иран Улстай 1971 оны 5-р сарын 20-нд албан ёсоор дипломат харилцаа тогтоосон. == Түүх == Монгол Ираны харилцаа 2,000 гаруй жилийн түүхтэй. Энэ нь Ираны түүхэн бичвэрүүд болон Ноён ууланд буй Хүннүгийн үеийн булшнаас гарсан Перс хивснээс харагддаг. Өнгөрсөн зун манай археологичид бас Персийн хаан Кавадын дүрс бүхий зоосыг Хүннүгийн үеийн булшнаас олж одоо судалгааны ажил үргэлжилж байна. Хүннүгийн үед Перстэй холбоотой байсан хэд хэдэн дурсгалууд ийнхүү олдоод байна. Үүний дараа Чингис хааны байлдан дагуулалтын үед Перст хийсэн аян дайны тухай Монголын нууц товчоонд бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үеийн Монголууд Персийн талаар өргөн мэдээлэлтэй байсан нь түүхийн баримтуудаас харагддаг. 10, 11-р зууны үед Хорезм улс дунд Азийг, Персийг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Хорезмын улс нь исламын шашны [[Суннит урсгал|суннит урсгалыг]] баримталдаг байсан бол Иранчууд нь [[Шийт урсгал|шийт урсгалыг]] баримталдаг байж. Тухайн үед суннитүүд шийтүүдээ хавчин гадуурхаж, хоморголон устгадаг байсан юм. Түүнчлэн бага Азиас очсон Туркууд Иранчуудыг даралдаг байсан гэх баримтууд ч бий. Тэр үед Монголын цэрэг очиж Иранчуудыг дарангуулал, хавчлагаас чөлөөлсөн нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн. Ираны шийтүүдтэй гэрээ байгуулж тэдний дэмжлэгийг авч чадсан учраас Монголын [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улс]] байгуулагдсан гэж үздэг. 1256 онд Монголын Ил Хаант улс байгуулагдаж том хаадаар тооцвол 88 жил оршин тогтносон байдаг. Тус улс бутарсны дараагаас Монгол угсааны хаадаар нарийн тооцвол 200 орчим жил оршин байсан гэх үндэслэлтэй. [[Өлзийт|Өлзийт хаан]] лалын шашинтан байсан төдийгүй, түүний бариулсан Лалын сүм эдүгээ ЮНЕСКО-гийн соёлын үнэт өвд бүртгэгдэн, Ираны [[Султание]] хотод байдаг ажээ. 1979 онд БНМАУ-ын төрийн тэргүүн [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] Иранд албан ёсоор айлчилж байсан. 2003 оны 12-р сард Иранд томоохон газар хөдлөлт болсоны улмаас олон мянган хүний амь эрсдэж, материаллаг хохирол учирсантай холбогдуулан Монгол Улсын Засгийн газраас хүмүүнлэгийн тусламж болгож 1000 шихэг ноосон хөнжил хүргүүлж байсан. 2010 онд "Махимпекс" компани Ираны компанитай хонины мах нийлүүлэх гэрээ хийж 2012 оны байлдаар 1500 тонн мах нийлүүлсэн юм. 2012 оны 8-р сарын 13-нд Ираны Гадаад хэргийн орлогч сайд [[Аббас Арагчи]] Монгол Улсад айлчисан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Тегеранд 2012 оны 9-р сард болсон Эвсэлд Үл Нэгдэх Хөдөлгөөний дээд хэмжээний 16-р уулзалтад оролцсон. Энэ үеэр Лалын Бүгд Найрамдах Иран Улсад албан ёсны айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж Ираны Ерөнхийлөгч Махмуд Ахмади Нежад нар хэлэлцээ хийсэн. Дараа нь хоёр талын Ерөнхийлөгчид хэд хэдэн удаа уулзахдаа харилцаагаа “Худалдаа, эдийн засгийн салбарт өргөжүүлье” гэж тохирсон. 2015 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны Л.Пүрэвсүрэн Иранд айлчилж, харилцааны олон талт асуудлуудыг хэлэлцсэн байна. Монгол, Ираны ШУА, Судалгааны Төвийн удирдлага айлчилж, хоёр удаагийн нэгдсэн хуралдаан, мөн “ГЭРЭГЭ-Азийн соёл иргэншлийн үнэт зүйл” сэдэвт 10-аад орны төлөөлөгчид оролцсон эрдэм шинжилгээний хурлыг 2015 оны 10 дугаар сард манай ШУА, ГХЯ хамтран Улаанбаатарт хийсэн. d4jtt7c2cf3pmf4mr2esboqmmz4fcpr Мани (сансрын хиймэл дагуул) 0 146726 866964 859163 2026-08-23T11:49:32Z ~2026-45917-86 106986 866964 wikitext text/x-wiki '''Мани''' ('''Máni''') нь [[Европын сансрын агентлаг|Европын сансрын агентлаг (ESA)]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Дани]] тэргүүлэн боловсруулж буй ирээдүйн сарны судалгааны хиймэл дагуулын төсөл юм. Төслийг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд олон улсын эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын консорциум хэрэгжүүлж байна. <ref>{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=ESA |language=en}}</ref> Мани төслийн гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст топографийн зураглал хийх бөгөөд уг мэдээллийг ирээдүйн хүнтэй болон хүнгүй сарны буух нислэгүүдийн төлөвлөлтөд ашиглах явдал юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post |language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}</ref> Сансрын хөлгийн үндсэн ачаалал нь Сарны гадаргыг өндөр нарийвчлалтай зураглан хэмжих зориулалттай оптик систем байна. <ref name=":0" /> Мани нь Данийн анхны Сар руу чиглэсэн сансрын нислэг болох юм. <ref>{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en}}</ref> Төслийн нэрийг Сарны бэлгэдэл болсон [[Мани (домог зүй)|Мани]]-гаас авсан бөгөөд Мани нь [[Скандинавын домог зүй]]д Сарыг төлөөлдөг бурхан юм. <ref name=":1" /> Сансрын хөлгийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}</ref> == Түүх == Мани нь ESA-ийн [[Terra Novae]] хөтөлбөрийн хүрээнд 2023–2025 онд зарласан ''Small Missions Call'' буюу жижиг даалгаврын сонгон шалгаруулалтад оролцсон төслүүдийн нэг байв. <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=ESA Activities Portal}}</ref> Төслийг 2025 оны 12 дугаар сарын 16-нд ESA-ийн зүгээс хэрэгжүүлэхээр сонгосон. <ref name=":3" /> Мани даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд Дани, Франц, Польш болон Европын бусад орны эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд оролцож байна. Консорциумд [[Аальборгийн их сургууль]], [[Орхусын их сургууль]], [[Өмнөд Данийн их сургууль]] (SDU), [[Данийн цаг уурын хүрээлэн]], [[Парис-Саклайн их сургууль]], [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи]] зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагууд багтдаг. Үйлдвэрлэлийн түншүүдийн дунд Дани, Польш, Нидерланд, Словени улсын компаниуд оролцож байна. <ref name=":1" /> Даалгаврын шинжлэх ухааны удирдагчаар Копенхагены их сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг ажиллаж байна. <ref name=":0" /> Сансрын хөлгийг төслийн үйлдвэрлэлийн гол түнш болох Данийн [[Space Inventor]] компани бүтээж байна. <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Даалгаврын нийт төсөв ойролцоогоор 50 сая [[евро]] бөгөөд Данийн засгийн газраас уг төсөлд 130 сая хүртэлх [[Дани крон]]ийн санхүүжилт олгохоор төлөвлөсөн байна. <ref name=":0" /> == Сансрын хөлөг == Мани сансрын хөлөг нь ажиглалтын янз бүрийн өнцгөөс Сарны гадаргыг зураглахад шаардлагатай чиг баримжаа болон хөдөлгөөний уян хатан байдлыг хангах зориулалттай авсаархан, тэгш өнцөгт хийцтэй байхаар төлөвлөгдсөн. Сансрын хөлөг ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь эвхэгдсэн үедээ ойролцоогоор 0.85 × 0.85 × 0.75 м хэмжээтэй байна. Нарны хавтангуудыг дэлгэсэн үед нийт өргөн нь ойролцоогоор 2.5 м хүрнэ. Мани нь Сарны гадаргаас ойролцоогоор 50 км-ийн өндөрт, 89°-аас дээш орбитын хазайлттай бараг туйлын тойрог замд ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Ийм нам өндөртэй сарны тойрог замд ажиллахын тулд сансрын хөлөг тойрог замаа тогтвортой хадгалах олон тооны засварын маневр хийх шаардлагатай. Сансрын хөлөг нь тойрог замд орох, засварлах болон шаардлагатай маневруудыг гүйцэтгэхэд химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системийг хослуулан ашиглана. == Шинжлэх ухааны ачаалал == Мани даалгаврын үндсэн оптик ачааллыг Польшийн [[Scanway]] компани нийлүүлнэ. Энэхүү систем нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай дүрслэл, топографийн хэмжилт хийхэд зориулагдсан. <ref>{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}</ref> Оптик систем нь ESA-ийн [[InCubed]] хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан [[SEMOVIS]] төслийн Дэлхийг ажиглах зориулалттай оптик технологид суурилсан байна. <ref>{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=ESA InCubed |language=en-GB}}</ref> == Зорилго == Мани даалгаврын гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст зураглал бий болгох явдал юм. Сансрын хөлөг нам өндөртэй, өндөр хазайлттай тойрог замаас Сарны гадаргыг системтэйгээр ажигласнаар ирээдүйн сарны буух нислэгүүдэд ашиглах нарийвчилсан топографийн мэдээллийг бүрдүүлнэ. Эдгээр өгөгдөл нь буух талбай сонгох, гадаргын хэлбэрийг үнэлэх, нислэгийн траектор болон буух ажиллагааг төлөвлөх зэрэг ирээдүйн сарны судалгааны үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой юм. == Мөн үзэх == * [[Сар]] * [[Сарны судалгаа]] * [[Европын сансрын агентлаг]] * [[Дани улсын сансар судлал]] * [[Копенхагены их сургууль]] == Ном зүй == <references /> [[Ангилал:Копенхагены их сургууль]] [[Ангилал:Сансрын нислэг]] [[Ангилал:Сарны судалгаа]] [[Ангилал:Сансрын дуран]] [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:Дани]] [[Ангилал:Сар]] om9g4dpbhtrynu7175pq3ni35gf7kh8 866965 866964 2026-08-23T11:56:06Z ~2026-45917-86 106986 866965 wikitext text/x-wiki '''Мани''' ('''Máni''') нь Европын сансрын агентлаг (ESA)-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Дани]] улс тэргүүлэн бусад Европын орнууд болох [[Польш]], [[Франц]] болон [[Словени]] улсуудтай хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны судалгааны хиймэл дагуулын төсөл юм. Төслийг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд олон улсын эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын консорциум хэрэгжүүлж байна. <ref>{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=ESA |language=en}}</ref> Мани төслийн гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст топографийн зураглал хийх бөгөөд уг мэдээллийг ирээдүйн хүнтэй болон хүнгүй сарны буух нислэгүүдийн төлөвлөлтөд ашиглах явдал юм. <ref name=":0">{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post |language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}</ref> Сансрын хөлгийн үндсэн ачаалал нь Сарны гадаргыг өндөр нарийвчлалтай зураглан хэмжих зориулалттай оптик систем байна. <ref name=":0" /> Мани нь Данийн анхны Сар руу чиглэсэн сансрын нислэг болох юм. <ref>{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en}}</ref> Төслийн нэрийг Сарны бэлгэдэл болсон Мани-гаас авсан бөгөөд Мани нь Скандинавын домог зүйд Сарыг төлөөлдөг бурхан юм. <ref name=":1" /> Сансрын хөлгийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. <ref name=":3">{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}</ref> == Түүх == Мани нь ESA-ийн Terra Novae хөтөлбөрийн хүрээнд 2023–2025 онд зарласан ''Small Missions Call'' буюу жижиг даалгаврын сонгон шалгаруулалтад оролцсон төслүүдийн нэг байв. <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=ESA Activities Portal}}</ref> Төслийг 2025 оны 12 дугаар сарын 16-нд ESA-ийн зүгээс хэрэгжүүлэхээр сонгосон. <ref name=":3" /> Мани даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд Дани, Франц, Польш болон Европын бусад орны эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд оролцож байна. Консорциумд Аальборгийн их сургууль, Орхусын их сургууль, Өмнөд Данийн их сургууль (SDU), Данийн цаг уурын хүрээлэн, Парис-Саклайн их сургууль, [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи]] зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагууд багтдаг бөгөөд энэхүү хиймэл дагуулын төслийн хүрээнд их сургуулийн оюутнуудын оролцоог дэмжих байдлаар ажиллаж байна<ref>{{Cite web |title=IDA Newsletter # August 2025 |url=https://newsletter.au.dk/t/j-e-whkhitl-hjkihyolj-r/ |access-date=2026-08-23 |website=newsletter.au.dk}}</ref><ref>{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/institutter-centre/fysik_kemi_og_farmaci/aktuelt/2025_12_17_sdu-til-maanen |access-date=2026-08-23 |website=sdu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Studerendes semesterprojekt sendes til Månen {{!}} Aalborg Universitet |url=https://via.ritzau.dk/pressemeddelelse/14726623/studerendes-semesterprojekt-sendes-til-manen?publisherId=8155951&lang=da |access-date=2026-08-23 |website=via.ritzau.dk |language=da}}</ref>. Үйлдвэрлэлийн түншүүдийн дунд Дани, Польш, Нидерланд, Словени улсын компаниуд оролцож байна. <ref name=":1" /> Даалгаврын шинжлэх ухааны удирдагчаар Копенхагены их сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг ажиллаж байна. <ref name=":0" /> Сансрын хөлгийг төслийн үйлдвэрлэлийн гол түнш болох Данийн Space Inventor компани бүтээж байна. <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Даалгаврын нийт төсөв ойролцоогоор 50 сая [[евро]] бөгөөд Данийн засгийн газраас уг төсөлд 130 сая хүртэлх [[Дани крон]]ийн санхүүжилт олгохоор төлөвлөсөн байна. <ref name=":0" /> == Сансрын хөлөг == Мани сансрын хөлөг нь ажиглалтын янз бүрийн өнцгөөс Сарны гадаргыг зураглахад шаардлагатай чиг баримжаа болон хөдөлгөөний уян хатан байдлыг хангах зориулалттай авсаархан, тэгш өнцөгт хийцтэй байхаар төлөвлөгдсөн. Сансрын хөлөг ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь эвхэгдсэн үедээ ойролцоогоор 0.85 × 0.85 × 0.75 м хэмжээтэй байна. Нарны хавтангуудыг дэлгэсэн үед нийт өргөн нь ойролцоогоор 2.5 м хүрнэ. Мани нь Сарны гадаргаас ойролцоогоор 50 км-ийн өндөрт, 89°-аас дээш орбитын хазайлттай бараг туйлын тойрог замд ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Ийм нам өндөртэй сарны тойрог замд ажиллахын тулд сансрын хөлөг тойрог замаа тогтвортой хадгалах олон тооны засварын маневр хийх шаардлагатай. Сансрын хөлөг нь тойрог замд орох, засварлах болон шаардлагатай маневруудыг гүйцэтгэхэд химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системийг хослуулан ашиглана. == Шинжлэх ухааны ачаалал == Мани даалгаврын үндсэн оптик ачааллыг Польшийн Scanway компани нийлүүлнэ. Энэхүү систем нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай дүрслэл, топографийн хэмжилт хийхэд зориулагдсан. <ref>{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}</ref> Оптик систем нь ESA-ийн InCubed хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан SEMOVIS төслийн Дэлхийг ажиглах зориулалттай оптик технологид суурилсан байна. <ref>{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=ESA InCubed |language=en-GB}}</ref> == Зорилго == Мани даалгаврын гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст зураглал бий болгох явдал юм. Сансрын хөлөг нам өндөртэй, өндөр хазайлттай тойрог замаас Сарны гадаргыг системтэйгээр ажигласнаар ирээдүйн сарны буух нислэгүүдэд ашиглах нарийвчилсан топографийн мэдээллийг бүрдүүлнэ. Эдгээр өгөгдөл нь буух талбай сонгох, гадаргын хэлбэрийг үнэлэх, нислэгийн траектор болон буух ажиллагааг төлөвлөх зэрэг ирээдүйн сарны судалгааны үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой юм. == Мөн үзэх == * [[Сар]] * [[Копенхагены их сургууль]] == Ном зүй == <references /> [[Ангилал:Копенхагены их сургууль]] [[Ангилал:Сансрын нислэг]] [[Ангилал:Сарны судалгаа]] [[Ангилал:Сансрын дуран]] [[Ангилал:Сансар судлал]] [[Ангилал:Дани]] [[Ангилал:Сар]] dfpvaw56tr1sb1dj1g1lrpvo3ge19i8 Ангилал:Бага Валахи 14 148035 866893 2026-08-22T14:34:59Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Oltenia|Бага Валахи}} {{-}} {{Cat main|Бага Валахи}} [[Ангилал:Валахи]] [[Ангилал:Румыны түүхэн бүс нутаг]]" 866893 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Oltenia|Бага Валахи}} {{-}} {{Cat main|Бага Валахи}} [[Ангилал:Валахи]] [[Ангилал:Румыны түүхэн бүс нутаг]] 06h7tot4rp9h24jpj0jglbtqkvm6prg Ангилал:Клуж-Напокагийн их сургууль 14 148036 866918 2026-08-22T21:02:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Клуж-Напокагийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Румыны их сургууль суурингаар|Клуж-Напока]] [[Ангилал:Клуж тойргийн боловсрол]]" 866918 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Клуж-Напокагийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Румыны их сургууль суурингаар|Клуж-Напока]] [[Ангилал:Клуж тойргийн боловсрол]] 1ogerv6iq6qz7mcll0u4lecp0z81q5a Ангилал:Клуж тойргийн боловсрол 14 148037 866919 2026-08-22T21:03:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Клуж тойрог]] [[Ангилал:Румыны боловсрол тойргоор|Клуж тойрог]]" 866919 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Клуж тойрог]] [[Ангилал:Румыны боловсрол тойргоор|Клуж тойрог]] atdn1hegkyhut88ddfztfzpzjo7ac55 Ангилал:Клуж-Напокагийн барилга байгууламж 14 148038 866920 2026-08-22T21:04:26Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Buildings in Cluj-Napoca|Клуж-Напокагийн барилга}} [[Ангилал:Клуж-Напока]] [[Ангилал:Румыны барилга байгууламж хотоор|Клуж]] [[Ангилал:Клуж тойргийн барилга байгууламж]]" 866920 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Buildings in Cluj-Napoca|Клуж-Напокагийн барилга}} [[Ангилал:Клуж-Напока]] [[Ангилал:Румыны барилга байгууламж хотоор|Клуж]] [[Ангилал:Клуж тойргийн барилга байгууламж]] dql8kk9ireof6175pdyne5okak2zrui Ангилал:Клуж тойргийн барилга байгууламж 14 148039 866921 2026-08-22T21:05:10Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Клуж тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн барилга байгууламж|Клуж]] [[Ангилал:Румыны барилга байгууламж тойргоор|Клуж тойрог]]" 866921 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Клуж тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн барилга байгууламж|Клуж]] [[Ангилал:Румыны барилга байгууламж тойргоор|Клуж тойрог]] o4y29869d87vl616w04ebklsglx1fq2 Тегераны Их Сургууль 0 148040 866940 2026-08-23T04:27:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:UTEH Econ6.jpg|thumb]] '''Тегераны Их Сургшууль''' ([[Перс хэл|перс.]] '''دانشگاه تهران''' — ''Данэшга́х-э Тэхра́н'') — Тегеран хотод байрладаг Ираны хамгийн том бөгөөд ууган сонгодог дээд боловсролын төрийн байгууллага юм. Тегераны Их Сургуулийн түүх 1851 оноос Дар у..." 866940 wikitext text/x-wiki [[Файл:UTEH Econ6.jpg|thumb]] '''Тегераны Их Сургшууль''' ([[Перс хэл|перс.]] '''دانشگاه تهران''' — ''Данэшга́х-э Тэхра́н'') — Тегеран хотод байрладаг Ираны хамгийн том бөгөөд ууган сонгодог дээд боловсролын төрийн байгууллага юм. Тегераны Их Сургуулийн түүх 1851 оноос Дар ул-Фунун (перс. دارالفنون) нэртэйгээр эхэлсэн байна. Үндсэндээ Тегераны их сургууль 1934 онд Реза-шаха Пехлевигийн шууд захирамжаар тухайн үеийн хэд хэдэн дээд боловсролын байгууллагуудын нэгтгэж байгуулсан. 2016 оны байдлаар тус их сургууль нь 25 факультет, 9 кампус, 11 судалгааны төвөөс бүрддэг. Мөн тус их сургууль 34 шинжлэх ухааны сэтгүүл хэвлэн гаргадаг. Факультет, судалгааны төвүүдэд нийт 1500 профессор, багш ажилладаг. poum0y95uckuvu5g024nqhbdv5exm2z Хүн аалз 2025 oны кино 0 148041 866950 2026-08-23T07:47:56Z ~2026-46111-01 106982 spider man 866950 wikitext text/x-wiki spider man 2026 оны киноны тухай 14z7o35ezrww7pmf6qz5rw0or7bhu3f