Засгийн газрын төсөв

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Засгийн газрын төсөв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1834</id>
    <revision>
      <id>867002</id>
      <parentid>857128</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T06:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>867002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53490" sha1="sl22d47bvprz6oe7bh33te515pjzdk8" xml:space="preserve">'''Улсын төсөв''' гэдэг нь нийгэм, эдийн засгийн зорилгыг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл бөгөөд улсын мөнгөн хөрөнгийн төвлөрсөн хуримтлалыг бий болгож хуваарилж буй явдлыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл парламентаас баталж, Засгийн газар бүрдүүлэн зарцуулдаг мөнгөн хөрөнгийг хэлдэг. 
Улсын төсвийн нийт орлогыг дотор нь:
1. Урсгал орлого
2. Тусламжийн орлого 3. Хөрөнгийн орлого гэж 3 ангилдаг.
Улсын төсвийн урсгал орлого - цэвэр дотоод эх үүсвэрээс бүрдэх бөгөөд а. татварын орлого,  б. татварын бус орлого гэж ангилдаг.
Улсын төсвийн тусламжийн орлого - гадаад орон, олон улсын байгууллагын буцалтгүй тусламжийн орлогоос бүрддэг.
Улсын төсвийн нийт зарлагыг дотор нв:
1. Урсгал зардал
2. Хөрөнгийн зардал
3. Эргэж төлөгдөх цэвэр зээл гэж ангилдаг.

Төсөв гэж юу вэ?

1.    Төсөв, түүний эдийн засгийн мөн чанар
2.    Төсвийн орлого, түүний бүтэц, бүрэлдэхүүн
3.    Төсвийн зарлагын мөн чанар, түүний гүйцэтгэх үүрэг
4.    Төсвийн алдагдал, улсын өр тэдгээрийн удирдлага юм.

1.    Төсөв, түүний эдийн засгийн мөн чанар
Төрөөс өөрийн үүргийг гүйцэтгэх чухал хэрэгсэл болгож төсвийг ашиглагдагтай уялдуулж үзвэл төрийн үүсэлтэй холбогдож төсөв анх бий болсон гэж үзэх бүрэн үндэстэй юм.   Дэлхийд анх удаа Англи улс төсөв зохиож түүнийгээ хууль тогтоох байгууллагаар батлуулан хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг. 1686-1689 оны Английн хөрөнгөтний хувьсгалын дараагаар олон нийтийн шаардлагын дагуу Английн хатан хаан арга буюу ард иргэдээс авах татварын хэмжээг парламенттай зөвшилцөн тогтоож байж болсон байна.  
Хувьсгалын өмнөх Монгол улсад өөрийн гэсэн улсын төсөв байгаагүй. Зөвхөн 1921 оны ардын хувьсгалын дараа Ардын засгийн газар өөрийн төсвийг зохиож эхэлсэн бөгөөд улмаар 1925 оноос Улсын Их Хурлаар батлах болсон байна. 1921 онд анх төрийн таван яам байгуулсны нэг нь Сангийн яам байсан бөгөөд тус яамны үндсэн нэг үүрэг нь төсөв зохиох, түүнийг хэрэгжүүлэх явдал байсан юм. Ардын засгийн газар 1927 он хүртэл зөвхөн улсын төсөв зохиож байсан байна.
Улсын гуравдугаар их хурал 1926 онд орон нутгийн төсөв зохиох тухай журам баталж, хошууны ноёдоос дураараа ард иргэдээс элдэв татвар, өргөл барьц авахыг хориглосон байна. 1927 оноос орон нутгийн улсын төсвийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон зохиож байх болсон байна. Өөрөөр хэлбэл энэ үеэс Монгол улсын төсөв нь улсын ба орон нутгийн төсвөөс бүрдэх болжээ. 1921 онд анх төсвийн орлого 1,7 сая төгрөг байсан бол 1929 онд 19,9 сая төгрөг болж өсчээ. 

Төр засгийн зүгээс өөрийн үндсэн үүргээ гүйцэтгэхийн тулд иргэд, байгууллага, аж ахуйн нэгжийн орлогын тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлж, түүнийг үйлдвэрлэлийн болон үйлдвэрлэлийн бус хүрээний хэрэгцээнд зориулан дахин хуваарилахтай холбогдсон мөнгөний харилцааг төсөв гэнэ. 
Хэлбэрийн хувьд төсөв нь орлого, зарлагын төсөвлөсөн хөрөнгөөс бүрдэх бөгөөд жил бүр хууль тогтоох дээд байгууллагаар түүнийг баталснаар төсөв нь хуулийн хүчин төгөлдөр санхүүгийн баримт бичиг болно. 
Төсвийн бүтцийг бүрдүүлж байгаа улсын ба орон нутгийн нэгж, хэсгүүдийн төсвийн тогтолцоог төсвийн систем гэнэ. Төсвийн бүтцийг хуульчлан тогтоох ба түүнд төсвийн ангилал, төсвийн эрх, төсвийн тодотгол зэрэг ойлголтууд хамаарна. Мөн төсвийн бүтцэд орлого, зарлагыг улсын болон орон нутгийн төсвийн хооронд хуваарилах, төсвийн тэгшитгэл хийхтэй холбогдсон асуудал орно. Төсөв зохиох, батлах, түүнийг хэрэгжүүлэх талаар төрийн захиргааны төв, орон нутгийн байгууллагын эрх, үүргийг хуульчлан тогтоохыг төсвийн эрх гэнэ. 
Төсвийн систем, төсвийн бүрэлдэхүүн нь тухайн улсын төрийн байгуулалтын тогтолцооноос шууд хамаарна. Засаглалын эрхийг төв болон орон нутгийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хооронд хуваах зарчмын дагуу дэлхийн улсууд бүгд найрамдах, холбооны тусгаар улсуудын холбооны гэсэн төрийн байгууллын бүтэцтэй байдаг. Бүгд найрамдах улсад нэг үндсэн хууль үйлчилж, төр захиргааны болон эрх зүйн нэгдсэн тогтолцоотой байдаг ба төсвийн систем нь улсын ба орон нутгийн гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэнэ. Холбооны улсын хувьд бие даасан үндсэн хуультай төр, захиргаа хууль зүйн тогтолцоо бүхий олон бүгд найрамдах улсаас холбооны улс бүрэлдэх тул төсвийн систем нь гол төлөв гурван хэсгээс бий болдог байна. Үүнд холбооны улсын төсөв, холбооны гишүүн бүгд найрамдах улсуудын төсөв, орон нутгийн төсөв тус тус болно. Харин тусгаар тогтносон улсуудын холбоо нь өөрийн гэсэн нэгдсэн төсөвтэй байдаг. Төсвийн орлого нь тус холбоонд орсон тусгаар орнуудаас холбооны төсөвт оруулах хувь хөрөнгөөс бүрддэг байна. [[Монгол Улс|Монгол улс]] нь бүгд найрамдах засаглал бүхий улс учир Монгол улсын төсөв нь улсын төвлөрсөн төсөв, орон нутгийн төсвөөс бүрдэнэ. 
Төсөв нь төр, засгийн зүгээс эдийн засгийн үйл амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нэг зэвсэг болдог байна. Үндэсний орлогын тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлэн түүнийг төрийн бүх шатны албан хаагчдын цалин хөлс болон тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэхэд зарцуулах, эдийн загсийн тодорхой салбарт хөрөнгө оруулалт хийх, шинжлэх ухааны тодорхой салбарыг дэмжих зэргээр төрөөс эдийн загсийн амьдралд төсвөөр дамжиулан оролцдог. Мөн шинэ захзээл олж авах, зарим салбарт гадаад орнуудтай өрсөлдөх, өөрийн найдвартай түнш орнуудад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа хөгжүүлэх зэргээр гадаад орны эдийн засагт хөндлөнгөөс оролцоход төсөв чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.  


Улсын санхүүгийн үндсэн төлөвлөгөө болохын хувьд төсөв нь дараах үндсэн 4 зарчмыг хангасан байх шаардлагатай. 
1.    Бүрэн төгс байдал. Төр засгийн зүгээс өөрийн үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгө тухайн жилийн төсөвт бүрэн тусгагдсан байх нь чухал.
2.    Нэгдсэн байдал. Төсөв нь нэгдсэн аргачлалын дагуу зохиогдохын зэрэгцээ төр, засгийн үйл ажиллагаатай холбоотой орлого, зарлага нэг л төсөвт тусгалаа олсон байхыг төсвийн нэгдсэн байдал шаардана. Нөгөө талаар төсвийн орлого, зарлагыг тэдгээрийн ижил төстэй байдлын дагуу тус тусад нь /орлого, зарлагаар нь/ ангилах нь энэ зарчимд нийцнэ
3.    Бодит байдал. Төсвийн орлого, зарлагын төлөвлөсөн хэмжээ улсын бодит бололцоо, шаардлагад үндэслэсэн байх бөгөөд бодитой хэрэгжих үндэстэй байх ёстой.
4.    Ил тод байдал. Хууль тогтоох байгууллага төсвийг хэлэлцэж батлах үйл ажиллагааг ил тод явуулах нь энэ зарчмын гол шаардлага мөн
Бүрэн төгс байдал. Төр засгийн зүгээс өөрийн үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгө тухайн жилийн төсөвт бүрэн тусгагдсан байх нь чухал. Бүрэн төгс байдлыг хангах зарчмын үүднээс төсвийг брутто буюу бохир төсөв, нетто буюу цэвэр төсөв гэж ангилдаг. Бохир буюу брутто төсөв нь нийт орлого, зарлагын дүнгээс бүрдэнэ. Харин цэвэр орлого, зарлагаас бүрдсэн төсвийг нетто буюу цэвэр төсөв гэнэ. Жишээ нь улсын үйлдвэр аж ахуйн газрын зардал бохир төсөвт тусгагдах ба цэвэр төсөвт түүнийг орлого, зарлагын зөрүүгээр тусгадаг. 
Нэгдсэн байдал. Төсөв нь нэгдсэн аргачлалын дагуу зохиогдохын зэрэгцээ төр, засгийн үйл ажиллагаатай холбоотой орлого, зарлага нэг л төсөвт тусгалаа олсон байхыг төсвийн нэгдсэн байдал шаардана. Нөгөө талаар төсвийн орлого, зарлагыг тэдгээрийн ижил төстэй байдлын дагуу тус тусад нь /орлого, зарлагаар нь/ ангилах нь энэ зарчимд нийцнэ. Мөн орон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг дээшлүүлэх, тухайлбал орлогоороо зарлагаа нөхөх зарчимд шилжүүлэх арга хэмжээг улсын төсөв зохиох явцад анхаарах нь төсвийн нэгдсэн байдлыг хангахад чухал үүрэгтэй. 
Бодит байдал. Төсвийн орлого, зарлагын төлөвлөсөн хэмжээ улсын бодит бололцоо, шаардлагад үндэслэсэн байх бөгөөд бодитой хэрэгжих үндэстэй байх ёстой. Энэ зарчмыг хэрэгжүүлж чадалгүй бодит байдлаас тасархай зохиосон төсөв биелэгдэхгүйд хүрвэл төр, засгийн зүгээс үүрэг, амлалтаа бүрэн биелүүлж чадахгүй болж улмаар ард түмний зүгээс төр загсийн үйл ажиллагаанд итгэх явдал суларч, улс төр, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсэхэд хүрэх үр дагавартай. 
Ил тод байдал. Хууль тогтоох байгууллага төсвийг хэлэлцэж батлах үйл ажиллагааг ил тод явуулах нь энэ зарчмын гол шаардлага мөн. Иргэд аж ахуйн нэгж, байгууллага нь татвар төлөгчийн хувьд улсын төвлөрсөн санд тэднээс оруулсан хөрөнгө ямар зориулалтаар ашиглаж байгаа болон татвар төлөгчийн хувьд ашиглагдаж байгаа болон татвар төлөчийн нуруун дээр ямар ачаалал ногдож байгааг тэд ил тодоох мэдэж байх эрхтэй. Ил тод байдлыг хангах гол нөхцөл нь төсвийн орлого, зарлагыг зүйл, анги бүрээр нь задалж олон түмний “нүүрэн дээр” ил тодоор хэлэлцэх явдал юм. Нөгөө талаар төсөл боловсруулах явцад яамд, орон нутаг, бизнесийн байгууллагын төлөөлөгчидтэй санал солилцож, тэдний саналыг авах нь төсвийн ил тод байдлыг хангах чухал нөхцөл мөн. 
Төсвийн мөн чанар нь түүний гүйцэтгэх үүргээр дамжин илэрнэ. Улсын төсөв нь төр засгаас үйл ажиллагаа явуулах чухал хэрэгсэл болохын хувьд дараах үүргийг гүйцэтгэнэ.

Үүнд: 
1.    Үндэсний орлого болон ДНБ-ийг дахин хуваарилах
2.    Төрийн эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих, зохицуулах хэрэгсэл болох
3.    Төрийн нийгмийн бодлогыг санхүүгийн эх үүсвэрээр хангах
4.    Улсын төсвийг бүрдүүлэх, төсвийн хөрөнгийн зарцуулалтанд тавих хяналтыг хэрэгжүүлэх. 
Өөрөөр хэлбэл төсөв нь төрийн санг бүрдүүлэх үүрэг, төсвийн хөрөнгийг хуваарилах зарцуулах, хяналтын үүрэг, зохицуулалтын гэсэн үүрэг гүйцэтгэнэ. 
Улсын төсөв нь тодорхой хугацааг хамарч зохиогдож, хэрэгждэг бөгөөд энэ  хугацааг төсвийн жил гэнэ. Ихэнх улсууд улсын төсвөө нэг жилийн хугацаатай зохиодог. МУ-н төсвийн жил нь хуанлийн хугацаатай давхцдаг. 
Улсын төсөвт тухайн жилд төр засгийн зүгээс хэрэгжүүлж эдийн засаг, нийгмийн бодлогын чанартай арга хэмжээнүүд тусгагдах бөгөөд түүнийг төсвийн бодлого гэнэ. 
Төсвийн зарлагын хэмжээ болон аж ахуйн нэгж, иргэдийн төсөвт төлөх татварын хувийг өөрчлөх замаар эдийн засаг дахь эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрт байдалд зохицуулалт хийх явдал төсвийн бодлогод чухал байр эзэлдэг билээ.


Төсвийн бодлогыг нөлөөлөх үр дагаварын байдалтай нь уялдуулж өргөтгөх (экстенсивный), хязгаарлах (рестриктивный) гэж хоёр ангилна. 
-    Төсвийн зарлагыг нэмэгдүүлж, татварын хувь хэмжээг бууруулахад чиглэсэн буюу өргөтгөх нөлөө бүхий төсвийн бодлогын үр дүнд эдийн засгийн хямралыг гэтлэн давж, эдийн засгийн өсөлтийг түргэтгэх боломжтой. Энэ нь төсвийн өргөтгөх нөлөө бүхий бодлого юм.  
-    Төсвийн хязгаарлах нөлөө бүхий бодлого нь төсвийн зарлагыг бууруулж, татварыг нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг бөгөөд энэ бодлогын үр дүнд инфляцийг бууруулж, бизнесийн таатай орчин бүрдэх боломжтой. 
Төсвийн бодлогын дээр дурдсан хоер аргын аль нэгийг дангаар нь бус гагцхүү мөнгө зээлийн бодлогын холбогдох механизмтай нягт уялдуулан хэрэглэсэн нөхцөлд үр дүнтэй арга хэмжээ болдог болно.
Төсвийн өргөтгөх үйлчилгээ бүхий бодлогыг мөнгөний нийлүүлэлтийг хязгаарлах арга хэмжээтэй хослуулан явуулахгүй бол инфляци өсөх сөрөг үр дагавартай болно. Мөн хязгаарлах үйлчилгээ бүхий бодлогыг мөнгө зээлийн хатуу арга хэмжээтэй хослуулан хэрэгжүүлбэл эдийн засагт сөрөг үр дагаврууд гарч эдийн засгийн хямралт байдалд хүрэх магадлалтай байдаг байна.

Олон улсын практикт төсвийн орлого, зарлагыг тооцож төлөвлөхөд дараахь гурван аргыг хэрэглэдэг болно. Үүнд:
•  Автомат арга
•  Мажорицын ба минорацийн арга
•  Шууд үнэлгээ өгөх арга.
Автомат арга. Төсвийн орлого, зарлагын зарим зүйл ангийн хэмжээг дараагийн жилд өөрчлөхгүйгээр төсөвт шууд тусгахыг автомат арга гэнэ.
Мажорицын ба минорацийн арга. Төсвийн гүйцэтгэлийн олон жилийн тухайлбал, 10-15 жилийн тайлан дээр үндэслэж орлого, зарлагын өсөлт, бууралтын чиг хандлагыг тодорхойлж, төсвийн төлөвлөлтөд ашиглана. Төсвийн гүйцэтгэлийн олон жилийн чиг хандлагыг үндэслэн тогтоохыг хэлнэ. Олон жилийн судалгааны дагуу орлого, зарлага өсөх хандлагатай бол мажорицын, хэрэв судалгааны дагуу орлого, зарлага буурах чиглэлтэй бол минорацийн гэж тус тус нэрлэдэг болно.
Шууд үнэлгээ өгөх арга. Зах зээлийн тухайн үеийн нөхцөл, үнэ ханшны байдалд судалгаа хийж, үнэлгээ өгч төсвийн орлого, зарлагын хүлээгдэж байгаа гүйцэтгэлийг тооцох, эсвэл орлого, зарлагыг шууд тооцох явдал энэ аргын гол зарчим мөн.
Улсын Их Хурлаас 1992 онд Монгол Улсын төсвийн тухай шинэ хуулийг баталсан нь зах зээлийн харилцаанд шилжих үеийн төсвийн харилцааг зохицуулсан эрх зүйн тулгуур акт болсон байна. УИХ-аас 2002 онд уг хуулийг шинэчилж, Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуулийг баталсан байна. Энэхүү хууль нь улсын нэгдсэн төсөв, төсвийн захирагчийн эрх, үүрэг, төсвийн орлого, зарлагын ангилал, төсвийн гүйцэтгэлийг зохион байгуулах, тайлагнах, төсвийн бүртгэлтэй холбогдсон харилцааг зохицуулна. Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хууль, төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хууль болон тэдгээртэй нийцүүлэн гаргасан хууль эрхийн актууд нь төсвийн тухай хууль тогтоомжийг бүхэлд нь бүрдүүлж байна.     '

Зах зээлийн харилцааны үеийн Монгол Улсын төсвийн систем нь дараахь үндсэн зарчмуудад тулгуурлан хөгжиж байна. Үүнд:


1.   Төсвийн системийн нэгдэл.
2.   Төсвийн системийн шат бүрд төсвийн орлого, зарлагыг зааглан хуульчлан тогтоох зарчим.
3.   Бүх шатны төсвийн бие даасан байдал.
4.   Төсвийг бүрдүүлэхэд иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага бүр адил тэгш оролцох.
5.   Төсвийн хөрөнгийг зориулалтын дагуу үр дүнтэй ашиглах.
6.   Төсөв батлах, төсвийн хөрөнгийг зарцуулах үйл ажиллагааг ил тод явуулж,   төсвийн   гүйцэтгэлийн   талаар   татвар   толөгчдөд тайлагнаж байх явдал юм.

Эдгээр зарчмуудыг хэрэгжүүлэх эрх зүйн үндэс төсөв, татварын холбогдох хуулиудад тусгалаа олсон байна. 
Төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах санхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох зорилгоор тухайн төсвийн жилд өөрийн мэдэлд хуримтлуулан хуваарилж, зарцуулах мөнгөн хөрөнгийн орлого, зарлагын тэнцлийг Монгол улсын нэгдсэн төсөв гэнэ. Монгол улсын нэгдсэн төсөв нь улсын төсөв, орон нутгийн төсвөөс бүрдэнэ.
-    Улсын Их Хурлаас баталж, Засгийн газрын мэдэлд төвлөрүүлэн зарцуулах төсвийг  улсын төвлөрсөн төсөв гэнэ. Засгийн газрын тусгай зориулалтын сангууд, тухайлбал нийгмийн даатгалын сангууд нь улсын төсвийн бүрэлдэхүүн хэсэг юм.
-    Иргэдийн төлөөлөгчийн хурлаас баталсан аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн засаг даргын мэдэлд төвлөрүүлэн зарцуулах улсын төвлөрсөн төсвийн хэсгийг орон нутгийн төсөв гэж нэрлэдэг билээ. Орон нутгийн төсөв нь аймаг, нийслэлийн төсөв, сум, дүүргийн төсвөөс бүрдэнэ.
Монгол улсын нэгдсэн төсөв нь улсын санхүүгийн үндсэн төлөвлөгөө бөгөөд түүнийг Улсын Их Хурлын чуулганаар батална. Төсөв зохиох, түүнийг биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах үүрэг засгийн газарт буюу Сангийн яам, аймаг, хотын засаг даргын тамгын газрын эрх бүхий албан тушаалтан хариуцах бөгөөд түүнийг төсвийн захирагч гэнэ.
Төсвийн захирагчийг ерөнхийлөн захирагч, шууд захирагч гэж ангилна. Өөрийн эрхлэх асуудлын хүрээнд төсвийн байгууллага болон бусад этгээдээс нийлүүлэх бүтээгдэхүүний хэрэгцээг тодорхойлон, гэрээ байгуулах эрх бүхий албан тушаалтныг төсвийн ерөнхийлөн захирагч гэнэ. Төсвийн ерөнхийлөн захирагчтай гэрээ байгуулсны үндсэн дээр төсвийн байгууллагыг өдөр тутмын удирдлагаар хангах үүрэг бүхий албан тушаалтан - ерөнхий менежер нь шууд захирагч мөн. 


2.    Төсвийн орлого, түүний бүтэц, бүрэлдэхүүн
Үндэсний орлогыг хуваарилах, дахин хуваарилахтай холбогдсон эдийн засгийн харилцааны илрэл нь төсвийн орлого мөн. Өөрөөр хэлбэл улсын төвлөрсөн мөнгөн хөрөнгийн санг бүрдүүлэхтэй холбогдон үүсч байгаа эдийн засгийн харилцааг төсвийн орлого илэрхийлнэ. Энэ харилцааны илрэл нь үйлдвэр, аж ахуйн нэгж, иргэдээс төсөвт төлж байгаа төрөл бүрийн татвар, төлбөр, хураамжийн орлого юм. 
Нийгмийн хөгжлийн үе шат бүр өөртөө тохирсон төсвийн орлого бүрдүулэлтийн харилцааг агуулж байжээ. Иймээс төсвийн орлого нь эдийн засгийн чухал категори юм. Нөгөө талаар төсвийн орлого нь төрөөс өөрийн үүргийг гүйцэтгэх зорилгоор улсын гарт төвлөрүүлж байгаа мөнгөн хөрөнгийн илэрхийлэл мөн. Төсвийн орлого нь хуулийн дагуу төвлөрдөг ба үнэ төлбөргүй, эргэлт буцалтгүй байдаг онцлогтой. 
Төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэх зорилгоор бүх шатны төсөвт зохих хууль тогтоомжийн дагуу бүрдүүлэн хуримтлуулж байгаа албан татвар, төлбөр, хураамж, хүү, торгууль болон гадаад, дотоод бусад эх үүсвэрээс бүрдэх орлогыг төсвийн орлого гэнэ. 
Улсын төсвийн орлогыг бурдүүлэх үндсэн эх уүсвэр нь тухайн жилд бий болсон үндэсний орлогын тодорхой хэсэг юм. Өөрөөр хэлбэл цэвэр бүтээгдэхүүний эхний хуваарилалтын үр дүнд үйлдвэр, аж ахуйн нэгжид бий болсон орлого нь төсвийн орлогын гол эх үүсвэр мөн. Үүнд:
•     Аж ахуйн нэгжийн ашиг;
•     Үйлдвэрлэлийн болон үйлдвэрлэлийн бус салбарт ажиллагсадын цалин, хөлс;
•     Зээл, хадгаламжийн хүүгийн орлого;
•     Газрын түрээс гэх мэт.
Улсын үндэсний баялаг нь мөн төсвийн орлогыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Тухайлбал, улсын өмчийг худалдсан, хувьчилснаас орох орлого, улсын [[алт]], валютын нөөцийг худалдсаны орлого нь төсөвт орно. Мөн улсын зээллэгийн хэлбэрээр гадаад болон дотоод зах зээл дээрээс түр хугацаагаар хөрөнгө зээлдэж, төсвийн орлогод оруулж ашиглаж болно. Үүний тулд засгийн газрын бонд, өрийн бичиг гаргах зэрэг түргэн борлогдох чадвар бүхий санхүүгийн арга хэрэгслэлийг ашигладаг. Төсвийн орлогын гол эх үүсвэр дутагдах үед цаасан мөнгө гүйлгээнд нэмж гаргах замаар төсөвт орлого оруулах арга байдаг. Гэвч энэ нь бараа, үйлчилгээний ямар ч баталгаа байхгүй учраас эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг алдагдуулж, инфляцийг бий болгодог сөрөг үр дагавартай.
Эдийн засгийн утга агуулгын хувьд төсвийн орлогыг татварын ба татварын бус гэж хоёр ангилна. 
-    Татварын орлого нь татварын ерөнхий хуулиар тодорхойлсон албан татвар, төлбөр, хураамжаас бүрдэнэ. 
o    Албан татвар – хууль тогтоомжийн дагуу хувь хүн хуулийн этгээдийн орлого, эд хөрөнгө, бараа, ажил үйлчилгээнд тодорхой хугацаанд тогтоосон хувь, хэмжээгээр ногдуулж, хариу төлбөргүйгээр улс, орон нутгийн төсөвт оруулж байгаа мөнгөн хөрөнгийг албан татвар гэнэ. 
o    Хураамж – төрийн зохих байгууллагаас хувь хүн, хуулийн этгээдэд хууль тогтоомжийн дагуу үйлчилсний төлөө тэднээс тухай бүр авч улс, орон нутгийн төсөвт оруулж байгаа мөнгөн хөрөнгийг хураамж гэнэ. 
o    Төлбөр – төрийн өмчийн газар, түүнчлэн газрын хэвлий, эрдэс баялаг, ой ургамал, рашаан, усны нөөц ашиглуулсны, агаар, ус хөрс бохирдуулсны, ан амьтан агнуулсны төлөө хувь хүн, хуулийн этгээдээс авч улс, орон нутгийн төсөв, тусгай зориулалтын санд төвлөрүүлж байгаа мөнгөн хөрөнгийг төлбөр гэнэ. 
-    Татварын бус орлого төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой аж ахуйн нэгжийн төрийн болон орон нутгийн өмчид ногдох хувьцааны ногдол ашиг, төрийн болон орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийг ашигласны төлбөр болон борлуулсны орлого, хүү, торгуулийн орлого болон хууль тогтоомжийн дагуу төсөвт орох бусад орлогоос бүрдэнэ. 

Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуульд тодорхойлсоноор улсын ба орон нутгийн төсөв нь дараах орлогоос бүрдэнэ. 
Улсын төсвийн орлого:


1.    Улсын төсвийн татварын орлого 
a.    аж ахуйн нэгж, байгууллагын орлогын албан татвар;
b.    нэмэгдсэн өртгийн албан татвар;
c.    онцгой албан татвар;
d.    гаалийн албан татвар;
e.    автобензин, дизелийн түлшний албан татвар;
f.    ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 70 хувь;
g.    ашигт малтмалын хайгуулын болон ашигт малтмал ашиглах тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийн 50 хувь
h.    зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татвар.
2.    Улсын төсвийн татварын бус орлого
a.    төрийн өмчийн оролцоотой аж ахуйн нэгж, байгууллагын төрийн өмчид ногдох хувьцааны ногдол ашиг;
b.    төрийн өмчийн эд хөрөнгийг ашигласны төлбөр болон  борлуулсны орлого;
c.    хууль тогтоомжийн дагуу улсын төсөвт орох  бусад орлого. 
Орон нутгийн төсвийн орлого 
1.    Аймаг, нийслэлийн төсвийн татварын орлого дараахь орлогоос бүрдэнэ:
a.    хотын албан татвар;
b.    ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 20 хувь;
c.    газрын төлбөр;
d.    үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татвар;
e.    авто тээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар.
f.    ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийн 25 хувь;
g.    цалин, хөдөлмөрийн хөлс, шагнал, урамшуулал болон тэдгээртэй адилтгах хөдөлмөр эрхлэлтийн орлогод ногдох албан татвар.
2.    Аймаг, нийслэлийн төсвийн татварын бус орлого дараахь орлогоос бүрдэнэ:
a.    орон нутгийн өмчийн оролцоотой аж ахуйн нэгж, байгууллагын орон нутгийн өмчид ногдох хувьцааны ногдол ашиг;
b.    орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийг ашигласны төлбөр болон борлуулсны орлого, хүү, торгуулийн орлого;
c.    улсын төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн захиалгат бүтээгдэхүүний санхүүжилт;
d.    хууль тогтоомжийн дагуу аймаг, нийслэлийн төсөвт орох  бусад орлого.
3.    Сум, дүүргийн  төсвийн  татварын  орлого дараахь  орлогоос  бүрдэнэ:
a.    Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн 8.1.1-д заасан орлогод ногдох албан татвараас бусад хувь хүний орлогын албан татвар;
b.    бууны албан татвар;
c.    улсын тэмдэгтийн хураамж;
d.    агнуурын нөөц ашигласны төлбөр, ан амьтан агнах, барих зөвшөөрлийн хураамж;
e.    байгалийн баялаг ашиглахад олгох зөвшөөрлийн хураамж;
f.    байгалийн  ургамал  ашигласны  төлбөр;
g.    ойгоос хэрэглээний мод, түлээ  бэлтгэж ашигласны төлбөр;
h.    түгээмэл тархацтай ашигт  малтмал ашигласны төлбөр;
i.    ус, рашаан ашигласны төлбөр;
j.    орлогыг нь тухай бүр тодорхойлох боломжгүй ажил үйлчилгээ хувиараа  эрхлэгч иргэний орлогын албан татвар.
k.    ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөрийн 25 хувь;
l.    ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 10 хувь.
4.    Сум, дүүргийн төсвийн татварын бус орлого дараахь орлогоос бүрдэнэ:
a.    орон нутгийн өмчийн оролцоотой аж ахуйн нэгж, байгууллагын орон нутгийн өмчид ногдох хувьцааны ногдол ашиг;
b.    орон нутгийн өмчийн эд хөрөнгийг ашигласны төлбөр болон борлуулсны орлого, хүү, торгуулийн орлого;
c.    хууль тогтоомжийн дагуу сум, дүүргийн төсөвт орох бусад орлого.

Ихэнх оронд төсвийн тухай хуулиас гадна татварын ерөнхий хууль, татварын багц хуулиуд үйлчилж төсвийн орлогыг бүрдүүлэх эрхзүйн үндэс болж байдаг билээ. Татварыг шууд ба шууд бус гэж ангилдаг. 
-    Татвар төлөгч аж ахуйн нэгж, байгууллага болон иргэний орлого, ашгийн хэмжээ, эзэмшиж буй хөрөнгийн үнийн дүнгээс шууд хамааралтайгаар ноогдуулж байгаа татварыг шууд татвар гэнэ. 
-    Аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэн, үйлдвэрлэгчийн үйл ажиллагааны үр дүнгээс үл хамаарах, тодорхой бараа, үйлчилгээний нэр төрөлд голчлон тогтоож байгаа татварыг шууд бус татвар гэж нэрлэнэ. /Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар/
Төсвийн орлогыг дараах байдлаар ангилна. 
1.    Татварын нэр төрлөөр
2.    Төсвийн орлогын нэр төрлөөр
3.    Төсвийн орлогыг төвлөрүүлэгч байгууллагаар 

3.    Төсвийн зарлагын мөн чанар, түүний гүйцэтгэх үүрэг
Улсын зардлын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь төсвийн зарлага мән. Төрөөс өөрийн үүргийг гүйцэтгэх зорилгоор төсөвт төвлөрүүлсэн хөрөнгийг зарцуулахтай холбогдон үүсч байгаа эдийн засгийн харилцааны илрэл нь төсвийн зарлага, санхүүжилт юм. Төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхийн тулд батлагдсан төсвөөс төсвийн захирагчийн үйл ажиллагаа, түүний үр дүнг санхүүжүүлэхээр хуваарилж, зарцуулж буй төсвийн хөрөнгийг төсвийн зарлага гэнэ. 
Нийгмийн үйлдвэрлэлийн явцад нөлөөлөх талаас нь төсвийн зарлагыг урсгал болон хөрөнгийн зардал гэж ангилна. 
-    Цалин хөлс, нийгмийн даатгалын шимтгэл гэх зэрэг бараа үйлчилгээний зардлууд, зээлийн үйлчилгээний төлбөр, татаас ба шилжүүлэг нь урсгал зардалд орно. 
-    Хөрөнгө оруулалтын шинж чанартай буюу үйлдвэрлэлийг өргөтгөхөд чиглэсэн арга хэмжээнд төсвөөс зарцуулах хөрөнгө нь хөрөнгийн зардалд хамаарна. Хөрөнгийн зардалыг дотоод болон гадаад эх үүсвэрээр гэж ангилдаг. 
Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хуульд төсвийн зарлагыг дараах байдлаар ангилдаг. Үүнд: 
-    Эдийн засгийн ангиллаар хуваарилсан төсөв
-    Бүтээгдэхүүний ангиар хуваарилсан төсөв
-    Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн төсөв
-    Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид хуулиар харъяалуулсан байгууллагын төсөв

Төсвийн зарлагын хуулийн ангилал
Зах зээлийн нөхцөл дэхь төсвийн зарлагын нэг онцлог нь түүний шин мийн хамгаалалын үүрэг юм. 
Төсвийн зардлыг мөн нутаг дэвсгэрийн шинж чанараар улсын, аймаг, хотын, сум, дүүргийн төсвийн зарлага санхүүжилт гэж ангилж болно. Төсвийн зарлагын зарцуулалт нь төсвийн санхүүжилтээр дамжин хэрэгжинэ. Төсөвт тусгагдсан арга хэмжээнд зориулан төсвийн зардлыг холбогдох байгууллагад олгох системийг төсвийн санхүүжилт гэнэ. Төсвийн санхүүжилт нь дараахь зарчимыг хангаж хийгдсэн байх ёстой. Үүнд:
-    Бага зардлаар илүү үр дүнд хүрэх
-    Зориулалтын дагуу төсвийн хөрөнгийг зарцуулах
-    Төсөвт хөрөнгийн зардлыг гүйцэтгэлээр нь санхүүжүүлэх. 
-    Төсвийн санхүүжилтийг буцалтгүй олгох. 
-    Төсвийн зарим санхүүжилт үнэ төлбөртэй байх. 

Төрийн гүйцэтгэх үүрэг хэдий чинээ их байх тусам төсвийн зарлага нэмэгдэх хандлагатай байдаг. 
Төсвийн зарлагыг олон улсын стандартын дагуу зориулалтын ерөнхий байдлыг харгалзан 5 бүлэт хуваадаг. Үүнд: 
-    Бараа үйлчилгээний зардал. Цалин, тэтгэмж, шимтгэлүүд, бичиг хэрэг, хоол, эм боох материал, албан томилолт, түлш халаалт зэрэг үндсэндээ нийгмийн чиг хандлагатай арга хэмжээний зардлууд орно. Эдгээр зарлууд нь эргэж төлөгдөхгүй бүрэн зарцуулагддаг. 
-    Зээлийн үйлчилгээний төлбөр. Засгийн газрын шугамаар гадаад орон, олон улсын санхүүгийн байгууллагаас авсан зээл, төсвийн алдагдлыг нөхөх зориулалтаар гаргасан үнэт цаас, өрийн бичиг, Төв банкнаас авсан зээлийн хүүгийн төлбөр энэ бүлэгт тусгагдана.
-    Урсгал шилжүүлэг. Төрийн өмчийн аж ахуйн нэгж, байгууллагын алдагдлыг нөхөх зориулалтаар төсвөөс  буцалтгүй зориулалтаар олгох   , хөрөнгө болон төвлөрсөн төсвөөс орон нутгийн төсөвт олгох татаас энэ бүлэгт хамаарна
-    Хөрөнгийн зардал. Төсвөөс материаллаг үйлдвэрлэлийн салбарт хийх хөрөнгө оруулалтын зардал энэ бүлэгт төлөвлөгдөнө. Мөн төсвөөс эргэж төлөгдөх нөхцөлөөр олгосон мөнгөн хөрөнгийг энэ бүлэгт тусгана
-    Дотоод гадаад зээлийн үндсэн төлбөр
Төсвийн хөрөнгийн хуваарилалт, санхүүжилт, зарцуулалт, гүйцэтгэл, гайлан гаргахтай холбогдсон харилцааг манай улсад Төсвийн байгууллагын Vаирдлага, санхүүжилтийн тухай хуулиар зохицуулж байна.

4.    Төсвийн алдагдал, улсын өр тэдгээрийн удирдлага
Улсын төсвийн байдлын нэг онцлог нь орлого. зарлагын харьцаа бөгөөд төсөв зохиох, батлах, гүйцэтгэлийг зохион байгуулах явцад төсвийн орлого, зарлага тэнцэж баланслагдаж болно. Эсвэл зарлага нь орлогосоо давж болно. Тухайн санхүүгийн жилийн зарлага нь орлогоос хэтэрч байвал түүнийг төсвийн алдагдал гэнэ. Хэрэв төсвийн орлого нь зарлагаасаа илүү  байвал төсөв ашиг гэнэ. Төсвийн алдагдал нь улсын эдийн загсийн байдлыг илтгэн харуулдаг нэг үзүүлэлт мөн.
Улсын төсвийн алдагдал бий болоход олон хүчин зүйл  нөлөөлдөг бөгөөд үүнд:
-    үйлдвэрлэлийн уналт,
-    хир хэмжээнээс хэтэрсэн нийгмийн бодлого явуулах, 
-    цэргийн болон удирдлагын зардлын өсөлт,
-    далд эдийн засаг газар авч, их хэмжээний мөнгөн хөрөнгө улсын хяналтаас гадуур эргэх,
-    татвар цуглуулах ажил хангалтгүй зохион байгуулагдах.
-    Улс төрийн байдал, эдийн засгийн гадаад харилцаа зэрэг нөлөөлнө. 

Төсвийн алдагдлыг нөхөх үүсвэрийг тогтоож, мән төсөвт тусгадаг бөгөөд түүнийг дотор нь эмиссийн болон эмиссийн бус гэж ангилна. Мөн төсвийн алдагдлыг нөхөх эх үүсвэрийг гадаад болон дотоод гэж ангилна. 
-    Төв банкны зээлээр төсвийн алдагдлыг нөхөхийг эмиссийн санхүүжилт гэдэг.
-    Санхүүгийн зах зээл дээрээс мөнгө зээлж, төсвийн алдагдлыг нөхөх нь эмиссийн бус санхүүжилт гэнэ. 
Төсвийн алдагдлыг төлөвлөж, хэмжээг хуульчлан тогтоож, түүнийг нөхөх арга зам, эх үүсвэрийг заасан байдаг. Төсвийн алдагдлыг дараах арга замаар нөхдөг. Үүнд:
1.    Төсвийн зарлагыг хорогдуулах замаар алдагдлыг нөхөх. Онолын хувьд энэ аргаар төсвийн алдагдлыг нөхөж болохоор боловч   практик   амьдрал   дээр   хэрэгжүүлэхэд      ихээхэн хүндрэлтэй тулгардаг. Төсвийн зарлагыг хорогдуулах нь олон түмний зүгээс эсэргүүцэлтэй тулгарч нийгэмд тогтворгүй байдал бий болгоход хүргэх талтайгаас гадна төсвийн зарлагыг хорогдуулах нь нийт эрэлтийг   бууруулж. улмаар үйлдвэрлэлийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлөхөд хүргэнэ.
2.    Татварын хувь хэмжээг өсгөх замаар төсвийн алдагдлыг нөхөх., Татвар төлөгчид татварын нэмэгдэл дарамт үзүүлэх нь хэрэглээ, хөрөнгө оруулалтыг хязгаарлахад хүргэнэ. Нийт хэрэглээ буурах нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтөд сөргөөр нөлөөлнө.
3.    Төсвийн алдагдлыг улсын өр болгон хувиргаж нөхөх. Дараахь аргаар   төсвийн алдагдлыг улсын өр болгон нөхөж   болно Үүнд:
a.    Төсвийн алдагдлын хэмжээгээр банкнаас хүүтэй зээл авч уг алдагдлыг нөхөөд зээлээ тодорхой хугацааны дараа төлөхөөр тохирох. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн алдагдлын хэмжээгээр тодорхой хугацаанд Засгийн газар банкинд өртэй болох явдал юм 
b.    Төсвийн алдагдалтай тэнцэх хэмжээний зээлийг гадаад орнуудаас авч алдагдлыг нөхөж, тодорхой хугацааны дотор зээлийг хүүгийн хамт төлөх 
c.    Төсвийн алдагдлын хэмжээгээр дотооддоо үнэт цаас, облигац гарган ард иргэд, аж ахуйн нэгжид борлуулах. 
4.    Цаасан мөнгө гүйлгээнд нэмж гарган мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж улсын өрийг төлөх. Энэ аргаар төсвийн алдагдлыг нөхөх нь эдийн засагт ихээхэн хор  нөлөөтэй, аюултай алхам юм. Цаасан мөнгө үйлдвэрлэж   гүйлгээнд гаргах нь үнийг өсгөж,  инфляцийг хөрөөгдөхөд хүргэнэ. 
Тодорхой хугацааны дараа хүүтэйгээр буцааж өгөх нөхцөлөөр иргэд, аж ахуй нэгжийн гар дээр байгаа сул чөлөөтэй мөнгөн хөрөнгийг төвлөрүүлэх болон олон улсын санхүүгийн зах зээл дээрээс зээл авч төсвийн алдагдал, улсын өр төлбөрийг барагдуулахтай холбогдон үүсч байгаа санхүүгийн харилцааг улсын зээллэг гэнэ.

Улсын өрийг хуримтлагдсан болон урсгал өр гэж хоёр ангилна. Тодорхой цаг хугацааны байдлаар бий болсон, төлөгдөөгүй өглөгийг хуримтлагдсан өр гэнэ. Харин [[тайланд]] онд төлөх өр, төлбөр нь урсгал өр болно. 
Зах зээл өндөр хөгжсөн ихэнх орнуудад төсвийн алдагдал дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 2-5 хувьтай тэнцэх хэмжээнд байна. 
Төсвийн алдагдлын төсөвт болон дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувь хэмжээ харьцангуй өндөр байгаа нь улсын санхүүгийн чадвар сул, улсын өрийн хэмжээ өсч байгааг харуулахаас гадна гадаадын хөрөнгө оруулалт орж ирэхэд сөрөг нөлөө үзүүлнэ.


[[Ангилал:Улсын төсвийн эрх зүй]]</text>
      <sha1>sl22d47bvprz6oe7bh33te515pjzdk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3589</id>
    <revision>
      <id>867009</id>
      <parentid>866776</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37601" sha1="o6jwlj01zi7co2qv23cqij4v3a8vbk0" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гараг
| bgcolour=#c0c0ff
| name = дэлхий
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]]
| image     = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]]
| caption = 
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&amp;nbsp;км &lt;br /&gt;1.0167103335&amp;nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 0.9832898912&amp;nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 1.0000001124&amp;nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3&quot;&lt;ref name=Allen294&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294
 | pages=294}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&amp;nbsp;өдөр&lt;br /&gt; 1.0000175&amp;nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]]
| avg_speed = 29.783&amp;nbsp;км/с &lt;br /&gt; 107,218&amp;nbsp;км/цаг
| satellites = 1&amp;nbsp;([[Сар]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528&lt;ref name=iers/&gt;
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;км&lt;ref name=iers&gt;{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003
 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03
 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-08-24 07:20:19 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=[[1995]]
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}&lt;/ref&gt;
| circumference = 40,075.02&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[экватор]]ын)&lt;br /&gt;40,007.86&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[уртрагийн]])&lt;br /&gt;40,041.47&amp;nbsp;км&amp;nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;км²&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia&gt;{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
148,940,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- хуурай газар &amp;nbsp;&amp;nbsp;(29.2 %)&lt;br /&gt;
361,132,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- ус &amp;nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;кг&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| density = 5.5153&amp;nbsp;г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²&lt;ref name=&quot;yoder12&quot;&gt;Yoder, C. F. (1995) p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.99732&amp;nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;км/с&amp;nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;өдөр&lt;ref name=Allen296&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296
 | pages=296}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;23{{smallsup|ц}}&amp;nbsp;56{{smallsup|м}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&amp;nbsp;K
| max_temp_1 = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&amp;nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[Азот]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[Аргон]]&lt;br /&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]&lt;br /&gt; 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
|note=no
}}

'''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).&lt;ref&gt;This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.&lt;/ref&gt;. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно&lt;ref&gt;Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.&lt;/ref&gt;.

Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно.

== Дэлхийн үүсэл ==
4.57 тэрбум жилийн өмнө&lt;ref name=&quot;age_earth&quot; /&gt; Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет (&quot;Тейя&quot; гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг&lt;ref&gt;{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}&lt;/ref&gt;. 

Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&amp;nbsp;°C (212&amp;nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}&lt;/ref&gt;. 

Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн бүтэц ==
[[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай (&quot;Хөрст гариг&quot;) бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. 

=== Химийн найрлага ===
Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

[[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. 

{| {{prettytable}} 
|+ Ф.Кларкийн хүснэгт &lt;br /&gt;(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд)
!Найрлага
!Химийн томъёо
!Тархалт
|-
|[[Цахиурын исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|59.71%
|-
|[[Хөнгөнцагааны исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|15.41%
|-
|[[Кальцийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|CaO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.90%
|-
|[[Магнийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|MgO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.36%
|-
|[[Натрийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.55%
|-
|[[Төмрийн (II) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|FeO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.52%
|-
|[[Калийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.80%
|-
|[[Төмрийн (III) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.63%
|-
|[[Ус]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1.52%
|-
|[[Титаний давхар исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.60%
|-
|[[Фосфорийн тавч исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.22%
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Нийт
!style=&quot;text-align: right;&quot;|99.22%
|}

=== Дэлхийн дотоод бүтэц ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц  (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]]
Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: 
* Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]],
* Түүний дотор талд шингэн [[манти]], 
* [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], 
* Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. 

Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай&lt;ref&gt;{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  | archive-date=2006-10-16
  | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
. 

{| {{prettytable}} class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 style=&quot;width: 33%;&quot;|Гүн
!rowspan=2 valign=&quot;bottom&quot;|Үе давхрага
!rowspan=2 style=&quot;width: 15%;&quot;|Нягт&lt;br /&gt;гр/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|-
!Километр
!Миль
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–37
|[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–35
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–22
|... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 2.2–2.9
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–37
|... Мантийн дээд хэсэг
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–4.4
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–2890
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–1790
|[[Манти]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–5.6
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|100–700
|style=&quot;text-align: center;&quot;|62–435
|... [[Астеносфери]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|2890–5100
|style=&quot;text-align: center;&quot;|1790–3160
|[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 9.9–12.2
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|5100–6378
|style=&quot;text-align: center;&quot;|3160–3954
|[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 12.8–13.1
|}

==== Цөм ====
*

Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм  &lt;/br&gt;A: [[Мохийн зааг]]  &lt;/br&gt; B: [[Гутенбергийн зааг]]  &lt;/br&gt;C: [[Лехманий зааг]]]]
* ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]''

Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&amp;nbsp;°C-900&amp;nbsp;°C (932&amp;nbsp;°F-1,652&amp;nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&amp;nbsp;°C (7,200&amp;nbsp;°F) байна.
Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана.

==== Царцдас ====
* ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]''

Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний &lt; 1% эзлэнэ.

=== Тектоникийн плит ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]''

[[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна.
=== Дэлхийн гадаргуу ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ&lt;ref name=&quot;Pidwirny2006&quot;&gt;{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web
 | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date = 2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. 

Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь  8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг&lt;ref name=&quot;hr_mill&quot;&gt;{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Усан мандал ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд &quot;Цэнхэр Гариг&quot; гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)&lt;ref name=&quot;rain.org&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = &quot;Deep Ocean Studies&quot; | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}&lt;/ref&gt;. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. 

[[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century&quot; Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. 

Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}&lt;/ref&gt;. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм&lt;ref&gt;{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2007-04-29
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}&lt;/ref&gt;.

=== Агаар мандал ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]''

Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон  маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&amp;nbsp;°C байдаг.

== Сар ==
* ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]''

Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг

== Дэлхийн эргэлт ба орбит ==

Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. 

Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно.

== Нийгмийн газарзүй ==
Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа&lt;ref&gt;Currently it is closer to 6.6&amp;nbsp;billion than 6.5&amp;nbsp;billion.  It will reach 6.6&amp;nbsp;billion in June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveScience&quot;&gt;
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)&lt;ref&gt;{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;, өндөр уулс (27%) зэрэг)&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes &amp; Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна.

== Мөн үзэх ==
* [[Нарны аймаг]]

== Цахим холбоос ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa]
* [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk)
* [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research &amp; Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Дэлхий| ]]
[[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]]
[[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]]</text>
      <sha1>o6jwlj01zi7co2qv23cqij4v3a8vbk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>867015</id>
      <parentid>866777</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65741" sha1="i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хезболла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9947</id>
    <revision>
      <id>866978</id>
      <parentid>854752</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T14:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="a55tyyit32orn8w3ff6x69ztmd0v1ee" xml:space="preserve">'''Хезболла''' ([[Араб хэл|араб.]] ''حزب الله, Х̣избу ’лла̄х'', ) - [[Ливан]]д голчлон үйл ажиллагаагаа явуулдаг Ливаны [[Ислам]]ын [[Шийт урсгал]]ын улс төрийн байгууллага бөгөөд улс төрийн нам юм. Тус байгуулагын үндсэн зорилго бол Ираны загвараар Лалын Бүгд найрамдах Ливан улс байгуулах явдал ажээ.  

Араб хэлээр &quot;Бурхны нам&quot; гэсэн утгыг илэрхийлнэ.

== Танилцуулга ==
[[1982]] онд байгуулагдсан. [[Иран]]тай ижил Лалын засаглал [[Ливан]]д тогтоож, тус бүс нутгаас исламын бус нөлөөллийг хөөн зайлуулах зорилготой. Барууны орнуудын эсрэг бодлого явуулдаг ба [[Израил]] улсыг устгах ёстой гэж үздэг. [[Иран]] ба [[Сири]] улсууд тус байгууллагыг дэмждэг гэгддэг бөгөөд ялангуяа Иран нь тус байгууллагыг байгуулахад оролцсон, мөн зэвсэг нийлүүлж, санхүүжүүлж зарим ажиллагааг нь зааварладаг гэж үздэг. Үзэл санааны удирдагч нь -Мухаммад Хусейн Фадлаллах болсон. Иранаас ирсэн [[Исламын хувьсгалт харуулын корпус]] тус байгууллагын шинэ дайчдад цэргийн сургалт явуулж байсан.

1992 онд тус байгууллага анх удаа Ливаны сонгуульд оролцож, дараагийн 20 жилийн хугацаанд тус улсын хамгийн том улс төрийн хүчний нэг болжээ. Хезболла нь Ливаны Исламын [[Шийт урсгал|Шийт урсгалын]] ихэнх нутаг дэвсгэрийг хянадаг. Үүнд: Өмнөд Бейрут, Өмнөд Ливан болон Бекаа хөндийгийн зүүн хэсэг ордог.

Байгуулагдсанаасаа хойш дотоод гадаадад Барууны орнууд ба [[Израил]] эсрэг довтолгоо, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн.

1994 онд Ираны Хезболлад жилд ойролцоогоор 100 сая долларын санхүүжилт олгож байсан бол дараагийн арван жилд санхүүжилт хоёр дахин нэмэгджээ. 2017 он гэхэд Хезболлагийн Ираны төсөв жилд 800 сая доллар болж өссөн байна. Тус байгууллага нь мөн Катар болон АНУ, Европын Холбооны хувь хүмүүсийн дэмжигчдээс янз бүрийн үед санхүүжилт авч байсан. 2020 он орчим сэтгүүлчид Хезболлагийн жилийн төсвийг ойролцоогоор 1 тэрбум доллар гэж тооцоолжээ.

== Хуулийн дагуух үйл ажиллагаа ==
Хезболла нь исламын хэт даврагч байгууллагад тооцогдох нь элбэг байдаг ч [[Палестин]]ы [[Хамас]]тай адил улс төрийн сонгуульд оролцдог байгууллага юм. Ливаны парламентийн сонгуульд 1992 онд 8, [[1996]] онд 7, [[2000]] онд 12 суудал авах зэргээр тухай бүрт парламентэд төлөөлөлтэй болдог төдийгүй [[2005]] оны 7 сард эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэхэд оролцож байсан юм.

Мөн ядуусын [[боловсрол]], [[нийгмийн халамж]]ийн сүлжээ ([[2002]] оны мэдээгээр 9 [[сургууль]], 3 [[эмнэлэг]], 13 [[амбулатори]]той)-тэй учир ядуусын дэмжлэгийг их хүлээдэг.

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.moqawama.org/ Hezbollah] ([https://web.archive.org/web/20080311143122/http://english.hizbollah.org/ English.Hizbollah.org])
* [https://web.archive.org/web/20100202041844/http://www.almanar.com.lb/NewsSite/News.aspx?language=en Al-Manar - the satellite television station of Hezbollah]

[[Ангилал:Исламын байгууллага]]</text>
      <sha1>a55tyyit32orn8w3ff6x69ztmd0v1ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ламжавын Гүндалай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12632</id>
    <revision>
      <id>867007</id>
      <parentid>866593</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв.</comment>
      <origin>867007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6664" sha1="qs1menn9b3iv8colzq0ojj5j24prt5n" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|name=Ламжавын Гүндалай
|office1={{flagicon|Монгол}} [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|term_start1=2006 оны 1-р сарын 25
|term_end1=2007 оны 1-р сар
|predecessor1=[[Төгсжаргалын Ганди]]
|successor1=[[Данзандаржаагийн Туяа]]
|office2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|term_start2=2000 оны 7-р сар
|term_end2=2012 оны 7-р сар
|birth_date={{birth date and age|1963|11|12}}
|birth_place=[[Хатгал сум]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[БНМАУ|Монгол]]
|death_place=
|alma_mater=[[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]]
|party=Ард Түмний Хүч нам
|website=[https://gundalai.com/ Веб сайт]
|other_party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]&lt;br/&gt;(2000–2005; 2008–2015)&lt;br/&gt;Ард Түмний Нам&lt;br/&gt;(2005–2008)&lt;br/&gt;[[Бие даагч]] (2000)
|prime_minister1=[[Миеэгомбын Энхболд]]
|constituency2=17-р, [[Хөвсгөл аймаг]]&lt;br/&gt;(2008–2012)&lt;br/&gt;45-р, Хөвсгөл аймаг&lt;br/&gt;(2000–2008)
|caption=Л.Гүндалай. 2024 он.
|image=Lamjavyn Gundalai 2024.png
|children=1 охин, 1 хүү &lt;small&gt;(Цацаа)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;3 охин &lt;small&gt;(Л.Аззаяа)&lt;/small&gt;
|spouse=Цацаа &lt;small&gt;(салсан)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Ламжавын Аззаяа]]}}

'''Ламжавын Гүндалай''' ([[1963]] оны [[11 сарын 12]]-нд [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Хатгал сум|Хатгал суманд]] төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] улс төрч юм. Тэрээр 2000 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] Хөвсгөл аймгаас нэр дэвшин, 3 удаа дараалан сонгогдоод байгаа бөгөөд 2006 оны 1 сараас 2007 оны 1 сар хүртэл Засгийн Газрын гишүүн, [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яамны]] сайдаар ажиллаж байв.

== Боловсрол ==
1982 онд дунд сургуулиа дүүргээд [[Зүүн Герман]]ы [[Халле (Заале)|Халле]] хотын [[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]]д 1984-1991 онд суралцаж, эмчийн мэргэжил эзэмшжээ. 

== Ажилласан байдал ==
Сургуулиа төгсөөд бизнест хөл тавьж, ГМЕТ, Батсарай компаниудыг байгуулан ажиллаж байгаад [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] Хөвсгөл аймгийн 45-р тойрогт бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулжээ. Гүндалай [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн болсныхоо дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намд]] элсэж, тухайн үед түүнийг оролцуулаад хоёрхон суудалтай болоод байсан Ардчилсан Намын дуу хоолойг УИХ-ын танхимд хүргэж байлаа. Тэр бүрэн эрхийнхээ эхний хугацаанд тухайн үеийн Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн сайд [[Цэндийн Нямдорж]]ийг гадаадын тагнуул гэх нууц бичиг баримтыг олсон хэмээн мэдэгдэж, Нямдоржтой зөрчилдөж байв. Түүний талаар Нямдорж шүүхэд гомдол гаргаж, 2003 оны 4 сард [[Сөүл]] уруу нисэх гэж байхад нь цагдаа нар Гүндалайг баривчилсан дуулиан дэгдэж байсан.

2004 онд УИХ-ын гишүүнээр дахин сонгогдсоноосоо хойш Эрүүл Мэндийн Сайд болох хүслээ ил тод илэрхийлж байсан түүнийг эвслийн засгийн газрын бүрэлдэхүүнд багтаасангүй. Тэр 2005 онд [[Ард Түмний Нам]] хэмээх шинэ нам байгуулж, 2006 онд бий болсон [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдын]] засгийн газарт хүссэн суудлаа авчээ. Гэвч төрийн мэдлийн эмнэлгүүдийн дарга нарыг өөрчилсөн түүний тушаалыг эсэргүүцэгчдийн тэмцэл жилийн дараа түүнийг сайдын албан тушаалаасаа огцроход хүргэв.

Гүндалай 2008 оны 4 сард Ардчилсан Намд буцаж элсэн, мөн онд болсон УИХ-ын сонгуульд оролцож ялалт байгуулан 2012 он хүртэл ажилласан. 2009 оны 6 сард тэрээр ЭМЯ-ны дэд сайд Ж.Цолмонтой муудалцсан явдал нь хэвлэлүүдийн бай болсон.

2012 оны УИХ-ын сонгуульд Хөвсгөл аймагт нэр дэвсэн ч сонгогдож чадаагүй.

2015 онд дахин Ардчилсан Намаас гарч, Ард түмнээ хайрлая хэмээх шинэ намыг байгуулж, [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д Баянзүрх дүүрэгт нэрээ дэвшүүлж өрсөлдсөн ч ялж чадаагүй. 2020 онд хөвсгөл нэр дэвшсэн ч ялагдсан.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}}
{{DEFAULTSORT:Гүндалай, Ламжавын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хатгалын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Хөвсгөлийнхөн]]</text>
      <sha1>qs1menn9b3iv8colzq0ojj5j24prt5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 сарын 24</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16861</id>
    <revision>
      <id>866981</id>
      <parentid>828419</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T23:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4426" sha1="in0wi3svfk8svrzyhcp3s61amgznvca" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|8 сарын}}
'''8 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 236 дахь ([[өндөр жил]] бол 237 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 129 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 79   — [[Везуви галт уул|Везуви галт уулын]] дэлбэрэлт болж эртний Помпеи, Геркуланум болон Стабии хотуд сүйрсэн гэдэг.
* 410  — Баруун Ромын эзэнт улсын нуралт: [[Ром]] хотыг Аларих хааны готууд эзлэн авсан.
* [[1246 он|1246]] — [[Гүюг хаан]] Их Монгол улсын хаан ширээнд (1248 он хүртэл) суув.
* 1542 — Испаны конкистадор Франсиско де Орельяна [[Амазон мөрөн|Амазон]] [[Амазон мөрөн|мөрний]] цутгал хэсгийг нээсэн. 
* 1572 — Варфоломейн шөнө, Францад гугенотуудын үймээн болсон. 
* 1821 — Кордовын гэрээний дагуу Испани улс [[Мексик|Мексикийн]] тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн.
* 1876 — Канадын төв нутгийн индианчууд тусгайлан заасан нутагт амьдархыг зөвшөөрсөн.
* 1904 — Орос улсад бие махбодийн шийтгэл оноохийг цуцалсан.
* 1906 — АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт]] албан бичгийг үсгийн алдааг шалгасаны дараа хэвлүүлж байх захирамж гаргасан.
* 1917 — АНУ-аас Оросын Түр засгийн газарт 100 сая долларын зээл олгох шийдвэр гаргасан тухай мэдээлсэн.
* 1950 — Йеменээс 45 мянган еврейчүүдийг Израил руу нүүлгэн шилжүүлэх &quot;Шидэт хивс&quot; ажиллагаа явуулсан.
* 1954 — АНУ-д Коммунист намын үйл ажиллагааг хаасан.
* 1968 — Франц улс анхны оцөмийн зэвсэг туршсан.
* 1978 — ЗХУ-ын Якутад 19 килотонн хүчин чадалтай «Кратон-3» бөмбөг дэлбэлсэн.
* 1989 — Польшийн &quot;[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]&quot; хөдөлгөөний удирдагчдын нэг болох [[Тадеуш Мазовецки]] Польшийн Засгийн газрын тэргүүн болсон.
* 1990 — [[Тажикистан|Тажикистаны]] тусгаар тогтнолын Тунхагаа гаргасан.
* 1991 -
** [[Украин]] тусгаар тогтнолоо зарласан.
** [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргын ажлаасаа бууж Төв хороог өөрөө тарахыг уриалсан. 
** [[Рига]] болон [[Лиепае]] хотуудад [[Владимир Ильич Ленин|Ленины]] хөшөөнүүдийг буулгав.
* 2008- Бээжингийн [[Бээжингийн олимп (2008 он)|Олимпын албан ёсны хаалт]] болсон.

== Энэ өдөр төрсөн алдартнууд ==
*1902 - Карло Гамбино (1976 онд нас барсан) америкийн Нью-Йорк хотын мафийн 5 бүлгийн нэгийг толгойлогч.
*1929 - [[Ясир Арафат]] (2004 онд нас барсан) [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага|Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын]] гүйэтгэх хорооны дарга (1969—2004).
*[[1984]] - [[Super Junior]] хамтлагын гишүүн Yesung(Kim Jong-Woon)

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

----
{{Commonscat|24 August|8 сарын 24}}

[[Ангилал:Өдөр|0824]]
[[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#24]]</text>
      <sha1>in0wi3svfk8svrzyhcp3s61amgznvca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 сарын 25</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16862</id>
    <revision>
      <id>867005</id>
      <parentid>828523</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T06:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>867005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5496" sha1="745c22ea9po0x1qluyjkcqjo635d94l" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|8 сарын}}
'''8 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 237 дахь ([[өндөр жил]] бол 238 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 128 өдөр үлдэж байна.

== Болсон үйл явдлууд ==

* 1543 -  Португалийн нэрт аялагч Антониу Мота багийнхаа дагагчдын хамтаар [[Япон|Японд]] анх хөл тавьжээ. Ингэснээр Япон улсад Европоос ирсэн анхны хүмүүс болж түүхэнд үлджээ.
* 1580 — испанчууд [[Лиссабон]] хотыг эзлэн авч Португалийг Испанид нэгтгэсэн байна.
* 1609 — [[Галилео Галилей]] Их Зөвлөлд болон Венецийн шүүхэд өөрийн зохион бүтээсэн одод харах дуран -телескопыг шинэ төхөөрөмжийг танилцуулсан.
* 1718 — француууд Умард Америкд [[Шинэ Орлеан]] боомт хот байгуулсан.
* 1754 -  [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] Амарсанаа хан өөрийн харьяат 20 мянган хойдыг удирдан Манжийн хил дээр ирж, дагаар орох хүслээ илэрхийлжээ.
* 1793 — Францын хувьсгалчдын цэрэг [[Марсель]] хотыг эзлэн авсан.
* 1825 — [[Уругвай]] Бразил улсаас тусгаар тогтнолоо зарласан.
* 1830 — Брюссельд голландчуудын эсрэг бослого эхэлсэн.
* 1837 — АНУ-ын Засгийн газар Техасыг муж болгож нэгтгэхээс татгазсан.
* 1912 — Хятадад [[Гоминдан]] нам байгуулагдсан («ардын төрийн нам»).
* 1914 -  Япон улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлажээ. 
* 1944 -  Холбоотны арми [[Парис]] хотыг нацистын дарангуйллаас чөлөөлсөн.
* 1960-   Ром хотод [[1960 оны Зуны Олимп|Зуны XVII Олимпын наадам]] эхэлсэн.
* 1972 — [[БНХАУ]] НҮБ-д анх удаа [[вето]] тавих эрхээ эдэлж [[Бангладеш]] улсын НҮБ-д элсэхийг эсэргүүцсэн байна. 
* 1983 — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] 10 тэрбум доллараар АНУ-аас буудай авах гэрээнд гарын үсэг зурсан.
* 1991 -  [[Беларусь]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнов.
* 2006 -  Украины Ерөнхий сайд асан [[Павло Лазаренко|Павло Лазаренкод]] мөнгө угаасан хэргээр 9 жилийн хорих ял оноожээ.

== Энэ өдөр төрсөн алдартнууд ==

* 1530 — Догшин хэмээх [[IV Иван]] (1584 онд нас барсан) оросын анхны царь (1547—1575, 1576-1584).
* 1836 — Брет Гарт (1902 онд нас барсан) америкийн богино өгүүллэгийн мастер.
* 1912 — [[Эрих Хонеккер]] (1994 онд нас барсан) Зүүн Германы сүүлчийн удирдагч (1971—1989).
* 1970 — [[Клаудиа Шиффер]], германы топ загвар өмсөгч, жүжигчин, нийгмийн зүтгэлтэн.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1227 — [[Чингис хаан|Чингис]] [[Чингис хаан|хаан]] (1155 он орчим төрсөн) [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсыг]] үндэслэн байгуулагч (1206—1227) энэ өдөр нас барсан гэж зарим судлачид үздэг.
* 1270 — [[IX Луи|IX]] [[IX Луи|Луи]] (1214 онд төрсөн) Францын хаан (1226—1270).
* 1776 — [[Дэвид Хьюм|Дэвид]] [[Дэвид Хьюм|Хьюм]] (1711 онд төрсөн) шотланын философич, түүхч, эдийн засагч («Мораль ба улс төр», «Английн түүх» бусад).
* 1867 — [[Майкл Фарадей]] (1791 онд төрсөн), английн физикч, химич, цахилгаан соронзон индукцийг нээсэн, генераторыг бүтээгч.
* 1900-   [[Фридрих Ницше]] (1844 онд төрсөн) германы нэрт философич.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

Энэ өдрийг Хойд Солонгост “Сонгуны өдөр” буюу Ким Ир Сенийг төрийн эрхэнд гарсныг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Түүнчлэн Уругвай улс Бразилын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтножээ. Францчууд дэлхийн хоёрдугаар дайнд нацистын Германаас чөлөөлөгдсөн өдөр тохиож байна. Бразил улсад цэргийн баярыг тэмдэглэж буй.

*

----
{{Commonscat|25 August|8 сарын 25}}

[[Ангилал:Өдөр|0825]]
[[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#25]]</text>
      <sha1>745c22ea9po0x1qluyjkcqjo635d94l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богд хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20539</id>
    <revision>
      <id>866998</id>
      <parentid>847837</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T04:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20701" sha1="krpg1tydwtxcp6xnktzu6gm0p1iwev9" xml:space="preserve">{{Short description|1911–1924 оны Богд Хаант Монгол Улсын удирдагч}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Богд хаан&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠪᠣᠭᠳᠠ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}
| image        = Bogd Khan (1).jpg
| caption = Богд хааны зураг
| succession   = [[Монгол хаад|Монголын хаан]]
| reign        = 1911 оны 12 сарын 29 – 1924 оны 5 сарын 20
| predecessor  = {{hanging indent|[[Сандо амбан|Сандо]] ([[Гадаад Монгол]]ын [[амбан]]аар)}}
| successor    = {{hanging indent|[[Наваандоржийн Жадамбаа]] ([[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Улсын Их Хурлын даргаар]])}}
| birth_name   = Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг
| birth_date   = {{birth date|1869|10|13}}
| birth_place  = [[Лхас]], Төвөд, Хятад
| death_date   = {{death date and age|1924|05|20|1869|10|13}}
| death_place  = [[Улаанбаатар|Нийслэл хүрээ]], Богд Хаант Монгол Улс
| spouse       = {{marriage|[[Цэндийн Дондогдулам]]|1902|1923|end=н}}&lt;br&gt;{{marriage|[[Гэнэнпил]]|1923}}
| issue        = [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] (өргөж авсан)
| succession1  = 8-р [[Жавзандамба хутагт]]
| reign1       = 1870–1924
| predecessor1 = [[Агваанчойживанчүгпринлайжамц]]
| successor1   = [[Жамбалнамдолчойжижалцан]]
| signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]{{efn|Мөн үзэх: [[Их Монгол улсын их хааны тамга]].}}
| signature    = Seal of Bogd Khan.svg
}}

'''Богд Жавзандамба Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг''' (* [[1870 он|1870 онд]] [[Лхас]]т; † [[1924 он]]ы [[5 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар|Нийслэл хүрээ]]нд) нь [[Жавзандамба хутагт|8-р Богд]], Наран гэрэлт, Оройн дээд Очирдарь гэгээн, Олныг баясуулагч, Амьтныг жаргуулагч, [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын [[Буддын шашин|шашин]], [[төрийн тэргүүн]] байсан, манай [[XX зууны манлай|&quot;ХХ зууны манлай шашны зүтгэлтэн&quot;]]. 1911 оны 12-р сарын 29-нд Монгол [[Чин улс|Манж гүрнээс]] салж тусгаар тогтнолоо зарласны дараа 8-р Богд Жавзандамба Хутагтыг Монголын эзэн хаанаар өргөмжилсөн. Хутагтын дээр зөвхөн Далай лам болон Бодисадва оршино. Тэрээр Монгол дахь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] шарын урсгалын тэргүүн юм. Түүний эхнэр [[Дондогдулам хатан|Шаравын Дондогдулам]] нь Төвөдийн Буддын шашны шарын урсгалын сүсэгтнүүдийн хувьд &quot;Эх дагина&quot;-ы хойд дүр гэж тооцогддог байсан.{{Citation needed}}

==Амьдрал==
[[Зураг:BogdKhan.jpg|thumb|right|Залуу богд хаан]]
Түүнийг хоёр настайд нь Далай лам Ар Монголын шарын шашны тэргүүн Жавзандамба хутагтын 8-р дүрээр 1871 онд тодруулж, 1874 онд Их Хүрээнээ залж Богд гэгээний сэнтийд өргөмжилжээ. Тэрбээр багаасаа шашны эрдэм ухаанд суралцахын хамт монгол хэл заалгаж, монгол амьдрал, ахуй соёлд ээнэгшин дасаж, монгол ухамсар сэтгэлгээтэй болжээ.

Богд Жавзандамба хутагт 19-20-р зууны зааг үеэс Монгол орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө санаа тавих болсон бөгөөд 1900 онд Да лам Бадамдорж нарыг Петербургт илгээж, 1905 онд Хүрээнээ ирсэн [[13-р Далай лам|13-р Далай ламтай]] уулзахдаа Монгол, Төвөд хоёр хүчээ нэгтгэн тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэх санаа сэдэл гаргаж байсан мэдээ байдаг.

[[1911 он|1911 оны]] намраас Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], [[Да лам Цэрэнчимэд]] нарын хүмүүс Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх тухай Богд гэгээнтэй зөвлөн хэлэлцэж, улмаар түүний удирдлага заавраар тусгаар тогтнолын тэмцлийг эрчимжүүлэн, [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын Хүрээний Бүх Хэргийг Түр Ерөнхийлөн Шийтгэх Газар]]ыг байгуулж, 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]]ыг ялалтанд хүргэв. 1911 оны 12-р сарын 29-нд Богд гэгээнийг Монгол Улсын эзэн хааны ширээнээ залж, тусгаар тогтнолоо тунхаглан төрийн их ёслолыг явуулсан. Богд хааны засгийн газар [[Ар Монгол|Ар]], [[Өвөр Монгол]], [[Баргын ард түмний түүх|Баргыг]] нэгтгэсэн нэгдсэн Монгол Улс байгуулахыг зорьж, 1912 онд [[Ховд хот]]ыг манж, хятад цэргээс чөлөөлж, 1913 онд Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайныг явуулж байв. Үүний зэрэгцээгээр улс орныхоо улс төр, нийгэм эдийн засаг, соёлыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн бодлогыг явуулж байв. Гэвч 1915 оны [[Хиагтын гэрээ|Хиагтын гурван улсын гэрээ]]гээр Монголын тусгаар тогтнолыг цуцалж, автономит эрхтэй болгосон юм. 

[[Файл:Winter Palace of the Bogd Khan.jpg|thumb|Богд гэгээний өвлийн ордон, одоогийн [[Улаанбаатар]] дахь [[Богд хааны ордон музей]]. Монголын нийслэлд оршин суугчдын хэлж буйгаар энэ байшинг [[европ]] маягаар тохижуулж, [[төгөлдөр хуур]] хүртэл бүх төрлийн европ эд зүйлсийг суулгасан байна.]]
1919 онд Хятадын цэрэг Монголд орж ирсний дараа Богд хаан нь гэрийн хорионд орсон боловч удалгүй 1921 [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн хүчний ачаар суллагдан, өмнөх байр сууриндаа заларчээ.  Богд хаантны зарлиг заавраар олон янзын ном гүрэм уншиж, сор залж байсны дотор [[1920 он|1920 оны]] 9-р сарын 3-наас эхлэн шашин төрийн тухай Эрдэм Итгэмжит сүмийн газар “житга бөндөг” хэмээх олон сор залах их гүрмийг олон лам нараар 7 хоног бүтээн уншуулж, соруудыг залж, хуучин үхэр бууг цаасан сумаар цэнэглэн буудаж, галын наадам гарган пуужингуудыг харвасан нь ихээхэн дуу чимээ гаргаж Хүрээний хятад цэргүүд Монголын хувьсгал дэгдэж, цэрэг хөдлөв үү хэмээн айн сандарч, шөнийн цагт зүг зүг явган, морьтой сарнин үймэлдэхэд хүргэж байсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ. Ийнхүү Монголын ноёд, лам нарын хамт Монголын автономит эрхийг хадгалан хамгаалах, сэргээхэд чиглэгдсэн өргөн цар хүрээтэй тэмцлийг явуулж, түүнд Богд хаан удирдан чиглүүлж, зохион байгуулах үүрэгтэй оролцож байжээ.

1919, 1920 оны үеийн Монголын улс төрийн хоёр дахь бүлэглэл болох [[Монгол Ардын Нам]] буюу Консулын бүлгэмийнхэн Богд хаантай шууд харилцаж байсангүй, гагцхүү түшмэдийн намтай нэгдсэнээс хойш хамтын үйл ажиллагааны хүрээнд Богд хаантай харилцаж эхэлжээ.

Түшмэдийн нам буюу Хүрээний бүлгийнхэн уг бүлгэм үүсэн тэрлэж эхлэх үеэсээ Богд хаантай харилцаж, үйл ажиллагаагаа зохицуулж байжээ. Тус бүлгэм болон МАН-аас Богд хаантай харилцах харилцаа нь Хаант Орос улсын консул Орлов, ЗОУ-тай харилцахад тусламжийн бичигт Богд хаантны соёрхлыг олж, тамга даруулан баталгаажуулах хүрээнд ихэвчлэн явагдаж байв. 

Ардын түр засгийн газар 1921 оны 7-р сарын 6-нд Нийслэл Хүрээнд ирж, Богд хаанд мандал өргөжээ. Богд хааны зарлигаар 7-р сарын 10-нд засгийн эрхийг [[Ардын түр засгийн газар]]т тайван замаар шилжүүлж, Богд гэгээнийг хэмжээт эрхт хаанаар өргөмжилжээ. Ардын засгийн газар 1921 оны 11-р сарын 1-нд Богд хаантай “Тангарагийн гэрээ” байгуулав. Энэ гэрээгээр Богд хаан улс төрийн хэрэгт оролцохгүй харин шашны бүх хэргийг удирдах болсон. Хувьсгалын дараа тэрээр хаан ширээндээ үлдсэн хэдий ч 1924 онд таалал төгсчээ.

Богд хаан 1924 оны 5-р сарын 20-нд жанч халсан. Ардын засгийн газрын шийдвэрээр Богд хаан таалал төгссөн тухайд яам, албан газрууд гурав хоногийн гашуудал зарлаж, улс орон даяар 21 хоног бэлбэсрэх ёсыг гүйцэтгэж, хааны тамга, өргөмжлөлийг Засгийн газарт шилжүүлжээ.

Түүний үхлийн дараа [[Коммунист]] засаг нь Богд хааны хойд дүр ахиж олдоогүй гэж зарласан (Бүгд найрамдах засаг). Гэвч төд удалгүй Жавзандамба Хутагтын хойд дүр нь Монголын хойд хэсэгт олдсон боловч цааш мэдээ сонсогдоогүй. Энэ нь [[Далай лам ]]залбирлынхаа явцад Жавзандамба Хутагтын 9 дэх төрөл нь Лхаст төрсөн гэж үзсэнтэй холбоотой. [[13-р Далай лам]] нь 1933 онд таалал төгсчээ. 

Сүүлд [[14-р Далай лам]] нь 9 дэх Жавзандамба Хутагтыг Улаанбаатарт залж, ширээнд нь суулгажээ.

==Богд хэмээх нэрийн учир==
Богд гэдэг үг бол Будда гэсэн утга бүхий Монголчуудын дунд ариун дээд шүтээн болсон хүн, эсвэл өндөр дээд шүтлэгт уул хайрхныг нэрлэхэд хэрэглэдэг үг. Энэ үгийн уг гарвалыг эрдэмтэд Монгол хэлэнд Уйгур хэлээр дамжин орсон үг гэж үздэг бөгөөд уг нь Санскрит хэлний Бурхан гэсэн утгатай Буддха гэдэг үг Уйгур хэлнээ орохдоо тухайн хэлний онцлог байдлаас болж Бугдха болон хувирсан гэж үздэг байна. Уйгур хэлэнд Буддха хэмээхийг эхний &lt;да&gt; гийгүүлэгч &lt;га&gt; болж, хэлний угийн сул дуудлагатай &lt;дха&gt; гийгүүлэгч Уйгур хэлний шүдний &lt;да&gt; гийгүүлэгч болон дуудагдснаас Бугда болон хувирсан нь Монгол хэлэнд буухдаа Богда/Богд гэсэн үг болж хувирсан гэж үздэг байна. Тиймээс Богд гэдэг үгийг Бурхан гэж ухан ойлгох болж, улмаар богд хүн, богд сургаал, богд лам, &quot;Богд уул&quot; гэсэн нэрс үүсэн бий болжээ.

Богд гэдэг нь бурхан мэт онцгой тодорсон содон, гэгээрсэн, цэцэн, мэргэн, дээдийн дээд гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Чингис хааныг бурхантай адил дээдлэн шүтэх болсноор Эзэн Богд Чингис Хаан гэх болсон бол Монголын анхны хувилгаан Живзундамба хутагтын анхдугаар дүр Өндөр Гэгээн [[Занабазар]]ыгаа бурхан мэт ховор лам хэмээн Богд гэж нэрлэж, 1911 онд Манжаас туурга тусгаар улс болохдоо 8-р Богд Живзундамбыг хаан ширээнд залж, Олноо өргөгдсөн Богд хаан гэж хэмээн өргөмжилж, төр улсаа Олноо Өргөгдсөн Богд Хаант Монгол Улс гэж тунхаглан зарлаж байсан билээ.

==Богдын лүндэн==
{{Гол|Богдын лүндэн}}
Богд хаан Монголын төрийн тэргүүний хувьд ард олонд болон түшмэд хүргэх зарлигийг Богдын лүндэн гэж нэрлэдэг байв. Лүндэн гэдэг нь эш онол, сургаал гэсэн түвд үг юм. 

[[Зураг:Sharav dondogdulam.jpg|thumb|180px|Богд хааны эхнэр Шаравын [[Дондогдулам]] ]]

==Богдын машин==
8-р Богд Хаан өөрийн гэсэн хэд хэдэн машинтай байсан бөгөөд Гүр, Улаангэлэн, Жамц, Д.Даваа нарын жолоочтой байгаад Ардын засаг байгуулагдмагц нэг машинаа жолооч Гүрийн хамт жанжин Д.Сүхбаатарт бэлэглэсэн байдаг. Богд Хааны жолооч Гүр 1921 оны 11 дүгээр сард төр, цэргийн удирдагч нарт үйлчлэх зориулалтаар байгуулагдсан “Чийчаан тэрэгний гарааш”-д анхны салаан дарга болжээ. Уг гараашид Форд, Франклин, Додж, Бьюик машинууд байсан байна. Жолооч Д.Даваа нь Богд Хааны шадар цэрэг, жолооч байгаад хожим нь ДХГ-ын анхны жолооч болсон бөгөөд 1930-1932 онд баруун аймгуудад болсон бослоготой тэмцэж байсан бөгөөд Коминтернийн төлөөлөгчдийг айлчлахад жолооч, бие хамгаалагчаар ажиллаж байжээ.{{citation needed}}

== Монголын Богд хаад ==

# Монголын [[Занабазар|анхдугаар Богд]]- Түшээт хан Очирбатын хүү болж төрсөн [[Занабазар]]- 1635-1723 онд 89 настай жанч халсан.
# Монголын [[Лувсандамбийдонми|2-р Богд]]- Түшээт хан аймгийн чин ван Дондовдоржын хүү болж төрсөн-[[Лувсандамбийдонми|Лувсандамбийдонмэ]], 1724-1757 онд 34 настай жанч халсан.
# Халх Монголын [[Ишдамбийням|3-р Богд]] -[[Ишдамбийням]], 1758-1774 онд, төвөд хүн, 16 настай жанч халсан. Манж нар монголчуудын эсэргүүцлийг үл ойшоон түүнийг 3-р Богдоор тодруулан өргөмжилсөн юм. 
# Халх Монголын [[Лувсантүвдэнванчиг|4-р Богд]] -[[Лувсантүвдэнванчиг]] -1776-1813 онд, төвөд хүн, 39 настай жанч халсан.
# Халх Монголын [[Лувсанчүлтэмжигмэддамбийжанцан|5-р Богд]] -[[Лувсанчүлтэмжигмэддамбийжанцан]], 1815-1841 онд, төвөд хүн, 27 настай жанч халсан.
# Халх Монголын [[Лувсанбалдандамбийжанцан|6-р Богд]] -[[Лувсанбалдандамбийжанцан]]''',''' 1846-1852 онд, төвөд хүн, 6 настай жанч халсан.
# Халх Монголын [[Агваанчойживанчүгпринлайжамц|7-р Богд]] -[[Агваанчойживанчүгпринлайжамц]], 1854-1873 онд, төвөд хүн, 19 настай жанч халсан. 
# Халх Монголын [[Жавзандамба хутагт|8-р Богд]] -Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг, 1875-1924 онд, төвөд хүн, 49 настай жанч халсан.
# Монголын [[Жамбалнамдолчойжижалцан|9-р Богд]]- [[Жамбалнамдолчойжижалцан|Жамбалнамдолчойжижанцан]], 1932-2012 онд, төвөд хүн, 
# Монголын [[10-р Богд Жавзандамба Хутагт|10-р Богд]]-  Данзан Жамбал Чойжи Ванчүг, 2015 онд Монгол Улсад мэндэлсэн, 260 гаруй жилийн дараа Монгол нутагт, Монгол хүн Монголын Буддын шашны тэргүүнээр тодорсон юм.

== Мөн үзэх ==
* [[Богд хаан (кино)]]

{{S-start}}
{{S-hou|||1869|5 сарын 20|1924}}
{{S-reg}}
{{S-break}}
{{S-bef1|before=[[Пүи|Хэвт ёс хаан]]}}
{{S-ttl1|title=[[Монгол хаад|Монголын хаан]]|years=1911 оны 12 сарын 29 – 1919&lt;br/&gt;1921 – 1924 оны 5 сарын 20}}
{{S-vac|reason=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Улс тунхаглав]]}}
{{S-break}}
{{S-rel}}
{{S-bef1|before=[[Агваанчойживанчүгпринлайжамц]]}}
{{S-ttl1|title=[[Жавзандамба хутагт|8-р Жавзандамба хутагт]]|years=1870 – 1924 оны 5 сарын 20}}
{{S-vac|next=[[Жамбалнамдолчойжижалцан]]}}
{{s-end}}

{{Монголын төрийн тэргүүн}}
{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}
==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хаан]]
[[Ангилал:Буддын хувилгаан]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Төвөдүүд]]
[[Ангилал:Хятадын хүн]]
[[Ангилал:Монголын хүн]]
[[Ангилал:1869 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1924 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Жавзандамба хутагт|#08]]</text>
      <sha1>krpg1tydwtxcp6xnktzu6gm0p1iwev9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>867004</id>
      <parentid>866774</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T06:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>866996</id>
      <parentid>866770</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T03:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24364" sha1="mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>X&amp;Y</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25004</id>
    <revision>
      <id>866985</id>
      <parentid>864163</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T02:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50308" sha1="92evz8c8tefpt55eyxvh6vuh72mwyag" xml:space="preserve">{{Инфобокс Цомог
| Нэр                          = X&amp;Y
| Төрөл                        = [[Coldplay]]-н Студи цомог
| Урт нэр                      = 
| Дуучин/хамтлаг               = [[Coldplay]]
| Хавтас                       = 600px-XYCoverBig.png
| Хавтасны хэмжээ              = 
| Тайлбар                      = 
| Худалдаанд гарсан            = [[2005]] оны [[6 сарын 6]]
| Бичүүлсэн                    = 2004-2005 он хүртэл
| Жанр                         = [[альтернатив рок]]
| Нийт хугацаа                 = 62:35 
| Хэл                          = [[Англи хэл|Англи]]
| Шошго                        = [[Parlophone]],[[Capitol]]
| Найруулагч                   = Брайн Эно 
| Продюсер                     = [[Дэнтон Саффл]], [[Колдплей]], [[Кэн Нилсон]] (4 дуу)
| Эхтгэгч                      =
| Шүүмж                        =
| Хронологи                    = [[Coldplay]]
| Өмнөх цомог                  = ''[[A Rush of Blood to the Head]]''&lt;br /&gt;(2002)
| Энэ цомог                    = '''''X&amp;Y'''''&lt;br /&gt;(2005)
| Дараачийн цомог              = ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]''&lt;br /&gt;(2008)
| Миск = {{Сингл
 | Нэр = Viva la Vida or Death and All His Friends
 | Төрөл = studio
 | сингл 1 = [[Speed of Sound]]
 | сингл 1 огноо = {{start date|2005|5|23|df=yes}}
 | сингл 2 = [[Fix You]]
 | сингл 2 огноо = {{start date|2005|9|5|df=yes}}
 | сингл 3 = [[Talk]]
 | сингл 3 огноо = {{start date|2005|12|19|df=yes}}
 | сингл 4 = [[The Hardest Part]]
 | сингл 4 огноо = {{start date|2006|4|3|df=yes}}
 | сингл 5 = [[What If]]
 | сингл 5 огноо = {{start date|2006|6|27|df=yes}}
 | сингл 6 = [[White Shadows]]
 | сингл 6 огноо = {{start date|2007|6|12|df=yes}}
}}
}}
'''''X&amp;Y''''' нь [[Их Британи|Британий]] [[алтернатив рок]] чиглэлээр тоглодог [[Coldplay]] хамтлагийн 3 дахь студи цомог юм. Уг цомог [[Их Британи]]-д 2005 оны 6 сард [[Parlophone]] лабэлээр цацагдсан. Цомог электроник хөгжмийн хэмнэлийг агуулсан ба продюсераар хамтлагийнхан болон Британий продюсер Дэнтон Саффл ажиллажээ. Цомгийг бүтээх ажил зарим үед асуудалтай тулгарч байв. Цомгийн продюсераар анх Кэн Нэлсон ажиллах байсан боловч Coldplay нилээд олон дуу зохиочихсон байсан тул ердөө 4-н дуун дээр нь ажиллажээ. Цомгийн нүүр зураг нь ерөнхийдөө өнгө өнгийн дөрвөлжнүүдээс тогтсон бөгөөд Баудотын кодоос санаа авч хийжээ. 

Цомогт нийт 12 дуу багтсан ба нэмэлт [[Til' Kingdom Come|&quot;Til' Kingdom Come&quot;]] гэсэн дуутай. Уг дуу нь цомгийн жагсаалтад байхгүй боловч цомог дотор нэмэлтээр багтсан байна. Энэ дууг анх дууг зохиолцсон Америкийн хөгжмийн зохиолч [[Жонни Кэш]]-ийн дурсгалд зориулж гаргажээ. [[Talk|&quot;Talk&quot;]] сингл нь анх цомгийн гол сингл болохоор төлөвлөгдөж байсан ч цомог цацагдахаас урьд 2005 оны эхээр онлайнаар алдагдсан тул цомгийн В хэсэгт оржээ. 

Цомгийн анхны нэр нь ''Zero Theory''.  ''X&amp;Y'' цомог гарснаасаа хойш олон амжилт авчирсан бөгөөд дэлхий даяар нилээд олон улсын chart-г тэргүүлсэн байна. Их Британы мөн АНУ-н цомгийн жагсаалтыг тэргүүлсэн ба [[АНУ]]-д тэрггүлсэн анхны цомог нь болжээ. 2005 онд л гэхэд 8.3 сая хувь борлогдсоноор тус оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон. Одоогийн байдлаар цомог дэлхий даяар 11 сая хувь борлогдоод байна. 

Шүүмжлэгчдээс олон янзын үнэлгээ авсны ихэнхи нь эерэг бөгөөд Metacritic-ээс 72/100 гэсэн үнэлгээ авсан. Цомгоос [[Speed of Sound|&quot;Speed of Sound&quot;]], [[Talk|&quot;Talk&quot;]], [[The Hardest Part|&quot;The Hardest Part&quot;]], [[What If|&quot;What If&quot;]], [[Fix You|&quot;Fix You&quot;]], [[White Shadows|&quot;White Shadows&quot;]] гэсэн синглүүд гарчээ. 

==Эхлэл==
2004 оны 3-р сард [[Coldplay]] шинэ цомогоо бичүүлж байгаагаа зарлажээ.Гэхдээ тэд 2004 онд шинэ цомогоо гаргахгүй байхаар төлөвлөжээ.Энэ талар Дуучин [[Крис Мартин]] ярихдаа:&quot;Бид энэ жилдээ ямар нэгэн шинэ уран бүтээл гаргахгүй учир нь хүмүүс бидний тухай таагүй бодолтой байгаа, мөн бид өөрсдийн 2дох цомгийн амжилтанд дарамт үзүүлмээргүй байна,Тиймээс бид шинэ цомгоороо хүмүүсд урьд өмнө нь сонсож байгаагүй тэр мэдрэмжийг өгөх болно.&quot; хэмээн ярьжээ.Энэ үеэр гитарчин [[Жонни Баклэнд]], дуучин [[Крис Мартин]],продюсер [[Кэн Нэлсон]] нар 2004 оны 1-р сард Лондон хотноо шинэ цомгийн ажилдаа оржээ.

==Цомгийн бичигдэх явц==
Coldplay энэ цомогоо 18 сарын хугацаанд бүтээсэн бөгөөд цомгийн үйл явц эцсийн шатандаа буюу 2005 онд өөрсдийн 3дах шинэчилсэн хувилбар цомогоо эцэст нь гаргажээ.Тиймээс тэд 5дах цомог хүртэлх уран бүтээлүүд хийгдсэн гэсэн үг бөгөөд энэ нь тэдний продюсер [[Кэн Нэлсөн|Кэн Нэлсон]]той уран бүтээл нь тохирохгүй байна хэмээн үзсэнтэй холбоотой ажээ. Ийнхүү 2004 онд цомог бэлэн болсон боловч хамтлаг худалдаанд гаргах хугацаагаа 2005 оны 1-р сар хүртэл хойшлуулжээ.Ингээд шинэ өдөр товлогдон үргэлжилж байх зуур хамтлаг дахин зарим дуугаа сонсох хүсэл үл төрөхүйц болон &quot;ердийн&quot; хэмээн үзэж хасаж эхэлжээ.Тэд нийт 60 гаруй дуу зохиожээ.Эдгээрээс нь 42 дуугаа хасжээ.Дараа нь хамтлаг өөрсдийн шинэ аялан тоглолтондоо дуунуудаа бэлдэж эхэлжээ.Гэвч энэ үеэр тэдний зарим дуу нь студид бичигдсэн хувилбараасаа илүү сонсогдож байгааг мэдэрчээ.Тиймээс хамтлаг студи хувилбар дээрх дуунуудаа дахин засварлаж эхэлжээ.Энэ талаар гитарчин [[Жонни Баклэнд]] хэлэхдээ:&quot;Бид үргэлж цааш тэмүүлэх зорьдог,гэвч энэ цомог бидний өмнөх цомгуудаас хойш ухарсан санагдаж байна.&quot; хэмээн хэлжээ.
Ийнхүү тэд төгс цомог бүтээхээр шаргуу ажиллаж эцэст нь үр дүндээ хүржээ.Тэд хамтлагийн продюсерээр [[Дантон Сэйпл]]-г сонгон [[A Rush of Blood to the Head]] болон [[X&amp;Y]] цомгуудын хэв маягийг хооронд ижилсүүлэн продюсерлжээ.Ингээд 2005 оны 1-р сар өнгөрөхөд хамтлаг шинэ цомогоо бэлэн болгож тэрхүү цомогоо өмнөхөөсөө ч сайжран улам бүр чанартай цомог болсон хэмээн дүгнэжээ.Тэд &quot;Square One&quot; дуугаа бичиж дуусмагц [[Крис Мартин]] энэ дуугаа дарамттай дуу хэмээн тайлбарлажээ.Тэд цомогоо бичиж дуусаад хамтлаг бусдаас цаашид хамааралгүй болсон хэмээн тодотгожээ.
Бөмбөрчин [[Вилл Чэмпион]] хэлэхдээ:&quot;Бид энэхүү цомогоо дуугахийг тийм ч их яаараагүй,учир нь бидэнд урт хугацааны аялан тоглолт төлөвлөгөө байсан учраас байж болох хамгийн сайн цомгийг бүтээхийн төлөө хичээсэн&quot; хэмээн тайлбарлажээ.Харин дуучин [[Крис Мартин]]:&quot;Бид дуунуудаа эцсийг нь хүртэл сайжруулсаар байсан.Нэгэнт гарсан дууг дахиж өөрчилнө гэж байхгүй тиймээс бид дараа нь сонсоход харамсахгүйн тулд бүх дуун дээр анхаарсан.&quot; хэмээн ярьжээ.

==Дуунуудын хэв маяг==

===Ая===
[[File:Kraftwerk live in Stockholm.jpg|left|thumb|Coldplay Kraftwerk хамтлагийн &quot;Computer Love&quot; дууны хэсгээс өөрсдийн &quot;Talk&quot; дуун дээрээ ашиглах зөвшөөрөл авсан.]]

X&amp;Y цомог дээр электрон ая түлхүү илэрсэн байдаг ба цомгийн бараг бүх дуун дээр синтезер хөгжмийн зэмсгийг өргөн ашигласан. Үүгээр ч зогсохгүй хурдан темптэй, динамик бөмбөр, гажуудсан гитар рифф, басс шугамуудийг өргөнөөр ашигласан.

Coldplay энэхүү цомогтоо хэд хэдэн дууг ашигласан байдаг.Германийн электрон хөгжмийн хамтлаг болох &quot;The Kraftwerk&quot;-н 1981 онд гаргасан &quot;Computer Love&quot; дууг тэд өөрсдийн &quot;Talk&quot; дуун дээр ашигласан байдаг.Мөн тэд 1970аад оны английн электрон хөгжмийн нэг болох [[David Bowie]],[[Brain Eno]]-н хөгжмүүдийг ашиглажээ.[[Brain Eno]] нь хожим тэдний 4дэх цомог болох Viva la Vida-г продюсерлжээ.Харин тэр X&amp;Y цомгийн &quot;Low&quot; дуун дээр синтезер тоглодог.Тэдний эхний сингл болон гарсан 'Speed of Sound' дуу нь английн дуучин Kate Bush-н &quot;Running Up that Hill&quot; дуунаас сэдэвлэжээ. The New York Times сонины эрхлэгч Жон Парэлэсийн дурдсанаар X&amp;Y цомгийг бүхэлд шүүмжилж маргаан дагуулсан байдаг. Үүндээ тэрээр хэлэхдээ: &quot;Хамтлаг өөрсдийнхөө цомог дээр өмнөх цомгийн Clocks дууны давуу талаа ашиглахыг оролдсон ба үүний нэг жишээ нь Speed of Sound дуу&quot; гэжээ. Цомгийн эхний дуу &quot;Square One&quot; нь Also sprach Zarathustra шүлгийн аяны хэсгээс сэдэвлэсэн байдаг (Үүнийг олон нийт Стэнли Кубрикийн 2001 онд найруулан гаргасан шинжлэх ухааны зөгнөлт кино &quot;A Space Odessey&quot;-н эхлэл дуу гэдгээр нь сайн мэднэ). Үүний дараалласан 3 нот нь Square One дээр ашиглагдсан байдаг ба цомгийн ихэнх дуун дээр ашиглагдсан гажуудсан гитарийн рифф, синтезер дуунууд хөгжмийн бүтцэд нь орж өгсөн. Энэ нь дахин дууны дахилт хэсэг дээр [[Крис Мартин]]-н нэрийн хуудас болсон фалсетто вокал дээр илэрдэг.

Fix You нь орган болон төгөлдөр хуур хөгжмөөр тоглогддог.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nme.com/reviews/coldplay/7766|title=Coldplay&amp;nbsp;— Fix You|date=19 September 2005|work=[[NME]]|accessdate=28 October 2008}}&lt;/ref&gt; Энэхүү дуу нь цахилгаан орган хөгжмийн аялгуугаар эхлэн Мартины фалсетто хоолойгоор үргэжилдэг.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|title=Coldplay&amp;nbsp;— Fix You review|date=5 September 2005|publisher=[[Virgin Media]]|accessdate=28 October 2008|archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208170039/http://www.virginmedia.com/music/reviews/singlereviews/coldplay_fixyou.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Дараа нь акоустик гитар болон төгөлдөр хуурын аяаар үргэжилдэг. Дуу нь улмаар нам хэмнэлтэй 3 нотны гитараар үргэлжилдэн өөдрөг хэмнэлтэй аялгууруу шилждэг. Дууны ард тоглогдох сүмийн маягтай орган хөгжмийн аялгуу дууг бүхэлд нь хамарсан байдаг ба&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv-entertainment/music/2005/09/02/new-singles-115875-15920468/|title=New Singles|date=2 September 2005|work=[[Daily Mirror]]|accessdate=22 May 2009}}&lt;/ref&gt; төгөлдөр хуур, акоустик болон электрон гитар, бөмбөр, басс гитар болон хамтлагийн найрал дууны аянуудаас бүрддэг.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|title=Coldplay&amp;nbsp;— Fix You&amp;nbsp;— Track reviews|last=Hubbard|first=Michael|date=5 September 2005|work=MusicOMH|accessdate=28 October 2008|archive-date=1 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201103347/http://www.musicomh.com/singles/coldplay-5_0705.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;The Hardest Part&quot; нь хурдан хэмнэлтэй төгөлдөр хуурийн баллад аянаас тогтсон ба 2 нотноос бүрдсэн төгөлдөр хуурны аялгуугаар эхэлдэг. Үүнд дуу дуулагдах хэсгийн ард нь гитарны ая нэмэгдэж өгдөг.&lt;ref name=&quot;music&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.last.fm/music/Coldplay/_/The+Hardest+Part|title=Coldplay&amp;nbsp;— The Hardest Part|date=April 2006|publisher=[[Last.fm]]|accessdate=17 November 2008}}&lt;/ref&gt; Энэ дуу нь бас бомбөрийн ритмийн удаан темпийг агуулдаг. Дууны төгсгөлд хамтлаг гишүүд өөрсдийн хөгжмийн зэмсэгээ дахин дахин тоглосоор төгсдөг.&lt;ref name=&quot;music&quot; /&gt; &quot;Speed of Sound&quot; дуу нь бүхэлдээ төгөлдөр хуур дээр суурилсан. Энэхүү дуу нь тансаг даралтад хөгжмийн аялгуу болон зогсолтгүй үргэлжлэх хялбар бус дахилтуудаараа ялгардаг давуу талтай.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Bud|last=Scoppa|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2005/06/coldplay-xy.html|title=Coldplay&amp;nbsp;— X&amp;Y Review|accessdate=29 August 2008|date=1 June 2005|work=[[Paste (magazine)|Paste]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pitch&quot;&gt;{{cite web|first=Joe|last=Tangari|url=http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|title=X&amp;Y|accessdate=29 August 2008|date=7 June 2005|publisher=[[Pitchfork Media]]|archive-date=13 Наймдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813112612/http://www.pitchforkmedia.com/article/record_review/16253-xy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Дуу нь улмаар хүнд синтезер болон чанга бөмбөрийн цохилтруу шилжихээр бүтээгдсэн байдаг. Мөн өөртөө хэмнэл дээшлүүлэх темпийг агуулсан ба басс нот болон гажуудсан гитарийн аялгуу нь дууг бүхэлд нь авч явдаг.

===Дууны үг===
Дууны үгийн хувьд, ''X&amp;Y '' нь дэлхий ертөнцийн талаарх асуулт, гүн ухааны үзэл баримтлал дээр төвлөрсөн нь өмнөх цомгуудаасаа мэдэгдэхүйц шилжилт хийсэн. Өмнөх цомогууд дээрээ, [[Мартин|Крис Мартин]] ихэвчлэн өөрийгөө 1-р эзэн бие &quot;Би&quot;-р төлөөлөн дуулдаг байсан бол энэ удаа 2-дагч хүн буюу &quot;Чи&quot;-р төлөөлөн дуулах нь ихэссэн. Эх сурвалжууд дээр дурдсанаар, энэ цомгийн дуунууд дээр Мартины &quot;Эргэлзээ, айдас, итгэл, хайр&quot;-н тухай тусгалууд илүү шингэсэн нь түүнийг өөрийгөө бодитоор илэрхийлсэн гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;ErlewineReview&quot;/&gt;

==Цомгийн нүүр зураг ба хэвлэлт==
[[File:Baudot Tape.JPG|thumb|240px|upright|Баудот код нь ''X&amp;Y'' цомгийн нүүр зургийн гол хэсэг нь.]]

''X&amp;Y'' цомгийн нүүрийг Tappon Gofton хэмээх график хослол бүтээсэн. Энэхүү газрыг Марж Таппин болон Симон Гофтон нар үүсгэн байгуулсан. Марк Таппин өмнө нь Coldplay хамтлагийн ''[[Parachutes]]'' цомгийн нүүр болон синглийн нүүр зураг дээр хамтран ажиллаж байжээ. Нүүр зураг нь хэд хэдэн өнгийн дөрвөлжин блокуудаас бүрдсэн байдаг ба энэ нь Баудот Кодийг илэрхийлдэг. Баудот код нь тэг болон нэгээр илэрхийлэгддэг харилцаа холбооны анхны хэлбэрүүдийн нэг юм. Энэ кодийг анх 1870аад оны үед Эмилэ Баудот хэмээх франц хүн зохиож байжээ. Улмаар тухайн үедээ газар нутгийн болон телеграф харилцааны зорилгоор өргөн ашиглаж байсан.&lt;ref name=&quot;MontgomeryCover&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|title=Coldplay's Album Cover Decoded (And You Thought The Lyrics Were Geeky ...)|last=Montgomery|first=James|date=8 June 2005|publisher=MTV|accessdate=18 September 2008|archive-date=23 Наймдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823024236/http://www.mtv.com/news/articles/1503742/20050608/coldplay.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Латин цагаан толгойн үсгүүдийг ''X&amp;Y'' цомгийн тэмдэглэлд хавсаргасан байдаг. Цомогт багтсан дуунууд нь дотроо 2 тал болсон байдаг. 1-с 6 хүртэлх дуунууд &quot;X#&quot; тал, 7-с 12 хүртэлх дуунууд &quot;Y#&quot; тал болгож дугаарласан нь бусад шугаман дарааллаас ялгардаг. Энэ нь цомгийн нэртэй холбогддог. Цомгийн товхимолд хамтлагийн гишүүд цомог дээрээ ажиллаж байгаа зурагнууд багтсан. Товхимолын эцсийн нүүрэнд баудот кодоор &quot;[[Make Trade Fair]]&quot; гэсэн үгийг бичсэн байдаг. Энэ нь хамтлагийн ахлагч Крис Мартины дэмждэг олон улсын байгууллагын нэр юм.

==Нээлт болон сурталчилгаа==
[[File:Talk (Kansas, 2005).jpg|thumb|left|2005-аас 2006 онуудын хооронд үргэлжилсэн цомгийг сурталчилах [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолт]]

''X&amp;Y'' нь анх 2004 онд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж байсан, гэвч зарим мэдээллийн эх сурвалжууд цомгийг 2005 он хүртэл гарахгүйг мэдээллэж байжээ.&lt;ref name=&quot;OrshoskiEnter&quot; /&gt; Энэ нь хувийн харилцааны болон, цомгийн хэд хэдэн ажлууд зогсонги байдал орж цуцлагдсантай ба эдгээр үйл явдлууд мь цомгийг нээлтээ хийх хугацааг 2005 оны 1-р сар хүртэл хойш нь татсан байлаа. Гэсэм хэдий боловч хамтлаг цомгийн худалдаанд гарах хугацааг дахин хойшлуулсан байлаа. 2005 оны эхээр цомгийн нэрийг ''Zero Theory'' байх бөгөөд цомог 3-с 5-р сарын хооронд гарах тухай цуу яриа дэгджээ.&lt;ref name=&quot;CohenBasics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Xfm&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.xfm.co.uk/Article.asp?b=news&amp;id=67190|title=Coldplay – New Album Details Emerge|last=|first=|date=14 February 2005|work=[[Xfm]]|accessdate=24 July 2009}}&lt;/ref&gt; 2005 оны 4-р сарын эхээр хамтлаг цомогт багтах дуунуудын жагсаалтыг эцэслэн шийдвэрлэжээ.&lt;ref name=&quot;CohenFinalizes&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/news/63421/coldplay-finalizes-new-album-track-list|title=Coldplay Finalizes New Album Track List|last=Cohen|first=Jonathan|date=4 April 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|accessdate=18 September 2008}}&lt;/ref&gt; Удалгүй цомог 2005 оны 6-р сарын 6нд [[Parlophone]] лабэлээр дамжуулагдан худалдаанд гарчээ. АНУ-д цомог [[Capitol Records]]-р дамжуулагдан 2005 оны 6-р сарын 7нд худалдаанд гарсан. Цомог зарим улс орнуудад олон тоогоор хуулбарлагдахаас сэргийлсэн хамгаалттай гарсан. 2008 онд Capitol Records &quot;From the Capitol Vaults&quot; аяны хүрээнд цомгийн дахин мастер хийгдсэн хувилбарыг 180 грамийн пянз дээр хэвлүүлэн худалдаанд гаргажээ.

==Борлуулалтын амжилтууд==
[[File:Coldplay em Lisboa no Pavilhão Atlântico (1) 2005.jpg|thumb|right|225px|Coldplay Португалийн Лисбоа хотын Pavilhão Atlântico-д [[Twisted Logic Tour]] аялан тоглолтынхоо хүрээнд тоглолтоо хийж буй нь, 2015 оны 11-р сарын 23нд.]]
X&amp;Y нь Европт өндөр амжилт үзүүлсэн өгөөд Их Британы цомгийн чартын тэргүүн байранд бичигдсэнээр Coldplay хамтлагийн 3 дарааллсан тэргүүний байрны цомог болжээ. Ингэхдээ тэд эхний долоо хоногтоо 464,471 хувь борлуулалт хийсэн нь Их Британы түүхэнд 3т орохоор үзүүлэлт болсон байдаг. Ердөө Take That болон Oasis хамтлагийн ард.
Өдгөө энэхүү цомгийг Их Британы хөгжмийн бичлэгийн холбоо энэ цомгийг 9 удаа 'Platinum' гэрчилгээгээр баталгаажуулсан бөгөөд 21-р зууны Их Британы хамгийн их борлуулалттай цомгийн 9д бичигдсэн байдаг. 2018 оны 10-р сарын байдлаар Их Британид 2,790,000 гаруй хувь борлуулагдаад байсан нь тэдний [[A Rush of Blood to the Head]] цомгийн дараа орох хамгийн их борлуулалттай цомог болгожээ.
Америкийн мэдээнд нийтлэгдсэнээр X&amp;Y нь Америкт мөн өндөр амжилт үзүүлсэн байдаг. Худалдаанд гарсан долоо хоногтоо Billboard 200 Чартыг тэргүүлсэн нь Coldplay-г Америкт борлуулалтаараа тэргүүлсэн анхны цомог болгосон юм. Ингэхдээ тэд 737,000 борлуулалт хийжээ. Тэдний Parachutes цомог 6,500, A Rush of Blood to The Head цомог нь 141,000 борлуулалт хийж байжээ. X&amp;Y нь 2005 онд Америкт эхний долоо хоногтоо хамгийн их борлуулалт хийсэн цомгийн 2т буюу 50 Cent-н 2дох цомог болох The Massacre-н ард 2р байранд бичигджээ. Мөн X&amp;Y нь Рок урсгалын хамгийн их борлуулалттай дебют цомог гэсэн тодотголтой болжээ.Америкийн бичлэгийн холбоо нь X&amp;Y цомгийг 3 удаа Platinum гэрчилээгээр баталгаажуулсан бөгөөд өдгөө АНУ-д 3 сая гаруй борлуулалт хийгээд байна. Канад улсад X&amp;Y нь худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 105,000 борлуулалт хийн 2005 онд Канад улсад хийгдсэн хамгийн их борлуулалттай цомог болжээ.2008 Оны 12-р сарын байдлаар нийт 500 мянга гаруй борлуулалт хийж 5 Platinum гэрчилгээ авчээ.Мөн энэ цомог нь 2005 оны дэлхийн хамгийн их борлуулалттай цомог болсон байдаг.Ингэхдээ тэд ойролцоогоор 8,3 сая борлуулалт хийсэн бөгөөд дэлхийн бүх цомгийн борлуулалтын 3 орчим хувийг Coldplay дангаараа эзэлжээ.2006 оны төгсгөлд EMI мэдээллэхдээ X&amp;Y цомгийг дэлхий даяар 9,9 сая борлогдсоныг мэдэгджээ.

==Цомогт багтсан дуунууд==
Цомгийн бүх дууг [[Гай Бэрримэн]], [[Жонни Баклэнд]], [[Вилл Чэмпион]], [[Крис Мартин]] болон бусад хүмүүс зохиожээ.

{{Track listing
|headline = Үндсэн СД
| title1 = Square One
| length1 = 4:47
| title2 = What If
| length2 = 4:57
| title3 = [[White Shadows]]
| length3 = 5:28
| title4 = [[Fix You]]
| length4 = 4:54
| title5 = [[Talk]]
| note5 = Berryman, Buckland, Champion, Martin, [[Ralf Hütter|Hütter]], [[Karl Bartos|Bartos]], [[Emil Schult|Schult]]
| length5 = 5:11
| title6 = X&amp;Y
| length6 = 4:34
| title7 = [[Speed of Sound]]
| length7 = 4:48
| title8 = A Message
| length8 = 4:45
| title9 = Low
| length9 = 5:32
| title10 = [[The Hardest Part]]
| length10 = 4:25
| title11 = Swallowed in the Sea
| length11 = 3:58
| title12 = Twisted Logic
| length12 = 5:01
| title13 = Til Kingdom Come
| note13 = далд дуу
| length13 = 4:10
|total_length = 62:30
}}

{{Track listing
| headline = Бонус дуунууд
| title14 = How You See the World
| note14 = Зөвхөн Японд энэ дууг хавсаргасан байдаг.
| length14 = 4:04
}}

===Аялан тоглолтын DVD===
Coldplay хамтлаг Австрали,Зүүн өмнөд Ази,Латин Америкт аялан тоглолтоо хийсний дараа цомгийн дахин шинэ дуунууд багтаан худалданд гаргажээ.:

{{Track listing
| headline = Зөвхөн аудио хувилбар
| title1 = Things I Don't Understand
| length1 = 4:56
| title2 = Proof
| length2 = 4:11
| title3 = The World Turned Upside Down
| length3 = 4:33
| title4 = Pour Me
| note4 = Live at the Hollywood Bowl
| length4 = 5:01
| title5 = Sleeping Sun
| length5 = 3:09
| title6 = Gravity
| length6 = 6:12
}}

{{Track listing
| headline = Дүрсжүүлсэн аудио
| title1 = Speed of Sound
| length1 = 4:28
| note1 = клип
| title2 = Fix You
| length2 = 4:54
| note2 = клип
| title3 = Talk
| length3 = 4:58
| note3 = клип
| title4 = The Hardest Part
| length4 = 4:51
| title5 = ''X&amp;Y'' цомгийн дуу бүрийн тухай ярилцлага
| length5 = 16:02
| note4 = клип
}}

===Tour edition CD===
&quot;Японы аялан тоглолтын тусгай хэвлэл&quot; (Каталогны дугаар:TOCP-66523) нэртэй ховор дуунуудаас бүрсэн цомог нь 2006 гарсан байдаг.

==Хувь хүмүүс==
AllMusic сайтаас иш татав.&lt;ref&gt;{{cite web|title=X&amp;Y – Coldplay {{!}} Credits {{!}} AllMusic|url=http://www.allmusic.com/album/x-y-mw0000633950/credits|website=AllMusic|accessdate=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;

* [[Крис Мартин]] - гоцлол хоолой, төгөлдөр хуур, акоустик гитар, даралтад хөгжим, орган
* [[Жонни Баклэнд]] - цахилгаан гитар, арын хоолой (4-р дуун дээр)
* [[Гай Бэрримэн]] - аргил гитар, арын хоолой, синтезер
* [[Вилл Чэмпион]] - бөмбөр, цохилтод хөгжим, арын хоолой

'''Продюсерууд болон бусад хүмүүс'''
* Chris Athens – Мастер
* Jon Bailey – туслах
* Michael Brauer – микс
* Coldplay – дуу продюслэлт, зураг авалт, продюсер
* Susan Dench – чавхдаст хөгжим 
* [[Бриан Эно]] – синтезер (3 болон 9-р дуу)
* Keith Gary – Дижитал засвар, мэргэжлийн-багаж
* Richard George – чавхдаст хөгжим 
* Tappin Gofton – зургийн чиглэл, дизайн
* William Paden Hensley – туслах
* Jake Jackson – туслах
* Dan Keeling – А&amp;Р
* Peter Lale – чавхдаст хөгжим 
* Mathieu Lejeune – туслах
* Anne Lines – чавхдаст хөгжим 
* George Marino – мастер
* Taz Mattar – туслах
* Matt McGinn - гитарийн техникч 
* Laura Melhuish – чавхдаст хөгжим 
* [[Кэн Нэлсон]] – аудио продюсерлэлт, инженер, продюсер (3, 4, 12, 13-р дуунууд дээр)
* Adam Noble – туслах
* Mike Pierce – туслах
* Dan Porter – туслах
* Danny Porter – туслах
* Mark Pythian – компьютер засварлалт
* Audrey Riley – чавхдаст хөгжмийн арранжер
* Carmen Rizzo – компьютер засварлалт
* Tim Roe – туслах
* Bryan Russell – туслах
* Tom Sheehan – зураглаач
* Robert Smith – компьютерийн туслах
* Danton Supple – аудио продюсерлэлт, продюсер(3, 4, 12, 13-р дуунуудаас бусад)
* Christopher Tombling – чавхдаст хөгжим 
* Kevin Westenberg – зураглаач
* Estelle Wilkinson – манажмент
* Andrea Wright – туслах

==Чартууд==
{{col-start}}
{{col-2}}

=== 7 хоног бүрийн чарт ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!Chart (2005–12)
!Дээд &lt;br /&gt;Амжилт
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Producers|Argentine Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=uRQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA78#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Argentina |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 26 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 78}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[ARIA Charts|Australian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Australian Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Australian-charts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Ö3 Austria Top 40|Austrian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Austria Top 40 – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Austriancharts.at. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = German}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Flanders)&lt;ref name = &quot;Flanders&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Chart Vlaanderen – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = Dutch}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Ultratop|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)&lt;ref name = &quot;Flanders&quot;/&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Ultratop|Belgian Albums Chart]] (Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Chart Belgique Francophone – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |language = French}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Brazilian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=wRQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA70#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Brazil |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 13 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 70}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|9
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Canadian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album &amp; Song Chart History – Canadian Albums}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[International Federation of the Phonographic Industry|Czech Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=lhQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA54#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Czech Republic |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 6 August 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|9
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Tracklisten|Danish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=IFPI Danmark Officielle Hitliste – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Danishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531042438/http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;Dutchcharts.nl. Hung Medien&quot;&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Dutch Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Dutchcharts.nl. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = Dutch}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[MegaCharts|Dutch Alternative Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;Dutchcharts.nl. Hung Medien&quot;/&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[European Top 100 Albums|European Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=zhQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA65#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Eurocharts – Album |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 25 June 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 65}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[The Official Finnish Charts|Finnish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Finnish Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Finnishcharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|French Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Classements – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Lescharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 | language = French}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.de/album.asp?artist=Coldplay&amp;title=X%26Y&amp;country=de |title=Album – Coldplay, X&amp;Y |language=German |publisher=Charts.de |accessdate=29 January 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA54#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Greece |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Association of Hungarian Record Companies|Hungarian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;lista=top40&amp;ev=2005&amp;het=31&amp;submit_=Keres%E9s | publisher = [[Association of Hungarian Record Companies]] | language = Hungarian | accessdate = 29 June 2012 | title = Archívum – Slágerlisták – MAHASZ – Magyar Hangfelvétel-kiadók Szövetsége – 2005.08.01. – 2005.08.07.}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|13
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Irish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2005&amp;year=2005&amp;week=25 |title=Irish Music Charts Archive – Top 75 Artist Album, Week Ending 23 June 2005 |publisher=Chart-track.co.uk |accessdate=29 June 2012 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210101/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2005&amp;year=2005&amp;week=25 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Federazione Industria Musicale Italiana|Italian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Italian Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Italiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Japanese Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/68959/products/music/729607/1/|title=X&amp;Y|language=Japanese|publisher=[[Oricon]]|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|103
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Mexican Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=rRQEAAAAMBAJ&amp;lpg=PA1&amp;lr&amp;hl=it&amp;rview=1&amp;pg=PA54#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Hits of the World – Mexico |publisher=[[Nielsen Business Media, Inc.]] | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] |date= 23 July 2005 |accessdate=29 June 2012 | page = 54}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=New Zealand Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012 |archive-date=22 Зургадугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120622003442/http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a|title=VG-Lista – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Norwegiancharts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[OLiS|Polish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=262&amp;lang=|title=20 czerwca 2005 – sprzedaż w okresie 06.06.2005 – 12.06.2005 |publisher=[[OLiS]] |accessdate=29 June 2012 | language = Polish}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portuguese Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{Cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101120015725/http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | archivedate = 20 Арван нэгдүгээр сар 2010 | url = http://artistas-espectaculos.com/topafp/pt/200525.htm | language = Portuguese | accessdate = 6 July 2012 | title = Top Oficial AFP – Top 30 Artistas – Semana 25 de 2005 | publisher = Artistas-espectaculos.com | url-status = live }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Productores de Música de España|Spanish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Spanish Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Charts.org.nz. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Sverigetopplistan|Swedish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Swedish Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Swedischarts.com. Hung Medien |accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Swiss Hitparade|Swiss Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Coldplay&amp;titel=X%26Y&amp;cat=a |title=Swiss Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=Hitparade.ch. Hung Medien |accessdate=29 June 2012|language=German}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2005-06-25/ |title=2005 Top 40 Official UK Albums Archive – 25th June 2005 |publisher=[[Official Charts Company]] | accessdate=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;{{Cite web | url = {{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 29 June 2012 | title = Coldplay Album &amp; Song Chart History – Billboard 200}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|}
{{col-2}}

===Жилийн эцсийн чарт===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!Он
!Улсууд
!Байр
|-
|rowspan=12|2005
!scope=&quot;row&quot;|[[Australian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2005.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2005|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Austrian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2005&amp;cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2005|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Belgian Albums Chart]] (Flanders)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Belgian Albums Chart|Belgian Alternative Albums Chart]] (Flanders)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2005&amp;cat=aa|title=JAAROVERZICHTEN 2005: Alternatieve Albums|publisher=ultratop,be/nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Belgian Albums Chart]] (Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2005&amp;cat=a|title=REPORT ANNUELS 2005: Albums|publisher=ultratop,be/fr|language=French|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Dutch Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2005&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2005|publisher=dutchcharts.nl|language=Dutch|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Irish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irma.ie/best2005.htm|title=Best of 2005|publisher=IRMA|accessdate=22 May 2014|archive-date=24 Есдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924002359/http://www.irma.ie/best2005.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Italian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/hp_yenda/lpe2005.htm|title=Gli album più venduti del 2005 |language=Italian|publisher=Hit Parade Italia|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Spanish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |title=Spanish Charts – Coldplay – X&amp;Y (album) |publisher=PROMUSICAE.es |accessdate=29 June 2012 |archive-date=28 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328012243/http://www.promusicae.org/files/listasanuales/albumes/Top%2050%20albumes%202005.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|23
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Swiss Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2005|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2005|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2005.pdf|title=End of Year 2005|publisher=[[UKChartsPlus]]|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2005/the-billboard-200?page=1|title=Billboard 200 Albums: 2005|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|14
|-
|rowspan=6|2006
!scope=&quot;row&quot;|[[Australian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/ARIACHarts-EndofYearCharts-Top100Albums2006.htm|title=End Of Year Charts - Top 100 Albums 2006|publisher=ARIA Charts|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|26
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Austrian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/year.asp?id=2006&amp;cat=a|title=JAHRESHITPARADE ALBEN 2006|language=German|publisher=austriancharts.at|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|50
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Dutch Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2006&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2006 |publisher=dutchcharts.nl|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|52
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Swiss Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2006|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2006|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|68
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2006.pdf|title=End of Year 2006|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|49
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[Billboard 200|US ''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2006/the-billboard-200?page=8|title=Billboard 200 Albums: 2006|publisher=Billboard.com|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|89
|-
|2007
!scope=&quot;row&quot;|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2007.pdf|title=End of Year 2007|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|190
|-
|2008
!scope=&quot;row&quot;|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf|title=End of Year 2008|publisher=UKChartsPlus|accessdate=22 May 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|195
|}
{{col-end}}

==Холбоосууд==
&lt;!--&lt;nowiki&gt;
 See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how
 to generate footnotes using the &lt;ref&gt; and &lt;/ref&gt; tags, and the template below
&lt;/nowiki&gt;--&gt;
{{reflist|30em}}

== Нэмэлт холбоосууд ==
* [http://www.coldplay.com/ Албан ёсны вэб хуудас]
* [http://www.coldplaying.com/ Фэн клубийн вэб хуудас]
* [http://www.coldplaymongolian.blogspot.com/ монголын Фэн клубийн вэб хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.facebook.com/groups/Coldplaymongolia Монголын Фэйсбүүк дэх Coldplay хамтлагийн фэн групп]
* [http://coldplaymongolian.blogspot.com/ Coldplay Хамтлагийн монгол дах цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Ангилал:Coldplay]]
[[Ангилал:2005 оны цомог]]</text>
      <sha1>92evz8c8tefpt55eyxvh6vuh72mwyag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реюньон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27018</id>
    <revision>
      <id>867028</id>
      <parentid>863994</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User talk:GeniusElephant678|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863994|863994]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6315" sha1="mwb1qjnx85to9u8m15zzkq7tw9x3708" xml:space="preserve">{{Short description|Францын далайн чанадын нутаг}} 
{{Инфобокс суурин
| official_name = Реюньон
| native_name = {{native name|fr|La Réunion}}
| native_name_lang = 
| settlement_type = Францын [[Францын далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын департамент]] болон [[Европын Холбоо]]ны [[Европын Эдийн Засгийн Бүсийн гишүүдийн тусгай нутаг дэвсгэр#Алслагдсан бүс нутаг|алслагдсан бүс нутаг]]
| image_shield = Armoiries Réunion.svg
| shield_size = 135
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size = 75px
| image_map = Département 974 in France (zoom).svg
| map_caption = 
| motto = {{langnf|la|[[Florebo quocumque ferar]]|Намайг хаашаа ч авчирсан би цэцэглэн хөгжинө|break=yes}}
| coordinates = {{Coord|21|06|52|S|55|31|57|E|region:RE_type:adm1st_scale:500000|display=ti}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Франц}}
| seat_type = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat = [[Сен-Дени, Реюньон|Сен-Дени]]
| parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style = list
| parts = 1
| leader_party = 
| leader_title = [[Реюньоны Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Хюгетт Белло]] ([[Ла Реюньоны төлөө (улс төрийн нам)|PLR]])
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 2511
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 15-р нутаг
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2026 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/8721456/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2026.xlsx |access-date=2026-05-30 |language=fr }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 910,985
| population_as_of = 2026 оны 1 сар
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Реюньончууд
| timezone1 = RET
| utc_offset1 = +04:00
| timezone1_DST = 
| utc_offset1_DST = 
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €24.457 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €27,054 (2024)
| blank_name_sec1 = Хэлнүүд
| blank_info_sec1 = [[Франц хэл|Франц]]&lt;br/&gt;[[Реюньон Креол хэл]]
| blank_name_sec2 = Мөнгөний нэгж
| blank_info_sec2 = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]])
| website = {{ubl| [http://www.reunion.pref.gouv.fr/ Префектур] | [http://www.regionreunion.com Мужийн Зөвлөл] | [http://www.cg974.fr/ Департаментын Зөвлөл] }}
| iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:RE|RE]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-974]]}}
| footnotes = 
| name = 
| leader_title1 = [[Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = Сириль Мельхиор ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]])
}}

[[Энэтхэгийн далай]] дахь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент|эзэмшил нутаг]] '''Реюньон''' ({{lang-fr|La Réunion}}) нь 2,512 км² талбайтай, 839 мянган (2011) хүн амтай.&lt;ref&gt;« ''{{Webarchiv|url=http://www.temoignages.re/nous-sommes-840-000-reunionnais-a-la-reunion,55248.html |wayback=20121020151837 |text=Nous sommes 840.000 Réunionnais à La Réunion |archiv-bot=2023-10-06 15:21:18 InternetArchiveBot }}'' », ''[[Témoignages]]'', 16 March 2012.&lt;/ref&gt; Оршин суугчдын олонх нь [[креол]] ба [[франц]], [[энэтхэг]], [[араб]], [[африк]]аас ирж суурьшигчдын удам юм. Засаг захиргааны төв [[Сен-Дени (Реюньон)|Сен-Дени]]д 142 мянган хүн оршин суудаг. Реюньоныг XVI зууны эхээр Португалийн далайчид нээжээ. XVII зууны II хагаст Францын колони болж, 1946 онд [[далайн чанад дахь департамент|далайн чанадын эзэмшил нутаг]] хэмээн зарлагджээ. Реюньоны эдийн засгийн гол нь газар тариалан. Боловсруулсан талбайн 70 гаруй хувьд [[чихрийн нишингэ]], мөн үнэртэн хийхэд ордог [[тарлан цэцэг]], [[унаган хөл цэцэг]] бага хэмжээгээр тарина.

== Газар зүй ==
Реюньон нь [[Мадагаскар|Мадагаскар Улсаас]] зүүн зүгт ойролцоогоор 700 километрийн зайд оршино. Мөн түүнчлэн 1511 онд аялагч [[Педро ди Машкареньяш]]ийн нээсэн 200 км-ийн зайтай орших [[Маврики]], [[Родриге (арал)|Родригес]] зэрэг арлуудын хамт [[Маскарений арлууд|Маскарений]] арлуудын бүлэгт хамаарна.

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commons|La Réunion}}
{{Wikiatlas|La Réunion}}
{{Wikivoyage}}
* [http://www.regionreunion.com/ Реюньоны нутгийн зөвлөл] 

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Реюньон| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:Францын департамент]]
[[Ангилал:Африкийн арал]]
[[Ангилал:Францын арал]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал]]
[[Ангилал:Францын далайн чанад дахь бүс нутаг]]</text>
      <sha1>mwb1qjnx85to9u8m15zzkq7tw9x3708</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сугарын Болд-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31418</id>
    <revision>
      <id>867013</id>
      <parentid>865728</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>867013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17802" sha1="jos1kg21uu09p0q6gx6wdzxtnkzfua3" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| зураг             = Bold-erdene.jpg
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1976|6|29}}
| төрсөн_газар      = 
| яс_үндэс          = [[монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL2}}
| ажил_үйл          = [[жүжигчин]]
| тайзны_нэр        =
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК)
| дүр_маяг        =
| танил_үе        = 2000-аад он — одоо
| театр           = Улсын драмын эрдмийн театр
| сургууль        = 
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин
}}

'''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. 

== Намтар ==
С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. 

=== Боловсрол ===

* 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн.
* 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн.
* 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. 

=== Ажилласан байдал ===

* 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад 
* 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна.

Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран &quot;[[Драмын дөрөв]]&quot; хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа.

== Уран бүтээл ==

=== Тайзны дүр ===

# Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг
# Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001)
# Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо
# Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй 
# Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ)
# Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн 
# Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион 
# Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц 
# Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин
# Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт
# Тамгагүй төр - Хүчир
# Ричард ван -Жеймс
# Далан худалч - Малгайчин
# Үнсгэлжин - Ордны дагуул
# Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён
# Гавал сар - Ундрал
# Эрлэгийн данс - Гончиг
# Ээжээ - Болд болон Зориг
# Атга нөж - Өгэдэй
# Хуримын бэлэг - Уудам
# Төлөөс - Мөрдөгч
# Аавын хонгорхон үрс - Хятад
# Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий
# Найрын ширээний ууц - Залуус
# Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт
# Өширч чадахгүй үнэн - Батсар
# Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин
# Миний six амрагууд (туйлшрал)
# Хайрын массаж (туйлшрал)
# Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч
# Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул
# Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ
# Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд 
# Саран хөхөө (2004) - Лагана 
# Антигона (2005) - Гемон 
# Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа 
# Амьгүй албат (2005) - Хачиг 
# Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр 
# Хайрын виз (2006) - Жаргал
# Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр 
# Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил
# Харц хатан (2007) - Ёндон 
# Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл
# Гол дүрийн амрагууд  (2008) - Жек
# Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү
# Эдип (2008) - Хамгаалагч
# Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо
# Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан
# Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр 
# Оролмаа (2011) - Сандагдорж
# [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Ану]] хатан (2011) - Галдмаа баатар 
# Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч
# Гамлет (2013) - Гамлет
# Кихот ноён (2013) - Гахайчин
# Норовын намтар (2013) - Захирал 
# Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам 
# Царцаа намжил (2017) - Номын багш 
# Фауст (2018) - Фауст 
# Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд 
# Анна Каренина (2020) - Левин

=== Дэлгэцийн дүр ===

#[[Ноён Солиот]] - Баяр
# [[Орхидос]] - Сүхээ
# [[Хайрлаагүй амь]]
# [[Эзэнгүй бөгж]]
# [[Амьдрах тасалбар]]
# [[Нар сарны зааг]]
# Удирдагч - Хангал
# [[Хоёр амь]] (2017)
#2000 - Манж жанжин
#Сүүн замын сахиул
#Дурлалын золиос - Зураач
#Сэтгэлийн дуудлага
#Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй
#Сая километр - Аав
#Торлогдсон хайр - туслах найруулагч
#Амин дэнс - туслах найруулагч
#[[Амьдрах тасалбар]] - Эрка
#[[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ
#[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд
#Эзэнгүй бөгж - гол дүр
#Бөртэ чоно ([[Япон]] Монголын хамтарсан) - Хачиун
#Найзууд - гол дүр
#Хайрлаагүй амь - Сүлдээ
#Хоёр амь - Галаа
#Зура - Отгонбаатар                                                                                    
#Boss of boss - Том ах
#Сүүн замын сахиул
#Эрдэнэсийн өв - Инженер
#Хөх тавилан - Нөхөр
#Богд хаан - Ханддорж ван
#Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван
#Амьдрал - Зураач

=== Тоглосон клипүүд ===
1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу

2. Дуучин Оюунбилэг                                

3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу

4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав

5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар

6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу

7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу

8. Чоно хамтлагийн Залуу нас

9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу

10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу

11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу

12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал

13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь

14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал

15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]]

16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь

17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу

18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу

19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу

20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу

21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу

22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу

23. Хоёр амь киноны дуу

=== Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд ===
1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 

2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц”  - Галжав 

3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг

4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг

5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг

6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг

7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг

8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг

9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг

10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг

11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг

12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг

13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       

=== Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд ===
1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт

2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт

3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт

4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт

5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт

6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт

7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт

8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт

5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт

6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт

7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт

8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт

9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт

10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт

11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага

12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт

13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт

14. Ардын жүжигчин, [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|УГЗ]], найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт

15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт

16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018)

17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд”  тайлан тоглолт (2005)

18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас”  тайлан тоглолт (2010)

19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт

20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт

21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт

22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн

23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт

23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт

=== Бие даасан уран бүтээлүүд ===
1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/

2.”Бүсгүй чамд” цомог 

3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/

4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 

5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он

6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу

7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, 

=== Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт ===
1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002)

2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал

3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002)

4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003)

5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007)

6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон

7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг)

8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015)

9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) 

== Гавьяа шагнал ==

* 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал
* 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг
* 2013 онд Алтангадас одон
* 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал
* 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах  дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал
* 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал
* 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон 
* 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин

== Эх сурвалж ==
*https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9

{{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
__FORCETOC____INDEX__
__NEWSECTIONLINK__</text>
      <sha1>jos1kg21uu09p0q6gx6wdzxtnkzfua3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>867000</id>
      <parentid>866771</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T05:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10630" sha1="duytfpg6ctqojymxwn45vjps6dkk2xg" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-08-24 05:17:49 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>duytfpg6ctqojymxwn45vjps6dkk2xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорнод Пиреней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35134</id>
    <revision>
      <id>867025</id>
      <parentid>864002</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User talk:GeniusElephant678|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863997|863997]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="b5ty8v159bqdc2878tl98wg4u3vi61h" xml:space="preserve">{{short description|Францын департамент}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Дорнод Пиреней
| native_name        = {{native name|fr|Pyrénées-Orientales}}&lt;br&gt;{{native name|ca|Pirineus Orientals}}&lt;br&gt;{{native name|oc|Pirenèus Orientals}}
| native_name_lang   = fr&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| type               = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| image_skyline      = Perpignan - Préfecture 3.jpg
| image_alt          = 
| image_caption      = Перпиньян дахь Дорнод Пиреней департаментын [[Францын префектур|префектурын]] барилга
| image_flag         = Flag_of_the_Department_of_Pyrénées-Orientales.svg
| flag_link          = Саньера
| image_shield       = 
| shield_alt         = 
| nickname           = 
| motto              = 
| image_map          = Pyrénées-Orientales-Position.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Франц дахь Дорнод Пиренейн байршил
| pushpin_map        = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|42|30|N|2|45|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = [[Франц]]
| subdivision_type1  = [[Францын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1  = [[Окситани (муж)|Окситани]]
| established_title  = 
| established_date   =  1790 оны 2 сарын 9
| founder            = 
| seat_type          = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat               = [[Перпиньян]]
| parts_type         = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]]
| parts_style        = para
| p1                 = [[Сере]]&lt;br&gt;[[Прад (Дорнод Пиреней)|Прад]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title       = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name        = Эрмелин Мальерб-Лоран&lt;ref&gt;{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=4 May 2022|language=fr}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_magnitude     = 
| area_footnotes     = {{ref|area|1}}
| area_total_km2     = 4116
| area_note          = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_max_m    = 
| population_total   = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of   = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_rank    = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|54-т]]
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note    = 
| blank_name_sec1    = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]]
| blank_info_sec1    = 66
| blank_name_sec2    = [[Францын арондисман|Арондисман]]
| blank_info_sec2    = [[Дорнод Пиреней департаментын арондисман|3]]
| blank1_name_sec2   = [[Францын кантонууд|Кантон]]
| blank1_info_sec2   = [[Дорнод Пиреней департаментын кантонууд|17]]
| blank2_name_sec2   = [[Францын коммунууд|Коммун]]
| blank2_info_sec2   = [[Дорнод Пиреней департаментын коммунууд|226]]
| timezone1          = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1        = +1
| timezone1_DST      = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +2
| postal_code_type   = 
| postal_code        = 
| area_code_type     = 
| area_code          = 
| iso_code           = 
| website            = 
| footnotes          = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-аас том мөсөн голууд ордоггүй
| official_name      = 
}}

'''Дорнод Пиреней''' ([[францаар]] Pyrénées-Orientales [{{IPA|piʀene(z)ɔʀjɑ̃ˈtal}}], [[окситанаар]] Pirenèus Orientals, [[каталанаар]] Pirineus Orientals) — [[Франц]] улсын дорнод өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 4116 км² газар, 47 түмэн хүнтэй [[Департамент (Франц)|департамент]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Thémis.jpg
Зураг:Salses.JPG|
Зураг:Saint Martin du Canigou.jpg|
Зураг:Château royal de Collioure 09.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Pyrénées-Orientales|Дорнод Пиреней (департамент)}}
* [https://web.archive.org/web/20071012060018/http://www.cg66.fr/ Дорнод Пиреней департаментын ерөнхий зөвлөл]

[[Ангилал:Дорнод Пиреней (департамент)| ]]
[[Ангилал:Окситанийн департамент]]
[[Ангилал:Францын департамент]]
[[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>b5ty8v159bqdc2878tl98wg4u3vi61h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эро (департамент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35142</id>
    <revision>
      <id>867027</id>
      <parentid>863995</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User talk:GeniusElephant678|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863995|863995]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6274" sha1="m20mbhadlooej5b1ofo08tfug5ftxr4" xml:space="preserve">{{Short description|Францын департамент}}
{{Инфобокс суурин
| name                    = Эро
| native_name             = {{native name|fr|Hérault}}&lt;br&gt;{{native name|oc|Erau}}
| native_name_lang        = fr&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| type                    = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| image_skyline           = {{Photomontage|position=center
   | photo2a = Rich buildingstyles at Montpellier centre - panoramio.jpg
   | photo3a = Presqu'île du Rouens, Clermont-l'Hérault 02.jpg
   | photo2b = Béziers - Vue du Pont vieux et de la cathédrale depuis l'Orb.jpg
   | photo1a = Balaruc-les-Bains, Hérault 08.jpg
   | size = 270
   | spacing = 2
   | color = #FFFFFF
   | border = 0
   | foot_montage = }}
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = Drapeau culturel fr département Hérault.svg
| flag_alt                = 
| image_shield            = Blason département fr Hérault.svg
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = Hérault-Position.svg
| map_alt                 = 
| map_caption             = Франц дахь Эрогийн байршил
| pushpin_map             = 
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| coordinates             = {{Coord|43|21|N|3|13|E|region:FR-34_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = [[Франц]]
| subdivision_type1       = [[Францын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1       = [[Окситани (муж)|Окситани]]
| established_title       = 
| established_date        = 
| founder                 = 
| seat_type               = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat                    = [[Монпелье]]
| parts_type              = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]]
| parts_style             = para
| p1                      = [[Безье]]&lt;br /&gt;[[Лодев]]
| government_footnotes    = 
| leader_party            = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title            = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name             = [[Клебер Мескида]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_magnitude          = 
| area_footnotes          = {{ref|area|1}}
| area_total_km2          = 6224 
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| elevation_min_m         = 
| elevation_max_m         = 
| population_total        = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of        = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes    = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_rank         = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|18-д]]
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = Эрочууд
| population_note         = 
| blank_name_sec1         = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]]
| blank_info_sec1         = 34
| blank_name_sec2         = [[Францын арондисман|Арондисман]]
| blank_info_sec2         = [[Эро департаментын арондисман|3]]
| blank1_name_sec2        = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|Сонгуулийн тойрог]]
| blank1_info_sec2        = [[Сонгуулийн тойрог (Франц)|9]]
| blank2_name_sec2        = [[Францын кантонууд|Кантон]]
| blank2_info_sec2        = [[Эро департаментын кантонууд|25]]
| blank3_name_sec2        = [[Францын коммунууд|Коммуны холбоод]]
| blank3_info_sec2        = [[Эро департаментын арондисман|16]]
| blank4_name_sec2        = [[Францын коммунууд|Коммун]]
| blank4_info_sec2        = [[Эро департаментын коммунууд|341]]
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +2
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| iso_code                = FR-34
| website                 = 
| footnotes               = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-аас том мөсөн голууд ордоггүй
}}

'''Эро''' ({{lang-fr|Département Hérault}} [{{IPA|eˈʀo}}], {{lang-oc|Erau}} {{IPA|eˈʀau}}) — [[Франц]] улсын дорно өмнөд хэсгийн [[Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 6101 км² газар, 896 мянган хүнтэй [[аймаг]] ([[Департамент (Франц)|департамент]]). Төв нь [[Монпелье]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Prefecture of Montpellier.jpg
Зураг:Roquebrun-Vue Ensemble-01.JPG
&lt;/gallery&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Hérault|Эро}}
* [http://www.herault.fr/ Эро (департамент)]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Эро (департамент)| ]]
[[Ангилал:Францын департамент]]
[[Ангилал:Окситанийн департамент]]
[[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>m20mbhadlooej5b1ofo08tfug5ftxr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>867006</id>
      <parentid>866775</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15369" sha1="dxnubiqveqq0wysntztkp38aajshbcw" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-24 07:03:59 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>dxnubiqveqq0wysntztkp38aajshbcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евромайдан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43225</id>
    <revision>
      <id>867012</id>
      <parentid>846634</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11307" sha1="ac6adu2ioln0uygbzmlyrj468w9lhzk" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
|conflict= Евромайдан
|partof=
|image= [[File:Euromaidan collage.jpg|300px]]
|caption= 
|date= 10 сарын 21, 2013 - 2014 оны хоёрдугаар сарын эцэст
|place= {{UKR}} 
|casus=
|territory=
|result= хувьсгал
|combatant1=Украины Европын интеграцийн дэмжигчид
|combatant2=Украины Засгийн газар
|commander1 =Юлия Тимошенко&lt;br&gt;
Арсений Яценюк&lt;br&gt;
Олександр Турчинов&lt;br&gt;
Виталий Кличко&lt;br&gt;
Олег Тягнибок&lt;br&gt;
Юрий Луценко&lt;br&gt;
[[Петро Порошенко]]&lt;br&gt;
Андрий Парубий&lt;br&gt;
Олег Ляшко&lt;br&gt;
Дмитро Ярош
|commander2 = Виктор Янукович&lt;br&gt;
Николай Азаров&lt;br&gt;
Виталий Захарченко&lt;br&gt;
Андрей Клюев
|casualties1= үрэгдсэн: 109
|casualties2= үрэгдсэн: 16
}}
[[Файл:Euromaidan on Maidan Nezalezhnosti, Kiev 2013-12-08.webm|300px|thumb|Арванхоёрдугаар сарын 8, 2014]]
'''Евромайдан''' нь ({{lang-uk|Євромайдан}}) - 2013-14 онд [[Украин]] улсад ерөнхийлөгч Януковичийн хэт Оросын сонирхлыг дагасан бодлогыг Украинчууд эсэргүүцэн босч 2013 оны 11 сараас эхлэн Киевийн төв талбайд үндэсний эсэргүүцлийн хөдөлгөөнөөр эхэлж 2014 оны 3 сар хүртэл ширүүн тэмцсэн Украины эрх чөлөөний хувьсгал юм. &lt;ref&gt;http://www.radiosvoboda.org/content/article/25181335.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ukrnoviny.cz/noviny/news-ua/2832-revoluce-v-ukrajine-2013 |title=Archive copy |access-date=2014-05-28 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004081203/http://www.ukrnoviny.cz/noviny/news-ua/2832-revoluce-v-ukrajine-2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.socportal.info/intervew/yevromaydan-ne-skladaye-testu-na-yevropeyski-tsinnosti |title=Archive copy |access-date=2014-05-28 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224128/http://www.socportal.info/intervew/yevromaydan-ne-skladaye-testu-na-yevropeyski-tsinnosti |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gazeta.zn.ua/CULTURE/poeziya-i-proza-evromaydana-_.html |title=Archive copy |access-date=2014-05-28 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217221236/http://gazeta.zn.ua/CULTURE/poeziya-i-proza-evromaydana-_.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;,  &lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25178760.html Євромайдан переростає у Єврореволюцію?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/photo-video/2013/12/2/7004321/ Євромайдан. ЄвроЙолка. Єврореволюція.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/200words/20131125/979484175.html 200 слов про украинскую еврореволюцию] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Евромайданаар Украинчуудын  Европын холбоотой ойртож хамтран ажиллах сонирхлыг ОХУ-аас шахан дарамталж мөн Украины нутгаар дүүрэн тавьсан оросын хий дамжуулах хоолойнуудыг хэт их оросын нөлөөн доор байлгах гэсэн бодлогыг ард иргэд нь эсэргүүцэж, НҮБ болон Европын Холбооны дэмжлэгээр үндэсний тэмцэл болж өргөжсөн юм. Жагсагчдийн гол тавьсан шаардлага нь чөлөөт ардчилсан оронд амьдрахыг хүссэн ба Европын Холбоотой ойртож оршихийг хүсэн шаардсан байв. Нийт нэг сая гаруй жагсагчид энэ тэмцэлд оролцсон байна. &lt;ref&gt;http://www.pravda.com.ua/news/2013/11/22/7002798/&lt;/ref&gt;, 


==Хүний амь хохирол==

Януковичийн дэглэм ба Оросын ФСБ-ийн явуулгаар (нотлох баримтгүй байна) 2014 оны 1 сараас жагсагчдаас гол идэвхитэй хүмүүсийг нь барьж тамлах ба амь насыг нь хохироох зэрлэг байдал газар авч 2014 оны 3 сар гартал нийт 570 хүн шархдаж 109 хүний амийг эрх барих дэглэм хохироож түүний дараахан нь Янукович ОХУ руу оргон зайлснаар ширүүн тэмцэл намжисан юм. 2014 оны 2 сард Янукович тусгай хүчний мэргэн буучдыг жагсагчдийн эсрэг турхирч 100-аад иргэдийг буудан хөнөөсөн байна. Эрх баригчдийн талд жагсагчдийн эсрэг үүрэг гүйцэтгэсэн цагдаа болон дотоодын цэргээс 13 цагдаа амь үрэгдэж, 130 хүн шархджээ.

==Газрын зураг==
2013 оны 11 сараас 2014 оны 3 сар хүртэлх хугацаанд Украинд бослого тэмцэл өрнөсөн хотууд. Тод хүрэн улаан нь илүү олон хүн оролцсон хотуудыг заана. 
&lt;center&gt;[[File:Euromaidan Protests.png|550px]]&lt;/center&gt;

==Олон нийтийн санал асуулга ==

Евромайданыг Украины иргэд хэрхэн дэмжисэн байдлын санал асуулгууд:

{| border=&quot;1&quot;
|+Социологийн судалгаа
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Огноо'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Евромайдан'''
|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Европын Холбоо/Гаалийн холбоо'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Агентлаг'''
|-
| ||style=&quot;background:#008142; color:white;&quot;|'''дэмжлэг'''||style=&quot;background:#dc241f; color:white;&quot;|'''эсрэг'''||style=&quot;background:#008142; color:white;&quot;|'''Европын Холбоо'''||style=&quot;background:#dc241f; color:white;&quot;|'''Гаалийн холбоо'''||style=&quot;background:gray; color:white;&quot;|'''төвийг сахисан'''||
|-
| 10.12.||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''49 %'''||45 %||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''46 %'''||36 %||||R&amp;B Group&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8836/ |title=„ЕВРОМАЙДАН — 2013“ — R&amp;B Group |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221232523/http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8836/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 24.12.||style=&quot;background:#008142; color:white;&quot;|'''50 %'''||42 %||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''47 %'''||36 %||||Демократические инициативы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dif.org.ua/ua/polls/2013-year/2013-i--politichni-pidsumki-i-prognozi-zagalnonacionalne-i-ekspertne-opituvannja.htm |title=Опитування / 2013 / 2013--й: політичні підсумки і прогнози (загальнонаціональне й експертне опитування) — Фонд „Демократичні ініціативи“ |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218033837/http://www.dif.org.ua/ua/polls/2013-year/2013-i--politichni-pidsumki-i-prognozi-zagalnonacionalne-i-ekspertne-opituvannja.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 30.12.||45 %||style=&quot;background:#e96b67;&quot;| '''50 %'''||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''43 %'''||30 %||20 %||R&amp;B Group&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8877/ |title=Oценка социально-политической ситуации в Украине. Декабрь 2013 г — R&amp;B Group |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611194002/http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8877/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 24.01.||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''49 %'''||45 %||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''38 %'''||29 %||25 %||Социополис&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sociopolis.ua/ru/novyvny/novyny-komentari/174-socio-political-january-2014/ |title=Оценка жителями Украины социально-политической ситуации в стране по состоянию на январь 2014 года |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416035417/http://sociopolis.ua/ru/novyvny/novyny-komentari/174-socio-political-january-2014/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 27.01.||44 %||style=&quot;background:#e96b67;&quot;| '''51 %'''||||||||R&amp;B Group&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8907/ |title=Кризис в Украине: мнение жителей областных центров. — R&amp;B Group |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611194356/http://rb.com.ua/rus/projects/omnibus/8907/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| 05.02.||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''47 %'''||38 %||style=&quot;background:#9f9;&quot;|'''47 %'''||38 %||||Inpress&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://inpress.ua/ru/politics/24899-pochti-polovina-ukraintsev-ne-podderzhivaet-maydan-opros |title=Почти половина украинцев не поддерживает «майдан». Результаты опроса. Политика. Информационно-аналитический портал Inpress.ua |access-date=2014-05-29 |archive-date=2014-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308070716/http://inpress.ua/ru/politics/24899-pochti-polovina-ukraintsev-ne-podderzhivaet-maydan-opros |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

== Зургийн цомог ==

&lt;gallery&gt;
File:Euromaidan 03.JPG|[[Киев]], 22.11.2013
File:Euromaidan Kyiv4.jpg|24.11.2013
Файл:Євромайдан 02 лютого 2014 Київ.JPG|02.02.2014
File:Euromaidan Kiev 2014-02-18 15-08.JPG|18.02.2014
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons category|Euromaidan}}
*[https://www.youtube.com/channel/UCrJIIeADD45RsffK2yYgmSw/videos Babylon13 Euromaidan Documentaries]
*[https://web.archive.org/web/20131212072748/http://www.ustream.tv/channel/aronets Defense of the peaceful Euromaidan from the Berkut forces]
*[http://www.youtube.com/watch?v=pL-6EGq28gw Dispersion of students in Kyiv on 30 November]
*{{Official website|https://www.facebook.com/EuroMaydan}} (Facebook) 
*[https://web.archive.org/web/20140125150516/http://dailylviv.com/panorams/inshi/3d_euromaidan_lviv 3D panorama of the Euromaidan protests in Lviv, 02 december 2013]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Евромайдан| ]]
[[Ангилал:21-р зууны бослого]]
[[Ангилал:2013 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:2014 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:2013 оны улс төр]]
[[Ангилал:2014 оны улс төр]]
[[Ангилал:Европын бослого]]
[[Ангилал:Украины улс төр]]
[[Ангилал:Самуун]]</text>
      <sha1>ac6adu2ioln0uygbzmlyrj468w9lhzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын хүн ам зүй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43378</id>
    <revision>
      <id>867026</id>
      <parentid>817371</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27108" sha1="th590gtive5dxlse7voc9gli1vodq7y" xml:space="preserve">[[Зураг:Enfant de Mongolie.jpg|thumb]]

[[Зураг:Mongolia-demography.png|thumbnail|left|Монголын хүн ам зүй. Хүн ам нь мянгаар.]]
2007 оны 7 сарын байдлаарх '''[[Монгол улс]]ын''' нийт '''[[хүн ам]]ыг''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хүн ам тооллогын товчоо 2,951,786 &lt;ref name=&quot;US Census&quot;&gt;[http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/mgportal.html U.S. Census Bureau International Data Base]&lt;/ref&gt; гэж үзэж байсан бөгөөд энэ нь дэлхийд 138-д тооцогддог байв. Харин НҮБ нь хүн амыг 2,629,000&lt;ref name=&quot;UN DESA PD&quot;&gt;[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World Population Prospects]
The 2006 Revision Highlights&lt;/ref&gt; хэмээн тооцож байгаа ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын хүн ам тооллогын товчооны тооцооноос 11%-р бага). Монголын Үндэсний Статистикийн Хороо 2023 онд Монгол Улсын хүн амыг 3,504,741 гэж тооцсон байна.

Хоёр хөрш орон болох [[Хятад]] ба [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын хүн амтай харьцуулахад харьцангуй бага юм. Монголын хүн амын ихэнх хувийг [[Монголчууд]] эзлэх ба [[казахууд|Казах]] үндэстэн цөөнх тоотой бий. 2000 оны тооллогоор Монголын хүн амын өсөлтийг жилд 1.2% гэж тооцож байна&lt;ref&gt;[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World Population Prospects] The 2006 Revision Highlights&lt;/ref&gt;. Нийт хүн амын 59% нь 30-аас доош насны, үүнээс 27% нь 14-өөс доош насныхан байна. Энэ харьцангуй залуу ба хурдацтай өсөж байгаа хүн ам нь бусад хөгжиж байгаа орнуудтай адил эдийн засагт нь хүндрэл учруулах болжээ. 
Нягтшил багатай Монгол улсын хүн амын нилээд хувь нь сүүлийн жилүүдэд хот руу нүүх шилжилт хөдөлгөөн нэмэгдэх болжээ. Талаас илүү хувь нь Улаанбаатар ба аймгийн төвүүдэд амьдарч байна. Өрхүүд өвөл тосгонуудад, зун нь гэрт амьдрах хагас нүүдэлчин байдал нь хөдөө давамгайлж байна, гэхдээ бүтэн жилийн турш нэг газартаа байх газар тариалан эрхэлдэг өрхүүд ихэсч байгаа. Хүн амын 40% орчим нь [[нүүдэлчин]], хагас нүүдэлчин амьдралтай байна.

== Монгол Улсын Иргэний бүртгэлийн тойм ==
Монгол Улсын Засгийн газар хүн ам, өрхийн тоог тогтоох зорилгоор 1918 онд хүн амын тооллого явуулсан бөгөөд эл тооллогыг Монгол Улсад явуулсан хүн амын анхны тооллого гэж албан ёсоор тооцдог. Гэвч энэ нь үүнээс өмнө тоолж байгаагүй гэсэн хэрэг биш бөгөөд эртний монголчууд түүхийнхээ туршид цэрэг дайн, аян ав, алба татвар гэх мэт төрийн бодлогын хүрээнд үе үе тоолдог байсныг үгүйсгэж болохгүй.

Энэхүү 1918 оны хүн амын тоо баримтыг Монгол Улсын Засгийн газарт санхүүгийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан (1913-1916 онд) С.А.Козин, П.А.Витте нарын боловсруулсан хүн амын холбогдолтой зарим баримт, Автономит Монголын хүн амын 1918 оны бүртгэл, Оросын эрдэмтэн И.М.Майскийн удирдсан шинжилгээний ангийн гаргасан судалгааны материал зэргийг үндэслэн гаргасан байдаг. Хүн амын 1918 оны тооллогоор монголчууд 542.5 мянга, хятадууд 100 мянга, оросууд 5 мянга гэж тооцож, нийт хүн амын тоо 647.5 мянга байсан гэж өнөөг хүртэл албан ёсоор хэрэглэж ирсэн байна.

Монгол Улс ХХ зууны туршид 9 удаа (1918, 1935, 1944, 1956, 1963, 1969, 1979, 1989, 2000 онуудад) хүн амаа тоолжээ. 1956 оны хүн амын тооллогыг статистикийн байгууллага явуулсан бөгөөд аргачлал, хөтөлбөрийн хувьд өмнөх үеэсээ нэлээд боловсронгуй болсон байна. Хүн амын дээрх тооллогууд нь тус тусдаа онцлогтой байв. Тухайлбал, 1918 оны тооллого ХХ зууны Монгол Улсын анхны тооллого, 1935 оных Ардын хувьсгалын дараах анхны тооллого, 1944 оных Дайны жилүүдэд хийсэн тооллого, 1956 оных Олон улсын аргачлалыг ашиглан явуулсан, 1963 оных цахим тооцоолуур машиныг анх удаа ашигласан, 1969 оных Хүн амаа тоолохоос гадна орон сууцны фондыг анх удаа хамт тоолсон, 1979 оных НYБын зөвлөмжийн дагуу тооллогыг 10 жилд нэг удаа явуулдаг болсон, 1989 оных (1969, 1979 оных мөн хамаарна) Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн аргачлалын дагуу явуулсан, 2000 оных төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжих шилжилтийн үед хийгдсэн анхны тооллого харин 2010 оны тооллого нь төлөвлөлт, газар зүйн зураглал, мэдээлэл цуглуулах, тархаах үйл явцад газар зүйн мэдээллийн (GIS) санг шинээр ашиглаж, тооллогын бэлтгэл ажлын хүрээнд олон улсын жишгийн дагуу тооллого явуулах мастер төлөвлөгөө гарган ажиллах зэргийг дурьдаж болно.

== Угсаатны бүлгүүд ==
{{bar box
|title=Монголын ард түмэн (2010 он)
|titlebar=#ddd
|left1=Яс, үндэс
|right1=хувь
|float=right
|bars=
{{bar percent|'''[[Монгол үндэстэн]]'''|#0038A8|94.95}}
{{bar percent|[[Халх|Халх ястан]]|blue|82.40}}
{{bar percent|[[Дөрвөд|Дөрвөд ястан]]|#1E90FF|2.75}}
{{bar percent|[[Баяд|Баяд ястан]]|#87CEFA|2.15}}
{{bar percent|[[Буриад ястан]]|#89CFF0|1.71}}
{{bar percent|[[Захчин|Захчин ястан]]|cyan|1.25}}
{{bar percent| бусад монгол ([[дарьганга]], [[Алтайн Урианхай|урианхай]] ...)|#71A6D2|4.68}}
{{bar percent|'''Бусад угсаатан'''|red|5.06}}
{{bar percent|[[казахууд|Казах үндэстэн]]|purple|3.86}}
{{bar percent| бусад түрэг ([[хотон (ястан)|хотон]], [[тува ястан|тува]] ...)|violet|0.70}}
{{bar percent|[[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Солонгос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] иргэн|black|0.50}}
}}
Хүн амын 85% нь Монгол үндэстэн бөгөөд үүн дотроос [[Халх ястан]] давамгайлна. Эдгээр ястнууд нь голдуу хэлний онцлогоороо л ялгагддаг. Монгол угсаатнуудын 90%-г Халх эзэлдэг. Үлдэх 10%-г [[Буриад]], [[Дөрвөд]], [[Дарьганга]] зэрэг ястан эзэлдэг. Түрэг угсаатнууд ([[казахууд|Казах]], [[Тува]], [[Уйгур|Чантуу]]) Монголын хүн амын 7%-г эзлэх бөгөөд үлдэх хүн амд Хятадууд, Оросууд багтана. 1991 онд [[ЗХУ]] бутарч Монголд үзүүлж байсан тусламж дууссанаар ихэнхи Оросууд Монголоос гарчээ.

==Хүн амын тоо&lt;ref&gt;&quot;Монгол улсын ястангуудын тоо, байршилд гарч буй өөрчлөлтyyдийн асуудалд&quot; М.Баянтөр, Г.Нямдаваа, З.Баярмаа pp.57-70&lt;/ref&gt;==

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- style=&quot;font-weight:bold; background: #f0f0f0;&quot;
| width=&quot;120&quot; align=&quot;left&quot; height=&quot;12&quot; | Яс, отог
| width=&quot;75&quot; | 1956
| width=&quot;75&quot; | 1963
| width=&quot;75&quot; | 1969
| width=&quot;75&quot; | 1979
| width=&quot;75&quot;| 1989
| width=&quot;75&quot; | 2000
| width=&quot;75&quot; | 2010 он&lt;ref name=&quot;тооллого2010&quot;&gt;[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf МУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн ]&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=10|Монголчуудын тоо 
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Халх]] || 639,141 || 775,376 || 911,079 || 1,235,806 || 1,610,424 || 1,934,674 || 2,168,141
|-
| height=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; | [[Дөрвөд]] || 25,667 || 31,339 || 34,725 || 45,053 || 55,208 || 66,706 || 72,403
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Баяд]] || 15,874 || 19,891 || 25,479 || 31,053 || 39,233 || 50,824 || 56,573
|-
| height=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; | [[Буриад]] || 24,625 || 28,523 || 29,772 || 29,802 || 35,444 || 40,620 || 45,087	
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Захчин]] || 15,772 || 14,399 || 15,662 || 18,957 || 23,478 || 29,766 || 32,845
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Дарьганга]] || 16,852 || 18,587 || 20,603 || 24,564 || 29,040 || 31,909 || 27,412
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Алтайн Урианхай|Урианхай]] ||  rowspan=2 | 10,833 || 13,140 || 15,057 || 19,475 || 22,998 || 25,183 || 26,654
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Дархад]] || 8,826 || 10,174 || 10,716 || 14,757 || 19,019 || 21,558
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Өөлд]] ||  ||  ||  ||  || || 14 634 || 15,520
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Хотгойд]] || ... || ... || ... || ... || ... || 7,237 || 15,460
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Торгууд]] || 4,729 || 6,028 || 7,119 || 8,617 || 10,050 || 12,628 || 14,176
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Хотон (ястан)|Хотон]] || 2,603 || 2,874 || 4,056 || 4,380 || 6,076 || 9,014 || 11,304
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Мянгад]] || 2,518 || 2,712 || 3,222 || 4,173 || 4,760 || 6,028 || 6,592
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Барга]] || 2,458 || 2,343 || 2,305 || 1,999 || 2,130 || 2,506 || 2,989
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Үзэмчин]] || 2,046 || 2,070 || 2,127 || 2,030 || 2,086 || 2,386 || 2,577
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Хамниган]] || ... || ... || ... || ... || ... || 565 || 537
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Чантуу]] || ... || ... || ... || ... || ... || 380 || 260
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Элжигин]] || ... || ... || ... || ... || ... || 151 || 1,340
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Сартуул]] || ... || ... || ... || ... || ... || 1,540 || 1,286
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Харчин]] || ... || ... || ... || ... || ... || 266 || 152
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Цахар]] || ... || ... || ... || ... || ... || 123 || 132
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Баарин]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; || ... || ... || ... || ... || ... ||  || 
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Хуучид]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; || ... || ... || ... || ... || ... || || 
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Хорчин]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; || ... || ... || ... || ... || ... || || 
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Түмэд]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; || ... || ... || ... || ... || ... ||  || 
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | бусад || ... || ... || ... || ... || ... || 1,206 || 1,420
|-  style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| height=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; | Нийлбэр || 763,118 || 926,108 || 1,081,380 || 1,436,625 || 1,855,684 ||  2,241,786  ||  2,523,621
|-  style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| height=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; colspan=6 | Монгол улсын хүн амд эзлэх хувь   ||  94.5%  ||  95.3%
|-
!colspan=10|Бусад
|-
| height=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; | [[казахууд|Казах]]
 | 36,729
 | 47,735
 | 62,812
 | 84,305
 | 120,506
 | 102,983
 | 101,526
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Тува]]
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | 4,778
 | 5,169
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Цаатан]]
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | 303
 | 282
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Russians|Russian]] nationals
 | 13,444
 | 8,905
 | 1,433
 | 196
 | 140
 | 2,020
 | 2,474
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Han Chinese|Chinese]] nationals
 | 16,157
 | 21,981
 | 725
 | 344
 | 247
 | 3,374
 | 8,688
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[Koreans|Korean]] nationals
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | 338
 | 1,522
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | [[United States|American]] nationals
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | ...
 | 303
 | 656
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | Бусад
 | 11,125
 | 6,819
 | 35,045
 | 8,653
 | 1,509
 | ...
 | ...
|-
| height=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot; | Нийт
 | 845,481
 | 1,017,162
 | 1,188,271
 | 1,538,980
 | 1,987,274
 | 2,365,269
 | 2,754,685
|}

Монгол дахь еврейчүүдийн нийгэмлэг [[:en:History of the Jews in Central Asia|100 орчим]] [[еврей]]чүүд байгаа гэж мэдээлж байгаа ч хичнээн нь Монголын иргэн, хэд нь түр хугацаагаар суурьшиж байгаа тухай тодорхой мэдээлэл байхгүй. Еврейчүүд 19-р зуунаас Монголд нэвтэрч эхэлсэн ба социалист системийн үед нэмэгдэн иржээ. Тэд интернет сайт нээн ажиллуулахаар болсон ба Монгол дахь еврейчүүдийн нийгэмлэг нь дэлхийн еврейчүүдийн нийгэмлэгт албан ёсоор бүртгэгджээ.

{{Монголын хамгийн том хотууд}}Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Хорооны мэдээлсэнээр 2023 оны 11-р сард Монголын хүн ам 3,5 сая хүрсэн байна. Мөн тус байгууллагын төсөллөөр 2033 онд Монгол Улсын хүн ам 4 сая, 2047 онд 5 мая хүрэх ажээ. 

== Хэл ==
Монгол улсын албан ёсны хэл нь [[Алтай хэлний язгуур|Алтай язгуурын]] [[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлний бүлгийн]] [[Монгол хэл]] бөгөөд бичгийн систем нь Халх аялгуунд тохируулсан [[Кирилл үсэг|кирилл цагаан толгой]] юм. Мөн уламжлалт бичиг болох [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] хэрэглэж буй. Нийт хүн амын 95% нь халх аялгаар ярьдаг ба монгол хэлний бусад аялгуунд Буриад, Ойрад зэрэг аялга ордог. Баян-Өлгий аймгийн [[Казах хэл|Казах]] ба Тува нар казах, тувагаар ярьдаг. [[Англи хэл]] нь Монголд хамгийн их яригддаг гадаад хэл, үүний дараа [[Орос хэл]] орно. Мөн хуучин коммунист лагерийн орнуудын хэлийг нилээдгүй хувь эзэмшсэн байдаг.Үүний дотор [[Герман хэл]]ийг хүн амын 2,3% хувь эзэмшсэн байдаг бөгөөд герман хэлээр ярьдаггүй улс орнуудын хувьд өндөр үзүүлэлт юм.Энэ нь социализмын үед монголчууд Оростой харилцаа холбоо маш их байсантай холбоотой ба харин 1990-ээд оноос хойш англи хэл нь хамгийн их яригддаг гадаад хэл болж байна. Албан ёсоор 18835, хараар 11081 монгол иргэн [[Өмнөд Солонгос]]т ажиллаж байгаа (2010 оны 9 сарын 30-ны байдлаар) тул [[солонгос хэл]]&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=Office of the President, Republic of Korea|url=http://english.president.go.kr/cwd/en/archive/archive_view.php?meta_id=en_dip_2006&amp;category=164&amp;id=923b8c655856408486c7764f|date=[[2006]]-[[05-05]]|accessdate=2007-08-17|title=Today in Mongolia: Everyone can speak a few words of Korean|last=Han|first=Jae-hyuck|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015517/http://english.president.go.kr/cwd/en/archive/archive_view.php?meta_id=en_dip_2006&amp;category=164&amp;id=923b8c655856408486c7764f|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; нь бас газар авч байна. Урд хөршийн хэл болох [[хятад хэл]]ийг хүмүүс сүүлийн үед сонирхох болж, залуучуудын дунд [[япон хэл]] ч бас түгээмэл болж байна.

== Шашин ==
{{Гол|Монголын шашин}}
Монголчууд Төв Азийн нүүдэлчдийн адил бөөгийн шүтлэгтэй байсан ч 16-р зуунд буддийн шашинд оржээ.Гэвч бөөгийн мөргөл одоо ч нөлөөгөө алдаагүй хэвээр байдаг бөгөөд Монголын шарын шашин нь бөөгийн шүтлэгийн зан үйлээс нилээд зүйлийг авч хэрэглэжээ.Орчин үед хадгалагдан үлдсэн бөө мөргөлийн уламжлалуудын нэг бол овоо тахих ёслол юм.

20-р зууны үед коммунист засгийн газар шашин шүтэхийг хориглож байжээ. [[Их Хэлмэгдүүлэлт|Их Хэлмэгдүүлэлтийн]] үеэр [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] удирдлага доор Монголын ихэнх сүм хийдийг устгаж лам нарыг хэдэн мянгаар нь хороосон байдаг.
 
1991 онд коммунист засаглал унаснаар шашны эрх чөлөөтэй болж, гол шашин байсан [[Төвөдийн Буддын шашин]] дахин сэргэж хамгийн түгээмэл шашин болжээ. [[Христосын шашин]], [[Ислам]]ын шашин ч гэсэн дэлгэрч эхэлжээ.
21-р зуунд зарим судлаач, төрийн зүтгэлтэн нар Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийг сэргэх асуудлыг хүчтэй тавих болжээ. 2006 онд Мөнх тэнгэр судлалын олон улсын хурлыг Улаанбаатарт зохион байгуулсан юм. Хүн амын 40% нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын]] шашны урсгал болох [[шарын шашин]]г шүтдэг, 30% нь шашингүй, 20% нь Бөөгийн шашинтай, 6% [[Христийн шашин|Христ]], 4% нь [[исламын шашин|исламын шашинтан]].

== Боловсрол ==
{{Гол|Монголын боловсрол}}
[[Социолизм|Социализмын]] үед боловсролын салбар нь хамгийн амжилттай хөгжжээ. Бичиг үсэг үл мэдэх явдал нь нүүдэлчин өрхүүдийн хүүхдүүдэд зориулагдсан дотуур байртай сургуулиудын тусламжтайгаар бараг бүтнээрээ арилгагджээ. 

1911 оны үндсэний эрх чөлөөний хувьсгалын дараа хойч залуу үеээ дэлхийн олон улс түмний адил эрдэм боловсролд сургах талаар шинэ дэвшилтэт үзэл санаа сэргэсэн юм. Улмаар 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтын үр дүнд анхны бага сургууль (одоогийн [[3 дугаар сургууль]]) байгуулагдсан бол 1923 оны 2 сарын 16-ны өдөр шинэ Монгол улсын анхны дунд сургууль болох [[1 дүгээр сургууль]] үүсэн байгуулагджээ. Энэ сургуульд [[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], [[Орос хэл|Орос]], [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|Герман]], [[Хятад хэл|Хятад]] хэлнүүд болон [[Математик|Тооны ухаан]], [[Физик|Бодисын зүй]], [[Хими|Хувилахуй ухаан]] , [[Одон орон|Одон орныг судлахуйн ухаан]], [[Газар зүй|Дэлхийн байдал]], [[Түүх]], [[Биеийн тамир|Биеийн хөгжил]], [[Дуу хөгжим]], [[Уран зохиол|Утга зохиол]], зэрэг шинжлэх ухааны хичээлүүдийг тодорхой хуваарь, сонголттойгоор заадаг байжээ. 1 дүгээр дунд сургуулийн анхны төгсөгчид болох 57 хөвгүүд охид 1926 онд [[Франц]], [[Герман]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] улсад боловсрол эзэмшихээр 30 хүүхэд явсанаас 6 хүүхэд нь эмэгтэй байсан. Тэд бол шинэ Монголын анхны өндөр боловсролтой сэхээтнүүд болсон түүхтэй. 1929 он хүртэл ганцхан 1 дүгээр дунд сургууль байсан бөгөөд түүнээс хойш хот, хөдөөд олон дунд сургуулиуд байгуулагдсан. 1 дүгээр сургууль 1938 онд анхны бүрэн дунд сургууль буюу 10 жилийн сургууль болж өргөжсөн юм.

1990-ээд оноос дотуур байртай сургуулиудад хийх хөрөнгө оруулалт багассанаар бичиг үсэг үл мэдэх явдал арай ихэсчээ.

[[Бага дунд боловсрол]] нь нийтдээ анх арван жил үргэлжилж байсан боловч 2008 оноос 12 жил болсон&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1134602 |wayback=20130525093517 |text=Olloo.mn |archiv-bot=2023-09-26 14:46:28 InternetArchiveBot }}(Mongolian)&lt;/ref&gt;.

Монголын үндэсний их сургуулиуд нь бүгд [[Монгол Улсын Их Сургууль]] ба [[Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуулиудаас]] салбарлан үүссэн байна. Монгол хүүхдүүд олон улсын чанартай математик физик зэрэг олон уралдаан тэмцээн олимпиадад эхний 3 байр эзэлж дэлхийд эх орныхоо нэрийг мандуулж яваа.

== Эрүүл мэнд ==
Эрүүл мэнд, асрамжийн байдал Монголд хурдацтай хөгжиж байгаа&lt;ref&gt;http://mirror.undp.org/Mongolia/publications/NHDR-2007-Eng.pdf [[UNDP]] Mongolia National Human Development Report&lt;/ref&gt; ба үүний үр дүнд дундаж наслалт дээшилж байгаа.

АНУ-ын Тагнуулын төв газрын Дэлхийн мэдээллийн ном (CIA World Factbook)-ынхаар төрөлтийн хувь хэмжээ (нэг эмэгтэйд ногдох төрөлтийн тоо) нь 2.25&lt;ref&gt;[http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/mgportal.html U.S. Census Bureau International Data Base]&lt;/ref&gt;-1.87&lt;ref&gt;[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World Population Prospects] The 2006 Revision Highlights&lt;/ref&gt;, хүн амын дундаж наслалт 67&lt;ref&gt;[http://www.census.gov/ipc/www/idb/country/mgportal.html U.S. Census Bureau International Data Base]&lt;/ref&gt;-68&lt;ref&gt;[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World Population Prospects] The 2006 Revision Highlights&lt;/ref&gt;, Амьд төрсөн 1000 хүүхдэд ногдох нялхсын эндэгдэл 1.9%&lt;ref name=&quot;NMH Yearbook 2006&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |title=National Ministry of Health Yearbook 2006 |access-date=2015-06-04 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025091501/http://www.nchd.mn/pdf/uzuulelt/2006.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;-4%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/mongolia.html |title=UNICEF - At a glance: Mongolia |access-date=2015-06-04 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010141342/https://www.unicef.org/infobycountry/mongolia.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; таван наснаас дооших хүүхдийн нас баралт 4.3%&lt;ref&gt;[http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1244&amp;Itemid=1 UBPost: Child Mortality Rate Has Decreased, UNICEF Says]&lt;/ref&gt; байна.

2002 оны байдлаар нийт 33273 эрүүл мэндийн ажилтантай, үүнээс 6823 нь эмч, 788 нь эм зүйч, 7802 нь сувилагч, 14091 нь дунд түвшний ажилчид байна. Одоогийн байдлаар 10.000 хүн тутамд 27.7 эмч, 75.7 эмнэлэгийн ор тус тус ноогдож байна.

== Эшлэл ==
{{reflist}}


https://1212.mn/mn/statistic/fun-statistic/population 

==Мөн үзэх==
*[[Монголын түүх]]
*[[Богд хаант Монгол Улсын хүн амын тооллого]]

[[Ангилал:Монголын хүн ам зүй| ]]</text>
      <sha1>th590gtive5dxlse7voc9gli1vodq7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матьё Бодмер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45849</id>
    <revision>
      <id>867018</id>
      <parentid>789533</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T10:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4966" sha1="fohjphr7np7g51rt5ovfc9jd5k08o4s" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
| нэр = Матьё Бодмер
| зураг = Bodmer (Lille vs PSG).png
| хэмжээ =
| тайлбар =
| мэндэлсэн огноо = 1982 оны 11 сарын 22
| мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Эврё]]
| иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]
| өндөр = 190
| жин =
| байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]
| одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ницца]]
| дугаар = 24
| багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
|1998—2003|{{Далбаа Франц|20px}} [[Кан (хөлбөмбөгийн баг)|Кан]]|105 (4)
|2003—2007|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]|135 (18)
|2007—2010|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион]]|68 (7)
|2010—2013|{{Далбаа Франц|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|63 (6)
|2013|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Сент-Этьен (хөлбөмбөгийн баг)|Сент-Этьен]]|14 (2)
|2013—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ницца]]|28 (2)}}
| шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|1 (0)}}
| сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 9
| сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2008 оны 3 сарын 26
}}
'''Матьё Бодмер''' ({{lang-fr|Mathieu Bodmer}}; 1982 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд [[Эврё]] [[хот]]од төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «[[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ницца]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог.

== Замнал ==
«[[Пари Сен-Жермен]]» [[2010]] оны [[6 сарын 30|зургаадугаар сарын 30-нд]] Бодмертой гурван жилийн гэрээ байгуулсан ба анх 6.5 сая еврогийн үнэд хүргэсэн «[[Олимпик Лион|Олимпик Лионоос]]»&lt;ref&gt;[http://www.olweb.fr/index.php?lng=fr&amp;a=33651&amp;pid=101002 Bodmer et Keïta signent pour 4 ans]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lequipe.fr/Football/breves2007/20070616_123125Dev.html |title=Foot – L1 – Lyon – Keïta et Bodmer ont signé |access-date=2014-09-27 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804014406/http://www.lequipe.fr/Football/breves2007/20070616_123125Dev.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 4 сая төлөн элсүүлсэн ажээ.&lt;ref&gt;http://www.actusnewswire.com/documents/ACTUS-0-3728-OL-DDR-OL-GB-2009-2010-version-definitive.pdf&lt;/ref&gt; [[2013]] оны [[9 сарын 11|есдүгээр сарын 11-нд]] Бодмерийг «ПСЖ» «[[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ниццад]]» худалдсан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.psg.fr/fr/Actus/101001/Breve/63349/Mathieu-Bodmer-quitte-Paris |title=Archive copy |access-date=2014-09-27 |archive-date=2013-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203013528/http://www.psg.fr/fr/Actus/101001/Breve/63349/Mathieu-Bodmer-quitte-Paris |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба 24 дугаарын өмсгөлтэй тоглохоор болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ogcnice.com/fr/actualite/18015/mathieu-bodmer-est-nicois |title=Archive copy |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606204128/http://www.ogcnice.com/fr/actualite/18015/mathieu-bodmer-est-nicois |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Амжилт ==
* [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын аварга]]: 2007/08.
* [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн: 2008.

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
*[http://www.olweb.fr/index.php?lng=en&amp;j=1681&amp;pid=201002 Профайл - olweb.fr]

{{France-footy-bio-stub}}
{{Ницца багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Кан багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Лилль багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Сент-Этьен багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Ницца багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францчууд]]
[[Ангилал:1982 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>fohjphr7np7g51rt5ovfc9jd5k08o4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54901</id>
    <revision>
      <id>867016</id>
      <parentid>859709</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>867016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19276" sha1="mt2cnxxh5kdrjs49gxmvddhwg20zxb0" xml:space="preserve">{{Short description|National park in the western United States}}
{{Инфобокс хамгаалалттай газар
| name = Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн
| alt_name = {{langx|en|Yellowstone National Park}}
| iucn_category = II
| iucn_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://protectedplanet.net/yellowstone-national-park |title=Yellowstone in United States of America |website=protectedplanet.net |publisher=ОУБХХ |access-date=2026-06-21 |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827123420/https://www.protectedplanet.net/yellowstone-national-park |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| image = Grand Canyon of yellowstone.jpg
| image_caption = [[Йеллоустоуны их хавцал]]
| image_size = 250px
| image_alt = Доод Йеллоустоны хүрхрээ
| nearest_town = [[Уэст-Йелловстоун, Монтана]]
| location = [[Парк тойрог, Вайоминг|Парк]] болон [[Титон тойрог, Вайоминг|Титон]] тойрог, [[Вайоминг]]; [[Галлатин тойрог, Монтана|Галлатин]] болон [[Парк тойрог, Монтана|Парк]] тойрог, [[Монтана]]; [[Фримонт тойрог, Айдахо|Фримонт тойрог]], [[Айдахо]], [[АНУ]]
| map = Вайоминг#АНУ
| map_caption = Йелловстоуны байршил
| relief = 1
| elevation = {{cvt|8104|ft}}
| coordinates = {{Coord|44.6|N|110.5|W|region:US-WY_type:landmark|display=inline,title}}
| coords_ref = &lt;ref&gt;{{cite gnis |id=1609331 |name=Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн |entry-date=1992-08-31 |access-date=2026-06-21 }}&lt;/ref&gt;
| established = {{start date and age|1872|03|01}}
| area_acre = 2219791
| area_ref = &lt;ref name=&quot;acres&quot;&gt;{{NPS area |year=2011 |access-date=2026-06-21 }}&lt;/ref&gt;
| visitation_num = 4,744,353
| visitation_year = 2024
| visitation_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Annual Park Ranking Report for Recreation Visits in: 2023 |url=https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/National%20Reports/Annual%20Park%20Ranking%20Report%20(1979%20-%20Last%20Calendar%20Year) |website=nps.gov |publisher=Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үйлчилгээ |access-date=2026-06-21 |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713070837/https://irma.nps.gov/Stats/SSRSReports/National%20Reports/Annual%20Park%20Ranking%20Report%20(1979%20-%20Last%20Calendar%20Year) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| governing_body = АНУ-ын [[Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үйлчилгээ]]
| website = {{Official URL}}
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 7
| mapframe-wikidata = yes
| module = {{designation list | embed = yes
 | designation1 = WHS
 | designation1_type = Байгалийн
 | designation1_criteria = vii, viii, ix, x
 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/28 28]&lt;ref name=whs&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |title=Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн |publisher=ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн төв |access-date=2026-06-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224234321/https://whc.unesco.org/en/list/28 |archive-date=2017-02-24 }}&lt;/ref&gt;
 | designation1_date = 1978 (2-р [[Дэлхийн өвийн чуулган|чуулган]])
 | designation1_free1name = Бүс нутаг
 | designation1_free1value = [[Хойд Америкийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Америк тив]]
 | designation1_free3name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]]
 | designation1_free3value = 1995–2003
 }}
}}
[[Зураг:Yellowstone Castle Geysir.jpg|thumb|right|Кастле гейзэр]]
'''Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн''' буюу '''Йелловстоун байгалийн цогцолборт газар''' ({{lang-en|Yellowstone National Park}}) нь 1872 оны гуравдугаар сарын 1-нд үүсгэн байгуулсан [[АНУ-ын байгалийн цогцолборт газар|америкийн үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] юм. Үүгээр тус цэцэрлэгт хүрээлэн нь дэлхийн хамгийн эртний цэцэрлэгт хүрээлэнд ордог. Энэ хүрээлэнгийн нэр нь [[Йелловстоун гол]]ын нэрийг авсан ба энэ гол нь тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хамгийн чухал гол юм. Энэ цэцэрлэгт хүрээлэн нь түүний [[геотерм]]ийн эх үүсвэрүүд болох [[гейзэр]] болон буцлам халуун булаг мөн зэрлэг ан амьтан болох бизон (америк сарлаг), [[Гриззли баавгай|гриззли баавгай]] болон [[чоно]] элбэгээрээ алдартай юм.  1978 онд энэ цэцэрлэгт хүрээлэнг [[ЮНЕСКО]] [[Дэлхийн өв|дэлхийн өвд]] бүртгэн авчээ.

==Түүх==
11.000 жилийн тэртээгээс индианчууд энэ нутагт суурьшин амьдарч байсан ул мөр олджээ. 1807 оны үед Жон Колтер хэмээх анчин тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн орчим газар нутагт хөл тавьсан магадгүй анхны цагаан арьстан байсан байна. 1810 онд Жон Колтер буцаж ирээд энэ газрын тухай мэдээлсэн боловч түүний яриаг хэн ч сонирхсонгүй. Дараа нь хоёр ч анчин болон алтны хайгуулчид тус нутгаар дайрч өнгөрсөн тухай мэдээ өгөхөд бас л хэн ч тоосонгүй. Харин геологич [[Фердинанд Вандевеер Гайден]] 1857 онд Бриджер болон Рейнолдсын удирдлага дор нэгэн экспедиц гарган явжээ. Гэвч Йелловстоунд хүрэхийн өмнөхөн өвөл болсоноор тэд очиж чадаагүй юм. Ингээд сүүлд [[америкийн иргэний дайн]]ы дараа дараагийн аялалаа хийсэн байдаг. Тус аялал амжилттай болсоны дараа Монтанагийн ерөнхий байцаагч энэ газрыг ихэд сонирхов.

Энэ хооронд цагаан арьстангууд баруун зүг рүү улам ихээр нэмэгдэн суурьшсанаар зөвхөн индианчуудыг газар нутгаас нь хөөх бус тус нутгийн амьтан ургамалд ч сөргөөр нөлөөлж эхлэв. Индиануудын хувьд сүүлчийн орогдох газар нь [[Хадат уул|Рокки Моунтайнс]] л үлдсэн байлаа. Байгаль орчныг хамгаалагчид нь амьтан ургамлыг хадгалан авч үлдэх үүднээс хамгаалалтанд авахыг шаардах болов. Йелловстоунд хийсэн судалгааны экспедицүүдийн аялалын мэдээ, баримт болон зургуудад нийт 10.000 гаруй халуун булаг, үүний 3000 гаран нь гейзэр буюу оргилох булаг байгаа нь засгийн газрын гишүүдийг ихээхэн өндөр сэтгэгдэл төрүүлсэн учраас 1872 онд цэцэрлэгт хүрээлэнгийн орчим газарт алт хайх, ан хийх болон шилжин суурьшихийг хориглосон байна. Ингээд 1872 оны гуравдугаар сарын 1-нд тухайн үеийн америкийн ерөнхийлөгч [[Улисс С. Грант]] гарын үсэг зурсанаар дэлхийн хамгийн анхны цэцэрлэгт хүрээлэн бий болжээ.

==Газар зүй ба геологи==
[[File:Lower Geyser Basin, Yellowstone National Park.webm|thumb|right|]]
[[Файл:Mammoth hot springs yellowstone.jpg|thumb|left|Маммот Хот Спрингс]]
Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн газар нутгийн 96 хувь нь америкийн холбооны муж улс [[Вайоминг]]эд орших ба 3% нь [[Монтана]]д, 1% нь [[Айдахо]]д оршино. Нийт 8987 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайгаараа америкийн хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнд тооцогдоно. Энэ талбай нь ойролцоогоор [[Корсика]]гийн газар нутагтай адилхан гэсэн үг юм. Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн нь Рокки Моунтайнсийн нэг хэсэг нь бөгөөд далайн төвшнөөс дээш дунджаар 2.440 метрт оршдог. Мөн хамгийн өндөр цэг нь д.т.д 3.462 метрт, хамгийн нам дор хэсэг нь 1.620 метр байна. Талбайн хэмжээ нь хойноос өмнө зүгт 102 километр, баруунаас зүүн зүгт 87 км. 

Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ихэнх газар нь багцаагаар 640.000 жилийн өмнө бий болсон [[Йелловстоун (галт уул)|Йелловстоун]] [[галт уулын тогоо]]н дээр оршдог. Энэ галт уулын тогоон доор 8 км-ийн гүнд [[Магма|магма агуулах давхарга]] байх ба түүний урт нь 80 км, өргөн нь 10-40 км хооронд байгаа нь асар том хэмжээтэй юм. Тиймээс Йелловстоун цэцэрлэгт хүрээлэнгийн энэхүү галт уул нь [[супер галт уул]]ын тоонд орох ба америк тив дээрх хамгийн том супер галт уул юм. 

Тус хүрээлэнд байх халуун булаг нь дэлхийн дээрx бүх халуун булгийн 62%-ийг эзэлнэ. Энэ нь 10.000 гаран булаг гэсэн үг ба үүнээс 300 гаран нь оргилох булаг. Үүнээс хоёр бараг тогтмол хугацаанд буюу 60-аас 90 минутанд оргилон гарч ирдэг учраас жуулчдыг ихээр татдаг байна. Тус цэцэрлэг хүрээлэнд Стеамбоат-Геизер хэмээх нэртэй оргилох булаг байгаа нь өнөөдөр дэлхий дээрx xамгийн том идэвхтэй оргилуун булагт тооцогддог.

Гүний усны ийнхүү оргилон гарч ирж буй шалтгаан нь түүний дор байх магма давхаргаас шалтгаалах ба уулнаас бууж ирэх лаавын чулуу хөрсөнд нэвчсэн усыг халаана. Халсан ус нь халуун булаг эвэл намагтай хэсгийн нүх сүвээр буцаад газрын гадаргуу дээр оргилон гарч ирдэг байна. 

Бидний өмнөх үед буюу 630.000-70.000 жилийн өмнө олон жижиг галт уулын дэлбэрэлт явагдсаны үр дүнд калдера нь бараг бүтэн лаавын чулуугуур дүүрсэн аж. Үүний үр дүнд өнөөдөр тус өндөрлөг газар нь 2400 метрийн өндөрт орших ба түүнийг тойрсон Рокки Моунтайн голд ерөнхийдөө тусгаарлагдсан байдаг. 

Сүүлийн 300.000 жилийн хугацаанд тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн гадаргуу нь мөстлөгийн үеэс шалтгаалсан мөсөн бүрхүүл ихээр тогтсон байдаг. Энэ хооронд нийт гурван удаа хүйтний үе бий болсоноор өнөөдрийн цэцэрлэгт хүрээлэнгийн төв хэсэгт нэлээд том мөсөн бүрхүүл тогтсон байна.

==Цаг уур==
Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн орчмын цаг уур нь Рокки Моунтайнсийн байршилтай нягт хамааралтай. Өвөлдөө дунджаар -13&amp;nbsp; [[Цельсийн градус|°С]], зуны улиралд дунджаар 27&amp;nbsp;°С хүрнэ.&lt;ref name=&quot;nps factsheet&quot;&gt;National Park Service: ''[http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/factsheet.htm Yellowstone Fact Sheet]'' (6. Januar 2008)&lt;/ref&gt; Цаг уурын гэнэтийн өөрчлөлт жилийн турш гарах боломжтой. 1936 онд хамгийн  халуун температурыг хэмжсэн нь 37&amp;nbsp; °С байсан бол 1933 онд хамгийн хүйтэндээ -54&amp;nbsp; °С хүрч байжээ.&lt;ref name=&quot;nps factsheet&quot; /&gt;

Жилдээ дундажаар 183 см цас орох ба өндөрлөг хэсгүүдээр тал газраа бодвол харьцангуй илүү цастай байна.&lt;ref name=&quot;nps weather&quot;&gt;National Park Service: ''[http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/weather.htm Weather]'' (28. Oktober 2007)&lt;/ref&gt; Хавар намрын улиралд үе үе цас орох нь ердийн л үзэгдэл. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ 26 см-аас эхлээд цэцэрлэгт хүрээлэнгийн баруун урд хэсэгт 206 см хүртэл хэмжээтэй хур тунадас буудаг.&lt;ref name=&quot;nps factsheet&quot; /&gt;

Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд [[хуй салхи]] гарах нь төдийлөн их биш. Хамгийн хүчтэй хуй салхийг 1987  оны долоодугаар сарын 21-нд хэмжсэн байна. Энэ хэмжилтээр салхины хурд нь 333-аас 418 км/цаг хүрсэн ба [[Фужита-Скала]] дээр Ф4 шатлалд орж байжээ.

2005 онд судлаачид Маммот Хот Спрингсийн ойролцоо 1500 орчим жилийн настай, одоо ч ургаж буй [[арц]]ны мод мөн бараг 2000 жилийн настай нарс мод тус хүрээлэнд байгааг олжээ. Эдгээр модыг одоогоор судалж байгаа бөгөөд тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн сүүлийн хоёр мянган жилд болсон цаг уурын байдлыг тогтоох боломжтой байх хэмээн эрдэмтэд ихээхэн найдвар тавьж байгаа аж.&lt;ref&gt;Bozeman Daily Chronicle: ''[http://www.bozemandailychronicle.com/articles/2005/12/26/news/ynp.txt Ancient trees 'discovered' in Yellowstone]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (5. Oktober 2008)&lt;/ref&gt;

==Ургамал==
[[Файл:Pinus contorta 28263.JPG|thumb|right|120px|Далайн эргийн нарс]]
Тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн 80 гаруй хувийг шилмүүст ой эзэлдэг бол үлдсэн талбайг ногоон нуга (ойролцоогоор 15 хувь) болон ус (5 хувь) хувааж эзэлнэ. Шилмүүст ой нь ялангуяа калдера буюу галт уулын тогоон дотор шигүү ургасан байна. Энэ ойн дөрөвний гурвыг [[далайн эргийн нарс]] бүрдүүлэхээс гадна олон төрлийн гацуур болон улиас тархан ургадаг. Галт уулын хөрстэй бүсэд нь [[Энгэлманн гацуур]] их хэмжээгээр ургасан байдаг. Өндөрлөг газруудаар [[цагаан үндэст нарс]] ихэнх хувийг эзлэх бол нам дор хэсгээр нь [[дуглас гацуур]] элбэг.

Нийт 186 төрлийн хаг болон багцаагаар 2000 орчим ургамлын төрөл зүйл тус цэцэрлэгт байх бөгөөд үүн дотор 12 төрлийн мод, 60 гаруй зэрлэг цэцгийн төрөл (үүнээс 12 нь цахирмаа цэцгийн төрөл) байна.

Халуун булагнууд нь тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ургамалд ихээхэн нөлөөлнө. Ихэнх ургамалд [[силикат|силикатын агуулга]] бүхий халуун устай харьцах тохиолдолд хөнөөх аюултай. Үлдсэн ургамлуудын өсөлтийн хэмнэлд өөрчлөлт оруулдаг байна.

==Амьтан==
Энэ цэцэрлэгт хүрээлэн нь олон төрлийн ховордсон [[Амьтан|амьтны]] өлгий нутаг болдог ба үүнд жишээлбэл [[америкийн бизон]] болон [[сэрээ эвэрт гөрөөс]] орно.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Antilocapra americana.jpg|Сэрээ эвэрт гөрөөс
File:Buffalo Herd in Yellowstone.jpg|[[Америк бизон]]
File:Coyote on Seedskadee NWR (24337075051).jpg|[[Талын цөөвөр чоно]] (коёоте)
File:Rocky Mountain Bull Elk.jpg|[[Америк хандгай]]
&lt;/gallery&gt;

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Yellowstone National Park|Йелловстоун үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн}}
* [http://www.travelyellowstone.com/ Цэцэрлэгт хүрээлэн дэх хоолны газрууд болон буудлын газруудын албан ёсны цахим хуудас] (англ.)
* [http://yellowstone.net/ Yellowstone.net] (англ.)
* [https://web.archive.org/web/20140110233442/http://yellowstone-natl-park.com/ Total Yellowstone Page] (англ.)

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Йелловстоун байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Рокки Маунтенс]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:АНУ-ын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Галт уул]]
[[Ангилал:АНУ дахь дэлхийн байгалийн өв]]
[[Ангилал:Америк дахь дэлхийн байгалийн өв]]</text>
      <sha1>mt2cnxxh5kdrjs49gxmvddhwg20zxb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snort</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58374</id>
    <revision>
      <id>866984</id>
      <parentid>749478</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T01:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24673" sha1="bubj25j3d7kqyo5lspxj1nmrl7qh8z0" xml:space="preserve">'''Snort''' бол signature-based NIDS учраас халдагчийн дамжуулж буй пакетуудын шинж чанар дээр нь тулгуурлан халдлагыг тодорхойлдог. Халдлага мөн гэдгийг болон төрлийг нь тодорхойлохдоо Rule-үүдийн цуглуулгыг ашигладаг. 
Snort нь дотроо packet sniffer, packet логger, Network-based Interusion Detection System гэсэн үндсэн гурван функцыг агуулсан орчин үеийн хамгаалалтын application юм. Snort нь лог files-ийг удирдах бичих олон арга замуудыг дэмждэг. Snort ажиллаж байх үед багцуудыг барих, хөнөөлтэй traffic илэрсэн бол системийн админд мэдэгдэх маш өргөн боломжтой програмуудаар өргөжүүлэх боломжтой. Snort-ийг маш олон төрлийн бүтцээр зохион байгуулах боломжтой байдаг учраас тухайн байгууллагад зориулсан бүтцийг гаргахад хялбар байдаг. 
Snort нь зөвхөн TCP/IP протокол дээр шинжилгээ хийхээс гадна бусад маш олон сүлжээний протокол дээр шинжилгээ хийх боломжтой. Тухайлбал Novell-ийн IPX протокол дээр шинжилгээ хийх боломжтой.Snort нь мөн маш олон төрлийн үйлдлийн систем дээр суулгах боломжтой нээлттэй эх бүхий програм хангамж юм. Тухайлбал Linux, FreeBSD, NetBSD, OpenBSD, Windows, Solaris, MacOS X, MkLinux, PA-RISC HP-UX зэрэгүйлдлийн системүүд дээр ажиллах боломжтой.

=== Snort-ийн ерөнхий ажиллагаа ===
Unix төст системд libpcap буюу windows системд winpcap гэх сүлжээний траффикийг тодорхой форматтайгаар файлд хадгалдаг application programming interface ашиглан пакетуудыг барьдаг. Тухайлбал Snort нь packet sniffing горимд пакетыг уншиж байх үедээ pcap (Packet CAPture library)-ийг ашиглан Process Packet функцийг дуудаж ажиллуулан пакетыг бүтцээр нь задална. Дараа нь IDS горимонд шилжин уг пакетыг шалгаж үнэлгээ дүгнэлт өгнө. Эцэст нь packet-логging горимд шилжин гаралтын plug-in-уудыг дуудаж ажиллуулах замаар alert-уудыг үүсгэдэг.

                                                           Ажиллагааны зарчим
Snort нь Ethernet, 802.11, TokenRing, FDDI, Cisco HDLC, SLIP, PPP, and OpenBSD’s PF зэрэг OSI model-ийн хоёрдугаар түвний frame-ийг задлах боломжтой бөгөөд түвшин болгонд ялгаатай задлах функцуудыг ашигладаг. Тухайлбал дээрх зурагт үзүүлсэнчлэн Ethernet frame-ийг задлахдаа DecodeEthPkt функцэд уг frame-ийг дамжуулж frame-ийн өгөгдөл,  эх болон очих MAC хаяг, дараагийн түвшний төрөл зэргийг ялгах боломжтой

=== Snort-ийг суулгах ===
Snort-ийг windows систем дээр суулгахдаа www.snort.org татаж аваад step-to-step байдлаар суулгаж болно. Харин unix төст системүүд дээр эх кодыг нь татаж аваад компайл хийх, rpm пакежийг нь татаж аваад суулгах боломжтой. Харин fedora project-д snort-ийг fedora-д зориулан тохиргоо хийсэн кодыг бэлдсэн байдаг учир snort-ийг fedora дээр yum install командаар суулгах боломжтой байдаг. Иймд snort-ийг зөвхөн халдлага илрүүлэх систем байдлаар ажиллуулх тохиолдолд yum install командаар суулгах нь тохиромжтой. Snort-ийн бүх холбоотой пакежуудыг суулгах бол “yum install snort*” гэсэн командаар суулгаж болно. Харин зөвхөн mysql өгөгдлийн санд alert болон лог-уудаа хадгалдаг байхаар ашиглах бол yum install “snort snort-mysql” гэсэн командаар суулгах нь тохиромжтой. Ингэсэн тохиолдолд мэдээж зөвхөн snort нь mysql өгөгөдлийн сантай холбогдох гаралтын plugin-тайгаа л сууна гэсэн үг.

[root@localхост /]# yum install snort*Installed: 
snort.i386 0:2.8.1-4.fc9 
snort-bloat.i386 0:2.8.1-4.fc9 
snort-mysql.i3860:2.8.1-4.fc9 
snort-mysql+flexresp.i386 0:2.8.1-4.fc9 
snort-plain+flexresp.i3860:2.8.1-4.fc9 
snort-postgresql.i386 0:2.8.1-4.fc9 
snort-postgresql+flexresp.i3860:2.8.1-4.fc9 
snort-snmp.i386 0:2.8.1-4.fc9 
snort-snmp+flexresp.i386 0:2.8.1-4.fc9
Dependency Installed: libprelude.i386 0:0.9.17.2-1.fc9 
mysql-libs.i3860:5.0.51a-1.fc9 
postgresql-libs.i386 0:8.3.4-1.fc9
Complete!

==== Snort-ийг тохируулах ====
Халдлагыг зөв тодорхойлох болон хэрэгцээтэй мэдээллээ цуглуулах нь Snort-ийг хэр зэрэг тухайн системд тохирсон оновчтой тохируулга хийхээс хамаарна. Иймд Snort-ийг тохируулахдаа rule сонгох, ямар горимд ажиллуулахөгөгдлийн сан ашиглах эсгийг оновчтой байдлаар сонгох шаардлагатай. 
Snort-ийн үндсэн тохиргооны файл нь fedora-ийн хувьд /etc/snort/snort.conf файл байдаг. Энэ файл дотор rule-үүдийг тодорхойлох, гадаад болон дотоод сүлжээг ялгах, өгөгдлийн сантай холбох, server-үүдийн хаягийг заах (тухайлбал dns query-ийг alert болгож гаргахгүйн тулд dns server ямар хаяган дээр байгааг тодорхойлдог) зэрэг үндсэн тохиргоог хийдэг.
=== Rule нэмэх ===
Snort нь орж ирсэн пакетыг хөнөөлтэй үйл ажиллагаа явуулах пакет мөн гэдгийг танихын тулд rule-ийг ашигладаг. Rule-үүдийг хэрхэн тохиромжтой бичсэнээс халдлага илрүүлэх систем нь халдлагыг оновчтой тодорхойлж alert гаргах нь хамаарна. Иймд rule-үүдийг зөв сонгох нь чухал байдаг.
Rule-ийг өөрийн системд тохиромжтой байдлаар бичих шаардлагатай байдаг боловч Snort-ийг хөгжүүлдэг багаас зөвлөмж болгож өөрсдийнх нь гаргадаг rule-үүдийг албан ёсны сайтандаа үнэгүй татах боломжтойгоор байрлуулсан байдаг. Гэхдээ тухайн сайтад бүртгэгдээгүй хэрэглэгчид нэмэлт сайжруулалт хийгддэгүй rule-үүдийг л татах боломжтой, бүртгэгдсэн хэрэглэгчид нь шинэ гарсан rule-үүдийг 30 хоногийн дараанаас татах боломжтой болно, бүртгэгдээд төлбөр төлсөн хэрэглэгчид болон хөгжүүлэгчид нь шинэ rule-ийг гарсан дариуд нь авах боломжтой байдаг. Шинэ rule гарахаараа бүртгэгдсэн хэрэглэгчдийн и-мэйл хаягаар нь мэдэгддэг.
Өөрийн тодорхойлсон болон татаж авсан rule-үүдийг ашиглахын тулд snort-ийн үндсэн тохиргооны файлд оруулах шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл snort-ийн үндсэн тохиргооны файлд rule-ийг тодорхойлж байгаа бичлэгийг нэмэх эсвэл snort-ийн албан ёсны сайтаас татаж авсан rule-үүд байрлах замыг зааж өгч include командаар сонгосон rule-үүдийг үндсэн тохиргооны файлд оруулахшаардлагатай.
Анхны утгаараа snort-ийн үндсэн тохиргооны файлд “var RULE_PATH/etc/snort/rules” гэсэн байдлаар rule-үүдийн байрлах замыг тодорхойлсон байдаг. Иймд татаж авсан rule-үүдийг /etc/snort/rules хавтсанд хуулаад үндсэн тохиргооны файл дээр include командаар оруулснаар тухайн rule-ийг ашиглах боломжтой болно. Тухайлбал scan хийхийг шалгадаг rule-ийг татаж аваад /etc/snort/rules хавтсанд хуулсан байлаа гэхэд /etc/snort/snort.conf файлд дараах бичлэгийг нэмэх ёстой. include $Rule_PATH/scan.rule

=== Deamon хэлбэрээр ажиллуулах тохиргоо ===
Системийн администратор тухайн хугацаанд snort-ийг команд ашиглан ажиллуулна гэдэг нь администратор командыг хийж ажиллуулж байгаа season-оо хаахад snort мөн ажиллахгүй болох учир энэ тохиромжгүй үйлдэл бөгөөд deamon хэлбэрээр ажиллуулах нь тохиромжтой. Тухайлбал snort суулгасан машин унтарч ассан ч ажилладаг байхаар тохируулах үед энэ тохиргоо нь хэрэглэгэдэнэ.
/etc/init.d/snortd файл дотор snort-ийг deamon хэлбэрээр ажиллахад шаардагдах тохиргоонуудыг хийнэ. Тухайлбал service-ийг ачааллахад snort нь ямар option-той ажиллах вэ гэдгийг тохируулна. “-D” option нь daemon горимонд ажиллана гэдгийн заана, “-u” ямар хэрэглэгчийн эрхээр ажиллана гэдгийг заана. Тухайлбал /etc/init.d/snortd файлыг доор үзүүлсэн байдлаар тохируулж болно.

Код:
case &quot;$1&quot; in
   start)
           echo -n &quot;Starting snort: &quot;
           cd /var/лог/snort
           daemon /usr/sbin/snort -D $SNORT_OPTIONS -u $USER -g $GROUP \
                    -i $INTERFACE -c /etc/snort/snort.conf
           touch /var/lock/subsys/snort 
           echo;;
   stop)
           echo -n &quot;Stopping snort: &quot;
           killproc snort
           rm -f /var/lock/subsys/snort
           echo;;
   restart)
           $0 stop
           $0 start
           ;;
   status)
           status snort
           ;;
           *)
                 echo &quot;Usage: $0 {start|stop|restart|status}&quot;
                 exit 1
   esac
   exit 0
=== Өгөгдлийн санд холбох тохиргоо ===
Snort нь пакетыг барьж аваад хадгалах замаар их хэмжээний лог болон alert-ийг үүсгэдэг учир тэгдээрийг файлд хадгалсан байдлаар нь удирдан зохицуулах нь төвөгтэй байдаг энэ байдлыг шийдвэрлэхийн тулд өгөгдлийн сантай холбож тэдгээр лог болон alert-ийг ангилан хадгалдаг. Энэ ажилдаа Snort-ийг mysql-тэй холбож лог болон alert-уудыг нь өгөгдлийн санд хадгалдаг болгосон.
Ингэхийн тулд mysql-ийг суулгасан байх шаардлагатай. Хэрэв суулгаагүй бол fedora дээр yum install командаар суулгах боломжтой.
#yum install mysql mysql-server
Installed: mysql-server.i386 0:5.0.51a-1.fc9,mysql-5.0.51a-1.fc9.i386
                 Mysql-ийг суулгасний дараа mysql-ээ demon хэлбэрээр ажиллуулах
                 # service mysqld start
                 Mysql admin-ий нууц үгийг тохируулах
                 # mysqladmin -u root password [нууц үг]
                 Mysql рүү root хэрэглэгчийн эрхээр нэвтрэх
                 # mysql -u root -p
                 Snort-д зориулан лог болон alert-ийг хадгалдаг өгөгдлийн сан үүсгэх
                 mysql&gt; CREATE DATABASE snort;
Query OK, 1 row affected (0.12 sec)
                 Snort-ийн өгөгдлийн санд хандах хэрэглэгчийг үүсгэх болон тухайнхэрэглэгчийн тухайн өгөгдлийн санд хандах эрх болон нууц үгийг ньтодорхойлох
                 mysql&gt; grant all privileges on snort.* to snortusr@&quot;localхост&quot; identified
by 'нууц үг';
Query OK, 0 rows affected (0.00 sec)	
                 Өмнө хийсэн командыг идэвхижүүлэх.
                 mysql&gt; flush privileges;
Query OK, 0 rows affected (0.00 sec)
                 Үүсгэсэн өгөгдлийн сандаа лог болон alert хадгалахад хэрэглэгдэххүснэгтүүдийг нэмэх. Yum install командаар snort-ийг суулгах үед/usr/share/doc/snort-2.8.1/create_mysql файл хуулагдсан байдаг. Уг файл дахьхүснэгтүүдийг өгөгдлийн санд дараах командаар оруулж болно.
                 #mysql -u root -p &lt; /usr/share/doc/snort-2.8.1/create_mysql snort
Snort-ийг өгөгдлийн сантай холбохдоо үндсэн тохиргооны файл дээр ньдараах бичлэгийг нэмнэ. Энэ бичлэг нь snort-ийг өгөгдлийн сантайгаахолбогдоход нь хэрэглэгдэх тохиргоо бөгөөд өмнө нь суулгасан snort-mysql plugin-ийг тохируулж байна гэсэн үг. Тухйалбал лог эсвэл alert-ийн алийг нь хадгалыг заах, өгөгдлийн сангийн төрөл (mysql, mssql, postgremysql-ийн аль ньгэдгийг), өгөгдлийн санд хандахад хэрэглэгдэх хэрэглэгчийн нэр болон нууц үгзэргийг тодорхойлсон байна. Тухайлбал дараах байдлаар бичиж оруулна.
output database: лог, mysql, user=snort password=нууц үг dbname=snort хост=localхост

=== Веб интерфэйстэй холбох ===
Snort-ийн command line интерфэйсийг хэрэглэх нь өргөн боломжтой байдаг боловч хэрэглэхэд төвөгтэй байдаг. Иймд веб интерфэйс холбож өгөгдлийн санд хадгалагдсан лог болон alert-ууд дээр задлан шинжилгээ хийх боломжтой.
Snort-д холбох боломжтой base болон acid зэрэг веб интерфэйс буюу php site-ууд байдаг. Энэ туршилтийн ажиллаараа би base-ийг суулгасан. Учир нь base нь acid-аас илүү хэрэглэх өргөн боломжтой байдаг. Тухайлбал acid нь alert-уудыг цагийн бүсээр нь ангилж үзүүлдэггүй. 
Php хуудсуудыг ажиллуулахдаа apache болон php-ийг суулган ажиллуулж болно. Тэдгээрийг fedora дээр мэдээж дараах байдлаар yum install командаар суулгаж болно.
                  #yum install httpd php php-mysql
                  Веб интерфэйсийг холбохын тулд дараах php site-уудыг татаж авна. Base:
http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=103348&amp;package_id=128846
&amp;release_id=617636
ADODB: http://phplens.com/lens/dl/adodb453.tgz{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Эдгээр нь adodb*.tgz болон base.tar.gz файлууд байх бөгөөд тэдгээрийг задлаад веб сервер ажиллаж байгаа directory-т хуулна. Тухайлбал дараах командуудыг ашиглан хуулж болно.
                   $tar -xvzf ~/adodb453.tgz
                   $mv ~/adodb453 /var/www/html/adodb
                   $tar -xvf ~/base-1.4.1.tar.gz$mv ~/base-php4 /var/www/html/base
Эдгээр php хуудсуудыг apache-гаар ажиллуулахын тулд permision-ийг ньтохируулна. Гэхдээ энд owner нь apache group нь apache гэж тохируулсан байгаа нь жишээ бөгөөд аюулгүй байдал талаа анхаарахын тулд apache-ийн default хэрэглэгч болох apache-г owner нь болгон тохируулахгүй байхыг зөвлөж байна. Гэхдээ суулгах тухайн вэб сэйтыг суулгахад apache хэрэглэгч нь base-ийн үндсэн тохиргооны файлд өөрчлөлт хийх учир permission-ийг нь apache хэрэглэгч write эрхтэй байхаар тохируулсан байх шаардлагатай. Харин суулгасныхаа дараа write эрхгийг нь болиулах нь зөв хувилбар мөн.
                   #chown -R apache:apache /var/www/html/base
                   #chown -R apache:apache /var/www/html/adodb
[[Файл:Снорт суурилуулах.gif|400x400px|thumbnail|Snort суурилуулах
]]
                                                         Snort суурилуулах
Base хуудсыг анх ажиллуулахад зурагт үзүүлсэн байдлаар directory-т бичих эрх байхгүй байна гэсэн алдаа заах учир base-ийн direcotory-т нь бичих эрхийг нэмнэ. Дараах командаар бичих эрх нэмж болно.
                    #chmod o+w /var/www/html/base
                    Permision-ийг зөв тохируулсны дараа 5-н алхам дамжаад base-ийг ашиглах боломжтой болно.
=== Snort-ийг турших ===
Snort командаар snort-ийг ажиллаж байгаа эсэхийг шалгана. Snort командыг ажиллуулахад дараах мэдээлэл гарч байвал snort ажиллаж байна гэсэн үг.
$ snort
  ,,_       -*&gt; Snort! &lt;*-
 o&quot; )~      Version 2.8.1 (Build 28)
 ''''      By Martin Roesch &amp; The Snort Team: https://web.archive.org/web/20090331060459/http://www.snort.org/team.html
           (C) Copyright 1998-2008 Sourcefire Inc., et al.
           Using PCRE version: 7.8 2008-09-05

USAGE: snort [-options] &lt;filter options&gt;
Options:
         -A        Set alert mode: fast, full, console, test or none (alert file alerts only)
                     &quot;unsock&quot; enables UNIX socket логging (experimental).
         -b         Лог packets in tcpdump format (much faster!)
         -B &lt;mask&gt; Obfuscated IP addresses in alerts and packet dumps using CIDR mask
         -c &lt;rules&gt; Use Rules File &lt;rules&gt;
         -C         Print out payloads with character data only (no hex)
         -d         Dump the Application Layer
         -D         Run Snort in background (daemon) mode
         -e          Display the second layer header info
         -f           Turn off fflush() calls after binary лог writes

Snort командыг “-v” оption-той ажиллуулж packet sniffer горимонд ажиллаж байгаа эсэхийг шалгана. Хэрэв зөв ажиллаж байвал тухайн хостын хүлээн авсан болон дамжуулж байгаа,  тухайн хостоор дамжиж байгаа пакетууд харагдана. Хэрэв decode хийж харахыг хүсвэл “d” option ашиглана.
#snort –v
Not Using PCAP_FRAMES
12/15-00:29:26.815460 10.0.5.217:137 -&gt; 10.0.5.255:137
UDP TTL:128 TOS:0x0 ID:31 IpLen:20 DgmLen:96
Len: 68
12/15-00:29:27.565365 10.0.5.217:137 -&gt; 10.0.5.255:137
UDP TTL:128 TOS:0x0 ID:32 IpLen:20 DgmLen:96
Len:68
=== Snort-ийг байрлуулах ===

Snort нь Network-based Intrusion Detection System учир шинжилгээ хийх сүлжээний пакетууд дамжих байрлалд буй хост дээр суусан байх шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл snort нь тухайн сүлжээнд шинжилгээ хийхийн тулд пакетын урсгал төвлөрсөн газар байрлах ёстой. Тухайлбал snort суусан машин нь төв тухайн сүлжээний төв шугамд холбогдсон байвал тухайн сүлжээгээр дамжиж байгаа пакетуудад шинжилгээ хийхэд тохиромжтой.

Hub ашиглан холбогдсон сүлжээний хувьд “Зураг а”-дүзүүлснээр Snort суусан хостийг huн аb-ийль нэг портонд холбоход тухайн hub-аар дамжиж байгаа бүх пакетуудад шинжилгээ хийх боломжтой болно. 

Wireless access point ашиглан холбогдсон сүлжээний хувьд “Зураг б”-д үзүүлснээр hub ашигласан сүлжээтэй адилаар snort бүхий хост нь access point-той холбогдсон бол тухайн access point-оор дамжих пакетыг шинжлэх боломжтой болно.


Switch ашигласан сүлжээний хувьд “Зураг в”-д үзүүлснээр snort суусан хост руу сүлжээгээр дамжиж байгаа пакетуудыг дамжуулахын тулд port mirror хийх буюу нэг портоор дамжиж байгаа frame-үүдийг snort суусан хостын холбогдсон порт руу хувилж дамжуулдаг болгоно. Тухайлбал үүний cisco-ийн managed switch-д span порт тохируулах замаар хэрэгжүүлж болно.


Энэ 2 холболтуудын алийг нь ч ашиглаж болох боловч туршилтын ажилдаа тэдгээрээс хамгийн хямд өртөгтэй холболт болох hub ашигласан холболтыг “Зураг г”-д үзүүлсэн байдлаар холбож ашигласан. “Mnfedora.org” нэртэй хост нь www.mnfedora.org web сайтыг ажиллуулж байгаа веб сервер бөгөөд энэхүү ажилд веб серверт учрах халдлагын тухай мэдээллийг цуглуулах зорилгоор “Зураг д”-д үзүүлсэн физик холболтыг үүсгэсэн


=== Ашигласан материал ===

* [https://www.snort.org/ snort.org]
* [https://web.archive.org/web/20160325094822/http://searchsecurity.techtarget.com/tutorial/Snort-Intrusion-Detection-and-Prevention-Guide searchsecurity.techtarget.com]

[[Ангилал:Unix программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт аюулгүй байдлын программ]]</text>
      <sha1>bubj25j3d7kqyo5lspxj1nmrl7qh8z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>НТВ телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61991</id>
    <revision>
      <id>867017</id>
      <parentid>866883</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T10:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45794-30</username>
        <id>106963</id>
      </contributor>
      <comment>Ntv.mn</comment>
      <origin>867017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17300" sha1="e4fvnxrg1u5n22emgrar7bqmlqayzcm" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 3:5
| launch_date       = 2006.11.01
| closed_date       = 
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол улс даяар
| headquarters      = [[Орон Даяар]], [[Монгол]]
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз.

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Улс орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, энтертайнмент чиглэлээр бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star  зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV нь өөрийн хөгжмийн хөтөлбөрүүдтэй байсан ба N Music Beetle Music Nostalgia гэх мэтийн хөтөлбөрүүдийг хийж бүтээсэн юм &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=НЭВТРҮҮЛЭГ |url=http://www.ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=46&amp;Itemid=53 |access-date=2026-08-22 |website=www.ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports цацагдаж эхэлсэн ба спортын сувагтай спортын хөтөлбөрийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

2009 оноос хийсэн Өөрийн олон ангит кинонууд нь мелодрама сэдэвтэй Бид Дөрвийн Хайр Оранж Театртай хамтран хийсэн 2013 онд бүтээсэн байгальтай зүй бусаар харьцсан тухай өгүүлэх Тоглоомын Дүрэм 2014 онд бүтээсэн авлигачдын эсрэг тэмцлийн тухай Ус дээшээ урсдаг 2017 онд бүтээсэн инээдмийн сэдэвтэй Гэр Дүүрэн Охид үндэсний сериалуудыг бүтээсэн бас түүнчлэн өөрийн харьяанд байдаг Оранж Энтертайнментийн бүтээсэн + 17 Boobies Search Киносутра Нийслэл хүүхэн 1 2-р бүлэг Өв Залгамжлагчид Мөрч Орь дуу цувралууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Инновацын Эзэд  

Анализ Шоу 

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Органик Монгол 

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан 

Би бүжиглэж чадна 

Мартагдашгүй Намар 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Top Chef mongolia  

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментаас'''; 

- Бүхнээс дээгүүр 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга 

- Киносутра 

- Гүн тайгын Манан 

- Шар гэгээ  

- Эрдэнэсийн Арал 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар 

- Эрдэнэсийн Арал 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO Olympics 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Одоогоор 2025 онд Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадам  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>e4fvnxrg1u5n22emgrar7bqmlqayzcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>866983</id>
      <parentid>866758</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T01:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120232" sha1="04bgyovz7vslvev410qf3w1rzn32cqx" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>04bgyovz7vslvev410qf3w1rzn32cqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үгэчи хашиха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77173</id>
    <revision>
      <id>866980</id>
      <parentid>828681</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T15:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46045-18</username>
        <id>106990</id>
      </contributor>
      <origin>866980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="9htdj52ck02do7o6dsgm7j5k9bxd958" xml:space="preserve">'''Үгэчи хашиха''' ('''Мөнхтөмөр, Махач Мөнх''' гэж бас нэрлэдэг&lt;ref&gt; Зарим эх сурвалж түүнийг [[Өрөгтөмөр хаан]]тай андуурдаг байна.&lt;/ref&gt;) бол [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс|Умард Юаний]]ын эхэн үеийн [[Ойрад]]ын Хэргүүд овгийн ноён.

== Тойм ==
[[Элбэг нигүүлсэгч хаан]] бэрийнхээ гоо үзэсгэлэнд татагдаж, дүү [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|Харгучуг дүүрэн хунтайжийг]] хороож түүний гэргий, 3 сартай жирэмсэн [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хун гоо бэйж]]ийг гэргий болгон авчээ. Гэвч [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хун гоо бэйж]] нөхрийнхөө өсийг авахын тулд энэ хэрэгт оролцсон [[Ойрад|Ойрадын]] [[Хуухай Даюу]] гэгчийг [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаанд]] гүтгэж хилсээр хороолгов. Үүндээ гэмшсэн [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаан]] [[Хуухай Даюу|Хуухай даюугийн]] хүү [[Батула]]д [[Ойрад|Ойрадын]] эзэн Үгэчи хашихагийн хамтаар Ойрадыг захирах эрх олгож, өөрийн охин [[Самур гүнж|Самур гүнжийг]] түүнд гэргий болгон өгчээ.

Өөрийнх нь эрх мэдлийг хассан явдалд Ойрад хязгаарын сайд Үгэчи хашиха ихэд дургүйцэн хилэгнэж, [[Батула|Батулагийн]] хамтаар [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хааныг]] цэргийн хүчээр довтлон хороогоод, 7 сартай жирэмсэн [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хун гоо бэйжийг]] авч асарчээ. [[Өлзий гоо хатан|Өлзийт хун гоо бэйж]] түүнд очихдоо жирэмсэн байсан агаад түүнээс төрсөн хүүг [[Ажай тайж|Ажай]] гэж нэрлэжээ.

Энэ явдлын дараах үйл явдлыг монгол, хятад, перс хэлний түүхийн сурвалж бичигт хаан болсон эсвэл ноён хэвээр үлдсэн гэх хоёр өөр байдлаар бичдэг. 

* [[Лу.Алтан товч]], [[Шар тууж]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг 17-р зууны эхээр бичигдсэн Монголын түүхийн зохиолд Үгэчи хашиха Монгол улсын ихэнхийг мэдэлдээ оруулсан боловч хаан ширээнд суулгүй 1415 оны хонин жилд&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=107-108}}&lt;/ref&gt; нас барах хүртлээ Ойрадын нэг хэсгийг захирч байсан ноён гэж бичдэг. 1415 онд Үгэчи хашиха нас барж, түүний хүү [[Эсэхү]] нь хонин жил '''Ойрадай хаан''' цолтой хаан сууринд сууж&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Лувсанданзан |first=гүүш |title=Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=239}}&lt;/ref&gt;, 1425 оны могой жилд&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; нас барах хүртэл Ойрадыг захирсан хаан байжээ.

* Харин [[Мин улсын судар|Мин улсын судрын]] Татарын шастирт [[Гүнтөмөр хаан|Гүнтөмөр хааныг]] хороож, Гүйлинч хаан нэрээр хаан ширээг булаан авч Юань улсын нэрийг Дадан гэж сольсон, мөн 1408 оны үед нас барсан талаар бичжээ.

* Бас [[дундад Ази]] дахь [[Төмөрийн улс|Төмөрийн улсад]] &quot;Шажарат Ал-Атрак&quot; хэмээх перс хэлээр 15-р зуунд бичигдсэн бүтээлд &quot;...'''Муллик Төмөр хааны''' хүү '''Оордай хаан''', энэ хаан бол [[Тулуй|Тули хааны]] хүү [[Аригбуха хаан|Арикбукагийн]] удам. Энэ үед Ойрад аймгийн [[амир]] (ноён) байсан...&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Shajrat ul Atrak, or, Genealogical tree of the Turks and Tatars |year=1838 |edition=1 |location=London |pages=220 |language=English |translator-last=Col. |translator-first=Miles}}&lt;/ref&gt; гэж бичжээ. 

Гурван өөр газрын түүх бичлэгээс харвал Үгэчи хашиха магадгүй Аригбухын удмын Ойрадын нэг хэсгийг захирсан ноён байснаа хожим хаан болсон эсвэл нэлээд эрх мэдэлтэй ноён байсан бололтой. Хашиха цол нь хязгаар сахисан сайдыг хэлдэг байжээ.

Мөн Эрдэнийн товч, Шар тууж зэрэг эх сурвалжид Үгэчи хашиха нь &quot;хонин жил [[Ойрад|Ойрадын]] Үгэчи хасха [[Хуухай Даюу|Хуухайн]] хөвгүүн [[Батула]] чинсанг алав. Мөн тэр жилд Үгэчи хасха үхэв. Үгэчи хасхагийн хөвгүүн [[Эсэхү]] [[Самур гүнж|Самур гүнжийг]] авав&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Шар тууж |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=63 |translator-last=Ц |translator-first=Шагдарсүрэн нар}}&lt;/ref&gt; гэдэг бол Лу.Алтан товч зэрэг ихэнх түүхийн шастирт [[Батула]] чинсанг [[Адай хаан]] довтлон алсан талаар бичдэг.  

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:14-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>9htdj52ck02do7o6dsgm7j5k9bxd958</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Овернь-Рона-Альп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90912</id>
    <revision>
      <id>867010</id>
      <parentid>862928</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Burjkh2nd</username>
        <id>107005</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>867010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8034" sha1="h8u4rpkmcihtc75j2htd2k1kcnmq6le" xml:space="preserve">{{short description|Францын захиргааны нэгж}}
{{Инфобокс суурин
| official_name           = Овернь-Рона-Альп
| native_name             = {{resize|75%|{{native name|fr|Auvergne-Rhône-Alpes}}&lt;br&gt;{{native name|frp|Ôvèrgne-Rôno-Ârpes}}}}&lt;br&gt;{{resize|75%|{{native name|oc|Auvèrnhe Ròse Aups}}}}
| native_name_lang        = fr
| settlement_type         = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline           = Bluer than Tahoe (19705283769).jpg
| image_caption           = [[Францын Альп]] дахь [[Анси нуур]]
| image_flag              = Flag of Auvergne-Rhône-Alpes.jpg
| flag_size               = 120px
| image_shield            = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg
| shield_size             =
| image_blank_emblem      = Auvergne-Rhône-Alpes.svg
| blank_emblem_type       = Лого
| image_map               = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg
| map_caption             = 
| motto                   = 
| coordinates             = 
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = {{flag|Франц}}
| seat_type               = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat                    = [[Лион]]&lt;ref name=&quot;JO&quot;&gt;{{cite web|title=Décret No. 2016-1266 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Auvergne-Rhône-Alpes|date = 2016-09-28|language=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161457|access-date=2026-07-23}}.&lt;/ref&gt;
| parts_type              = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style             = list
| parts                   = 13 (12 энгийн департамент, 1 метропол)
| p1                      = {{flag|Алье|logo}} (03)
| p2                      = {{flag|Ардеш|logo}} (07)
| p3                      = {{flag|Дром|logo}} (26)
| p4                      = {{flag|Дээд Луар}} (43)
| p5                      = {{flag|Дээд Савой}} (74)
| p6                      = {{flag|Изер|logo}} (38)
| p7                      = {{flag|Их Лион|logo}} (69M)
| p8                      = {{flag|Канталь}} (15)
| p9                      = {{flag|Луар}} (42)
| p10                     = {{flag|Пюи-де-Дом|logo}} (63)
| p11                     = {{flag|Рон}} (69D)
| p12                     = {{flag|Савой (департамент)}} (73)
| p13                     = {{flag|Эн|logo}} (01)
| p14                     = 
| p15                     = 
| leader_party            = 
| leader_title1           = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name1            = [[Фабрис Панкук]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]])
| leader_name2            = Фабьенн Буччо
| leader_title2           = [[Префект (Франц)|Префект]]
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = 69711
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          = 
| area_rank               = 4-т
| population_total        = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of        = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes    = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +02:00
| demographics_type1       = ДНБ
| demographics1_footnotes  = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|demographics1_title1     = Нийт
|demographics1_info1      = €290.877 тэрбум
| demographics1_title2     = Нэг хүнд ноогдох
|demographics1_info2      = €36,500
| website                 = {{url|https://auvergnerhonealpes.fr/}}
| iso_code                = FR-ARA 
| footnotes               = 
}}
'''Овернь-Рона-Альп''' ([[Франц хэл|францаар]] Auvergne-Rhône-Alpes [{{IPA|ovɛʁɲ ʁon alp}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Овернь]] ба [[Рона-Альп]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Mужийн нэрийг эхэндээ нэгдсэн хоёр мужийн нэрүүдийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон түр зуур хэрэглэв. Ингээд 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн [[Төрийн Зөвлөл (Франц)|төрийн зөвлөлөөс]] түр хэрэглэж байсан нэрийг цаашид албан ёсоор хэрэглэхээр шийджээ.&lt;ref&gt;Mathilde Siraud: ''[http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php Occitanie, Nouvelle-Aquitaine...: discordes autour des nouveaux noms de régions]'' In: ''LeFigaro.fr'', 27. Juni 2016.&lt;/ref&gt;

Овернь-Рона-Альп нь нийт 69.711 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд гуравдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 7.916.889 оршин суугчтай (2016 оны мэдээгээр) бөгөөд үүгээрээ [[Иль-де-Франс]] мужийн дараа буюу хоёрдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог.

== Хотууд ==
О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай [[хот]]уудын тоонд:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Хот
! Хүн ам &lt;small&gt;(он)&lt;/small&gt;
! Департамент
|-
| [[Лион]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 515,695 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Сент-Этьен]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 171,924 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Луар (департамент)|Луар]]
|-
| [[Гренобль]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 158,180 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Изер (департамент)|Изер]]
|-
| [[Вийёрбан]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 149,019 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Клермон-Ферран]] || style=text-align:right;| 142,686 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Пюи-де-Дом (департамент)|Пюи-де-Дом]]
|-
| [[Annecy]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 126,419 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Дээд Савой (департамент)|Дээд Савой]]
|-
| [[Валанс]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 62,477 &lt;small&gt;({2016)&lt;/small&gt; || [[Дром (департамент)|Дром]]
|-
| [[Венисьё]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 65,405 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Шамбери]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 59,183 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Савой (департамент)|Савой]]
|-
| [[Во-ан-Велен]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 48,497 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Auvergne-Rhône-Alpes}}
* [https://web.archive.org/web/20161220050738/http://www.auvergnerhonealpes.fr/ Овернь-Рона-Альп мужийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Овернь-Рона-Альп| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>h8u4rpkmcihtc75j2htd2k1kcnmq6le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867022</id>
      <parentid>867010</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Burjkh2nd|Burjkh2nd]] ([[User talk:Burjkh2nd|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/867010|867010]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8040" sha1="bw7iaz0yyq5mbf0lqsypn6nx0dvlbfg" xml:space="preserve">{{short description|Францын захиргааны нэгж}}
{{Инфобокс суурин
| official_name           = Овернь-Рона-Альп
| native_name             = {{resize|75%|{{native name|fr|Auvergne-Rhône-Alpes}}&lt;br&gt;{{native name|frp|Ôvèrgne-Rôno-Ârpes}}}}&lt;br&gt;{{resize|75%|{{native name|oc|Auvèrnhe Ròse Aups}}}}
| native_name_lang        = fr
| settlement_type         = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline           = Bluer than Tahoe (19705283769).jpg
| image_caption           = [[Францын Альп]] дахь [[Анси нуур]]
| image_flag              = Flag of the region Auvergne-Rhône-Alpes.svg
| flag_size               = 120px
| image_shield            = Blason Auvergne-Rhône-Alpes.svg
| shield_size             =
| image_blank_emblem      = Auvergne-Rhône-Alpes.svg
| blank_emblem_type       = Лого
| image_map               = Auvergne-Rhône-Alpes in France 2016.svg
| map_caption             = 
| motto                   = 
| coordinates             = 
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = {{flag|Франц}}
| seat_type               = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat                    = [[Лион]]&lt;ref name=&quot;JO&quot;&gt;{{cite web|title=Décret No. 2016-1266 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom et du chef-lieu de la région Auvergne-Rhône-Alpes|date = 2016-09-28|language=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000033161457|access-date=2026-07-23}}.&lt;/ref&gt;
| parts_type              = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style             = list
| parts                   = 13 (12 энгийн департамент, 1 метропол)
| p1                      = {{flag|Алье|logo}} (03)
| p2                      = {{flag|Ардеш|logo}} (07)
| p3                      = {{flag|Дром}} (26)
| p4                      = {{flag|Дээд Луар}} (43)
| p5                      = {{flag|Дээд Савой}} (74)
| p6                      = {{flag|Изер|logo}} (38)
| p7                      = {{flag|Их Лион|logo}} (69M)
| p8                      = {{flag|Канталь}} (15)
| p9                      = {{flag|Луар}} (42)
| p10                     = {{flag|Пюи-де-Дом|logo}} (63)
| p11                     = {{flag|Рон}} (69D)
| p12                     = {{flag|Савой (департамент)}} (73)
| p13                     = {{flag|Эн|logo}} (01)
| p14                     = 
| p15                     = 
| leader_party            = 
| leader_title1           = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name1            = [[Фабрис Панкук]] ([[Бүгд Найрамдахчууд (Франц)|LR]])
| leader_name2            = Фабьенн Буччо
| leader_title2           = [[Префект (Франц)|Префект]]
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          = 69711
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          = 
| area_rank               = 4-т
| population_total        = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of        = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes    = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +02:00
| demographics_type1       = ДНБ
| demographics1_footnotes  = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|demographics1_title1     = Нийт
|demographics1_info1      = €290.877 тэрбум
| demographics1_title2     = Нэг хүнд ноогдох
|demographics1_info2      = €36,500
| website                 = {{url|https://auvergnerhonealpes.fr/}}
| iso_code                = FR-ARA 
| footnotes               = 
}}
'''Овернь-Рона-Альп''' ([[Франц хэл|францаар]] Auvergne-Rhône-Alpes [{{IPA|ovɛʁɲ ʁon alp}}]) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Овернь]] ба [[Рона-Альп]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм. Mужийн нэрийг эхэндээ нэгдсэн хоёр мужийн нэрүүдийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар холбон түр зуур хэрэглэв. Ингээд 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд болсон орон нутгийн зөвлөлийн хурлын шийдвэрийг үндэслэн [[Төрийн Зөвлөл (Франц)|төрийн зөвлөлөөс]] түр хэрэглэж байсан нэрийг цаашид албан ёсоор хэрэглэхээр шийджээ.&lt;ref&gt;Mathilde Siraud: ''[http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php Occitanie, Nouvelle-Aquitaine...: discordes autour des nouveaux noms de régions]'' In: ''LeFigaro.fr'', 27. Juni 2016.&lt;/ref&gt;

Овернь-Рона-Альп нь нийт 69.711 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд гуравдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 7.916.889 оршин суугчтай (2016 оны мэдээгээр) бөгөөд үүгээрээ [[Иль-де-Франс]] мужийн дараа буюу хоёрдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог.

== Хотууд ==
О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай [[хот]]уудын тоонд:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Хот
! Хүн ам &lt;small&gt;(он)&lt;/small&gt;
! Департамент
|-
| [[Лион]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 515,695 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Сент-Этьен]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 171,924 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Луар (департамент)|Луар]]
|-
| [[Гренобль]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 158,180 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Изер (департамент)|Изер]]
|-
| [[Вийёрбан]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 149,019 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Клермон-Ферран]] || style=text-align:right;| 142,686 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Пюи-де-Дом (департамент)|Пюи-де-Дом]]
|-
| [[Annecy]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 126,419 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Дээд Савой (департамент)|Дээд Савой]]
|-
| [[Валанс]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 62,477 &lt;small&gt;({2016)&lt;/small&gt; || [[Дром (департамент)|Дром]]
|-
| [[Венисьё]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 65,405 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
| [[Шамбери]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 59,183 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Савой (департамент)|Савой]]
|-
| [[Во-ан-Велен]] || style=&quot;text-align:right;&quot;| 48,497 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt; || [[Метропол Лион]]
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Auvergne-Rhône-Alpes}}
* [https://web.archive.org/web/20161220050738/http://www.auvergnerhonealpes.fr/ Овернь-Рона-Альп мужийн албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Овернь-Рона-Альп| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>bw7iaz0yyq5mbf0lqsypn6nx0dvlbfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Окситани (муж)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90922</id>
    <revision>
      <id>867011</id>
      <parentid>863998</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Burjkh2nd</username>
        <id>107005</id>
      </contributor>
      <origin>867011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9312" sha1="a6bwams8rr9v4cida5jhv337p3hins6" xml:space="preserve">{{short description|Францын захиргааны нэгж}}
{{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}}
{{Инфобокс суурин
| official_name = Окситани
| native_name = {{native name|fr|Occitanie}}&lt;br /&gt;{{native name|oc|Occitània}}&lt;br /&gt;{{native name|ca|Occitània}}
| native_name_lang = fr
| settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg
| image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]]
| image_flag = 
| flag_size =
| image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg
| shield_size = 
| image_blank_emblem = File:Logo Occitanie.png
| blank_emblem_size =
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| image_map = Occitanie in France 2016.svg
| map_caption = 
| motto = 
| coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Франц]]
| seat_type = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat = [[Тулуз]]
| parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style = list
| parts = 13
| p1 = [[Аверон]] (12)
| p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09)
| p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30)
| p4 = [[Дээд Гарон]] (31)
| p5 = [[Жер]] (32)
| p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46)
| p7 = [[Лозер]] (48)
| p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11)
| p9 = [[Дээд Пиреней]] (65)
| p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66)
| p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81)
| p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82)
| p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34)
| p14 = 
| leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Кароль Дельга]]
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 72724
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 2-т
| population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Окситанчууд&lt;br/&gt;''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]])
| timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1 = +01:00
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +02:00
| iso_code = FR-OCC
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €181.273 тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = €30,900
| website = 
}}

'''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм.

==Газар зүй==
Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг.

===Департаментууд===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! [[INSEE код|Код]]
! [[Далбаа]] {{ref|1|1}}
! Департамент
! Префектур
! Нэрийн гарал
! Хүн ам (2022)&lt;ref name=pop2022&gt;, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]&lt;/ref&gt;
|-
!12
|[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]]
|[[Аверон]]
|[[Родез]]
|[[Аверон (гол)|Аверон гол]]
|279,736
|-
!09
|[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]]
|{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}}
|[[Фуа]]
|[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]]
|155,339
|-
!30
|[[File:Drapeau non-officiel fr département Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]]
|[[Гар (департамент)|Гар]]
|{{sort|Ним|[[Ним]]}}
|[[Гардон (гол)|Гардон гол]]
|764,010
|-
!31
|[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]]
|[[Дээд Гарон]]
|[[Тулуз]]
|[[Гарон (гол)|Гарон гол]]
|1,456,261
|-
!32
|[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]]
|[[Жер]]
|[[Ош, Окситани|Ош]]
|[[Жер (гол)|Жер гол]]
|192,649
|-
!46
|[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]]
|[[Ло (департамент)|Ло]]
|[[Каор]]
|[[Ло (гол)|Ло гол]]
|175,620
|-
!48
|[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]]
|{{sort|Лозер|[[Лозер]]}}
|[[Манд, Лозер|Манд]]
|[[Лозер уул]]
|76,503
|-
!11
|[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]]
|[[Од (департамент)|Од]]
|[[Каркасон]]
|[[Од (гол)|Од гол]]
|377,773
|-
!65
|[[File:Flag of the Department of Hautes-Pyrénées.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]]
|{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}}
|[[Тарб]]
|[[Пиренейн уулс]]
|231,453
|-
!66
|[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]]
|{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}}
|[[Перпиньян]]
|[[Пиренейн уулс]]
|492,964
|-
!81
|[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]]
|[[Тарн (департамент)|Тарн]]
|[[Альби]]
|[[Тарн (гол)|Тарн гол]]
|396,168
|-
!82
|[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]]
|[[Тарн-е-Гарон]]
|[[Монтобан]]
|[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]]
|264,924
|-
!34
|[[File:Flag of Hérault Department.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]]
|{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}}
|[[Монпелье]]
|[[Эро (гол)|Эро гол]]
|1,217,331
|}

===Томоохон нийгэмлэгүүд===
[[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]]
[[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]]
Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:&lt;ref name=&quot;pop2022&quot; /&gt;
* [[Тулуз]] (511,684 )
* [[Монпелье]] (307,101)
* [[Ним]] (150,444)
* [[Перпиньян]] (120,996)
* [[Безье]] (80,815)
* [[Монтобан]] (62,487)
* [[Нарбон]] (56,692)
* [[Альби]] (50,605)
* [[Каркасон]] (46,429)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}}
* [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Окситани| ]]
[[Ангилал:Окситани (муж)| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>a6bwams8rr9v4cida5jhv337p3hins6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867023</id>
      <parentid>867011</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Burjkh2nd|Burjkh2nd]] ([[User talk:Burjkh2nd|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/867011|867011]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9324" sha1="g5xvtoh3fhdkaltlxt8ecsj0t359vl8" xml:space="preserve">{{short description|Францын захиргааны нэгж}}
{{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}}
{{Инфобокс суурин
| official_name = Окситани
| native_name = {{native name|fr|Occitanie}}&lt;br /&gt;{{native name|oc|Occitània}}&lt;br /&gt;{{native name|ca|Occitània}}
| native_name_lang = fr
| settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg
| image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]]
| image_flag = Flag of the Region of Occitanie.svg
| flag_size =
| image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size =
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| image_map = Occitanie in France 2016.svg
| map_caption = 
| motto = 
| coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Франц]]
| seat_type = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat = [[Тулуз]]
| parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style = list
| parts = 13
| p1 = [[Аверон]] (12)
| p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09)
| p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30)
| p4 = [[Дээд Гарон]] (31)
| p5 = [[Жер]] (32)
| p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46)
| p7 = [[Лозер]] (48)
| p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11)
| p9 = [[Дээд Пиреней]] (65)
| p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66)
| p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81)
| p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82)
| p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34)
| p14 = 
| leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Кароль Дельга]]
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 72724
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 2-т
| population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Окситанчууд&lt;br/&gt;''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]])
| timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1 = +01:00
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +02:00
| iso_code = FR-OCC
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €181.273 тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = €30,900
| website = 
}}

'''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм.

==Газар зүй==
Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг.

===Департаментууд===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! [[INSEE код|Код]]
! [[Далбаа]] {{ref|1|1}}
! Департамент
! Префектур
! Нэрийн гарал
! Хүн ам (2022)&lt;ref name=pop2022&gt;, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]&lt;/ref&gt;
|-
!12
|[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]]
|[[Аверон]]
|[[Родез]]
|[[Аверон (гол)|Аверон гол]]
|279,736
|-
!09
|[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]]
|{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}}
|[[Фуа]]
|[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]]
|155,339
|-
!30
|[[File:Drapeau non-officiel fr département Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]]
|[[Гар (департамент)|Гар]]
|{{sort|Ним|[[Ним]]}}
|[[Гардон (гол)|Гардон гол]]
|764,010
|-
!31
|[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]]
|[[Дээд Гарон]]
|[[Тулуз]]
|[[Гарон (гол)|Гарон гол]]
|1,456,261
|-
!32
|[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]]
|[[Жер]]
|[[Ош, Окситани|Ош]]
|[[Жер (гол)|Жер гол]]
|192,649
|-
!46
|[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]]
|[[Ло (департамент)|Ло]]
|[[Каор]]
|[[Ло (гол)|Ло гол]]
|175,620
|-
!48
|[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]]
|{{sort|Лозер|[[Лозер]]}}
|[[Манд, Лозер|Манд]]
|[[Лозер уул]]
|76,503
|-
!11
|[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]]
|[[Од (департамент)|Од]]
|[[Каркасон]]
|[[Од (гол)|Од гол]]
|377,773
|-
!65
|[[File:Flag of the Department of Hautes-Pyrénées.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]]
|{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}}
|[[Тарб]]
|[[Пиренейн уулс]]
|231,453
|-
!66
|[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]]
|{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}}
|[[Перпиньян]]
|[[Пиренейн уулс]]
|492,964
|-
!81
|[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]]
|[[Тарн (департамент)|Тарн]]
|[[Альби]]
|[[Тарн (гол)|Тарн гол]]
|396,168
|-
!82
|[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]]
|[[Тарн-е-Гарон]]
|[[Монтобан]]
|[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]]
|264,924
|-
!34
|[[File:Flag of Hérault Department.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]]
|{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}}
|[[Монпелье]]
|[[Эро (гол)|Эро гол]]
|1,217,331
|}

===Томоохон нийгэмлэгүүд===
[[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]]
[[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]]
Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:&lt;ref name=&quot;pop2022&quot; /&gt;
* [[Тулуз]] (511,684 )
* [[Монпелье]] (307,101)
* [[Ним]] (150,444)
* [[Перпиньян]] (120,996)
* [[Безье]] (80,815)
* [[Монтобан]] (62,487)
* [[Нарбон]] (56,692)
* [[Альби]] (50,605)
* [[Каркасон]] (46,429)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}}
* [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Окситани| ]]
[[Ангилал:Окситани (муж)| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>g5xvtoh3fhdkaltlxt8ecsj0t359vl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867024</id>
      <parentid>867023</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User talk:GeniusElephant678|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863998|863998]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9236" sha1="qh7z90gwijb0o8wip43bdnz2oakul5q" xml:space="preserve">{{short description|Францын захиргааны нэгж}}
{{for|Өмнөд Европын түүхэн бүс нутгийн|Окситани}}
{{Инфобокс суурин
| official_name = Окситани
| native_name = {{native name|fr|Occitanie}}&lt;br /&gt;{{native name|oc|Occitània}}&lt;br /&gt;{{native name|ca|Occitània}}
| native_name_lang = fr
| settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline = Laurenti 2019 (52).jpg
| image_caption = [[Пиренейн уулс|Пиреней]] дэх [[Артиг, Арьеж|Артиг]]
| image_flag = Flag of the Region of Occitanie.svg
| flag_size =
| image_shield = Arms of the French Region of Languedoc-Roussillon.svg
| shield_size = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size =
| blank_emblem_type = [[Бренд тэмдэг]]
| image_map = Occitanie in France 2016.svg
| map_caption = 
| motto = 
| coordinates = {{coord|43.7075|2.1375|type:adm2nd_region:FR|display=it}}
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Франц]]
| seat_type = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat = [[Тулуз]]
| parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style = list
| parts = 13
| p1 = [[Аверон]] (12)
| p2 = [[Арьеж (департамент)|Арьеж]] (09)
| p3 = [[Гар (департамент)|Гар]] (30)
| p4 = [[Дээд Гарон]] (31)
| p5 = [[Жер]] (32)
| p6 = [[Ло (департамент)|Ло]] (46)
| p7 = [[Лозер]] (48)
| p8 = [[Од (департамент)|Од]] (11)
| p9 = [[Дээд Пиреней]] (65)
| p10 = [[Дорнод Пиреней]] (66)
| p11 = [[Тарн (департамент)|Тарн]] (81)
| p12 = [[Тарн-е-Гарон]] (82)
| p13 = [[Эро (департамент)|Эро]] (34)
| p14 = 
| leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title = [[Окситанийн Мужийн Зөвлөл|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Кароль Дельга]]
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 72724
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = 2-т
| population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = Окситанчууд&lt;br/&gt;''Occitan(s)'' (эр.), ''Occitane(s)'' (эм.) ([[Франц хэл|fr]])
| timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1 = +01:00
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +02:00
| iso_code = FR-OCC
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-24 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €181.273 тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = €30,900
| website = 
}}

'''Окситани''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang-oc|Occitània}}) нь [[Франц]] [[улс]]ын [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Лангедок-Руссильон]] ба [[Өмнөд-Пиреней]] мужууд нэгдсэнээр бий болсон юм.

==Газар зүй==
Окситани эх газрын Францын хоёр дахь том муж бөгөөд {{cvt|72724|km2}} талбайтай, 5,845,102 хүн амтай (2017).&lt;ref name=&quot;Population&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |title=Comparateur de territoire: Région d'Occitanie (76) |work=[[Insee]] |access-date=2026-07-24 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118173758/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-76 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг орчмын бүс нутагтай бөгөөд зүүн талаараа [[Прованс-Альп-Номин эрэг]], зүүн хойд талаараа [[Овернь-Рона-Альп]], баруун болон баруун хойд талаараа [[Шинэ Аквитани]], мөн өмнөд талаараа [[Андорра]] ([[Канильо]], [[Энкам]], [[Ла-Масана]], [[Ордино]]) болон [[Испани]]тай ([[Арагон]], [[Каталони]]) хиллэдэг.

===Департаментууд===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! [[INSEE код|Код]]
! [[Далбаа]] {{ref|1|1}}
! Департамент
! Префектур
! Нэрийн гарал
! Хүн ам (2022)&lt;ref name=pop2022&gt;, [[Францын Үндэсний Статистик ба Эдийн Засгийн Судалгааны Хүрээлэн|INSEE]]&lt;/ref&gt;
|-
!12
|[[File:Flag of Aveyron Department.svg|22x20px|12 департаментын сүлд]]
|[[Аверон]]
|[[Родез]]
|[[Аверон (гол)|Аверон гол]]
|279,736
|-
!09
|[[File:Flag of the Department of Ariège.svg|22x20px|09 департаментын сүлд]]
|{{sort|Арьеж|[[Арьеж (департамент)|Арьеж]]}}
|[[Фуа]]
|[[Арьеж (гол)|Арьеж гол]]
|155,339
|-
!30
|[[File:Drapeau non-officiel fr département Gard.svg|22x20px|30 департаментын сүлд]]
|[[Гар (департамент)|Гар]]
|{{sort|Ним|[[Ним]]}}
|[[Гардон (гол)|Гардон гол]]
|764,010
|-
!31
|[[File:Flag of the Department of Haute-Garonne.svg|22x20px|31 департаментын сүлд]]
|[[Дээд Гарон]]
|[[Тулуз]]
|[[Гарон (гол)|Гарон гол]]
|1,456,261
|-
!32
|[[File:Flag of Gers Department (vectorized).svg|22x20px|32 департаментын сүлд]]
|[[Жер]]
|[[Ош, Окситани|Ош]]
|[[Жер (гол)|Жер гол]]
|192,649
|-
!46
|[[File:Flag of the Department of Lot.svg|22x20px|46 департаментын сүлд]]
|[[Ло (департамент)|Ло]]
|[[Каор]]
|[[Ло (гол)|Ло гол]]
|175,620
|-
!48
|[[File:Flag of the Department of Lozère.svg|22x20px|48 департаментын сүлд]]
|{{sort|Лозер|[[Лозер]]}}
|[[Манд, Лозер|Манд]]
|[[Лозер уул]]
|76,503
|-
!11
|[[File:Flag of the Department of Aude.svg|22x20px|11 департаментын сүлд]]
|[[Од (департамент)|Од]]
|[[Каркасон]]
|[[Од (гол)|Од гол]]
|377,773
|-
!65
| 
|{{sort|Дээд Пиреней|[[Дээд Пиреней]]}}
|[[Тарб]]
|[[Пиренейн уулс]]
|231,453
|-
!66
|[[File:Flag of the Department of Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|66 департаментын сүлд]]
|{{sort|Дорнод Пиреней|[[Дорнод Пиреней]]}}
|[[Перпиньян]]
|[[Пиренейн уулс]]
|492,964
|-
!81
|[[File:Drapeau fr département Tarn.svg|22x20px|81 департаментын сүлд]]
|[[Тарн (департамент)|Тарн]]
|[[Альби]]
|[[Тарн (гол)|Тарн гол]]
|396,168
|-
!82
|[[File:Flag of Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|82 департаментын сүлд]]
|[[Тарн-е-Гарон]]
|[[Монтобан]]
|[[Тарн (гол)|Тарн]] болон [[Гарон гол]]
|264,924
|-
!34
|[[File:Drapeau culturel fr département Hérault.svg|22x20px|34 департаментын сүлд]]
|{{sort|Эро|[[Эро (департамент)|Эро]]}}
|[[Монпелье]]
|[[Эро (гол)|Эро гол]]
|1,217,331
|}

===Томоохон нийгэмлэгүүд===
[[File:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|[[Тулуз]], Окситанийн [[Францын префектур|префектур]] ба хамгийн том хот]]
[[File:DSCN2174Pont du Gard.jpg|thumb|[[Эртний Ром|Ромын эрин үеийн]] [[Пон-дю-Гар]] нь Окситанийн гол үзмэр, жуулчдын сонирхлыг татдаг газруудын нэг]]
Окситанийн хамгийн олон хүн амтай хотууд (2022 оны хүн ам:&lt;ref name=&quot;pop2022&quot; /&gt;
* [[Тулуз]] (511,684 )
* [[Монпелье]] (307,101)
* [[Ним]] (150,444)
* [[Перпиньян]] (120,996)
* [[Безье]] (80,815)
* [[Монтобан]] (62,487)
* [[Нарбон]] (56,692)
* [[Альби]] (50,605)
* [[Каркасон]] (46,429)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Occitanie|Окситани муж}}
* [http://www.laregion.fr/ Окситани мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Окситани| ]]
[[Ангилал:Окситани (муж)| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>qh7z90gwijb0o8wip43bdnz2oakul5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9-р Богд Жавзандамба Хутагт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91009</id>
    <revision>
      <id>866999</id>
      <parentid>852905</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T04:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15633" sha1="shx1hhyugptd0cqw782oys1osmp4uxc" xml:space="preserve">[[Файл:Zespół klasztoru Gandan (26).jpg|thumb]]
'''Богд Живзундамба Жамбалнамдолчойжижалцан''' (* [[1932 он]]д буюу усан бичин жил [[Лхас]]т  төрсөн -[[2012 он]]ы [[3 сарын 1]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод жанч халсан) нь [[Жавзандамба хутагт|9-р Богд]]&lt;ref&gt;[http://baabar.mn/article/3873 X Богд Жавзандамбыг тойрсон тоглолт]&lt;/ref&gt;, [[Монгол улс]]ын [[Буддын шашин|шашин]]ы удирдагч байсан юм. 9-р Богдыг 4 настайд нь Халх Монголын 8-р Богд Живзундамбын хойд дүрээр тодруулжээ. 

== Намтар ==
Рало омгийн Лувсанжамбал ба Янжинлхам хоёрын  хүү болон мэндэлжээ.Түүний ээж Янжинлхам нь ганц хүү төрүүлсэн бөгөөд хүүг  мэндлэхэд олон гайхамшигт билэг дэмбэрэлт үйл явдлууд тохиолдсон гэдэг. Эхийн хэвлийд байх үед нь Гандан хийдийн ширээт  хамба Тэхор Жамбачойдог ринбүүчи хутагтын мэндлэхийг ер бусын хэмэээн урьдчилан зөгнөж Сономдаржай гэсэн нэр хайрлажээ.Хожим Авралт Павонха Дэчэннинбо /1878-1941/ бээр гэгээнд  Данзан гэсэн нэр нэмж үүгээр нэр нь Сономданзандаржай хэмээх алдартай болсон ажээ.

Буусан мэргэ төлгийн дагуу хутагтыг 4 настай байхад буюу 1936 онд Жалцав Радэн ринбүүчи түүнийг 8 дахь Халх  Жавзандамба хутагтын хойд дүр болохыг  хүлээн зөвшөөрч тодруулжээ. Гэвч энэ үед Төвөдийн ард түмэн,Төвөд соёл онц чухал түүхэн уулзварт ирсэнтэй холбогдон Төвөд улсад тааламжгүй байдал үүссэн учир Төвөд Монгол засгийн газрууд ширээнд залах ёслолыг хийж чадаагүй ажээ. 1940 онд 8 настайдаа гэцүл сахил хүртэж, Жамбалнамдолчойжижанцан хэмээх сахилын нэртэй болсон байна.

Тэрбээр 1952 онд 21 настайдаа Дагдан Пунцоглин хийдэд шавилан сууж Жонан урсгал дамжлагыг даган залгамжлан суралцсанаас эхлээд хожмоо эгэл хүний амьдралаар хар бор ажил хийж явангаа шашны дэг зэргээ хамгаалж байжээ. Ингээд 29 нас хүртлээ номын өргөөнд шавилан сууж байгаад 1959 онд Төвөдөд Хятадын засаглал ноёрхолын их өөрчлөлтүүд гарсан учир 28 насандаа Балба руу дүрвэн гарч Энэтхэг Балба улсын хилийн зааг болох Валүн гэгч газарт нэг жил сууршин тэндээс [[Энэтхэг]] улс руу дүрвэн гарсан байна. Энэ хугацаанд Бадма чойлин багшаар Янжин-драдо хэмээх Төвөд хэлний дүрэм, хэл шинжлэл, яруу найргийг сайтар судалжээ. 1960 онд Энэтхэгийн өмнө зүгт хэд хэдэн газарт ээлжлэн суурьшсаар 1981 онд Майнпад дахь Пандэлин гэх Төвөдийн сууринд удаан хугацаанд амьдарчээ.

Богд гэгээнтэн Пандэлинд суурьших үедээ  шашин номын их  хэргийн дашрамд өөрийн сонирхол авъас билгийн дагуу цагаач ард иргэдэд гүр дууллыг заан хөтлөж, дуулах чиг авьяасыг сургаснаар баг хүмүүс бүрдүүлж тэдгээр хүмүүсийн олон газрын театрын урлагт дуулж хуурдах их замыг нээжээ. Хожим гэгээнтнийг [[Дарамсала]] хотод суурьших үед ч жил тутам тэдгээр  хүмүүс зорин очиж Мил богдын гүр болон өөр бусад дууллыг хөтлүүлэн Төвөдийн цагаачдын дунд зохиогддог урлаг тэмцээнд оролцдог болжээ.

1986 онд 43 настайдаа Төвөдэд эргэн ирсэн ба Төвөдийн өөртөө засах улсын бодлогын дагуу Дагдан Чойдэ хийдийг удирдлагандаа авч Хятадын засгийн газрын зөвшөөрлийн дагуу хийдийн лам нарыг хийдэд суулгаж хуучин уламжлалыг сэргээсэн байна. Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам]] 1990 онд Майнпад дахь Төвөдийн сууринд айлчлахдаа 59 настай Жавзандамба гэгээнтэй уулзаж ширээнд залах албан ёсны ёслолыг хийх талаар мэдэгджээ.

1991 он буюу Төмөр хонь жилд  Төвөдийн засгийн газрын шашин соёлын яамны сайд Галсан иш Монголд айлчилан Монгол улсын ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] болон бусад өндөр албан тушаалын хүмүүстэй уулзаж шашны уламжлал сэргэж байгаа энэ цагт Жавзандамбын хойд дүрийг ойрын хугацаанд Монголд уриваас зүйтэй гэдгийг илэрхийлсэн аж. Уулзалтын үеэр Халх Жавзандамбын одоо байгаа хойд дүрийг Төвөдийн ард түмэн ялангуяа Дээрхийн гэгээн 14-р Далай лам хүлээн зөвшөөрсөн эсэхийг түүнээс тодруулан асуусан аж. Үүнийг тооцоолон Төвөдийн засгийн газрын шашин соёлын яам Халх Жавзандамбын хойд дүрийг олж тогтоосон явдлыг нарийн сайн судалж тайлангаа Дээрхийн гэгээн Далай ламд танилцуулсан байна. Тайланг уншиж танилцаад Дээрхийн гэгээн: “Жамбал намдол Чойжанцан нь Жавзандамбын хойд дүр болох нь үнэн зөв. Тэрбээр шашин амьтны тусыг бүтээж чадах хэмжээнд хүрсэн ба сутра болон тантрын номд мэргэшиж тодорхой хэмжээнд суралцсан билээ. Иймээс түүнийг Жавзандамба хутагтийн 9-р дүр гэдгийг би хүлээн зөвшөөрч байна. Түүнийг урт удаан наслах болтугай гэж би цаашид залбирахын зэрэгцээ Их Монгол оронд аз заяа түшиж, хөгжил цэцэглэлтийг бий болгохын төлөө зүтгэж энэрэн нигүүлслийг ихэд бадраана гэдэгт итгэлтэй байна” хэмээн айлдаж 1991 оны 9-р сарын 20-нд гарын үсгээ зуржээ. Гэгээнтэн 1992 онд буюу усан бичин жилд 62 настайдаа бараа бологчдын хамт Дарамсалад уригдаж сэнтийд залах ёслол нь тухайн жилийн 1-р сарын 13-нд Далай ламын ордонд хийжээ.

Төвөдийн Буддын шашны бүх урсгалын дээдэс лам болон хувилгаад нар Төвөдийн засгийн газрын шашин соёлын яамны сайд болон нарийн бичиг нар бусад мяндагтнууд, мөн олон энгийн ард иргэд энэ ёслолд оролцжээ. Түүнээс хойш Богд гэгээнтэн Дарамсалад сууршин 13-р Далай ламаас сургаал номуудыг сонсож  тарнийн ёсны хамгийн дээд Дүйнхэрийн тарнийг тоонд хүргэж бусад тантрын аймаг тус тусын үүсгэл төгсгөлийн ёог бүтээлд шамдан суужээ.

1994 онд 64 насандаа Дээрхийн гэгээн 14-р Далай ламын зарлиг зөвлөмжийн дагуу Төвөдийн Амдо мужын Домэ хэмээх газар руу ховор номын эрх хөтөлбөрүүд ба ялангуяа Жононба уламжлалт эрх авшигт зорьжээ. Гэвч Төвдэд морилход Хятадын засгийн газраас Богд ламтай гадны хэн нэгэн уулзахыг хориглож сар гаруй хугацаанд түр саатуулсан гэдэг. Дараа нь [[Лхас]] руу албадан явуулсан учир Жонон урсгалын дээдэс лам нартай уулзаж чадаагүй ажээ.

1999 оны 8-р сарын 4нд Богд ламын өмнөх дүрүүдийн адислал хүртэж байсан анхны хийд болох  Өвөрхангай аймгийн Эрдэнэзуу хийдэд Богд ламын 9 дэх дүрийг ширээнд залах ёслол болж Гандан хийдийн Хамба ламтан болон бусад 17 сүм хийдийн хамба ловон лам нар: “ Умар зүгийн авралт итгэлт шашныг  хамгаалагч 9-р Богд Жавзандамба гэгээнтэнг Монголын бурхан шашны тэргүүн хэмээн цол алдарыг өргөж, хийдийн тамгатай албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн өргөмжилсөн бичгээ  гардуулж нийт олон өргөл барьц өргөж мутрын адис, номын хурыг хүртжээ. Ингэж хар шар сүсэгтэн ард түмний сэтгэлийн угт сүжиг буяны үрийг суулгаж Бурхан шашин соёлыг Монголд улам дэлгэрүүлэх зорилгоор Богд сан байгуулсан билээ. 2004 онд Монголоос гарьд Цэрэнпунцог, Амраа лам тэргүүтэй бөхчүүл Богдод бараалхан Монгол оронд байгуулах шашны төвд нэр асуухад Жавзандамба нэрийг хайрлажээ. Жавзандамба төв байгуулагдсан цагаас Богд ламыг Монгол орноо эргэн залах идэвхитэй үйл ажиллагаа өрнүүлэх, Богд гэгээний шашин буяны үйл хэрэгт зүтгэн, Энэтхэгт Буддын гүн ухаанд суралцаж буй олон оюутан лам нарыг тэтгэх зэрэг Монголын бурхан шашны оюуны хөрөнгө оруулалт сургалтыг дэмжиж буй шашны томоохон төв болон өргөжсөн байна. Богд гэгээнтэн 2003 онд Оросын [[Тува|Тува улсад]] шашин номын албан ёсны урилгаар заларчээ. Тува улсын ерөнхийлөгч болон хар шар ард иргэдээс Дүйнхэрийн авшиг тавиулах заллага хүлээн авч Далай ламын зарлиг зөвшөөрлийн дагуу авшиг тавихад Намжил дацангаас 10 гаруй лам нарыг туслахаар томилжээ. Тува улсын хар шар нийт ард иргэд номын ачлалд талархал илэрхийлж  гэгээнтний шашин номын хэрэгт урт удаан наслахуйн ерөөлийг өргөн даншиг наадмын ёслолыг өргөн барьжээ. 2009 оны 10-р сарын 25-нд Богд лам бээр Монголын Бурхан Шашны Төв [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] урилгаар 2 дахь удаагаа  айлчилсан бөгөөд лам хуврага сүсэгтэн олонд мутрын адис хүртээж айлдвар сургаал айлдан маань мэгзэмийн лүн,насны авшигыг хайрлажээ. Үүний зэрэгцээ Төв Гандан хийдэд лүйжин номыг олон шавь нарын хамт хурж Энэтхэгт Дагдан лавранд гардаж сургасан эрэгтэй эмэгтэй нийт шавь нар хурлаа жигд сайхан хурж байхыг ихэд магтан, одоо Монгол оронд жод лүйжингийн шашин улам дэлгэрэх цаг болсоныг анхааруулжээ. Мөн тусдаа хурлын газартай болж цаашид шарын шашны жодын урсгал дэлгэрэхэд хүчин зүтгэж олонд тустай үйлийг хийж явах хэрэгтэйг захин сургаалаа айлджээ. Мөн өөрийн тодруулсан шавъ Гачин Чогбрүл ринбүүчид навсай бүрэн өмсгөл хувцасаа хайрлан жодын хурлыг удирдаж цаашид шашины ариун үйлсэд хүчин зүтгэхийг даалгасан явдал юм. Тэр үед 78 насны сүүдэртэй Богд гэгээнтэн бээр Америк, Канад, Швеицарь, Орос, Буриад, Халимаг, Тува, Сингапур, Тайван зэрэг улс оронд олон удаа уригдан заларсан билээ.

2010 оноос Монгол Улсад суурьшиж 2011 онд шашны тэргүүнээр заларч, 2012 онд жанч халжээ.{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Богд хаан|Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг]]
|албан_тушаал =[[Жавзандамба хутагт]]
|он           = 1936-2012
|дараа        =[[10-р Богд Жавзандамба Хутагт|Данзанжамбалчойживанчүг]]
}}
{{end}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Буддын хувилгаан]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн]]
[[Ангилал:Монголын хүн]]
[[Ангилал:Төвөдүүд]]
[[Ангилал:1932 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2012 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Жавзандамба хутагт|#09]]</text>
      <sha1>shx1hhyugptd0cqw782oys1osmp4uxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мишигийн Чимэддорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93412</id>
    <revision>
      <id>867003</id>
      <parentid>846555</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T06:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>867003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21936" sha1="eenkx6bco2cekaqjnhha22wvjrpulbg" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Infobox person
| name        = Мишигийн Чимэддорж
| image       =
| alt         = 
| caption     =
| birth_name  =
| birth_date  = 
| birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Өлзийт сум]]
| death_date  =
| death_place =
| nationality =Монгол
| other_names =
| education = Дундговь аймгийн дунд сургууль

Улсын Багшийн Дээд Сургууль 

| occupation  = Математик, физикийн багш

Боловсрол судлаач

Боловсролын удирдлагын менежер|awards={{MGL}}ын [[гавьяат багш]]}}
'''Хүний эрхийн төлөө тэмцэгч''' 

'''Овог, нэр:''' М.Чимэддорж

'''Төгссөн сургууль:''' [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]], МУБИС, Удирдлагын Академи

'''Мэргэжил:''' Математик, физикийн багш, боловсрол судлаач, боловсролын удирдлагын менежер, Олон улсын хүний эрхийн сургалтын аргазүйч. Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Олон Улсын Дээд Боловсролын Академийн менежментийн ухааны хүндэт доктор 

'''Ажил, мэргэжил:''' 

М.Чимэддорж нь 1972-1993 онуудад дунд сургуульд математик-физикийн багш, менежер, сургуулийн захирал, аймаг, нийслэлд боловсролын байгууллагын дарга, Ардын Боловсролын Яаманд ахлах мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1993-2008 онд Монголын Боловсрол, Шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооныдарга, ерөнхийлөгч, МҮЭХ-ны дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч, “Оюу толгойн хяналт” ТББ-ын тэргүүн

'''Олонд танигдсан үйл:'''

Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын гишүүдийн анхны гишүүний нэг. Хүний эрхийг хамгаалах, үйлдвэрчний хөдөлгөөнийг хөгжүүлэн бэхжүүлэх, залуучуудыг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд манлайлж, хүний эрхийн хууль эрх зүйн орчинг сайжруулахад идэвхитэй оролцдог хүний эрхийн зүтгэлтэн

'''Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн үйл хэрэг:''' 

Тэрээр хүний эрхийг хамгаалах, үйлдвэрчний хөдөлгөөнийг хөгжүүлэн бэхжүүлэх, залуучуудыг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд манлайлж, хүний эрхийн хууль эрх зүйн орчинг сайжруулахад идэвхитэй оролцсон. Эрх чөлөө, шударга ёс, эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө, хүний эрхийн боловсрол, ажлын байран дахь бэлгийн дарамт, хүний эрхийн төлөө тэмцэх нь хамтын хариуцлага мөн гэдгийг олны ой тойнд буутал тайлбарлан ярьсан нь цаг үеэ олсон билээ. Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай түүний илтгэлийг сонсч явсан хүний хувьд нийгмийн амьдралын аливаа бүхнийг бусдаас түрүүлж харж, сэрэмжлүүлэн анхааруулж, зөв рүү чиглүүлж байжээ.

== '''Ажлын туршлага''' ==

'''Зөвлөх үйлчилгээний туршлага:'''

Дараах хууль, дүрмүүдийн ажлын хэсэгт оролцож бие даасан санал боловсруулж өгсөн

•	Боловсролын тухай хууль,

•	Бага дунд боловсролын тухай хууль, 

•	Мэргэжлийн боловсрол, сургалтын тухай,
 
•	Хөдөлмөрийн тухай хууль, 

•	Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль,

•	Жендерийн тухай хууль,

•	Шинжлэх ухааны Академийн эрхзүйн байдлын тухай, 

•	Шинжлэх ухаан, технологийн тухай хууль, 

•	Шинжлэх ухааны талаар төрөөс баримтлах бодлого,

•	Шинжлэх ухааны ёсзүйн дүрэм,

•	Шинжлэх ухааны ёсзүйн хорооны дүрэм,

•	Багш нар, шинжлэх ухааны салбарын ҮЭ-ийн гишүүдэд зориулан ажилтнуудын хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын чиглэлийн асуудлыг хөндөж өргөн агуулгатай гардаг “Гэгээ”сониныг 8 жил эрхлэн гаргаж байсан.

'''Сургалт зохион байгуулах туршлага:'''

1.2002 онд  “21 дүгээрзуунычанартайболовсролбабагшийн хөгжил ”сэдэвт Зүүн болон Өмнөд Азийн 7 орны багшнар, эрдэмтэдийн оролцоотой Олон улсын бага хурлыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан.

'''Бодлогын нөлөөллийн туршлага:'''

М.Чимэддорж нь Боловсрол, шинжлэх байгууллагуудын хөгжил, тэнд ажиллагчдын эрхийн харилцааг зохицуулах, ҮЭ-ийн гишүүдийн нийгмийн олон асуудлыг зохистой шийдвэрлүүлэхийн төлөө төр, олон нийтийн дээд шатны дараах байгууллагуудад сонгуульт үүргийг гүйцэтгэж хүлээж ирсэн. Үүнд:

•	Олон улсын Эмнести байгууллагын Монгол дахь салбарын удирдах зөвлөлийн дэд даргаар 1998, 2007, 2010 онд 3 удаа сонгогдож байсан. Мөн ЭИ-ийн ҮЭ-ийн бүлгийн даргаар одоо болтол (1997-2019)  

•	УИХ-ас байгуулдаг Нйигмийн даатгалын үндэсний зөвлөлийн гишүүн(1996-2008)
   
•	Эрүүл мэндийн даатгалын салбар зөвлөлийн гишүүн(1996-2008)    

•	Хөдөлмөр нийгмийн зөвшлийн 3 талт үндэсний хорооны гишүүн (1994-2008)   

•	Жендерийн тэгш байдлын үндэсний хорооны гишүүн(2004-2007)    

•	Хөдөлмөр эрхлэлтийн үндэсний зөвлөлийн гишүүн (2003-2007) 
  
•	Боловсролын сайдын зөвлөлийн гишүүн (1989-1993, 1996-2000)
   
•	Монгол улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хорооны гишүүн(2004-2007)   

•	Хүний эрхийн үндэсний комиссын ОТБЗ-ийн гишүүн (2002-2007) 
   
•	ХААЭА-н үндэсний хорооны гишүүн (2004-2008)   

•	Хүүхдийн хөдөлмөрийн асуудлаарх үндэсний зохицуулах хорооны гишүүн (2000-2008) 
  
•	Мэргэжлийн ур чадварын шалгалтын төв комиссын гишүүн, (2004-2008) 
   
•	Эмнэлэг хөдөлмөрийн төв комиссын гишүүн (2004-2010)   

•	Мэргэжлийн боловсрол сургалтын үндэсний хорооны гишүүн, (2004-2008)  
 
•	МҮЭХ-ны тэргүүлэгч(1993-2008)   зэрэг сонгуульт үүрэг хүлээж байсан. 

•	Хэд хэдэн дээд сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга, гишүүнээр ажиллахдаа сургуулийг эрдэмжүүлэх, багшийн хөгжлийг хангах, судалгаа шинжилгээний ажлын үр өгөөжийг дээшлүүлэх талаар анхаарал тавьж ирсэн.

== Шагнал ==
{{MGL}}ын [[гавьяат багш]]

* МҮЭХ-ны дээд шагнал “Хөдөлмөрийн хүний төлөө”медаль,

* Могнолын Эмнести Интернейшнл байгууллагын “Хүний эрхийн төлөө тууштай тэмцэгч”тусгай шагнал

== Гарын авлага, ном товхимол ==

1.  Хүүхдийн хөдөлмөр, Үндсэн ойлголтууд ба үйл ажиллагааны чиглэл,  УБ., 2004.

2.	Хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ  №3.  УБ. 1998

3.	“Шинэзуун, багш, ҮЭ-ийн хөгжил”МГҮЭХ, УБ, 2004.

4.	”Багшийн статуст хамаарах зөвлөмж” , №6. Орчуулгын редактор М.Чимэддорж. УБ., 

5.	Бүх шатны сургуулийн багш нарын эрх зүйн боловсролд  УБ. 2004.

6.	“ҮЭ-ийнхэнд тусламж” ¹1, ¹2    1997, 1998.

7.	“Хөдөлмөрийн эрх зүйн холбогдолтой хууль тогтоомжийн эмхэтгэл” ред. 1600х..  1999.

8.	Ред: “Ардчилал, шинэчлэлийнзамаар: БШУ-ныҮйлдвэрчнийэвлэлүүд”УБ., 2010.

9.	ред.МҮЭ-ийн XYIII их хурал, гарын авлага, УБ., 2004.

10.	Хууль, хөдөлмөрийн харилцаа, гарын авлага. УБ.,1995

11.	ред.зөвлөл: Чимэддорж М. нарын  Монголын үйлдвэрчин, УБ.,2007 

12.	Хөдөлмөрийн харилцаа.  УБ.  1996.

13.	Дэлхийн багш нарын өдөр      УБ. 2002.

== Илтгэлүүд ==

'''Судалгаа, шинжилгээний илтгэл:'''

1.  Чимэддорж М.  “Хүүхдийн хөдөлмөр”-ийн асуудалд (судалгаа, үр дүн )    №5,  49-58х.   2010.

2.	Чимэддорж М. “Багшийн хөдөлмөрийн үнэлэмжийн зарим асуудал” №6, 2011.

3.	Чимэддорж М.  Шинэ иргэншил дээд сургуульд “Иргэний боловсрол”хичээл заасан туршлага, судалгаа, үрдүн №8, 2015 

4.  Монгол улсын иргэдийн боловсрол, соёлыг дээшлүүлэх, нийгмийн амьдралын олон талт оролцоог нэмэгдүүлэх, шинэ хандлага бий болгох зорилгоор “Иргэний боловсрол”сургалтын 32 цагийнхөтөлбөрболовсруулансудалгаа туршилт явуулж 8 жилийн ажлын үр дүнг үнэлж цэгнэж үзсэн. 2014 оноос БШУ-ны сайдын тушаал гарч нийт их, дээд сургуулиудад “Иргэний боловсрол”хичээл заагдахаар болсо

'''Хүний эрх, үэ-ийн хөдөлгөөн, хөдөлмөрийн харилцааны сэдвээр:'''

1.“Монголын боловсрол дахь хямрал ба багш нарын ҮЭ-ийн үйл ажиллагаа” МГҮЭХ, 1995.

2.“Монголын боловсрол,  шинжлэх ухааны ажилтны ҮЭ-ээс чанартай боловсролын төлөө явуулах үйл ажиллагаа”МГҮЭХ, 1996. 

3.“Монголын багш нар, эрдэм шинжилгээний ажилтны бие даасан байгууллагын өнөө ба ирээдүй. ” МГҮЭХ, 1996.

4.“Багшийн цалин орлогыг ялгавартай нэмэгдүүлэх үндэслэл, арга зам”илтгэл.  УБ., 1996. 

5.“Багш нарын эрүүл мэндийг хамгаалах, зохистой амруулах тухай”илтгэл.  УБ., 1997.

6.“Багшийн ажиллах амьдрах орчин нөхцөл, түүнийгсайжруулахболомж”илтгэл.  УБ., 1997. 

7.“Боловсролын салбарын аливаа хувьчлалын талаарх санал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээний судалгаа, дүгнэлт”илтгэл.  УБ., 1997.

8.“Хөдөлмөрийн хамтын маргааныг хэрхэн үүсгэх ба зохицуулах нь”  1997

9.“ЕБС, хүүхдийн цэцэрлэгт ажиллагчдын нийгэм, эдийн засгийн ашиг сонирхлыг хамгаалахад хамтын гэрээ, түүний үүргийгдээшлүүлэх боломж” илтгэл.  УБ. 1997. 

10.“Шинжлэх ухааны салбарт ажиллагчдын нийгмийн баталгааны тухай” илтгэл. 1998.

11.“Багшийн нийгмийн асуудалд нөлөөлөх хүчин зүйлийн судалгаа”илтгэл.  УБ., 1998. 

12.“Дэлхийн багш нарын өдөр–Эрх чөлөөний өдөр” тайлбар өгүүлэл.     УБ. 1998.

13.“Эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө”,  1998.

14.“Монголын багш нар, шинжлэх ухааны ажилтны бие даасан байгууллагын өнөө ба ирээдүй”,  МБШУҮЭХ,  1998.

15.“Багшийн мэргэжил мэдлэгийг өргөтгөх нь нийгмийн асуудлын салшгүй хэсэг мөн” илтгэл.  УБ., 1998.

16.“Багшийн хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, ажиллах орчин”илтгэл.  УБ., 1998.

17.“Багшийн нэр хүндэд ур чадварын өсөлт нөлөөлөх нь”илтгэл.  УБ., 1999.

18.“Багш нарын бодит орлогыг нэмэгдүүлэх боломж” судалгааны илтгэл.  УБ., 1999

19.“Зах зээлийн нөхцөл дэх дээд сургуулийн багшийн нийгмийн хамгааллын асуудал” илтгэл, 1999.

20.“Хамтын гэрээгээр зохицуулах харилцаа, гэрээний нөхцөл”  1999

21.“Багш нарын цалин хөлсний тогтолцоо”илтгэл.  УБ., 2000. 2002.

22.“Боловсролын салбарт ажиллагчдын хөдөлмөр, нийгмийн тулгамдсан асуудал”.  ХДС дээр болсон ЭШБ хуралд тавьсан илтгэл.   УБ. 1997.

23.“Нийгмийн түншлэл ба хөдөлмөрийн хөлс”  2000.

гэх мэт 100 гаруй итгэл бичсэн.

'''Олон улсын хүний эрхийн Монголын Эмнести Интерншл байгууллагын захиалгаар:'''

1.Эмнести интернешнл байгууллага 50 жилд  МЭИ-ийн хуралд тавьсан илтгэл. 2011.5.28

2.Хүний эрхэд суурилсан хөдөлмөрийн харилцаа, зохицуулалт.  МЭИ-ийн бүлгүүдийн хурал, Баянзүрх дүүргийн ТББ, хууль хяналтын байгууллагын төлөөлөгчид, иргэдэд. 2002.1.6.2003.

3.Эдийн засаг нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, түүний үзэл санаа, хэрэгжүүлэх арга зам .   2000-2012 онуудад 5 удаа цуврал болгон тавьсан илтгэлүүд 

4.Хүний эрхийн төлөө тэмцэх нь хамтын хариуцлага мөн

5.Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт

6.“Хөдөөорон нутаг, хот айл, малчдад зориулсан хүний эрхийн сургалтад шинэ хандлага нэвтрүүлэх арга зүйн асуудал”илтгэл, сургалтынматериал. 2004-2009

7.Хүний аюулгүй байдалд хэн аюул учруулдаг вэ: 2002.1.4

8.Хүний эрхэд суурилсан боловсрол2002.4.2

9.Хүний хөгжил ба хүмүүсийн амьжиргаа2011.07.16

10.Хүний эрхийг хамгаалагчид хэрхэн юу хийдэг вэ,  2006

11.Чөлөөт бие хүний эрхэм зорилго    2004

12.Чөлөөт бие хүн, хүний эрхийн олон улсын билл  2005.

13.Хөдөлмөрийн харилцааны зарчим ба нийгмийн түншлэл. 2008

14.Хөдөлмөрийн харилцааны хүрээнд хүний эрхийг хангах нь    2008.12.4

15.Хөдөлмөрлөх эрхийг хангах талаарх бизнесийн байгууллагын үүрэг /Хүний эрх ба бизнесийн сургалт/   ЭИ. ХНИ. 2011.11.24.

16.Хөдөлмөрлөх эрхээ хангуулахад сургалтын үр нөлөө  2013.9.30 

17.Хүний эрхийн асуудлаар ЭИ-ийн гишүүдийн анхааралд 2017

18.Хүний эрхийн сургалтад /ЭДИЙН ЗАСАГ ,НИЙГЭМ СОЁЛЫН ЭРХ/анхаарах асуудал   2019. 5 сард

24.“Үйлдвэрчний эвлэл дэх харилцаа” илтгэл .  2000.

'''Хүний эрхийн үндэсний комиссын захиалгаар:'''

1. “Эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө” ХЭҮК-ын хуралд болон ХЭҮК-оос бусад байгууллагууд дээр болсон хуралд тавьсан илтгэл. 2011.5.28

2. “Эдийн засаг нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, түүний үзэл санаа бизнест” илтгэл . Айвенхоу Майнз  Компаний захиалгаар бэлтгэж 2009 оны 3 сард уншигдсан (10 удаа). Сонсогч 450. УБ. “Оюутолгой” 2009

3. “Ажлын байран дахь бэлгийн дарамт илтгэл” Хэлэлцүүлэгт зориулсан илтгэл 2004, 2008.

4.“Хүний эрхийн төлөө тэмцэх нь хамтын хариуцлага мөн” илтгэл   2003.

5. “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт”илтгэл, 2007

6.“Цагдаагийн байгууллагад хүний эрхийн төлөв байдлын талаар судалгаа хийх арга зүйн асуудал” хураангуй хөтөлбөр     2006.

'''Гадаадад тавьсан хүний эрх, хөдөлмөрийн харилцааны сэдэвтэй илтгэлүүд:'''

1.	Chimeddorj M. The present state and urgent  tasks of the educational system in Mongolia.   Japan, NIGATA. 1995.Чимэддорж М. Монгол улс энх тайвныг эрхэмлэнэ.(япон орчуулгатай) [[Япон]]. Нийгата.YIII.1995. 

2.	Chimeddorj M.  21st Century – Century of information Technology:  Development of the information Technology in the Education of Mongolia and the Teachers. Hong-Kong.  1998.

3.	Chimeddorj M. “The crisis in Education sector of Mongolia and Teachers’ Trade unions”  Fourth East Asia Education Forum:  Economic Crises in Asia and its Impact on Education; Strategy against the Crises.    Tokyo, Japan. June 1999. pp74-77. (Япон, [[англи хэл]] дээр)

4.	Chimeddorj M. ”The Direction  of Mongolian Education Reform”, The 5th  East Asia Education Forum, KFTA, 7-8.XI.2000. Seoul.  Korea.  pp 43-47. (Солонгос, англи хэл дээр) (Tendency of reforms in the Education of Mongolia)–XXI зууны чанартай улсын боловсролын төлөөх боловсролын шинэчлэлийн чиг хандлага.

5.	Chimeddorj M. ”Enhancement of Teachers’ Status  effects social development”,  The 6th East Asia Education Forum,  Quality Public Education 21st Century: Teachers Development. Ulaanbaatar, 2002.  pp 67-74(Монгол, англи хэл дээр)

6.	М.Чимеддорж Доклад о работе Федераций профессионального союза “Монгольскоепросвещение” ,   CHINA, Beijin.  2001.

7.	Chimeddorj M. “Mobilizing teachers in insreasing enrolments and retention”.   Speesh to make at the EI/North East Asia seminar. 16.7. 2002.

гэх мэт 20 гаруй гадаад хэл дээр илтгэл танилцуулсан.

{{DEFAULTSORT:Чимиддорж, Мишигийн}}
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш| ]]
[[Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч]]
[[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1949 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>eenkx6bco2cekaqjnhha22wvjrpulbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NewSac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113091</id>
    <revision>
      <id>867020</id>
      <parentid>842480</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46361-48</username>
        <id>107008</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>867020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5800" sha1="trfhfbm8qh9q8yxwkk6013wa6ro9nf4" xml:space="preserve">{{Инфобокс ютубер
| name                 = Newsac 
| image                = Newsacxmf.jpg
| birth_name           = Цэндийн Батбаатар
| birth_date           = {{Birth date and age|2001|2|03}} 
| birth_place          = [[Улаанбаатар]]
| nationality          = [[Монгол]]
| occupation           = Сошиал медиа менежер, ютубер
| pseudonym            = Newsac
| network              = 
| associated_acts      = 
| youtube_handle       = UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA
| youtube_display_name = Newsac
| youtube_years_active = 2019–одоо
| youtube_genre        = Entertaiment, series, {{flatlist|
* Цуврал нэвтрүүлэг
* Entertaiment видео
}} 
| youtube_subscribers  = 187 мянга
| youtube_views        = 50 сая

| stats_update = 
| website              = http://newsac.mn 
}}
'''Цэндийн Батбаатар''', 2000 оны 2-р сарын 3-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Түүнийг хүмүүс ихэвчлэн &quot;[https://www.youtube.com/channel/UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA Newsac]&quot; нэрээр нь буюу YouTube дээрх видеонуудаар мэддэг. 2022 оны 10-р сарын байдлаар 4.5 сая гаруй хандалт, 65 мянга гаруй дагагчтай болсноор Монгол улсын хип хоп контент үйлдвэрлэгч сувгийн хамгийн их дагагч, үзэлттэй сувгуудын нэг болсон. 2023 оны 12 сарын 22 нд YouTube Суваг нь 100 мянган subscribe хүрсэн.&lt;ref&gt;{{Citation |title=100.000 хүрлээ 🔥 LIVE |url=https://www.youtube.com/watch?v=G76ifVvqJcc |access-date=2024-07-26 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;

== Өмнөх амьдрал ==
Улаанбаатар хотод 2000 оны 2-р сарын 3-нд айлын бага хүү болон төрсөн. 2008 онд Говьсүмбэр аймгийн 3-р сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. Багаасаа хип хоп хөгжим, мөн сагсан бөмбөгт маш дуртай байсан. Улмаар 2018 онд Соёл урлагийн их сургуульд дууны найруулагч мэргэжлээр элсэн орж 2022 оны 6 сард амжилттай төгссөн.

== Кареер ==
=== Youtube ===
Түүнийг СУИС-д суралцаж байх үед түүний найз өөрийн микрофоныг 7 хоног зээлдүүлэв. Ингээд удаан хугацаанд бодож явсан Youtube дээр хүссэн төрлөөрөө бичлэг хийх боломжтой болов. Ингээд тэр 2019 оны 5-р сард танин мэдэхүйн &quot;Далайн мангасууд&quot; хэмээх бичлэгээ оруулав. Уг бичлэг одоогоор [[YouTube]] дээр 350-аад мянган хандалтыг авсан ба өдгөө түүний сувгийн хамгийн их үзэлттэй бичлэг болсон. Үүний дараагаар тэр олны танил эрхмүүдийн мэдээллийг ашиглан бичлэг хийж эхэлсэн ба энэ нь түүний жинхэнэ сонирхол байв. Мөн тухайн цаг үед түүний суваг шиг ийм мэдээлэлтэй суваг тун ховор байсан. Эхэн үед хийгдсэн бичлэгүүд нь төдийлөн олонд хүрээгүй ч тодорхой хэмжээний дагагч, үзэгчидтэй болсон.

=== 2019 - 2021 ===
NewSac &quot;Нэрнээс цааш юу мэдэх вэ?&quot; видео бичлэгээрээ олон хүнд танигдаж эхэлсэн бөгөөд энэ үед тэрбээр их сургууль мөн Youtube дээр бичлэгээ давхар хийдэг байв. Тэр үзэлт бус тууштай байдлыг нэгт тавьсан учир зогсолтгүй бичлэгээ хийсээр байсан юм. Энэ бүхний эцэст тэр одоо ч бичлэгүүдээ хийсээр байгаа ба өөрийн гэсэн үзэгч дэмжигч нартай болж чадсан.

=== 2020  ===
Тус он Newsac-н тун амжилттай жил болж байв. Ганц Youtube-н бичлэгт баригдалгүй Facebook дээр өөрийн PAGE-г нээж NBA SACFUN хэмээх хөгжилтэй цуврал контентыг эхлүүлэв. Энэ нь Монгол улсад урьд өмнө байгаагүй ба дэлхийд өөр цор ганц хүн хийдэг нь DJ MEECHY MEECH байв. Тус бичлэгээр олон мянган хандалтыг авч байсан ба Монголын сагсан бөмбөг сонирхогч хүүхэд залуусын дунд багагүй танигдаад байв. Гэвч хэсэг хугацааны дараа учир битүүлэг байдлаар түүний PAGE болон SACFUN контентын 12 дугаар бүхэлдээ устаж үгүй болсон байна. Гэхдээ одоо түүний шинэ нээсэн пейж 40,000 гаруй дагагчтай байна.

== Бусад холбоос ==
* Newsac - Фэйсбүүк [[https://www.facebook.com/tsbatbaatar/]]
* Newsac - Инстаграм [[https://www.instagram.com/ba_tuk/]]
* Newsac - Юүтүб [[https://www.youtube.com/channel/UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA]]
{{DEFAULTSORT:Батбаатар, Цэндийн}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:2000 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>trfhfbm8qh9q8yxwkk6013wa6ro9nf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867021</id>
      <parentid>867020</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46361-48</username>
        <id>107008</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>867021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="3dofacrwl7vqzpicu4rja6d716gcy21" xml:space="preserve">{{Инфобокс ютубер
| name                 = Newsac 
| image                = Newsacxmf.jpg
| birth_name           = Цэндийн Батбаатар
| birth_date           = {{Birth date and age|2001|2|03}} 
| birth_place          = [[Улаанбаатар]]
| nationality          = [[Монгол]]
| occupation           = Сошиал медиа менежер, ютубер
| pseudonym            = Newsac
| network              = 
| associated_acts      = 
| youtube_handle       = UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA
| youtube_display_name = Newsac
| youtube_years_active = 2019–одоо
| youtube_genre        = Entertaiment, series, {{flatlist|
* Цуврал нэвтрүүлэг
* Entertaiment видео
}} 
| youtube_subscribers  = 187 мянга
| youtube_views        = 50 сая

| stats_update = 
| website              = http://newsac.mn 
}}
'''Цэндийн Батбаатар''', 2001 оны 2-р сарын 3-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Түүнийг хүмүүс ихэвчлэн &quot;[https://www.youtube.com/channel/UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA Newsac]&quot; нэрээр нь буюу YouTube дээрх видеонуудаар мэддэг. 2022 оны 10-р сарын байдлаар 4.5 сая гаруй хандалт, 65 мянга гаруй дагагчтай болсноор Монгол улсын хип хоп контент үйлдвэрлэгч сувгийн хамгийн их дагагч, үзэлттэй сувгуудын нэг болсон. 2023 оны 12 сарын 22 нд YouTube Суваг нь 100 мянган subscribe хүрсэн.&lt;ref&gt;{{Citation |title=100.000 хүрлээ 🔥 LIVE |url=https://www.youtube.com/watch?v=G76ifVvqJcc |access-date=2024-07-26 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;

== Өмнөх амьдрал ==

== Кареер ==
=== Youtube ===

=== 2019 - 2021 ===

=== 2020  ===

== Бусад холбоос ==
* Newsac - Фэйсбүүк [[https://www.facebook.com/tsbatbaatar/]]
* Newsac - Инстаграм [[https://www.instagram.com/ba_tuk/]]
* Newsac - Юүтүб [[https://www.youtube.com/channel/UCZASN1yt7rHU0Xj6ywmZJQA]]
{{DEFAULTSORT:Батбаатар, Цэндийн}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:2000 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>3dofacrwl7vqzpicu4rja6d716gcy21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Социал-Демократ Нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124910</id>
    <revision>
      <id>867001</id>
      <parentid>834978</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T05:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв.</comment>
      <origin>867001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12161" sha1="nk7zs5gsrsma7o3ml7nbnrcq9d4xzh1" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Монголын Социал Демократ Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠰᠣᠼᠢᠠᠯ}} {{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠧᠮᠣᠻᠷᠠᠲ}} {{MongolUnicode|ᠨᠠᠮ}}
| logo             = Mongolian Social Democratic Party.png
| colorcode        = #1C5CAC
| leader           = [[Адъяагийн Ганбаатар]]
| foundation       = 1990 оны 3 сарын 2&lt;br&gt;(анх)&lt;br&gt;2004 оны 12 сарын 19&lt;br&gt;(дахин)
| ideology         = [[Социал демократ]]
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = 
| registered       = 2005 оны 1 сарын 20
| country          = Монголын
| abbreviation     = МСДН&lt;br&gt;Соцдек нам
| dissolution      = 
| colors           = Хөх/Цэнхэр
| merged           = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| membership       = 
| membership_year  = 
| position         = [[Зүүн-төвийн улс төр|Зүүн-төв]]
| national         = 
| flag             = [[File:Flag of the Mongolian Social Democratic Party (refounded).png|border|200px]]
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Инфобокс нам/мандат|0|126|hex=#1C5CAC}}
}}

'''Монголын Социал Демократ Нам''' ('''МСДН''') нь Монгол Улсын улс төрийн нам. Уг нам нь 1990 оноос 2000 он хүртэл Монголын томоохон улс төрийн нам байсан ба 2000 онд одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулсан 5 намын нэг.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-12-07 |title=Ардчилсан социалист хөдөлгөөн ба Монголын социал демократ нам |url=https://www.assa.mn/a/27249 |access-date=2026-08-24 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Тухайн үеийн Ардчилсан намын дотоод зөрчлөөс болж 2004 онд сэргээн байгуулагдаж, 2005 онд [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд шүүхэд]] бүртгүүлсэн.

== Түүх ==
1989 оны арванхоёрдугаар сарын 28-ны цуглаан дээр [[Монголын Ардчилсан социалист хөдөлгөөн]] (АСХ) байгуу­лагд­санаа зарласан байна. АСХ-ний хөдөлгөөний нарийн бичгийн даргаар П.Улаанхүүг томилов. Бат-Эрдэнийн Батбаяр буюу [[Баабар]], П.Улаанхүү, [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]], [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], А.Хатанбаатар, Л.Бямбажаргал нарын физик, математикийн багш, суурь шинжлэх ухааны эрдэмтэн голдуу нийлж байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1990 оны 01-р сарын 04-ны өдөр АСХөдөлгөөнөөс Монголын ард түмэнд хандаж тунхаг гаргаж байсан байна. 1990 оны 01-р сарын 15-ны өдөр АСХөдөлгөөний түр журмыг боловсруулан идэвхтний хурлаар батласан байна. [[Социализм|Социализмыг]] жинхэнэ утгаар нь байгуулна гэх МоАХ-ны залуустай Ардчилсан социалист хөдөлгөөн олон асуудал дээр нэгдэж байв. Ардчилсан сонгуулиар АИХ-ын танхимыг бүрдүүлнэ. Сонгогдсон хүмүүс нийтийн эрх ашгийг дээдэлж, нийгмийн халамжийг чухалчилж, бүх нийтийн сайн сайхан амьдралын төлөө ажиллах ёстой гээд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын тэр л үгширмэл социализмаас арай ангид үзэл бодол дэвшүүлэн гарч ирэв. [[Ханс Христиан Андерсен|Х.Андерсены]] “[[Хаан шал­дан байна]]” үлгэрээр жишээ аван [[Монголын Ардчилсан Холбоо|МоАХ]]-ны анхны хурал дээр тавьсан илтгэлдээ МоАХ гарч ирснээр анх удаа хаан шал­­дан байна гэж хэлж чад­лаа хэмээн чанга дуугаар хэлэв.
 
'''''1990 оны 3-р сарын 2-нд Монголын социал демократ нам байгуулагдсанаа зарласан байна'''''. 1990 оны 3-р сарын 31-нд болсон Монголын социал демократ намын анхдугаар их хурлаар намын даргаар Баабар сонгогдсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2020-04-01 |title=МЭНДЧИЛГЭЭ |url=https://ikon.mn/n/1u86 |access-date=2026-08-24 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Тэрээр их хурлынхаа индэр дээрээс Үндэсний сэргэн мандалтын хувьсгал гурван үе шаттайгаар 1911, 1921, 1984 онуудад явагдсан бөгөөд эдүгээ монголчуудад сүүлийн гурван зуун жилийн хугацаанд өөрийн хувь заяаг өөрсдөө шийдэх боломж анх удаагаа олдож буйг дурдаад “хувьсгалын” бус “хувьслын” арга замаар улс орноо өөрчлөн шинэчлэхийн чухлыг онцлон тэмдэглэв. Мөн тэрээр анх удаа [[коммунист]], [[марксист-ленинист]] үзэл баримтлал нь угтаа хүнлэг бус шинж чанартай бөгөөд тэрээр амьдрал практикт хэрэгжихдээ өөрийн эрхгүй дарангуйллын тогтолцоог бүрдүүлэх болдог хэмээн онолын үүднээс нотлон шүүмжилсэн ажээ. 1990 оны 4-р сарын 15-нд МоАХ, МоАН, АСХ, МСДН, ШДХ, МҮДН хамтран “Ардчилсан хүчний эвсэл байгуулах гэрээ”-нд гарын үсэг зурсан байна.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

2000 онд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], Монголын Социал Демократ Нам, [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] нэгдэж “[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]” болсон.

2000 оноос хойш Намын даргаар ажиллаж байсан [[Адъяагийн Ганбаатар]] 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан.

2020 онд МСДН нь [[Зүй Ёс Нам]] болон [[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний намтай]] хамтран [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслийг]] байгуулж Улсын Их хурлын сонгуульд оролцсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХҮН болон Монголын Социал Демократ Нам нэгдэн 2020 оны УИХ-ын сонгуульд эвсэл болон оролцоно |url=https://peak.mn/news/khun-bolon-mongoliin-sotsial-demokrat-nam-negden-2020-onii-uikh-iin-songuulid-ewsel-bolon-oroltsono |access-date=2026-08-24 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

== Дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!д.д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|1990-1992
|-
|2
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1994-2000
|-
|3
|[[Адъяагийн Ганбаатар]]
|2000-одоо хүртэл
|}

== Сонгуулийн тухай ==

=== Ардын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Эзэлсэн байр
!Үр дүн
|-
![[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|304,648
|10.08%
|{{small|[[Ардын Их Хурал]]}}{{Composition bar|4|430|#1C5CAC}}
----{{small|[[Улсын Бага Хурал]]}}{{Composition bar|4|53|#1C5CAC}}
|''Шинэ''
|4-т
|{{no2|Сөрөг хүчний нам}}
|}

=== Улсын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Эзэлсэн байр
!Үр дүн
|-
![[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|304,648
|10.08%
|{{Composition bar|1|76|hex=#1C5CAC}}
|{{decrease}} 3
|{{increase}} 3-т
|{{no2|Сөрөг хүчний нам}}
|-
![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намтай]] хамтарсан [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|475,267
|47.05%
|{{Composition bar|13|76|hex=#1C5CAC}}
|{{Increase}}13
|{{Increase}} 1-т
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
![[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|91,663
|9.14%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{decrease}} 13
|{{Decrease}} 4-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]{{efn|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]], [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон намтай]] хамтарсан [[Эх орон-Ардчилал Эвсэл]]}}
| colspan=&quot;3&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намд]] нэгдсэн
|{{Composition bar|35|76|hex=#1C5CAC}}
|—
|{{Increase}} 1-т
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
![[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]{{efn|[[Монголын Ногоон Нам|Монголын Ногоон Намтай]] хамтарсан [[Иргэний Эвсэл]]}}
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Адъяагийн Ганбаатар]]
|24,806
|1.43
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{nochange}} 4-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
|2,041
|0.18%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Decrease}} 11-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
|5,308
|0.38%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Increase}} 9-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]{{efn|[[Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]], [[Зүй Ёс Нам|Зүй Ёс Намтай]] хамтарсан [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]}}
|209,104
|5.23%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Increase}} 5-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|1,531
|0.11%
|{{Composition bar|0|126|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Decrease}} 19-т
|{{no|Суудалгүй}}
|}
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Социал демократ нам]]
[[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>nk7zs5gsrsma7o3ml7nbnrcq9d4xzh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867008</id>
      <parentid>867001</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T07:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>867008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12161" sha1="5o40xdsqt6swi4jrytc1ydb62p55e6t" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Монголын Социал Демократ Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠰᠣᠼᠢᠠᠯ}} {{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠧᠮᠣᠻᠷᠠᠲ}} {{MongolUnicode|ᠨᠠᠮ}}
| logo             = Mongolian Social Democratic Party.png
| colorcode        = #1C5CAC
| leader           = [[Адъяагийн Ганбаатар]]
| foundation       = 1990 оны 3 сарын 2&lt;br&gt;(анх)&lt;br&gt;2004 оны 12 сарын 19&lt;br&gt;(дахин)
| ideology         = [[Социал демократ]]
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = 
| registered       = 2005 оны 1 сарын 20
| country          = Монголын
| abbreviation     = МСДН&lt;br&gt;Соцдек нам
| dissolution      = 
| colors           = Хөх/Цэнхэр
| merged           = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| membership       = 
| membership_year  = 
| position         = [[Зүүн-төвийн улс төр|Зүүн-төв]]
| national         = 
| flag             = [[File:Flag of the Mongolian Social Democratic Party (refounded).png|border|200px]]
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Инфобокс нам/мандат|0|126|hex=#1C5CAC}}
}}

'''Монголын Социал Демократ Нам''' ('''МСДН''') нь Монгол Улсын улс төрийн нам. Уг нам нь 1990 оноос 2000 он хүртэл Монголын томоохон улс төрийн нам байсан ба 2000 онд одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулсан 5 намын нэг.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-12-07 |title=Ардчилсан социалист хөдөлгөөн ба Монголын социал демократ нам |url=https://www.assa.mn/a/27249 |access-date=2026-08-24 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Тухайн үеийн Ардчилсан намын дотоод зөрчлөөс болж 2004 онд сэргээн байгуулагдаж, 2005 онд [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд шүүхэд]] бүртгүүлсэн.

== Түүх ==
1989 оны арванхоёрдугаар сарын 28-ны цуглаан дээр [[Монголын Ардчилсан социалист хөдөлгөөн]] (АСХ) байгуу­лагд­санаа зарласан байна. АСХ-ний хөдөлгөөний нарийн бичгийн даргаар П.Улаанхүүг томилов. Бат-Эрдэнийн Батбаяр буюу [[Баабар]], П.Улаанхүү, [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]], [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], А.Хатанбаатар, Л.Бямбажаргал нарын физик, математикийн багш, суурь шинжлэх ухааны эрдэмтэн голдуу нийлж байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1990 оны 01-р сарын 04-ны өдөр АСХөдөлгөөнөөс Монголын ард түмэнд хандаж тунхаг гаргаж байсан байна. 1990 оны 01-р сарын 15-ны өдөр АСХөдөлгөөний түр журмыг боловсруулан идэвхтний хурлаар батласан байна. [[Социализм|Социализмыг]] жинхэнэ утгаар нь байгуулна гэх МоАХ-ны залуустай Ардчилсан социалист хөдөлгөөн олон асуудал дээр нэгдэж байв. Ардчилсан сонгуулиар АИХ-ын танхимыг бүрдүүлнэ. Сонгогдсон хүмүүс нийтийн эрх ашгийг дээдэлж, нийгмийн халамжийг чухалчилж, бүх нийтийн сайн сайхан амьдралын төлөө ажиллах ёстой гээд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын тэр л үгширмэл социализмаас арай ангид үзэл бодол дэвшүүлэн гарч ирэв. [[Ханс Христиан Андерсен|Х.Андерсены]] “[[Хаан шал­дан байна]]” үлгэрээр жишээ аван [[Монголын Ардчилсан Холбоо|МоАХ]]-ны анхны хурал дээр тавьсан илтгэлдээ МоАХ гарч ирснээр анх удаа хаан шал­­дан байна гэж хэлж чад­лаа хэмээн чанга дуугаар хэлэв.
 
'''''1990 оны 3-р сарын 2-нд Монголын социал демократ нам байгуулагдсанаа зарласан байна'''''. 1990 оны 3-р сарын 31-нд болсон Монголын социал демократ намын анхдугаар их хурлаар намын даргаар Баабар сонгогдсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2020-04-01 |title=МЭНДЧИЛГЭЭ |url=https://ikon.mn/n/1u86 |access-date=2026-08-24 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Тэрээр их хурлынхаа индэр дээрээс Үндэсний сэргэн мандалтын хувьсгал гурван үе шаттайгаар 1911, 1921, 1984 онуудад явагдсан бөгөөд эдүгээ монголчуудад сүүлийн гурван зуун жилийн хугацаанд өөрийн хувь заяаг өөрсдөө шийдэх боломж анх удаагаа олдож буйг дурдаад “хувьсгалын” бус “хувьслын” арга замаар улс орноо өөрчлөн шинэчлэхийн чухлыг онцлон тэмдэглэв. Мөн тэрээр анх удаа [[коммунист]], [[марксист-ленинист]] үзэл баримтлал нь угтаа хүнлэг бус шинж чанартай бөгөөд тэрээр амьдрал практикт хэрэгжихдээ өөрийн эрхгүй дарангуйллын тогтолцоог бүрдүүлэх болдог хэмээн онолын үүднээс нотлон шүүмжилсэн ажээ. 1990 оны 4-р сарын 15-нд МоАХ, МоАН, АСХ, МСДН, ШДХ, МҮДН хамтран “Ардчилсан хүчний эвсэл байгуулах гэрээ”-нд гарын үсэг зурсан байна.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

2000 онд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], Монголын Социал Демократ Нам, [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] нэгдэж “[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]” болсон.

2000 оноос хойш Намын даргаар ажиллаж байсан [[Адъяагийн Ганбаатар]] 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан.

2020 онд МСДН нь [[Зүй Ёс Нам]] болон [[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний намтай]] хамтран [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв Хүн Электорат Эвслийг]] байгуулж Улсын Их хурлын сонгуульд оролцсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХҮН болон Монголын Социал Демократ Нам нэгдэн 2020 оны УИХ-ын сонгуульд эвсэл болон оролцоно |url=https://peak.mn/news/khun-bolon-mongoliin-sotsial-demokrat-nam-negden-2020-onii-uikh-iin-songuulid-ewsel-bolon-oroltsono |access-date=2026-08-24 |website=Peak News}}&lt;/ref&gt;

== Дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!д.д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|1990-1994
|-
|2
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1994-2000
|-
|3
|[[Адъяагийн Ганбаатар]]
|2000-одоо хүртэл
|}

== Сонгуулийн тухай ==

=== Ардын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Эзэлсэн байр
!Үр дүн
|-
![[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|304,648
|10.08%
|{{small|[[Ардын Их Хурал]]}}{{Composition bar|4|430|#1C5CAC}}
----{{small|[[Улсын Бага Хурал]]}}{{Composition bar|4|53|#1C5CAC}}
|''Шинэ''
|4-т
|{{no2|Сөрөг хүчний нам}}
|}

=== Улсын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Эзэлсэн байр
!Үр дүн
|-
![[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
|304,648
|10.08%
|{{Composition bar|1|76|hex=#1C5CAC}}
|{{decrease}} 3
|{{increase}} 3-т
|{{no2|Сөрөг хүчний нам}}
|-
![[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намтай]] хамтарсан [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|475,267
|47.05%
|{{Composition bar|13|76|hex=#1C5CAC}}
|{{Increase}}13
|{{Increase}} 1-т
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
![[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|91,663
|9.14%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{decrease}} 13
|{{Decrease}} 4-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]{{efn|[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]], [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон намтай]] хамтарсан [[Эх орон-Ардчилал Эвсэл]]}}
| colspan=&quot;3&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намд]] нэгдсэн
|{{Composition bar|35|76|hex=#1C5CAC}}
|—
|{{Increase}} 1-т
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
![[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]{{efn|[[Монголын Ногоон Нам|Монголын Ногоон Намтай]] хамтарсан [[Иргэний Эвсэл]]}}
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Адъяагийн Ганбаатар]]
|24,806
|1.43
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{nochange}} 4-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
|2,041
|0.18%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Decrease}} 11-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
|5,308
|0.38%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Increase}} 9-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]{{efn|[[Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]], [[Зүй Ёс Нам|Зүй Ёс Намтай]] хамтарсан [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]}}
|209,104
|5.23%
|{{Composition bar|0|76|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Increase}} 5-т
|{{no|Суудалгүй}}
|-
![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|1,531
|0.11%
|{{Composition bar|0|126|hex=#1C5CAC}}
|{{nochange}}
|{{Decrease}} 19-т
|{{no|Суудалгүй}}
|}
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Социал демократ нам]]
[[Ангилал:2004 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5o40xdsqt6swi4jrytc1ydb62p55e6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хургаагийн Сүглэгмаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134086</id>
    <revision>
      <id>866982</id>
      <parentid>861566</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T01:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46062-17</username>
        <id>106998</id>
      </contributor>
      <comment>танилцуулга дээр</comment>
      <origin>866982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34204" sha1="roe7m1vbxbrj7gtizonag20r9ax2t7e" xml:space="preserve">'''Хургаагийн Сүглэгмаа''' нь Алтан гадас одонт, Д.Нацагдоржийн шагналт [[яруу найрагч]], [[монгол хэл|Хэл бичгийн ухааны доктор (Ph.D), профессор,]] уран зохиол судлаач хүн юм. 

== Намтар ==
[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Ханбогд сум|Ханбогд]] суманд төрсөн. 

=== Боловсрол ===
1990 онд Дорноговь аймаг дахь Анагаах Ухааны Коллежийг төгссөн. 

1998 онд Дорно дахины утга зохиолын дээд сургуулийг бакалавр зэрэгтэй төгсжээ. 

1999 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Монгол хэл соёлын сургуулийг магистр зэрэгтэй төгссөн, монгол хэл уран зохиол судлаач, багш мэргэжилтэй. “Хуульч Сандагийн зохиолуудын эх бичгийн судалгаа” сэдвээр “[[МУИС]]-ийн МХСС”-д магистрын зэрэг хамгаалсан. 

2004 онд “ Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл” сэдвээр Хэлбичгийн ухааны доктор-ын зэрэг хамгаалсан. МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн багш. 
* &quot;Дэд профессор&quot; (2006)
* &quot;Профессор&quot; (2017)

== Уран бүтээл ==
* &quot;Орхиж боломгүй 20 нас&quot; (2000)
* &quot;Буйд газрын шүлгүүд&quot; (2004)
* &quot;А very elepant&quot; (2007)
* &quot;Echoes from the steppe&quot; (2009)
* &quot;Цаг хугацааны дэргэд&quot; (2010)
* &quot;Нүүдэл&quot; (2011)

== Эрдэм шинжилгээний бүтээл ==
* &quot;Монголын уран зохиол дахь үг зохиолын төрөл зүйл&quot; (2005)
* &quot;Халхын хуульч хэмэх цэцэн Сандаг&quot; (2006)
* &quot;Очирбатын Дашбалбар&quot; (2009)
* &quot;Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар&quot; (2017)
* &quot;Монголын эртний уран зохиол&quot; (2021)

== Хөрвүүлсэн бүтээл ==
* &quot;Монголын орчин үеийн уран зохиолын судлал шүүмжлэлийн хураангуй&quot; (2005)
* &quot;Монголын эртний утга зохиолын шинэ судлал&quot; (2008) 
* &quot;Агванчойдор гуайн ярьсан Монгол төвдийн бурхан шашны аман түүх&quot; (2016)
* &quot;Бүрэнбэхийн «Монгол шүлгийн гоо зүйн түүхчилсэн төлөв»&quot; (2017)
* &quot;Хурц, Чан мин «Хорчин товчоон» (Монгол үндэстний орчин, одоо үеийн утга зохиолын өгүүллийн түүвэр)&quot; (2018)

== Хэвлэгдсэн эрдэм  шинжилгээний өгүүлэл ==

*  Импакт фактор бүхий сэтгүүлд хэвлүүлсэн 
#	The notion of heaven worship in the poetry written by Ts. Bavuudorj  /with Tiunurhaatar.M/ -Международный научно-инсследовательский журнал, &quot;Евразийский Союз Ученых.  Серия: Филология, искусствоведение и культурология. IMJ.I.J.Q3J6I81E5U .24J.329335 2021 I 9|. 1500
#	Scientific research works on the prominent poet of mongolia danzan ravjaa in the world's mongolian studies /with Tiunurhaatar.M/ -Еurasian union of scientists. Series: philology, art history and cultural studies. Санкт-Петербург.2021 5 /86 DOI: 10.31618/2782-2451
#	  Jamyangarav, a famous buddhist figure, is a poetic theorist and writer of the late 19th and early 20th centuries.- “Евразийский Союз Учёных” (ISSN 2413-9335 GIF -0.388). Том 1, 3⁄96⁄2022 ⁄ISSN: 2411-6467 (Print).  (ИМПАКТ ФАКТОР -1.5 DOI: 10.31618/ESU.2413-9335.2022.6.96.1634)
#	The ritual for summoning prosperity or waving endowment. -&quot;Национальная ассоциация учёных&quot; (НАУ) 80/2022.
#	Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ -“Mongolian Journal of Agricultural Sciences”  Vol. 29 No. 1 (2020) 

Холбоосууд:
* 	https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.86.1378
* 	https://doi.org/10.31618/ESU.2413-9335.2021.1.91.1500
* 	https://web.archive.org/web/20240517144227/https://phil-art.euroasia-science.ru/index.php/Euroasia/article/view/746
* 	https://doi.org/10.5564/mjas.v29i1.1367
* 	https://cyberleninka.ru/article/n/the-ritual-for-summoning-prosperity-or-waving-endowment

== Дотоод, гадаадад хэвлүүлсэн өгүүлэл == 
	
#	Хуульч Сандагийн “үг” зохиолын гар бичмэлүүд. -“Уран зохиол судлал” Боть 25. УБ., 2001 он.
#	Some issues to the Poem of Sandag “цber-ьn bey-e `tьlьged noyan-iyan ma!taji kelegsen-inь” (in Mongolian) “Nomadic Studies” (International institute for the Study of Nomadic  Civilizations) 2003.¹ 7
#	“Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС-ийн “ЭШ-ний бичиг”. 2003 он.
#	Монголын уран зохиол дахь “үг” зохиолын төрөл зүйлийн хөгжил.  -Өвөр Монголын Үндэсний Их Сургуулийн “ЭШ Бичиг”. Хөх хот. 2003 он.
#	Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. -Хүмүүнлэгийн ИС-ийн “ЭШБичиг”.боть 1 (05).УБ., 2003 он. 
#	“Авын хоморгонд орсон чонын хэлсэн нь”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. - “Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. -“Яруу утгын тайлал” эмхтгэл. УБ., 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь утга далдлах хийгээд ёгт битүү үг. - “Уран зохиол судлал” Боть 26. УБ., 2004 он.
#	“Үг зохиол дахь утга далдлах өгүүлэмж”. - Улаанбаатарын Их Сургуулийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг” Боть –1. дэвтэр-19. УБ.,2004 он.
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Шинэ зуун” уран сайхны шүүмжийн цуврал сэтгүүл. 2004 он.  ¹ 1
#	Данзанравжаагийн нэгэн дууны шүлгийн тухайд. МУБИС-ийн “Эрдэм шинжилгээний бичиг”. УБ., 2005 он
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2005 он
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. –“Нийгмийн Шинжлэх ухааны Залуу эрдэмтдийн холбооны хурлын эмхэтгэл”. УБ., 2006 он.
#	Өвгөн шувуу хоёр хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн онцлог.-“Данзанравжаагийн 200 жилийн ойн ОУЭШ хурлын эмхтгэл”. УБ., 2003 он.
#	Хуульч Сандагийн үг зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. -“Шинэ зуун”. Уран сайхны шүүмжийн цуврал.УБ., 2006.¹2 
#	Statehood traditions in ancient teachings.- “International Conference “History and tradition of Mongolian Statehood” dedicated to 800 th anniversary of Great Mongolian State”.UB.2006.  
#	Хуульч Сандагийн 4 зохиолын нэг өгүүлэмж. -“Монгол судлалын чуулган”.УБ., 2006.¹1 (36)
#	Үг зохиолын төрөрл зүйлийн нэрийн тухайд.-“Нэр томьёо судлал”.УБ., 2006. ¹ 8
#	Төрийн ёсыг номын ёсоор өгүүлэх нь буюу эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ”. УБ. 2006. ¹ 3. Volume 181 
#	Д.Нацагдоржийн Харанхуй хад өгүүллэгийг зө совин, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь.-“Үндэсний монгол судлал”.УБ. 2006.¹8
#	“Regarding the statehood traditions represented in ancient time Mongolian teachings”. –“Statehood of Nomads: History and Tradition”.UB.2007
#	&quot;Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance&quot;. –“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”.Cheongju, Korea.2007.¹1
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухай.-“Хүрэлтогоот-2007 Эрдэм шинжилгээний бага хурлын эмхтгэл”.УБ.2007 ¹3
#	Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь үг зохиол. –“Монгол судлалын чуулган” (МУБИС). 2009 он.
#	Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –“Улаанбаатарын их сургуулийн эрдмийн бичиг” . 2009 он 
#	Төвдөч эрдэмтэн Л.Хүрэлбаатарын утга зохиол судлалын бүтээлүүд. –“Шинжлэх ухааны академийн мэдээ” сэтгүүл. 2010. №3. volume 197.
#	“Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд”- Journal of Philology and literature journal of the school of Ulaanbaatar, NUM Volume 8 (7) November 2012 ISSN 2310-2551
#	Ноён хутагт Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухайд - “Хэл бичиг утга соёл” Эрдэм шинжилгээний бичиг №15 (14). ,2019 он. ISSN 2310-2551
#	Арвайн хүрээний “Тарган бандида” ламтан Цэвэлванчигдоржийн зохиосон малын өвчнийг анагаах арга, заслын судруудыг судалсан дүн /Я.Ганзаяагийн хамт/ “Mongolian Journal of Agricultural Sciences”  Vol. 29 No. 1 (2020) 
#	Монголын нууц товчоон дахь ураг, гэр бүлийн зарим заншилын тухай. (Чиндамаагийн хамт) БНХАУ, Баруун хойтын үндэсний их сургуулийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл. Гүн ухаан нийгмийн шинжлэх ухааны монгол хэвлэл. 2021 оны 2 дугаар хугацаа № 68.

== Хэлэлцүүлсэн эрдэм шинжилгээний илтгэл ==

#	Хуульч Сандагийн намтарт холбогдох хоёр асудал. Герасимовичийн семинар. 1996 он
#	Монгол уран зохиол дахь “үгийн” уламжлал. “Эврика- 2001”  ЭШ бага хурал. 2001 он.
#	Өрнө дорны уран зохиол дахь “үг” зохиолын уламжлал. “Эврика- 2002”  ЭШ бага хурал.2002 он.
#	“Хуульч Сандагийн нэгэн шүлгийн хувилбарууд. Их Дээд сургуулийн багш нарын ЭШ бага хурал. 2002 он
#	Хуульч Сандагийн нэгэн шинэ шүлгийн тухайд. –“Глобальчлал ба дээд боловсрол” багш нарын ЭШ бага хурал.2003 он
#	“Үг” зохиол дахь амьтдын өгүүлэмж. МУИС. ОУ-ын ЭШ-ний хаврын бага хурал. 2003 он.
#	“Өвгөн шувуу хоёр” хэмээх харилцаа дууны туурвил зүйн өвөрмөц онцлог. Данзанравжаагийн 200 жилийн ойд зориулсан ОУ-ын ЭШ-ний хурал. 2003 он.
#	“Үг” зохиол дахь хулганы өгүүлэмж. Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан ЭШ-ний хурал. 2003 он.
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал. УБ. 2006 он
#	 “Авын хоморгонд орсон чоно”, “Чоно ноён хоёрын яриа” хэмээх хоёр зохиолын туурвил зүйд хийсэн зарим ажиглалт. Хүрэлтогоотын семинар. 2003 он.
#	Данзанравжаагийн нэгэн шүлэг “үг” зохиолын төрөл зүйлд холбогдох нь . ШУБИС-ийн Утга зохиолын тэнхим байгуулагдсаны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2004 он
#	Монголчуудын үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай. Хүрэлтогоот-2005 НШУЗЭ-ийн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2005 он
#	Хуульч Сандагийн “үг” зохиол дахь ёгт битүү утгат нэгэн өгүүлэмжийн тухай. Тоншуул сонины 70 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний бага хурал. 2005 он
#	“Харанхуй хад” өгүүллэгийг зохиолчийн зөн, сэрэл мэдрэмжийн үүднээс авч үзэх нь. Нацагдоржийн 100 насны ойн эрдэм шинжилгээний бага хурал.2006 он   
#	Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлалын тухайд. Олон улсын залуу монгол судлаачдын эрдэм шинжилгээний хурал.2006 он
#	&quot;Status of Mongolian Women students studying Science and Technology and their social advance&quot;.–“Chunbuk-Mongolian Women Scientists Forum”. Chungbuk National university. Korea. From 26 March, 2007 to 29 March  29, 2007.
#	“О.Дашбалбарын яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн асуудалд”.-“Дашбалбарын 50 насны ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний бага хурал”. 2007 он
#	“Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь “үг” зохиол” Ц.Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2008 он.
#	“Залуу монгол судлаачдыг бэлтгэж байгаа өнөөгийн байдал”. (Л.Хүрэлбаатар доктор профессор, С.Байгалсайхан доктор профессор, С.Цолмон доктор (Ph.D), профессор нарын хамт) –Олон монголч эрдэмтдийн анхдугаар их хурлын 50 жилийн ойд зориулсан монгол судлалын бага хурал. 2009 он 
#	“Монголын эртний уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлалын тухай”. Улаанбаатарын Их сургууль, БНСУ-ын Данкукийн Их Сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтран зохион байгуулсан “Дорнод Монголын түүх соёл” олон улсын бага хурал.2009  он
#	“ХХ зууны уран зохиол дахь “үг” зохиол” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэлзохиол судлал-2010 эрдэм шинжилгээний хурал.2010 он
#	“Ц.Бавуудоржийн яруу найраг дахь тэнгэрийг шүтэх үзлийн үзэл” –ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн Дэлхийн яруу найргийн өдөрт зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал. 2012 он
#	“Эртний монгол сургаалын зохиол дахь төр ёсны уламжлал”- International Literature festival Symposuim БНСУ- Бусанд,2012 он
#	“Монголын уран зохиол дахь үгийн сэтгэлгээний уламжлал шинэчлэл”- Олон улсын монголч эрдэмтдтийн хурал, 2012 он. 
#	“Чойсүрэнгийн Дагвадоржийн яруу найргийн туурвил зүйн зарим онцлог” – Ч.Дагвадоржийн 70 насны ойд зориулсан “Утга зохиолын ертөнц он жилүүд” Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал 
#	“Дэлхийн монгол судлал дахь Равжаа судлалын бүтээлүүд” –Данзанравжаагийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал 2013 он.  
#	“Б.Ууганжаргалын “Гал улаан ганцаардал” номын тухайд” Бээжин Төвийн Үндэстний Их Сургуулийн багш нарын эрдэм шинжилгээний хурал.2014 он.
#	“Инжинашийн яруу найргийн уламжлал шинэчлэлийн тухайд” Инжинаши судлалын Олон улсын монголч эрдэмтдийн хурал 2016 он.
#	“Очирбатын Дашбалбарын Бурханы шашны үзэл баримтлал” О.Дашбалбарын 60 насны ойд зориулсан Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2017 он.
#	“Данзанравжаагийн гүн ухааны үзэл хийгээд нэгэн овоо тахилгын тухай”-Тунляогийн Өвөрмонголын үндэсний их сургууль, Угсаатан зүйн олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, 2019 он
#	“ХХ зууны уран зохиол дахь үг зохиол ба Б.Явуухулан”. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он Уб
#	 Ж.Саруулбуянгийн яруу найраг дахь дорно дахины уламжлалт нэгэн сэтгэлгээний тухай. Эрдэм шинжилгээний бага хурал. 2019 он. УБ
#	“Тэнгэрийн зүрх түг түг цохилно” буюу өр зүрхний яруу найраг. Б.Доржпаламын 70 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2022 он“ 
#	“Дууллын яруу найргийн монгол уламжлал хийгээд цогт хун тайж”. Цогт хун тайжийн мэндэлсний 440 жилийн ойд зориулсан ЭШ-ний хурал 2021-10-28 
#	“Базарын Цэдэндамбын яруу найргийн сэтгэлгээний онцлог”.Б.Цэдэндамбын 990 насны ойд зориулсан ЭШ-ний хурал, 2021 он 

== Уран сайхны шүүмж, өгүүлэл ==

#	“Үг” зохиолын тухай. Монголын мэдээ. 2002-04-30. ¹ 085  хэвлэгдэв.
#	Хутагтын ариун орны нэгэн шүтээн. Улаанбаатар Tаймс. 2003 он хэвлэгдэв.
#	Монголын яруу найраг дахь бүсгүйчүүд. -“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 3 сар.¹ 007-2204 хэвлэгдэв.
#	Эгэл иргэний сэтгэл дэх төрийн эрхэм дээд чанарыг шүүн үзэж номын ёсоор өгүүлэх нь. –“Утга зохиол урлаг” сонин. 2006 оны 8 сар.¹ 022-2219 хэвлэгдэв.
#	Яруу найргийн сүүн зам буюу Сүхбаатарын Батмөнх.-“Өдрийн сонин”. УБ.2007-10-31- ний дугаарт хэвлэгдэв.
#	Гуниг аргадсан сэтгэл буюу учиг шингээх үг.-“Э.Анхбаяр “Давалгаа” яруу найргийн түүвэр”-т хэвлэгдэв. УБ.2007 он.
#	Замба тивийн наран дор. –С.Оюунчимэгийн “Замба тивийн наран дор” түүвэр зохиолд хэвлэгдэв..УБ., 2008 он
#	Цогт Очирваанийн шүлэгч Цогдоржийн Бавуудорж. -Ц.Бавуудорж “Яруу найргийн 20 жил” эмхтгэлл хэвлэгдэв.. УБ.,2010 он
#	Дотоод сэтгэлийн сонортой бүсгүй.-Э.Үржинхандын “Шувуутай цүнх” өгүүллэгийн түүвэрт хэвлэгдэв..УБ.,2010 он
#	“Монгол хүний сэтгэлийн эгшиг” -Б.Октябрь “Сэтгэлийн эгшиг”яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2011 он.
#	“Чонын зүүд юу өгүүлэв” -Б.Октябрь “Чонын зүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он.
#	“Төрсөн нутгийн зураглал” -Б.Октябрь “Төрсөн нутгийн зураглал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв. УБ., 2011 он.
#	«Бор дэвтрийн шүлгүүд» номын учир өгүүлэх нь –Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ.,2012 он
#	Д.Цэдэвийн «Зүрхний айзам» номын тухай –Д.Цэдэвийн «Бүтээлийн чуулган»-д хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он
#	Дуулаад л уйлаад л Далайн цэнхэр давалгаан мэт тийм гэгээн үнэн хүн –«Чойсүрэнгийн Дагвадорж» эмхтгэлд хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он 
#	Өвөртөө эх орноо тээж яваа бүсгүй хүн –Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2012 он
#	“Тэмээтэй хүн” Яруу найрагч Осоржингийн дурсгалын түүвэрт хэвлэгдэв. 2019 он. 
#	“Номын учир өгүүлэх нь” –Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4
#	 “Эрдэмт монгол хүмүүний “Оюунтүлхүүр” –Улирал ба зохиолч сэтгүүл. 2014 он №4 хэвлэгдэв.
#	“Дотуур байрны домог шиг түүх” С.Оюунчимэг “Хүсэл дүүрэн хүүхэд нас” дурсамжийн номонд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. 
#	Уулын өндрийг үүлс, усны тунгалгийг салхины бидэр чимдэг”-Ц.Хулан “Алтан зэгсний ангир”, яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2014 он. 
#	“Гэгээний хишиг даллага дуудалцах өргөл үг” -Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлтэд хэвлэгдэв.. УБ., 2015 он. ISBN 9789997354303
#	“Алтан бумбанд жиргэсэн үзэсгэлэнт шувуухайн  үлгэр буюу  цаг үе ба зохиолчид”. -«Өдрийн сонин» 2019.1.9 хэвлэгдэв.
#	«Гэгээн шаргал»-ын зүг шүүмж. Б.Эрдэнэ. «Гэгээн шаргалын зүг» түүвэрт хэвлэгдэв. УБ. 2018
#	Хүн чанар мөн чанарын шүлгүүд –Ч.Амгалан Яруу найргийн түүвэрт хэвлэгдэв.. УБ., 2018 он
#	Алшаа зүүнгар Буянбатын «Азын дөрвөн бэрх». -Буянбат.«Азын дөрвөн бэрх» номонд хэвлэгдэв.. УБ. 2019 он
#	Мэнэнгийн талд хөрвөөсөн шүлэгч (Б.Ууганжаргалын “гал улаан ганцаардал” номын тухайд) «Улирал ба зохиолч» сэтгүүлд 2016 онд хэвлэгдэв.
#	Шар усан голд аавыгаа хөтөлсөн “хас цагаан туулай”- Тугч Урангуа «Хүн заяа» номонд хэвлэгдэв. УБ., 2018 он.

== Редакторласан ном ==

#	Хүрэлбаатар.Л «Дуун утгын яруу зохист» судалгааны бүтээл.УБ., 2006 он
#	Оюунчимэг.С «Замба тивийн наран дор» түүвэр зохиол.УБ., 2008 он
#	Анхбаяр.Э «Давалгаа» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2007 он 
#	Үржинханд.Э «Шувуутай цүнх» өгүүллэгийн түүвэр.УБ.,2010 он
#	Ч.Дагвадоржийн “Бор дэвтрийн шүлгүүд” яруу найргийн түүвэр. УБ.,2012 он
#	Б.Октябрь «Сэтгэлийн эгшиг» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Б.Октябрь «Чонын зүүд» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Б.Октябрь «Төрсөн нутгийн зураглал» яруу найргийн түүвэр. УБ.,2011 он
#	Э.Дэлгэрмаа “Идэр Тэрхийн урсгал” яруу найргийн түүвэр. УБ., 2012 он
#	Д.Бат “Агваанчойдор гуайн ярьсан монгол төвд Бурханы шашны аман түүх”. УБ., 2012 он 
#	Сөеө “ХХ зууны Дундад улсын Монголын үндэстний утга зохиолын түүх”. УБ., 2012 он
#	Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Адууны хишиг даллага” судрын хэвлэлт. УБ., 2014 он. ISBN 99973-2-583-4
#	Бишрэлт мэргэн бандида Цэвэлванчигдоржийн “Гэгээний хишиг даллага” /Үр хүүхдийн даллага/ судрын хэвлэлт. УБ., 2015 он. ISBN 99973-2-,,,,
#	Эртний сургаалын зохиолууд. УБ.,2015 он. ISBN 99973-2-,,,,
#	Ц.Норжин «Монгол бичгийн хэлний гол ёс» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-3-8
#	Боржигон Цэцэн «Нийгмийн шилжилтийн үеийн монгол утга зохиолын үзэл урсгал» УБ., 2017 он. ISBN 978-99978-843-2-1
#	Цэнгэлтэй «Орчин цагийн монгол хэлний зүй». УБ.,2018 он

== Эмхтгэсэн ном == 

#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Д.Нацагдорж “Миний нутаг”, Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -2 дүгээр боть С.Буяннэмэх “Алсыг зорьсон алтан загас”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -3 дүгээр боть Б.Ринчин “Шүхэрч Буньяа”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -4 дүгээр боть Ц.Дамдинсүрэн “Буурал ээж минь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -5 дүгээр боть Ч.Ойдов “Зам”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -6 дүгээр боть Д.Сэнгээ “Аюуш”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -7 дүгээр боть Ч.Лодойдамба “Хугараагүй ноён нуруу”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Монголын орчин үеийн уран зохиолын дээжис» -1 дүгээр боть Ч.Лхамсүрэн “Хүрэн морь”. Өвөрмонголын Сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо. 2011 он. ISBN 978-7-5311-8493-5
#	«Чойсүрэнгийн Дагвадорж» II боть.УБ., 2012 он. ISBN 9789996241345
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2006».УБ., 2006 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2007».УБ., 2007 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2008».УБ., 2008 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2009».УБ., 2009 он
#	Нийгмийн шинжлэх ухааны залуу эрдэмтдийн оны шилдэг бүтээлийн эмхтгэл «Хүрэлтогоот-2010».УБ., 2010 он
#	Данзанравжаа Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхтгэл. УБ., 2003 он
#	Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2006 он
#	Шинэ зуун Уран сайхны шүүмжийн цуврал 1. УБ., 2008 он
#	Лхамсүрэнгийн Хүрэлбаатар. УБ., 2017, ISBN 978-99978-834-9-0

== Гавьяа Шагнал ==
* “Мөнгөн цом” яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал (2003)
* МЗЭ-ийн шагнал (2004)
* Алтан дигваранз шагнал&lt;ref&gt;2006 онд Данзанравжаа хутагтын жанч халсны 150 жилийн ойгоор Монгол улсад зохиогдсон Дэлхийн яруу найргийн наадмын тэргүүн шагнал&lt;/ref&gt; (2006)
* “Алтан-Өд” шагнал (2009)
* Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал (2011) 
* Шинжлэх ухааны тэргүүн ажилтан (2015) 
* Алтан гадас одон (2018)
* Боловсролын тэргүүний ажилтан (2020)
* Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2023)
* Ханбогд сумын хүндэт иргэн&lt;ref&gt; Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум үүсэн байгуулагдсаны түүхт 100 жилийн ой, Ханбогд сумын ИТХ-ын 2024 оны 7 дугаар сарын 18-ны өдрийн 18-1 тоот тогтоолоор шагнасан.&lt;/ref&gt; (2024) 

{{DEFAULTSORT:Сүглэгмаа, Хургаагийн}}
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]
[[Ангилал:Ханбогдын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын эмэгтэйчүүд]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]</text>
      <sha1>roe7m1vbxbrj7gtizonag20r9ax2t7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний Эвсэл (Монгол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140155</id>
    <revision>
      <id>866997</id>
      <parentid>866960</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T04:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>866997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5474" sha1="mi93h5kdagy2ps6wtdpf3wobynxf48g" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Үндэсний Эвсэл
| logo             = Logo of the National Coalition (Mongolia).png
| logo_size        = 200
| colorcode        = #066B55
| leader           = [[Нямтайширын Номтойбаяр]]
| founded          = {{start date|2024|01|29|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Үндэсний ардчилсан үзлийн дор &quot;Үндэсний эвсэл&quot; байгуулагдлаа |date=29 January 2024 |url=https://ikon.mn/n/32br |publisher=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
| ideology         = [[Баруунтан|Үндэсний ардчилсан үзэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Үндэсний эвсэл: Намчдын хулгайтай бид тэмцэнэ |date=10 June 2024 |url=https://news.mn/r/2729198/ |publisher=news.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = {{URL|evsel.mn}}
| country          = Монголын
| abbreviation     = ҮЭ
| colors           = {{color box|#066B55|border=darkgray}} Ногоон
| position         = [[Баруун-төвийн улс төр|Баруун-төв]]
| slogan           = {{lang|mn|Үндэстнээрээ баяжья!}}
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Composition bar|4|126|#066B55}}
| affiliation1     = *[[Монголын Ногоон Нам]]
*[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]
*Монголын Либерал Ардчилсан Нам
| affiliation1_title = Гишүүн намууд
}}

'''Үндэсний Эвсэл''' ('''ҮЭ''') нь Монгол Улсын улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан [[Нямтайширын Номтойбаяр]] тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх [[Монголын Ногоон Нам]] (МНН) болон [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] (МЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн.

== Үзэл баримтлал ба зорилго ==
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн &quot;Иргэн баян бол улс баян&quot; гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг.

== Бодлого, байр суурь ==
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог.

== Сонгуулийн оролцоо ==
[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг &quot;1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн&quot; зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, [[Реформисм|улс төрийн шинэчлэл]], авлигын эсрэг тэмцэл, [[Эдийн засгийн либерализм|эдийн засгийн либералчлал]] зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2024-06-29 |title=Н.Номтойбаяр: &quot;Үндэсний эвсэл&quot; хуульд заасан босгыг амжилттай давлаа |url=https://ikon.mn/n/36ia |access-date=2025-06-02 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]</text>
      <sha1>mi93h5kdagy2ps6wtdpf3wobynxf48g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144977</id>
    <revision>
      <id>867029</id>
      <parentid>863992</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>89027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User talk:GeniusElephant678|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863992|863992]] sockpuppetry - [[m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678]]</comment>
      <origin>867029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="cvjaz0n0vq3l77v2pm6oq6e8kiznjop" xml:space="preserve">{{Short description|Овернь-Рона-Альп, Франц дахь департамент}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Эн
| native_name              = {{native name|fr|Ain}}
| native_name_lang         = fr
| settlement_type          = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| image_skyline            = 
| imagesize                = 
| image_alt                = 
| image_caption            = 
| image_flag               = Flag of Ain variant.svg
| flag_alt                 = 
| image_shield             = Blason département fr Ain.svg
| shield_alt               = 
| image_map                = Ain-Position.svg
| map_alt                  = 
| map_caption              = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_map_alt          = 
| pushpin_map_caption      = 
| pushpin_label_position   = 
| coordinates              = {{coord|46|5|N|5|20|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coor_pinpoint            = 
| coordinates_footnotes    = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = Франц
| subdivision_type1        = Муж
| subdivision_name1        = [[Овернь-Рона-Альп]]
| established_title        = 
| established_date         = 
| founder                  = 
| seat_type                = [[Префектур (Франц)|Префектур]]
| seat                     = [[Бурк-ан-Брес]]
| parts_type               = Дэд префектур
| parts_style              = para
| p1                       = [[Белле]]&lt;br/&gt;[[Жекс]]&lt;br/&gt;[[Нантюа]]
| government_footnotes     = 
| government_type          = 
| governing_body           = 
| leader_party             = 
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| unit_pref                = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes           = 
| area_note                = 
| area_rank                = 
| area_blank1_title        = 
| area_blank2_title        = &lt;!-- square kilometers --&gt;
| area_total_km2           = 
| area_land_km2            = 
| area_blank1_km2          = 
| area_blank2_km2          = &lt;!-- hectares --&gt;
| area_total_ha            = 
| area_land_ha             = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| ethnic_groups            = 
| population_footnotes     = &lt;ref name=pop2019/&gt;
| population_as_of         = 2019
| population_total         = 652,432
| population_density_km2   = auto
| population_note          = 
| population_demonym       = 
| timezone1                = 
| utc_offset1              = +1
| timezone1_DST            = 
| utc_offset1_DST          = +2
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code_type           = 
| area_code                = 
| area_codes               = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
| iso_code                 = 
| website                  = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module                   = 
| footnotes                = 
}}
'''Эн''' нь [[Франц]]ын [[Овернь-Рона-Альп]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. 2019 оны байдлаар хүн ам — 652,432.&lt;ref name=pop2019&gt;[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/6011060/dep01.pdf Populations légales 2019: 01 Ain], INSEE&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{stub}}

[[Ангилал:Эн| ]]</text>
      <sha1>cvjaz0n0vq3l77v2pm6oq6e8kiznjop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мани (сансрын хиймэл дагуул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146726</id>
    <revision>
      <id>866966</id>
      <parentid>866965</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11355" sha1="5xn26os66nv8tihgxaknalc612njz37" xml:space="preserve">'''Мани''' ('''Máni''') нь Европын сансрын агентлаг (ESA)-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Дани]] улс тэргүүлэн бусад Европын орнууд болох [[Польш]], [[Франц]] болон [[Словени]] улсуудтай хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны судалгааны хиймэл дагуулын төсөл юм. Төслийг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд олон улсын эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын консорциум хэрэгжүүлж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=ESA |language=en}}&lt;/ref&gt;

Мани төслийн гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст топографийн зураглал хийх бөгөөд уг мэдээллийг ирээдүйн хүнтэй болон хүнгүй сарны буух нислэгүүдийн төлөвлөлтөд ашиглах явдал юм. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сансрын хөлгийн үндсэн ачаалал нь Сарны гадаргыг өндөр нарийвчлалтай зураглан хэмжих зориулалттай оптик систем байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мани нь Данийн анхны Сар руу чиглэсэн сансрын нислэг болох юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en}}&lt;/ref&gt;

Төслийн нэрийг Сарны бэлгэдэл болсон Мани-гаас авсан бөгөөд Мани нь Скандинавын домог зүйд Сарыг төлөөлдөг бурхан юм. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Сансрын хөлгийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

Мани нь ESA-ийн Terra Novae хөтөлбөрийн хүрээнд 2023–2025 онд зарласан ''Small Missions Call'' буюу жижиг даалгаврын сонгон шалгаруулалтад оролцсон төслүүдийн нэг байв. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=ESA Activities Portal}}&lt;/ref&gt;

Төслийг 2025 оны 12 дугаар сарын 16-нд ESA-ийн зүгээс хэрэгжүүлэхээр сонгосон. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мани даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд Дани, Франц, Польш болон Европын бусад орны эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд оролцож байна. Консорциумд Аальборгийн их сургууль, Орхусын их сургууль, Өмнөд Данийн их сургууль (SDU), Данийн цаг уурын хүрээлэн, Парис-Саклайн их сургууль, [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи]] зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагууд багтдаг бөгөөд энэхүү хиймэл дагуулын төслийн хүрээнд их сургуулийн оюутнуудын оролцоог дэмжих байдлаар ажиллаж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IDA Newsletter # August 2025 |url=https://newsletter.au.dk/t/j-e-whkhitl-hjkihyolj-r/ |access-date=2026-08-23 |website=newsletter.au.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/institutter-centre/fysik_kemi_og_farmaci/aktuelt/2025_12_17_sdu-til-maanen |access-date=2026-08-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Studerendes semesterprojekt sendes til Månen {{!}} Aalborg Universitet |url=https://via.ritzau.dk/pressemeddelelse/14726623/studerendes-semesterprojekt-sendes-til-manen?publisherId=8155951&amp;lang=da |access-date=2026-08-23 |website=via.ritzau.dk |language=da}}&lt;/ref&gt;. Үйлдвэрлэлийн түншүүдийн дунд Дани, Польш, Нидерланд, Словени улсын компаниуд оролцож байна. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын шинжлэх ухааны удирдагчаар Копенхагены их сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг ажиллаж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сансрын хөлгийг төслийн үйлдвэрлэлийн гол түнш болох Данийн Space Inventor компани бүтээж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын нийт төсөв ойролцоогоор 50 сая [[евро]] бөгөөд Данийн засгийн газраас уг төсөлд 130 сая хүртэлх [[Дани крон]]ийн санхүүжилт олгохоор төлөвлөсөн байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Сансрын хөлөг ==

Мани сансрын хөлөг нь ажиглалтын янз бүрийн өнцгөөс Сарны гадаргыг зураглахад шаардлагатай чиг баримжаа болон хөдөлгөөний уян хатан байдлыг хангах зориулалттай авсаархан, тэгш өнцөгт хийцтэй байхаар төлөвлөгдсөн.

Сансрын хөлөг ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь эвхэгдсэн үедээ ойролцоогоор 0.85 × 0.85 × 0.75 м хэмжээтэй байна. Нарны хавтангуудыг дэлгэсэн үед нийт өргөн нь ойролцоогоор 2.5 м хүрнэ.

Мани нь Сарны гадаргаас ойролцоогоор 50 км-ийн өндөрт, 89°-аас дээш орбитын хазайлттай бараг туйлын тойрог замд ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Ийм нам өндөртэй сарны тойрог замд ажиллахын тулд сансрын хөлөг тойрог замаа тогтвортой хадгалах олон тооны засварын маневр хийх шаардлагатай.

Сансрын хөлөг нь тойрог замд орох, засварлах болон шаардлагатай маневруудыг гүйцэтгэхэд химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системийг хослуулан ашиглана.

== Хиймэл Дагуулын Гол Даалгавар болон Зорилго ==

Мани даалгаврын үндсэн оптик ачааллыг Польшийн Scanway компани нийлүүлнэ. Энэхүү систем нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай дүрслэл, топографийн хэмжилт хийхэд зориулагдсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Оптик систем нь ESA-ийн InCubed хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан SEMOVIS төслийн Дэлхийг ажиглах зориулалттай оптик технологид суурилсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=ESA InCubed |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Зорилго ==

Мани даалгаврын гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст зураглал бий болгох явдал юм. Сансрын хөлөг нам өндөртэй, өндөр хазайлттай тойрог замаас Сарны гадаргыг системтэйгээр ажигласнаар ирээдүйн сарны буух нислэгүүдэд ашиглах нарийвчилсан топографийн мэдээллийг бүрдүүлнэ.

Эдгээр өгөгдөл нь буух талбай сонгох, гадаргын хэлбэрийг үнэлэх, нислэгийн траектор болон буух ажиллагааг төлөвлөх зэрэг ирээдүйн сарны судалгааны үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой юм.

== Мөн үзэх ==

* [[Сар]]
* [[Копенхагены их сургууль]]

== Ном зүй == &lt;references /&gt;

[[Ангилал:Копенхагены их сургууль]]
[[Ангилал:Сансрын нислэг]]
[[Ангилал:Сарны судалгаа]]
[[Ангилал:Сансрын дуран]]
[[Ангилал:Сансар судлал]]
[[Ангилал:Дани]]
[[Ангилал:Сар]]</text>
      <sha1>5xn26os66nv8tihgxaknalc612njz37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866967</id>
      <parentid>866966</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11400" sha1="f3fey4w9j2ipq3avfu0dqqi5u6kkaiq" xml:space="preserve">'''Мани''' ('''Máni''') нь Европын сансрын агентлаг (ESA)-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Дани]] улс тэргүүлэн бусад Европын орнууд болох [[Польш]], [[Франц]] болон [[Словени]] улсуудтай хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны судалгааны хиймэл дагуулын төсөл юм. Төслийг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд олон улсын эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын консорциум хэрэгжүүлж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=ESA |language=en}}&lt;/ref&gt;

Мани төслийн гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст топографийн зураглал хийх бөгөөд уг мэдээллийг ирээдүйн хүнтэй болон хүнгүй сарны буух нислэгүүдийн төлөвлөлтөд ашиглах явдал юм. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сансрын хөлгийн үндсэн ачаалал нь Сарны гадаргыг өндөр нарийвчлалтай зураглан хэмжих зориулалттай оптик систем байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мани нь Данийн анхны Сар руу чиглэсэн сансрын нислэг болох юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en}}&lt;/ref&gt;

Төслийн нэрийг Сарны бэлгэдэл болсон Мани-гаас авсан бөгөөд Мани нь Скандинавын домог зүйд Сарыг төлөөлдөг бурхан юм. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Сансрын хөлгийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

Мани нь ESA-ийн Terra Novae хөтөлбөрийн хүрээнд 2023–2025 онд зарласан ''Small Missions Call'' буюу жижиг даалгаврын сонгон шалгаруулалтад оролцсон төслүүдийн нэг байв. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=ESA Activities Portal}}&lt;/ref&gt;

Төслийг 2025 оны 12 дугаар сарын 16-нд ESA-ийн зүгээс хэрэгжүүлэхээр сонгосон. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мани даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд Дани, Франц, Польш болон Европын бусад орны эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд оролцож байна. Консорциумд Аальборгийн их сургууль, Орхусын их сургууль, Өмнөд Данийн их сургууль (SDU), Данийн цаг уурын хүрээлэн, Парис-Саклайн их сургууль, [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи]] зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагууд багтдаг бөгөөд энэхүү хиймэл дагуулын төслийн хүрээнд их сургуулийн оюутнуудын оролцоог дэмжих байдлаар ажиллаж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IDA Newsletter # August 2025 |url=https://newsletter.au.dk/t/j-e-whkhitl-hjkihyolj-r/ |access-date=2026-08-23 |website=newsletter.au.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/institutter-centre/fysik_kemi_og_farmaci/aktuelt/2025_12_17_sdu-til-maanen |access-date=2026-08-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Studerendes semesterprojekt sendes til Månen {{!}} Aalborg Universitet |url=https://via.ritzau.dk/pressemeddelelse/14726623/studerendes-semesterprojekt-sendes-til-manen?publisherId=8155951&amp;lang=da |access-date=2026-08-23 |website=via.ritzau.dk |language=da}}&lt;/ref&gt;. Үйлдвэрлэлийн түншүүдийн дунд Дани, Польш, Нидерланд, Словени улсын компаниуд оролцож байна. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын шинжлэх ухааны удирдагчаар Копенхагены их сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг (дани хэлээр, ''Jens Frydenvang'') ажиллаж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сансрын хөлгийг төслийн үйлдвэрлэлийн гол түнш болох Данийн Space Inventor компани бүтээж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын нийт төсөв ойролцоогоор 50 сая [[евро]] бөгөөд Данийн засгийн газраас уг төсөлд 130 сая хүртэлх [[Дани крон]]ийн санхүүжилт олгохоор төлөвлөсөн байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Сансрын хөлөг ==

Мани сансрын хөлөг нь ажиглалтын янз бүрийн өнцгөөс Сарны гадаргыг зураглахад шаардлагатай чиг баримжаа болон хөдөлгөөний уян хатан байдлыг хангах зориулалттай авсаархан, тэгш өнцөгт хийцтэй байхаар төлөвлөгдсөн.

Сансрын хөлөг ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь эвхэгдсэн үедээ ойролцоогоор 0.85 × 0.85 × 0.75 м хэмжээтэй байна. Нарны хавтангуудыг дэлгэсэн үед нийт өргөн нь ойролцоогоор 2.5 м хүрнэ.

Мани нь Сарны гадаргаас ойролцоогоор 50 км-ийн өндөрт, 89°-аас дээш орбитын хазайлттай бараг туйлын тойрог замд ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Ийм нам өндөртэй сарны тойрог замд ажиллахын тулд сансрын хөлөг тойрог замаа тогтвортой хадгалах олон тооны засварын маневр хийх шаардлагатай.

Сансрын хөлөг нь тойрог замд орох, засварлах болон шаардлагатай маневруудыг гүйцэтгэхэд химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системийг хослуулан ашиглана.

== Хиймэл Дагуулын Гол Даалгавар болон Зорилго ==

Мани даалгаврын үндсэн оптик ачааллыг Польшийн Scanway компани нийлүүлнэ. Энэхүү систем нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай дүрслэл, топографийн хэмжилт хийхэд зориулагдсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Оптик систем нь ESA-ийн InCubed хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан SEMOVIS төслийн Дэлхийг ажиглах зориулалттай оптик технологид суурилсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=ESA InCubed |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Зорилго ==

Мани даалгаврын гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст зураглал бий болгох явдал юм. Сансрын хөлөг нам өндөртэй, өндөр хазайлттай тойрог замаас Сарны гадаргыг системтэйгээр ажигласнаар ирээдүйн сарны буух нислэгүүдэд ашиглах нарийвчилсан топографийн мэдээллийг бүрдүүлнэ.

Эдгээр өгөгдөл нь буух талбай сонгох, гадаргын хэлбэрийг үнэлэх, нислэгийн траектор болон буух ажиллагааг төлөвлөх зэрэг ирээдүйн сарны судалгааны үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой юм.

== Мөн үзэх ==

* [[Сар]]
* [[Копенхагены их сургууль]]

== Ном зүй == &lt;references /&gt;

[[Ангилал:Копенхагены их сургууль]]
[[Ангилал:Сансрын нислэг]]
[[Ангилал:Сарны судалгаа]]
[[Ангилал:Сансрын дуран]]
[[Ангилал:Сансар судлал]]
[[Ангилал:Дани]]
[[Ангилал:Сар]]</text>
      <sha1>f3fey4w9j2ipq3avfu0dqqi5u6kkaiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>867014</id>
      <parentid>866967</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T08:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>867014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11373" sha1="gyn9n38ct4zoli8jym9huvoeghsid4c" xml:space="preserve">'''Мани''' ('''Máni''') нь Европын сансрын агентлаг (ESA)-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Дани]] улс тэргүүлэн бусад Европын орнууд болох [[Польш]], [[Франц]] болон [[Словени]] улсуудтай хамтран боловсруулж буй ирээдүйн сарны судалгааны хиймэл дагуулын төсөл юм. Төслийг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд олон улсын эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагуудын консорциум хэрэгжүүлж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irina |date=2025-12-17 |title=Denmark to Lead Historic Moon Mapping Mission |url=https://thedanishdream.com/news/denmark-to-lead-historic-moon-mapping-mission/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/fakulteterne/naturvidenskab/nyheder/sdu-til-maanen |access-date=2026-01-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=ESA Prepares to explore the Moon with small missions |url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Preparing_for_the_Future/Discovery_and_Preparation/ESA_Prepares_to_explore_the_Moon_with_small_missions |access-date=2026-01-23 |website=ESA |language=en}}&lt;/ref&gt;

Мани төслийн гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст топографийн зураглал хийх бөгөөд уг мэдээллийг ирээдүйн хүнтэй болон хүнгүй сарны буух нислэгүүдийн төлөвлөлтөд ашиглах явдал юм. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Juhl |first=Martin |date=2025-12-18 |title=University of Copenhagen in command of Moon mission |url=https://uniavisen.dk/en/university-of-copenhagen-in-command-of-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=University Post |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-12-17 |title=Máni: a mission to map the Moon with unprecedented precision selected by the ESA |url=http://www.universite-paris-saclay.fr/en/news/mani-mission-map-moon-unprecedented-precision-selected-esa |access-date=2026-01-23 |website=Université Paris-Saclay |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сансрын хөлгийн үндсэн ачаалал нь Сарны гадаргыг өндөр нарийвчлалтай зураглан хэмжих зориулалттай оптик систем байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Мани нь Данийн анхны Сар руу чиглэсэн сансрын нислэг болох юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Westmark |first=Juni |date=2025-12-18 |title=Denmark is preparing its first lunar mission, led by the University of Copenhagen |url=https://www.nordiskpost.com/2025/12/18/denmark-space-moon-mani-mission-copenhagen/ |access-date=2026-01-23 |website=NordiskPost |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hørving-Mulberg |first=Rasmus |date=2025-12-04 |title=Aalborg company to build satellite for Denmark's first moon mission |url=https://techsavvy.media/en/aalborg-company-to-build-satellite-for-denmarks-first-moon-mission/ |access-date=2026-01-23 |website=TechSavvy |language=en}}&lt;/ref&gt;

Төслийн нэрийг Сарны бэлгэдэл болсон Мани-гаас авсан бөгөөд Мани нь Скандинавын домог зүйд Сарыг төлөөлдөг бурхан юм. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Сансрын хөлгийг 2029 онд хөөргөхөөр төлөвлөж байна. &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Parsonson |first=Andrew |date=2026-01-02 |title=Denmark’s First Mission to the Moon Gets ESA Greenlight |url=https://europeanspaceflight.com/denmarks-first-mission-to-the-moon-gets-esa-greenlight/ |access-date=2026-01-23 |website=European Spaceflight |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Danish Mani mission to chart lunar terrain in 3D |url=https://www.moondaily.com/reports/Danish_Mani_mission_to_chart_lunar_terrain_in_3D_999.html |access-date=2026-01-23 |website=Moon Daily}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

Мани нь ESA-ийн Terra Novae хөтөлбөрийн хүрээнд 2023–2025 онд зарласан ''Small Missions Call'' буюу жижиг даалгаврын сонгон шалгаруулалтад оролцсон төслүүдийн нэг байв. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=MÁNI MISSION {{!}} Activities Portal |url=https://activities.esa.int/4000146824 |access-date=2026-01-23 |website=ESA Activities Portal}}&lt;/ref&gt;

Төслийг 2025 оны 12 дугаар сарын 16-нд ESA-ийн зүгээс хэрэгжүүлэхээр сонгосон. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мани даалгаврыг [[Копенхагены их сургууль]] удирдах бөгөөд Дани, Франц, Польш болон Европын бусад орны эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн байгууллагууд оролцож байна. Консорциумд Аальборгийн их сургууль, Орхусын их сургууль, Өмнөд Данийн их сургууль (SDU), Данийн цаг уурын хүрээлэн, Парис-Саклайн их сургууль, [[Польшийн Шинжлэх ухааны академи]] зэрэг эрдэм шинжилгээний байгууллагууд багтдаг бөгөөд энэхүү хиймэл дагуулын төслийн хүрээнд их сургуулийн оюутнуудын оролцоог дэмжих байдлаар ажиллаж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IDA Newsletter # August 2025 |url=https://newsletter.au.dk/t/j-e-whkhitl-hjkihyolj-r/ |access-date=2026-08-23 |website=newsletter.au.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDU to the Moon: Danish-led space mission to map the Moon’s surface |url=https://www.sdu.dk/en/om-sdu/institutter-centre/fysik_kemi_og_farmaci/aktuelt/2025_12_17_sdu-til-maanen |access-date=2026-08-23 |website=sdu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Studerendes semesterprojekt sendes til Månen {{!}} Aalborg Universitet |url=https://via.ritzau.dk/pressemeddelelse/14726623/studerendes-semesterprojekt-sendes-til-manen?publisherId=8155951&amp;lang=da |access-date=2026-08-23 |website=via.ritzau.dk |language=da}}&lt;/ref&gt;. Үйлдвэрлэлийн түншүүдийн дунд Дани, Польш, Нидерланд, Словени улсын компаниуд оролцож байна. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын удирдагчаар Копенхагены их сургуулийн дэд профессор Йенс Фрайденванг (дани хэлээр, ''Jens Frydenvang'') ажиллаж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


Сансрын хөлгийг төслийн үйлдвэрлэлийн гол түнш болох Данийн Space Inventor компани бүтээж байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Даалгаврын нийт төсөв ойролцоогоор 50 сая [[евро]] бөгөөд Данийн засгийн газраас уг төсөлд 130 сая хүртэлх [[Дани крон]]ийн санхүүжилт олгохоор төлөвлөсөн байна. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Сансрын хөлөг ==

Мани сансрын хөлөг нь ажиглалтын янз бүрийн өнцгөөс Сарны гадаргыг зураглахад шаардлагатай чиг баримжаа болон хөдөлгөөний уян хатан байдлыг хангах зориулалттай авсаархан, тэгш өнцөгт хийцтэй байхаар төлөвлөгдсөн.

Сансрын хөлөг ойролцоогоор 210 кг жинтэй бөгөөд хоёр нарны хавтан нь эвхэгдсэн үедээ ойролцоогоор 0.85 × 0.85 × 0.75 м хэмжээтэй байна. Нарны хавтангуудыг дэлгэсэн үед нийт өргөн нь ойролцоогоор 2.5 м хүрнэ.

Мани нь Сарны гадаргаас ойролцоогоор 50 км-ийн өндөрт, 89°-аас дээш орбитын хазайлттай бараг туйлын тойрог замд ажиллахаар төлөвлөгдсөн. Ийм нам өндөртэй сарны тойрог замд ажиллахын тулд сансрын хөлөг тойрог замаа тогтвортой хадгалах олон тооны засварын маневр хийх шаардлагатай.

Сансрын хөлөг нь тойрог замд орох, засварлах болон шаардлагатай маневруудыг гүйцэтгэхэд химийн болон цахилгаан хөдөлгүүрийн системийг хослуулан ашиглана.

== Хиймэл Дагуулын Гол Даалгавар болон Зорилго ==

Мани даалгаврын үндсэн оптик ачааллыг Польшийн Scanway компани нийлүүлнэ. Энэхүү систем нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай дүрслэл, топографийн хэмжилт хийхэд зориулагдсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mani |url=https://scanway.pl/en/missions/mani/ |access-date=2026-01-23 |website=SCANWAY |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Оптик систем нь ESA-ийн InCubed хөтөлбөрийн хүрээнд боловсруулсан SEMOVIS төслийн Дэлхийг ажиглах зориулалттай оптик технологид суурилсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SEMOViS {{!}} InCubed |url=https://incubed.esa.int/portfolio/semovis/ |access-date=2026-01-23 |website=ESA InCubed |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Зорилго ==

Мани даалгаврын гол зорилго нь Сарны гадаргын өндөр нарийвчлалтай гурван хэмжээст зураглал бий болгох явдал юм. Сансрын хөлөг нам өндөртэй, өндөр хазайлттай тойрог замаас Сарны гадаргыг системтэйгээр ажигласнаар ирээдүйн сарны буух нислэгүүдэд ашиглах нарийвчилсан топографийн мэдээллийг бүрдүүлнэ.

Эдгээр өгөгдөл нь буух талбай сонгох, гадаргын хэлбэрийг үнэлэх, нислэгийн траектор болон буух ажиллагааг төлөвлөх зэрэг ирээдүйн сарны судалгааны үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой юм.

== Мөн үзэх ==

* [[Сар]]
* [[Копенхагены их сургууль]]

== Ном зүй == &lt;references /&gt;

[[Ангилал:Копенхагены их сургууль]]
[[Ангилал:Сансрын нислэг]]
[[Ангилал:Сарны судалгаа]]
[[Ангилал:Сансрын дуран]]
[[Ангилал:Сансар судлал]]
[[Ангилал:Дани]]
[[Ангилал:Сар]]</text>
      <sha1>gyn9n38ct4zoli8jym9huvoeghsid4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дахын Готов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147989</id>
    <revision>
      <id>867019</id>
      <parentid>866358</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T11:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkh.eerdene</username>
        <id>104089</id>
      </contributor>
      <comment>баримт хэрэгтэй</comment>
      <origin>867019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18556" sha1="hlqx127pewxk6f7recgygdlt7atdote" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
| name               = Дахын Готов
| image              = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg
| caption        = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn
| birth_date         = 15 August 1926
| birth_place        = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]]
| education          = Улаанбаатарын Холбооны техникум&lt;br /&gt;Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль
| profession         = Радио холбооны инженер
| party              = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| office             = БНМАУ-ын Холбооны сайд
| term_start         = 1965
| term_end           = 1985
| office2            = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд
| term_start2        = 1979
| term_end2          = 1984
| awards             = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар&lt;br /&gt;Монгол Улсын Гавьяат холбоочин&lt;br /&gt;Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд
}}
[[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]]
'''Дахын Готов &lt;span lang=&quot;mn-mong&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ&lt;/span&gt;''' ( Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1926 оны 8-р сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8-р сарын 15 гэж бүртгүүлсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд БНМАУ-ын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэхэд зүтгэсэн байна. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад]] суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов
 |url=https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/
 |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам
 |date=2021-04-27
 |access-date=2026-08-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mnb&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов
 |url=https://www.mnb.mn/v/299211
 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз
 |date=2023-08-15
 |access-date=2026-08-16
}}&lt;/ref&gt;

== Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл ==

Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}}

Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна.

== Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа ==

Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

== Боловсрол ==

1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна.

1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ.

1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

== Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе ==

Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан.

* 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер;
* 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер;
* 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт;
* 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;

1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;

== Холбооны сайд ==
[[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]]
1965 оны 11-р сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12-р сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.&lt;ref name=&quot;mddic&quot; /&gt;

Д.Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ.

== Телевизийн хөгжил ==

Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

[[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз]] түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

== Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил ==

Д.Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;

2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.&lt;ref name=&quot;president&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв
 |url=https://president.mn/24158/
 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар
 |date=2022-07-06
 |access-date=2026-08-16
}}&lt;/ref&gt;

== Дипломат алба ==

1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;
[[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]]
Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. 

Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.&lt;ref name=&quot;president&quot; /&gt;

== Хожмын ажил ==

1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан.

1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ.

1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан.

1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан.

1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==

Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.&lt;ref name=&quot;president&quot;/&gt;

== Шагнал, цол ==
[[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов {{Citation needed}} ]]

* [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022
* Монгол Улсын Гавьяат холбоочин
* [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]]
* [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2)
* Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг
* Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд
* ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг.

2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.&lt;ref name=&quot;president&quot;/&gt;
== Үйл ажиллагааны ач холбогдол ==

Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;mddic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;[[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э {{Citation needed}} ]]

Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.&lt;ref name=&quot;mnb&quot;/&gt;
== Гэр бүл ==

Гэргий: С. Норолхоо {{Citation needed}}

Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа {{Citation needed}}

Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн {{Citation needed}}

== Эшлэл ==

{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==

* [https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов]
* [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов]
* [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай]
* [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага]
[[Ангилал:Монголын дипломатчид]]
== References ==
&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}
[[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]]
[[Ангилал:Инженер]]
[[Ангилал:Телевиз]]
[[Ангилал:Радио, телевиз]]
[[Ангилал:Монгол]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]]</text>
      <sha1>hlqx127pewxk6f7recgygdlt7atdote</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Данийн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148042</id>
    <revision>
      <id>866968</id>
      <timestamp>2026-08-23T12:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370843662|University of Southern Denmark]]&quot;</comment>
      <origin>866968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14430" sha1="b6zupkf3k8zo5bmmfsndk9bmha6prx0" xml:space="preserve">
{{Инфобокс Их сургууль|image=University of Southern Denmark logo.svg|endowment=|administrative_staff=3772 (2016)&lt;ref name=numbers&gt;{{cite web|url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb|title=Tal &amp; Tabeller|language=da|trans-title=Numbers &amp; Tables|website=static.sdu.dk|access-date=17 January 2019|archive-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|faculty=|students=29,674 (2016)&lt;ref name=numbers /&gt;|undergrad=|postgrad=|doctoral=|city=Оденсе, Соендербург, Вёлэ, Эйсбург, Копенхаген|state=|country=[[Дани]]|campus=Оденсе, Соендербург, Вёлэ, Эйсбург, Копенхаген|affiliations=|colors=|sports_nickname=|logo=|logo_size=}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон [[Зеланд]] бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд [[Оденсегийн их сургууль]], Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн [[Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан]] нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}}   юм. ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>b6zupkf3k8zo5bmmfsndk9bmha6prx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866969</id>
      <parentid>866968</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14347" sha1="oylun1cyy8tt77i4hk8vvhyglqbnq1w" xml:space="preserve">
{{Инфобокс Их сургууль|image=University of Southern Denmark logo.svg|endowment=|administrative_staff=3772 (2016)&lt;ref name=numbers&gt;{{cite web|url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb|title=Tal &amp; Tabeller|language=da|trans-title=Numbers &amp; Tables|website=static.sdu.dk|access-date=17 January 2019|archive-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|faculty=|students=29,674 (2016)&lt;ref name=numbers /&gt;|undergrad=|postgrad=|doctoral=|city=Оденсе, Соендербург, Вёлэ, Эйсбург, Копенхаген|state=|country=[[Дани]]|campus=Оденсе, Соендербург, Вёлэ, Эйсбург, Копенхаген|affiliations=|colors=|sports_nickname=|logo=|logo_size=}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>oylun1cyy8tt77i4hk8vvhyglqbnq1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866970</id>
      <parentid>866969</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14615" sha1="fz9xnhjx6dnu7zz55ptw324v33liov1" xml:space="preserve">
{{Инфобокс Их сургууль
| нэр                  = Өмнөд Данийн их сургууль
| native_name           = {{lang-da|Syddansk Universitet}}
| native_name_lang      = da
| image                 = University of Southern Denmark logo.svg
| type                  = Төрийн их сургууль
| established           = 1998
| administrative_staff  = 3,772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web
|url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
|title=Tal &amp; Tabeller
|language=da
|trans-title=Numbers &amp; Tables
|website=static.sdu.dk
|access-date=2019-01-17
|archive-date=2022-03-02
|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| students              = 29,674 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt;
| city                  = [[Оденсе]], [[Сённерборг]], [[Вайле]], [[Эсбьерг]], [[Копенхаген]]
| country               = [[Дани]]
| campus                = Оденсе, Сённерборг, Вайле, Эсбьерг, Копенхаген
}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>fz9xnhjx6dnu7zz55ptw324v33liov1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866971</id>
      <parentid>866970</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14620" sha1="4vbji9olq9ykh4v6rb3bjbsqpzab8tx" xml:space="preserve">
{{Инфобокс Их сургууль
| нэр                  = Өмнөд Данийн их сургууль
| native_name           = {{lang-da|Syddansk Universitet}}
| native_name_lang      = da
| Зураг                 = University of Southern Denmark logo.svg
| type                  = Төрийн их сургууль
| established           = 1998
| administrative_staff  = 3,772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web
|url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
|title=Tal &amp; Tabeller
|language=da
|trans-title=Numbers &amp; Tables
|website=static.sdu.dk
|access-date=2019-01-17
|archive-date=2022-03-02
|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| students              = 29,674 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt;
| city                  = [[Оденсе]], [[Сённерборг]], [[Вайле]], [[Эсбьерг]], [[Копенхаген]]
| country               = [[Дани]]
| campus                = Оденсе, Сённерборг, Вайле, Эсбьерг, Копенхаген
}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>4vbji9olq9ykh4v6rb3bjbsqpzab8tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866972</id>
      <parentid>866971</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15051" sha1="b9hvqd6dlt64yf2s61jkotw4s3gpkq6" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
| нэр                   = Өмнөд Данийн их сургууль
| эххэлдээрх_нэр         = ''Syddansk Universitet''
| уриа                  =
| зураг                  = University of Southern Denmark logo.svg
| зургийн_хэмжээ         = 200px
| байгуулагдсан          = 1998
| төрөл                  = Улсын сургууль
| endowment              =
| city                   = [[Оденсе]], [[Сённерборг]], [[Вайле]], [[Эсбьерг]], [[Копенхаген]]
| state                  =
| country                = [[Дани]]
| staff                  = 3,772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web
|url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
|title=Tal &amp; Tabeller
|language=da
|trans-title=Numbers &amp; Tables
|website=static.sdu.dk
|access-date=2019-01-17
|archive-date=2022-03-02
|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;url-status=dead
}}
| faculty                =
| ректор                 =
| chancellor              =
| undergrad              =
| postgrad               =
| doctoral               =
| other                  =
| campus                 = [[Оденсе]]&lt;br&gt;[[Сённерборг]]&lt;br&gt;[[Вайле]]&lt;br&gt;[[Эсбьерг]]&lt;br&gt;[[Копенхаген]]
| mascot                 =
| colors                 =
| affiliations            =
| цахим_хуудас            = {{url|https://www.sdu.dk/}}
}}


'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>b9hvqd6dlt64yf2s61jkotw4s3gpkq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866973</id>
      <parentid>866972</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15083" sha1="bbgc6239dqb8xm8v8tgoptr5mmye4tj" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
 | нэр                   = Өмнөд Данийн их сургууль
 | эххэлдээрх_нэр         = ''Syddansk Universitet''
 | уриа                  =
 | зураг                  = University of Southern Denmark logo.svg
 | зургийн_хэмжээ         = 200px
 | байгуулагдсан          = 1998
 | төрөл                  = Улсын сургууль
 | endowment              =
 | city                   = [[Оденсе]], [[Сённерборг]], [[Вайле]], [[Эсбьерг]], [[Копенхаген]]
 | state                  =
 | country                = [[Дани]]
 | staff                  = 3,772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb
 |title=Tal &amp; Tabeller
 |language=da
 |trans-title=Numbers &amp; Tables
 |website=static.sdu.dk
 |access-date=2019-01-17
 |archive-date=2022-03-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302132256/https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb&amp;url-status=dead
}}
 | faculty                =
 | ректор                 =
 | chancellor              =
 | undergrad              =
 | postgrad               =
 | doctoral               =
 | other                  =
 | campus                 = [[Оденсе]]&lt;br&gt;[[Сённерборг]]&lt;br&gt;[[Вайле]]&lt;br&gt;[[Эсбьерг]]&lt;br&gt;[[Копенхаген]]
 | mascot                 =
 | colors                 =
 | affiliations            =
 | цахим_хуудас            = {{url|https://www.sdu.dk/}}
}}


'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>bbgc6239dqb8xm8v8tgoptr5mmye4tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866974</id>
      <parentid>866973</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14424" sha1="67b6qstyd45sj544ooo8niirhyejz42" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
 | нэр                   = Өмнөд Данийн их сургууль
 | эххэлдээрх_нэр        = ''Syddansk Universitet''
 | уриа                  =

 | зураг                 = University of Southern Denmark logo.svg
 | зургийн_хэмжээ        = 200px
 | байгуулагдсан         = 1998 он
 | төрөл                 = Улсын сургууль
 | endowment             =
 | city                  = [[Оденсе]]
 | state                 =
 | country               = [[Дани]]
 | staff                 = 3772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal &amp; Tabeller |language=da |trans-title=Numbers &amp; Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019}}&lt;/ref&gt;
 | faculty               =
 | ректор                =
 | chancellor            =
 | undergrad             =
 | postgrad              =
 | doctoral              =
 | other                 = 29,674 оюутан (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot; /&gt;
 | campus                = [[Оденсе]] (төв)&lt;br&gt;[[Сённерборг]]&lt;br&gt;[[Эсбьерг]]&lt;br&gt;[[Копенхаген]]&lt;br&gt;[[Коллинг]]
 | mascot                =
 | colors                =
 | affiliations          =
 | цахим_хуудас          = {{url|www.sdu.dk}}
}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>67b6qstyd45sj544ooo8niirhyejz42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866975</id>
      <parentid>866974</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14475" sha1="b66nq6rmcyhvabk8rh2ijt6l8trxbl9" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
 | нэр                   = Өмнөд Данийн их сургууль
 | эххэлдээрх_нэр        = ''Syddansk Universitet''
 | уриа                  =

 | зураг                 = [[File:University of Southern Denmark logo.svg|thumb|University of Southern Denmark logo]]
 | зургийн_хэмжээ        = 200px
 | байгуулагдсан         = 1998 он
 | төрөл                 = Улсын сургууль
 | endowment             =
 | city                  = [[Оденсе]]
 | state                 =
 | country               = [[Дани]]
 | staff                 = 3772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal &amp; Tabeller |language=da |trans-title=Numbers &amp; Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019}}&lt;/ref&gt;
 | faculty               =
 | ректор                =
 | chancellor            =
 | undergrad             =
 | postgrad              =
 | doctoral              =
 | other                 = 29,674 оюутан (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot; /&gt;
 | campus                = [[Оденсе]] (төв)&lt;br&gt;[[Сённерборг]]&lt;br&gt;[[Эсбьерг]]&lt;br&gt;[[Копенхаген]]&lt;br&gt;[[Коллинг]]
 | mascot                =
 | colors                =
 | affiliations          =
 | цахим_хуудас          = {{url|www.sdu.dk}}
}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>b66nq6rmcyhvabk8rh2ijt6l8trxbl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866976</id>
      <parentid>866975</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T12:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alama24</username>
        <id>97506</id>
      </contributor>
      <origin>866976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14385" sha1="51zcdti6ldiw57uri20sim22his348x" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
 | нэр                   = Өмнөд Данийн их сургууль
 | эххэлдээрх_нэр        = ''Syddansk Universitet''
 | уриа                  =

 | зураг                 = 
 | зургийн_хэмжээ        = 200px
 | байгуулагдсан         = 1998 он
 | төрөл                 = Улсын сургууль
 | endowment             =
 | city                  = [[Оденсе]]
 | state                 =
 | country               = [[Дани]]
 | staff                 = 3772 (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal &amp; Tabeller |language=da |trans-title=Numbers &amp; Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019}}&lt;/ref&gt;
 | faculty               =
 | ректор                =
 | chancellor            =
 | undergrad             =
 | postgrad              =
 | doctoral              =
 | other                 = 29,674 оюутан (2016)&lt;ref name=&quot;numbers&quot; /&gt;
 | campus                = [[Оденсе]] (төв)&lt;br&gt;[[Сённерборг]]&lt;br&gt;[[Эсбьерг]]&lt;br&gt;[[Копенхаген]]&lt;br&gt;[[Коллинг]]
 | mascot                =
 | colors                =
 | affiliations          =
 | цахим_хуудас          = {{url|www.sdu.dk}}
}}

'''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг.

29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар),  тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь).  2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; 38 (2013 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; )-д жагсаж байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}&lt;/ref&gt; Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон.


2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн.  Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;


Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}&lt;/ref&gt; Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ  Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}&lt;/ref&gt;

== Захиргаа ба зохион байгуулалт ==
Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Кампусууд ==
[[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''&quot;Зэвэрсэн цайз&quot;'']]
Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус.

Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}&lt;/ref&gt;

SDU-ийн физик барилга нь 272,554 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 &lt;sup&gt;м2&lt;/sup&gt; талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt; UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;{{Reflist}}

* [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль]
* [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан]
* [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга]
* [http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.]
[[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]]
[[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]]
[[Ангилал:Coordinates on Wikidata]]
[[Ангилал:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>51zcdti6ldiw57uri20sim22his348x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Buyanchuulga Gantumur</title>
    <ns>2</ns>
    <id>148043</id>
    <revision>
      <id>866977</id>
      <timestamp>2026-08-23T13:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Buyanchuulga Gantumur</username>
        <id>106985</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2115" sha1="0nh8nzzky4omvq90os8odl9cub219kn" xml:space="preserve"> 
'''BUYANCHULGA GANTUMUR'''

'''FILM &amp; TELEVISION DIRECTOR • CINEMATOGRAPHER • CAMERA OPERATOR'''

Hamletfilm0@gmail.com

'''PROFESSIONAL PROFILE'''

Mongolian film and television director and cinematographer with '''10 years of professional experience''' in the film and audiovisual industry. Experienced in cinematography for feature films, television programs and entertainment shows, commercials, music videos, and other visual productions.

Specialized in '''cinematography, camera operation, lighting, visual post-production, and visual storytelling''', with hands-on experience across '''more than 20 feature film productions''' as a member of the camera department. Proficient in working with a wide range of professional cinema and digital camera systems and experienced in camera and lighting workflows.

Strong creative and technical collaborator with proven experience working closely with directors, cinematographers, camera crews, lighting departments, and production teams to translate creative concepts into compelling visual solutions while meeting the artistic and technical requirements of each production.

Brings a '''disciplined, production-focused approach, strong visual judgment, and extensive practical on-set experience''', from creative concept and camera preparation through principal photography and final image delivery

'''EDUCATION'''

'''Film Arts University / School of Film Arts, Mongolia''' — Director &amp; Cinematographer, 2014–2018

'''PROFESSIONAL EXPERIENCE'''

'''2023''' '''Gerel Plus Media''' — Director / Cinematographer

'''2020–2022''' '''Moonfilm Media''' — Director / Cinematographer

'''2020''' '''Investigative television program''' — Cinematographer / Editor

'''2018–2019''' '''MCDF Group''' — Cinematographer

'''2016–2018''' '''Logic Film LLC''' — Cinematographer / Lighting

'''SELECTED FILM CREDITS'''

'''TECHNICAL SKILLS'''

• Cinematography &amp; Camera Operation

• Lighting &amp; Grip / Lighting Department

• Visual Storytelling &amp; Shot Design

• DaVinci Resolve

• Adobe After Effects

• Adobe Photoshop

• Adobe Illustrator</text>
      <sha1>0nh8nzzky4omvq90os8odl9cub219kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148045</id>
    <revision>
      <id>866986</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Бат (Bath) нь Английн баруун өмнөд хэсгийн Сомерсет гүнлэгт оршдог түүхэн хот юм. Тус хот нь Эртний Ромын үед байгуулагдсан халуун рашааны рашаан сувилал, баннаараа алдартай бөгөөд хотын нэр нь англи хэлээр &quot;угаалга, банн&quot; гэсэн утгатай. Бат хотод Рояль-Крес...&quot;</comment>
      <origin>866986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="0qwnwmf7mwgsi0465d2nelj9qy6op1w" xml:space="preserve">Бат (Bath) нь Английн баруун өмнөд хэсгийн Сомерсет гүнлэгт оршдог түүхэн хот юм. Тус хот нь Эртний Ромын үед байгуулагдсан халуун рашааны рашаан сувилал, баннаараа алдартай бөгөөд хотын нэр нь англи хэлээр &quot;угаалга, банн&quot; гэсэн утгатай. Бат хотод Рояль-Кресцент зэрэг Жоржийн үеийн олон гайхамшигтай архитектурын дурсгалууд хадгалагдан үлдсэн байдаг. Соёлын болон түүхийн хосгүй үнэ цэнийг нь үнэлж, 1987 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэсэн бөгөөд Их Британийн аялал жуулчлалын томоохон төв юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Путеводитель по Бату — как добраться, где остановиться и что посмотреть |url=https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B0%D1%82 |access-date=2026-08-24 |website=Тонкости туризма |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>0qwnwmf7mwgsi0465d2nelj9qy6op1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Честер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148046</id>
    <revision>
      <id>866987</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Честер (Chester) нь Английн баруун хойд хэсэгт орших Чешир гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй эртний хот юм. Энэхүү хотыг анх МЭ I зуунд Ромчууд цэргийн чухал цайз болгон байгуулжээ. Честер хот нь Их Британид Дундад зууны үеийн хотын хэрми...&quot;</comment>
      <origin>866987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1194" sha1="tj56nvkogi14mvibypbtig85yepfn9r" xml:space="preserve">Честер (Chester) нь Английн баруун хойд хэсэгт орших Чешир гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй эртний хот юм. Энэхүү хотыг анх МЭ I зуунд Ромчууд цэргийн чухал цайз болгон байгуулжээ. Честер хот нь Их Британид Дундад зууны үеийн хотын хэрмийг хамгийн бүрэн бүтэн хадгалж үлдсэн хот гэдгээрээ алдартай. Хотын төв дэх хар цагаан өнгөтэй модон барилгууд болон хоёр давхар бүхий Дундад зууны үеийн худалдааны галерейнууд (The Rows) нь түүний өвөрмөц өнгө төрхийг бүрдүүлдэг бөгөөд жил бүр олон мянган жуулчдыг татдаг байна.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Честер |date=2025-11-15 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&amp;oldid=149822522 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>tj56nvkogi14mvibypbtig85yepfn9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солсбери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148047</id>
    <revision>
      <id>866988</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Солсбери (Salisbury) нь Английн Уилтшир гүнлэгт оршдог сүмийн хот юм. Дундад зууны үед байгуулагдсан тус хот нь гайхамшигт Солсберийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай. Тус сүм нь Их Британид хамгийн өндөр (123 метр) оройтой бөгөөд дотор нь дэлхий дээр хамгийн...&quot;</comment>
      <origin>866988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1119" sha1="d9uejhx2q44epkz70yz7chqbmnnlokv" xml:space="preserve">Солсбери (Salisbury) нь Английн Уилтшир гүнлэгт оршдог сүмийн хот юм. Дундад зууны үед байгуулагдсан тус хот нь гайхамшигт Солсберийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай. Тус сүм нь Их Британид хамгийн өндөр (123 метр) оройтой бөгөөд дотор нь дэлхий дээр хамгийн сайн хадгалагдаж үлдсэн &quot;Эрх чөлөөний их харти&quot; (Magna Carta)-гийн эх хувь хадгалагддаг. Мөн дэлхийн түүхэн гайхамшиг болох Стоунхенж (Stonehenge) хэмээх эртний чулуун байгууламж нь тус хотоос баруун хойш 13 орчим километрийн зайд оршдог.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Солсбери |date=2025-10-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8&amp;oldid=149261424 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>d9uejhx2q44epkz70yz7chqbmnnlokv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Личфилд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148048</id>
    <revision>
      <id>866989</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Личфилд (Lichfield) нь Английн Стаффордшир гүнлэгт оршдог түүхэн хот юм. Хэдийгээр хүн ам, газар нутгийн хэмжээгээр бага боловч маш эртний түүхтэй. XIII-XIV зууны үед баригдсан Личфилдийн катедрал сүм нь Их Британи дахь гурван оройтой цорын ганц Дундад зууны үеий...&quot;</comment>
      <origin>866989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="ehetp1lvflb0zth0a3s47ye2ov1z86m" xml:space="preserve">Личфилд (Lichfield) нь Английн Стаффордшир гүнлэгт оршдог түүхэн хот юм. Хэдийгээр хүн ам, газар нутгийн хэмжээгээр бага боловч маш эртний түүхтэй. XIII-XIV зууны үед баригдсан Личфилдийн катедрал сүм нь Их Британи дахь гурван оройтой цорын ганц Дундад зууны үеийн сүм юм. Мөн тус хот нь Английн утга зохиолын нэрт зүтгэлтэн, анхны иж бүрэн англи хэлний толь бичгийг зохиогч Сэмюэл Жонсон (Samuel Johnson)-ы төрсөн нутаг бөгөөд хотод түүний дурсгалын музей байдаг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Личфилд |date=2026-05-02 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B8%D1%87%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B4&amp;oldid=152963315 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ehetp1lvflb0zth0a3s47ye2ov1z86m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Олбанс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148049</id>
    <revision>
      <id>866990</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erebus12369</username>
        <id>106094</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Сент-Олбанс (St Albans) нь Английн Хартфордшир гүнлэгт оршдог эртний хот бөгөөд Лондон хотоос хойд зүгт 32 километрийн зайд байрладаг. Эртний Ромын үед Веруламиум (Verulamium) хэмээх цэцэглэн хөгжсөн хот байсан бөгөөд одоо ч Ромын театрын туурь энд хадгалагдаж бай...&quot;</comment>
      <origin>866990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1241" sha1="o736mfvoi6bsk26awf2m1suhh0rp9a4" xml:space="preserve">Сент-Олбанс (St Albans) нь Английн Хартфордшир гүнлэгт оршдог эртний хот бөгөөд Лондон хотоос хойд зүгт 32 километрийн зайд байрладаг. Эртний Ромын үед Веруламиум (Verulamium) хэмээх цэцэглэн хөгжсөн хот байсан бөгөөд одоо ч Ромын театрын туурь энд хадгалагдаж байна. Тус хот нь Их Британийн түүхэн дэх анхны Христийн шашны зүтгэлтэн Гэгээн Олбан (Saint Alban)-ы нэрээр нэрлэгдсэн. Хотын гол бахархал болох Гэгээн Олбансын катедрал сүм нь Норман болон Готик стилийн архитектурын хэв маягийг хослуулсан сүрлэг байгууламж юм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Сент-Олбанс (Англия) |date=2026-06-24 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9E%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%81_(%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%8F)&amp;oldid=153683699 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>o736mfvoi6bsk26awf2m1suhh0rp9a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чичестер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148050</id>
    <revision>
      <id>866991</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Чичестер (Chichester) нь Английн Баруун Сассекс гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй сүмийн хот юм. Тус хотыг Эртний Ромын үед байгуулсан бөгөөд хотын төвийн гудамжны өвөрмөц загалмай хэлбэртэй зохион байгуулалт нь одоог хүртэл хадгалагдан...&quot;</comment>
      <origin>866991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1190" sha1="ca51o6f5kpdbbwew6qpyaujjkvzdc0s" xml:space="preserve">Чичестер (Chichester) нь Английн Баруун Сассекс гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй сүмийн хот юм. Тус хотыг Эртний Ромын үед байгуулсан бөгөөд хотын төвийн гудамжны өвөрмөц загалмай хэлбэртэй зохион байгуулалт нь одоог хүртэл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Хотын төвд орших Чичестерийн катедрал сүм нь XI зуунд баригдсан бөгөөд Норман болон Готик архитектурын гайхалтай хэв маягийг харуулдаг. Мөн тус хот нь Их Британийн соёлын салбарт алдартай Чичестерийн театрын наадмыг зохион байгуулдгаараа алдартай.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Чичестер |date=2024-08-06 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&amp;oldid=139443579 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ca51o6f5kpdbbwew6qpyaujjkvzdc0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Или (Ely)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148051</id>
    <revision>
      <id>866992</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Или (Ely) нь Английн Кембрижшир гүнлэгт оршдог түүхэн хот бөгөөд хүн амын тоогоор Их Британид хоёрдугаарт ордог хамгийн жижиг хот юм. Или хот нь &quot;Фенлэнд&quot; хэмээх намгархаг бүс нутагт байрладаг бөгөөд түүхэндээ тусгаарлагдсан арал байжээ. Тус хот нь өвөрмөц...&quot;</comment>
      <origin>866992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="gjpq7i31qucoh2cxfibj8ukr9era1e2" xml:space="preserve">Или (Ely) нь Английн Кембрижшир гүнлэгт оршдог түүхэн хот бөгөөд хүн амын тоогоор Их Британид хоёрдугаарт ордог хамгийн жижиг хот юм. Или хот нь &quot;Фенлэнд&quot; хэмээх намгархаг бүс нутагт байрладаг бөгөөд түүхэндээ тусгаарлагдсан арал байжээ. Тус хот нь өвөрмөц найман өнцөгт төв цамхаг бүхий гайхамшигт Илийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд уг сүмийг &quot;Намгийн дарвуул&quot; гэж нэрлэдэг. Түүхэнд энэ хот нь Их Британийн удирдагч Оливер Кромвеллийн амьдарч байсан газар байв.&lt;ref&gt;{{Citation |title=伊利 (劍橋郡) |date=2025-06-14 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%BC%8A%E5%88%A9_(%E5%8A%8D%E6%A9%8B%E9%83%A1)&amp;oldid=87749782 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-08-24 |language=zh-Hans-CN}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>gjpq7i31qucoh2cxfibj8ukr9era1e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уэлс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148052</id>
    <revision>
      <id>866993</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Уэлс (Wells) нь Английн Сомерсет гүнлэгт оршдог Дундад зууны үеийн эртний хот юм. Хүн ам цөөтэй тул энэ нь Английн хамгийн жижиг бөгөөд хамгийн цөөн хүн амтай хотод тооцогддог. Хотын нэр нь өнөөг хүртэл ундарсаар байгаа орон нутгийн ариун рашаан, булгаас гар...&quot;</comment>
      <origin>866993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="711099pbupr7nbq114d34nt7lwb6ykr" xml:space="preserve">Уэлс (Wells) нь Английн Сомерсет гүнлэгт оршдог Дундад зууны үеийн эртний хот юм. Хүн ам цөөтэй тул энэ нь Английн хамгийн жижиг бөгөөд хамгийн цөөн хүн амтай хотод тооцогддог. Хотын нэр нь өнөөг хүртэл ундарсаар байгаа орон нутгийн ариун рашаан, булгаас гаралтай. Уэлс хот нь Дундад зууны үеийн өнгө төрхөө бүрэн хадгалж үлдсэн бөгөөд Уэлсийн катедрал сүм нь баруун талын чамин сийлбэрүүдээрээ алдартай. Түүний хажууд орших Хамбын ордон нь усан сувгаар хүрээлэгдсэн бөгөөд Их Британийн хамгийн үзэсгэлэнтэй барилга байгууламжуудын нэг юм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Уэльс |date=2026-07-31 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81&amp;oldid=154187379 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>711099pbupr7nbq114d34nt7lwb6ykr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колчестер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148053</id>
    <revision>
      <id>866994</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Колчестер (Colchester) нь Английн Эссекс гүнлэгт оршдог бөгөөд Их Британийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний хот юм. Эртний Ромын үед энэ нь Ромын Британи мужийн анхны нийслэл байсан бөгөөд тухайн үед &quot;Камулодунум&quot; гэж нэрлэгддэг байв. Хотод байрлах Колче...&quot;</comment>
      <origin>866994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="tp4p1lggi8haicx2u5iz3z47z4pchwd" xml:space="preserve">Колчестер (Colchester) нь Английн Эссекс гүнлэгт оршдог бөгөөд Их Британийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний хот юм. Эртний Ромын үед энэ нь Ромын Британи мужийн анхны нийслэл байсан бөгөөд тухайн үед &quot;Камулодунум&quot; гэж нэрлэгддэг байв. Хотод байрлах Колчестер цайз нь XI зуунд баригдсан бөгөөд Европын хамгийн том Норман маягийн цайзын цамхагтай. Өдгөө уг цайз нь Ромын үеийн олон тооны олдворуудыг дэлгэсэн музей болжээ. Мөн тус хотод Их Британийн нэртэй дээд боловсролын байгууллага болох Эссексийн их сургууль байрладаг.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Колчестер |date=2026-08-10 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&amp;oldid=154370599 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>tp4p1lggi8haicx2u5iz3z47z4pchwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донкастер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148054</id>
    <revision>
      <id>866995</id>
      <timestamp>2026-08-24T03:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сарнай258</username>
        <id>106342</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Донкастер (Doncaster) нь Английн Өмнөд Йоркшир гүнлэгт оршдог, аж үйлдвэр болон тээврийн арвин түүхтэй томоохон хот юм. Тус хотыг анх Ромчууд цэргийн цайз болгон байгуулсан бөгөөд Дундад зууны үед зах зээлийн худалдаагаар цэцэглэн хөгжжээ. Аж үйлдвэрийн хувь...&quot;</comment>
      <origin>866995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1328" sha1="aszoprw3yva31rlfva0qfryezu1hfcv" xml:space="preserve">Донкастер (Doncaster) нь Английн Өмнөд Йоркшир гүнлэгт оршдог, аж үйлдвэр болон тээврийн арвин түүхтэй томоохон хот юм. Тус хотыг анх Ромчууд цэргийн цайз болгон байгуулсан бөгөөд Дундад зууны үед зах зээлийн худалдаагаар цэцэглэн хөгжжээ. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэр Донкастер нь Их Британийн төмөр замын тээврийн чухал зангилаа, нүүрс олборлолтын төв болон хөгжсөн. Мөн тус хот нь Их Британийн морин уралдааны спортод чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд алдарт Донкастер морин уралдааны талбайд жил бүр дэлхийн хамгийн эртний сонгодог уралдаан болох &quot;Сент-Лежер&quot; (St Leger Stakes) тэмцээн зохиогддог.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Донкастер |date=2024-05-04 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&amp;oldid=137596052 |work=Википедия |access-date=2026-08-24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>aszoprw3yva31rlfva0qfryezu1hfcv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>