Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 867030 866825 2026-08-24T18:50:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867030 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p 0 5421 867051 850766 2026-08-25T04:32:38Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867051 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Монголын түүх}} '''Монголын түүх''' нь [[монголчууд]]ын нүүдэл ба суурьшлын түүхтэй салшгүй холбоотой. Өнөөгийн [[Монгол Улс]]ын нутаг дэвсгэрт хүн суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчид (нүүдэлчин соёл иргэншил) эзэгнэн, [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]] гүрнүүд байгуулагдаж байв. 1190 онд [[Чингис хаан]] тархай бутархай олон монгол аймгийг нэгэн тугийн дор нэгтгэв. [[Их Монгол Улс]] хүчирхэгжсэн үедээ Европын зүүн хагас, Азийн ихэнх газар нутгийг өөрийн мэдэлд оруулсан, хүн төрөлхтний түүхэнд дахин давтагдаагүй асар том газар нутагтай, улсын нутаг дэвсгэр дотроо [[Монголын энхтайван|Монголын энхтайвныг]] бий болгож чадсан хүчирхэг гүрэн байлаа. Хэдийгээр монголчууд дэлхийн түүхэнд тодрон гарч, Ази-Европын хооронд урьд нь байгаагүй [[соёл]], худалдааг шинэ түвшинд авчирсан ч ихэнх монголчууд нүүдлийн амьдралтай хэвээр байсан юм. 1262 онд Их Монгол улс задран [[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань|Юань улс]] нэртэйгээр дөрвөн том гүрэнд хуваагдан, 16-р зууныг хүртэл өөр хоорондоо дайтах буюу нэгдсээр ирэв. Яг энэ үедээ монголчууд [[Буддын шашин|Буддын шашны]] нөлөөнд автаж эхэлсэн ба түүнээс хойш нэг их удалгүй буюу 17-р зууны сүүлээс эхлэн 18-р зууны дунд гэхэд ихэнх монголчууд [[Чин улс]]ад дагаар орсон байна. 20-р зууны эхэнд 1911 онд Чин улсын задран унах үед Хятад, Төвөд, Монгол гурван улс нэгэн зэрэг тусгаар тогносон байна. Энэ үед монголчууд эхлээд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] тусламжтайгаар [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ыг, дараа нь 1924 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] тусламжтайгаар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг байгуулсан нь дэлхийн түүхэн дэх хоёр дахь [[Социализм|социалист улс]] болсон юм. Үүний дараа Зөвлөлт Улстай мөр зэрэгцэн улсаа хөгжүүлж чаджээ. Зүүн Европт гарсан [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1989 оны хувьсгалууд]] ч монголд улс төрийн өөрчлөлтийг авчирсан ба үр дүнд нь 1992 онд ардчилсан дэглэмтэй [[Үндсэн хууль]]т, чөлөөт зах зээлийн нийгэмд шилжин орсон. Төлөвлөгөөт эдийн засгаас чөлөөт эдийн засагт шилжих шилжилт нь ихээхэн асуудлыг дагуулсаар байгаа бөгөөд эдийн засгийн өсөлт зарим жилүүдэд маш өндөр үзүүлэлттэй байхад ч нийт хүн амын гуравны нэг нь ядуу амьдарч байсан. == Балар эртний үе == Балар эртний үе огторгуй анх үүссэнээс эхлэн бүх үеийг хамааруулж болох ч дэлхий дээр амьдрал үүссэн цаг үеэс эхлүүлэн хамардаг. Эсвэл бүр илүү нарийвчилбал хүн төрөлхтөн үүссэн үеэс эхэлнэ. Түүх судлаачид балар эртний үеийг хуваахдаа чулууны найрлага ба түүний олон улсад танигдсан чулуулга давхаргыг геологийн цаг хугацааны үечлэлтэй хамт ашиглан гурван үед хуваан авч үздэг. Эдгээр гурван үе нь балар эртний үеийн хүмүүсийн цаг үеийг тэдний аж амьдрал эд зүйлсээ хийхдээ голлон ашигладаг материалаар нь нэрлэж дараах гурван цагийн үеүүдэд хуваадаг. Үүнд *Чулуун зэвсгийн үе *Хүрэл зэвсгийн үе *Төмөр зэвсгийн үе гэж хуваасан. ===Байгаль уур амьсгал, орчин=== Монгол орны байгаль газар зүйн шинж төрх эрт цагт бусад улс орны адилаар олонтоо хувьсан өөрчилөгдөж байжээ. [[Эрин]], [[галав]] солигдох бүрд нэг бол сэрүүсэж, эсвэл бүр дулаарах, шинэ амьтан, ургамал үүсэх эсхүл мөхөх, шинээр уул нуруу үүсэх, үгүй бол тектоник хөдөлгөөнөөр газрын гадарга доош суух үйл явц тасралтгүй явагдаж байсан нь палеонтологи, геологийн судалгаагаар тогтоогддог. Жишээлбэл одоогийн Төв Оросын нутаг буюу Москвагаас [[Санкт-Петербург]] хүртэлх нутаг элсэн цөл байсан бол Антарктид тив халуун дулаан чийглэг уур амьсгалтай, төрөл бүрийн ургамал, амьтнаар баялаг байжээ. Энэ үйл явц одоо ч үргэлжилсээр байгаа бөгөөд Австрали тивийг зүүн хойд зүгт Хойд Америк руу аажимаар шилжиж буй гэж үздэг. Монголд [[амтосифэйл]], [[заламбдалестес]] тарбозавр зэрэг төрөл бүрийн [[Үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэл]], хөхтөн амьтад эрт үед байжээ. Харин [[Алшаа аймаг|Алшаад]] [[алшазавр]], [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарт]] [[синраптор]] зэрэг амьтад байжээ. Эртний элсэн манханд дарагдсан амьтны яс аажимаар чулуужин олон сая жил хадгалагдах боломжтой болдог. Иймээс Монгол болон Америкаас үлэг гүрвэлийн олдвор эртний элсэн манхнаас олддог байна. Монгол нутгийн одоогийн цаг уурын шинж төрх нь [[Плейстоцены]] үед бүрэлдэн бий болсон бөгөөд Плейстоцены үед дэлхийн уур амьсгал олонтоо хүйтэрч байв. Гэвч мөстлөгийн үеийн дундуур завсрын шинжтэй дулаан үеүүд ч тохиолдож байжээ. [[Неогений галав|Неогений галавын сүүл]], [[Дөрөвдөгч галав|Дөрөвдөгч галавын эхээр]] Монголын газрын гадарга дээш өргөгдсөнөөр олон уул нуруунууд үүсчээ. [[Хянганы нуруу]], [[Гималайн нуруу]] хоёр үүсэж далайгаас ирэх чийглэг уур амьсгалыг хаасан нь Монголын цаг уур хүйтэрч, эх газрын эрс тэс, хуурай уур амьсгалтай болоход томоохон нөлөө үзүүлсэн юм. Гэвч тэр үед Монгол орон одоогийнхоос илүү чийглэг хур тунадастай байсан ба мөсөн голоос эхтэй олон тооны их устай гол мөрөн урсаж томоохон хэмжээний нуур намаг тогтож байжээ. Одоогоос 100 000-40 000 жилийн хооронд болсон мөстлөгөөр [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн нурууны]] зарим хэсэг, [[Соёны нуруу|Хөвсгөлийн уулс]] бүхэлдээ мөсөөр хучигджээ. Харин 40 000 жилийн өмнөөс цаг агаар дулаарч 15000-10000 жилийн өмнө мөстлөгийн үе бүрэн дуусчээ. Төв Ази хахир хатуу, хүйтэн, хуурай уур амьсгалтай болсон нь энэ бүс нутгийн бүх амьтан, ургамалд нөлөөлж халуун, чийглэг орны амьтан, ургамлаас овор хэмжээгээр арай бага, хүйтэн, гандуу нөхцөлд тэсвэртэй болжээ. Ийм хахир хатуу нөхцөлд байдаг Монгол орны мод халуун орныхоос удаан ургадаг нь ой модыг нөхөн төлжихөд ихээхэн хугацаа зарцуулахад хүргэдэг. Төв Ази нь урд зүгийн халуун дулаан бүсээс амьтан, ургамлын аймгийн хувьд ядмаг цөөн төрөлтэй, өвс ургамал нь намхан тачир боловч хойд зүйгт тундр руу дөхөх тутам уур амьсгал бүр илүү хахир хүйтэн болдогоос Умард Ази нь Төв Азиас ч цөөн тооны амьтан, ургамалтай байдаг. Монголд тэмээн хяруул, арслан заан, арслан, сэлмэн соёот бар, хирс зэрэг олон төрлийн амьтан хэдэн арван мянган жилийн өмнө амьдарч байсан ч мөстлөгийн сүүлээр бүгд мөхжээ. Эрдэмтэд Азиас буга, аргаль зэрэг амьтад Умард Америк руу нүүн очсон гэж үздэг. Монгол орон нь [[Монголын тэгш өндөрлөг|Монголын тэгш өндөрлөгт]] оршдог бөгөөд Монголын тэгш өндөрлөг тектоникийн маш алгуур хэдэн сая жил үргэлжилсэн хөдөлгөөнөөр Төв Азид бий болсон юм. Монголын тэгш өндөрлөг нь Төв Азийн бусад хэсэг, Сибириэс илүү өндөр газарт байдаг тул Монголоос эх авч буй бүх гол мөрөн доошоо буюу далай руу чиглэн урсдаг. Иймээс Монголын нутаг нь Төв Ази, Сибирийн бараг бүх том гол мөрний эх болдог бөгөөд Монгол нь Төв, Умард Азийн экологийн аюулгүй байдал, цэвэр усны нөөцийг хадгалах, хамгаалахад маш чухал байр суурьтай стратегийн онцгой бүс нутаг юм. ===Балар эртний хүмүүс=== Монгол орон уснаас цухуйж гарсан хамгийн анхны хуурай газрын нэг тул зарим эрдэмтэн Монгол орон эртний хүн үүссэн өлгий нутаг байж болох тухай таамаг дэвшүүлжээ. Тухайлбал Америкийн эрдэмтэн [[Хэнри Осборн]], Р.Эндрьюс хоёр эртний хүн Монголд үүссэн гэж үзэн 1920-иод оны үед Монголын говьд судалгаа хийсэн ч үүнийг батлах нотолгоо олоогүй. Гэвч тэд олон тооны үлэг гүрвэлийн олдвор олсон нь палеонтологийн шинжлэх ухааны томоохон нээлт болжээ. Монгол орны умард, төв хэсэг нь 2 тэрбум гаруй жилийн өмнө үүссэн цагаасаа хойш огт хувираагүй үлдсэн эртний их газрын царцдас буюу "Азийн эртний зулай" гэгддэг. Энэ санааг Польшийн судлаач И.Д.Черский, Австрийн геологич Э.Зюсс, Оросын геологич В.А.Обручев нарын зэрэг эрдэмтэд анх дэвшүүлсэн нь эдүгээгийн геологийн судалгаагаар улам батлагдсаар байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.zaluu.com/read/605af5c |title=Үндсэн хувилбар |access-date=2015-06-28 |archive-date=2015-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122032/http://www.zaluu.com/read/605af5c |url-status=dead }}</ref> Монгол оронд 850,000 жилийн тэртээ [[хүн]]ий өвөг амьдарч байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |access-date=2013-05-13 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> Гэвч чулуун зэвсгийн дээд үеийн хүний яс Монголоос ч, Төв Азиас ч бараг олддоггүй бөгөөд зөвхөн хүн амьдарч байсаны гэрч болох чулуун зэвсэг, сууц, хадны сүг зураг л олддог. Үүнийг Төв Азийн хахир хатуу уур амьсгалд хүний яс өгөршин алга болдогтой холбон тайлбарладаг. Баянхонгор аймгийн Нарийн голын дархны газрын чулуун зэвсгүүд баруун хойд Хятадын Сиходоу суурингийн 800,000 жилийн өмнөх дурсгалтай төстэй болохыг эрдэмтэд тогтоосон байна.<ref>[http://archaeology.ucoz.com/mongolyn_arkheologi-2.pdf Монголын археологи]</ref> Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө эртний өвөг угсаатнууд задрах үед одоогийн бие даасан угсаатан үүсчээ. Энэ үед Алтайн өвөг угсаатнаас монгол, түрэг, тунгусууд, эртний европчуудаас [[герман]], кельтүүд, [[Ари|аричууд]] (иран, энэтхэгчүүд), [[Слав|славянчууд]] тус тус бие даан гарчээ. Хэлний язгуур нь үндэстнүүдийн гарлыг тодорхойлдог. Ан агнан амьдарч байсан эртний хүмүүс яваандаа зэрлэг амьтдыг гаршуулах болсноор мал аж ахуй үүсчээ. Эртний хүмүүс хонийг анх МЭӨ 11 000-9 000 жилийн өмнө Баруун Азид, ямааг МЭӨ 8000 жилийн өмнө Иранд, сарлагийг МЭӨ 2500 жилийн өмнө Төвөдөд, морийг МЭӨ 4 000 жилийн өмнө Төв Азид, нэг бөхт тэмээг МЭӨ 4 000 жилийн өмнө Арабт, [[Тэмээ|Хоёр бөхт тэмээг]] МЭӨ 2500 жилийн өмнө Төв Азид зүүн хойд Афган, одоогийн Уйгурын зүүн өмнөд нутагт анх гаршуулан аж ахуйд хэрэглэх болжээ. Морийг гаршуулсан нь нүүдлийн мал аж ахуй үүсэхэд гол нөлөө үзүүлсэн бол харин тэрэг үүссэнээр нүүдлийн мал аж ахуй илүү дэвшилтэт хэлбэрт шилжин орсон бөгөөд үүнийг "сонгодог нүүдлийн мал аж ахуй" гэж нэрлэдэг бөгөөд монголчууд гол төлөөлөгчдийн нэг төдийгүй сүүлчийн голомт нь болоод байгаа билээ. Төв Азийн хөрсний давхарга буюу үржил шимт хэсэг нь маш нимгэн байдаг учир тариалан эрхлэхэд тохиромжгүй байдаг ба хөрсний үржил шимт давхарга нь хамаагүй зузаан байдаг Европ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Баруун Ази, Өмнөд Азийг бодвол Төв Азийн хөрс амархан элэгдэж үржил шимгүй болон цөлжих аюултай байдаг. Ийм учраас Төв Азийнхан эртнээс нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэх болсон байна. Харин хөрсний үржил шим сайтай, бороо хур их ордог Европ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Азийнхан, Бага Азийхан, Кавказчууд, [[Месопотам|Хоёр мөрнийхөн]] тариалангийн аж ахуй эрхэлж гаршуулж тэжээж болохоор амьтан байхгүй Умард Азийнхан, Америкийн уугуул иргэд, Австраличууд, Номхон далайн арлын орнууд анчин түүвэрлэгчид болжээ. МЭӨ 4 000-3 000 жилийн өмнө Амар мөрний хавийн овог аймгууд голчлон ан агнуурын аж ахуй эрхэлж байсан бол түүнээс зүүн зүг байсан монголчууд ба бусад Төв Азийнхан хэдийн газар тариалан, мал аж ахуй эрхэлж байв. Энэ үед Байгал нуурын хавийн аймгуудын зарим нь анчин зарим нь малчин, тариаланчид байсан байна. Угсаатны хамгийн эртний бөгөөд жижиг бүлэг болох овог нь [[балар эртний үе]]д үүссэн ба хүй нэгдлийн байгуулал задарч анхны төр улс байгуулагдаж байх үед овгууд нийлж аймаг бүрдүүлэх болжээ. Дараа нь олон тооны аймгууд нэгдэн нийлснээр угсаатны арай томоохон бүлэг болох ястан бүрэлдэн бий болсон бөгөөд нэг гаралтай ястнууд үндэстнийг бүрэлдүүлдэг. Одоогоос хэдэн мянган жилийн өмнө морийг гаршуулж дараа нь модон тэргийг зохион бүтээж хэрэглэх болсноор хүмүүс нааш цааш нүүдэллэх нь улам ихэсчээ. Тухайлбал Татар аймаг нэг хэсэг Тувад байж байгаад хамгийн сүүлд Буйр нуурт очсон байдаг. Нүүдэлчид ийнхүү байнга нүүж байсан нь ямар аймаг, угсаатан хэзээ, хаана байсныг тогтооход бэрхтэй болгодог. Үүнийг тогтоохын тулд [[археологийн соёл]], [[этнологи]], [[антропологи]], [[соёл судлал]], [[Генетик|генетикийн]] судалгаа, [[түүх]]ийн сурвалж мэдээгээр хөөж үздэг. Увс аймгийн Чандмань уулын соёлыг [[хиргисүүр]]ийн соёлтой холбодог. Чандмань уулын соёлын хүмүүс монголоид, европоид холимог гентэй хүмүүс байсан бөгөөд цэвэр монголоид эсвэл европ гентэй хүн тэдний дунд ховор байжээ.<ref>[https://archaeology.ucoz.com/mongolyn_arkheologi-2.pdf Гар бичмэл, хувилбар 2] МОНГОЛЫН АРХЕОЛОГИ, УБ, 2002</ref> [[Хакас]], өмнөд Красноярскийн хязгаарт байсан [[Тагарын соёл]]ын хүмүүсийг европжуу төрхтэй иран хүмүүс байсан гэдэг ба түрэг гэх хувилбар нь батлагдаагүй. [[Афанасьевийн соёл|Афанасьев]], [[Андроновын соёл|Андроновын соёлыг]] иранчуудынх гэж үздэг. Алтайн угсаатнуудтай гарал нэг фин-угорууд, индианчууд, Сибирийн угсаатнууд эрт цагт Алтайн угсаатнуудын хойд захаар амьдарч байгаад салж нүүжээ. [[Казахстан]]ы хойд нутаг, Уулын Алтай, Украин, [[Орос-Хятадын харилцаа|Төв Оросын ихэнх буюу зарим нутагт]] эрт цагт фин-угорууд амьдарч байгаад ихэнх нь түрэг, иран, орос, украинд уусан мөхсөн байдаг. Угорууд Уулын Алтай, умард Казахстан, Баруун Сибирийн өмнөд хэсэгт байсан бололтой. Шиньжяньд Төв Азийн бусад нутгаас харьцангуй хожуу буюу 4-5,000 жилийн өмнө хүн суурьшсан бөгөөд баруун, баруун өмнөд, хойд, баруун хойд талаас нь европчууд ба монголоид төрхтэй азийнхан нэгэн зэрэг шахуу нүүн ирсэн ч ази хүмүүс нь европчуудад уусчээ. Тува, Хакасын эрт үеийн угсаатнуудын талаар мэдээ баримт хангалттай бус, самоедь зэрэг монголжуу угсаатнууд байсан бололтой бөгөөд Тува хавиар байсан самоедьчууд эрт болон дундад зууны үед өөр угсаатнуудад (иран, монгол, түрэг) уусчээ. ===Чулуун зэвсгийн үе=== {{гол|Чулуун зэвсгийн үе}} Дэлхийн бүс нутаг, улс орон бүр дэхь чулуун зэвсгийн болон хүрэл, төмөр зэвсгийн үе шатуудын үргэлжилсэн хугацаа, ангилал нь өөр өөр байдаг. ====Доод палеолит==== [[Доод палеолит]]ын үед Монгол нутагт оршин амьдарч байсан хүний хөдөлмөрийн гол зэвсэг нь гилбэр ба мэсэн зэвсэг байсан бөгөөд тэдгээр нь цохих, цавчих, хэрчих, хусах зэрэг олон үйлд хэрэглэгдэж байжээ. Монгол орны доод палеолитийн үе 800,000-100,000 жилийн өмнөх үеийг хамарна. ====Дунд палеолит==== Монгол одоогийн байдлаар [[дунд палеолит]]ийн үеийн хүний оршуулга хараахан илрээгүй байгаа хэдий ч тэрхүү хүмүүсийн эдлэж хэрэглэж байсан ан агнуурын болоод хөдөлмөрийн багаж зэвсгүүд олон тоотойгоор олддог. ====[[Дээд палеолит]]==== Дунд Палеолитоос дээд Палеолитод шилжихэд орчин үеийн хүн буй болсон гэж үздэг. Энэхүү дээд үе нь МЭӨ 40000-15000 жилийн өмнөх үеийг хамрана. Энэхүү үеийн гол онцлог бол эртний хүн сүргүүд задарч тодорхой газар нутагт тархан суурьшиж, овгийн нэгдэл буюу, овгоор амьдрах ёс үүсэж, нийгмийн хөгжлийн давуу тал бий болжээ. ====[[Мезолит]]==== АНУ-ын Калифорнийн их сургуулийн эрдэмтэд ДНК-гийн өөрчлөлтийг судалсны үндсэн дээр чононоос нохой үүсэх явц ойролцоогоор 135 мянган жилийн өмнө явагдсан гэж тогтоосон бол дэлхийн хамгийн эртний буюу 33 мянган жилийн настай нохойн яс Алтайн нуруунаас олдсон байдаг. Мөн Монгол нутагт 12 мянган жилийн тэртээд нохойг гаршуулсан үеийг харуулсан хадны сүг зураг Увс аймгийн Сагил суман дахь Можоогийн хаданд буй. Судлаачид энэ зургийг хүй нэгдлийн буюу Мезолитын үеийн хосгүй үнэт өвийн нэг гэж үздэг. Дэлхийд 500 гаруй төрлийн нохой байдаг. Оросын эрдэмтэн эмэгтэй манай улсад ирж судалгаа хийнгээ аймаг бүрээс монгол ноход сонгон авч Санкт-Петербург хотын ойролцоох төвдөө аваачин үржүүлж байгаа юм билээ. Тэрбээр монгол нохдын цусыг Бельгийн цусны төвд шинжлүүлж үзэхэд чонын ДНК илэрч, монгол нохой чонотой адил үзүүлэлттэй гарсан нь монгол банхар хүмүүний гаршуулсан нохойны анхдагч болохын нэг баталгаа болж байгаа юм. Хятадын зарим эрдэмтэд ч монгол нохой дэлхийн бүх нохойны угшил гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/culture/46800 |title=Ш.Пүрэвсүрэн Хорвоод хосгүй Монгол банхар |access-date=2015-08-18 |archive-date=2015-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150819031149/http://www.sonin.mn/news/culture/46800 |url-status=dead }}</ref> ====Неолит==== Монголын [[неолит]]ын буюу шинэ чулуун зэвсгийн үе нь 12,000-4,000 (7,000-4,000 (?)) жилийн өмнөх үеийг хамарна. Энэ үед мал аж ахуй, дараа нь газар тариалан үүссэнээр хөдөлмөрийн шинэ хуваарь, шинэ соёл иргэншил үүсчээ. ===Хүрэл зэвсгийн үе=== {{гол|Хүрэл зэвсгийн үе}} [[File:Slab Grave culture areal.png|thumb|[[Дөрвөлжин булш]]ны тархалтын хүрээ]] Монгол нутагт хүрлийн үйлдвэрлэл III мянганаас эхэлсэн байна. I үед өргөн дэлгэрч НТӨ I мянганы эх хүртэл үргэлжилжээ. Хүрэл эдлэлд [[зэс]] 90%,[[цагаан тугалга]] 10% ордог байна. Хүрлийг хайлж цутгаж эдлэл хийдэг байжээ. [[Дөрвөлжин булш]]наас болон түүврээр хүрэл [[сүх]], хүрлээр хийсэн [[ооль]], [[хутга]], [[зэв]]үүд, [[дуулга]], [[тогоо]], [[амгай]], [[зуузай]], [[шөвөг]], [[хуруувч]], амьтны дүрстэй тээг товруу, даруулга зэрэг зүйлс олджээ. Ер нь [[хүрэл зэвсэг]] аж ахуй чимэглэлийн зүйлс [[Монгол орон]]д ихээхэн тархмал байдаг. Тиймээс ч Монгол орныг дэлхийн хүрлийн үйлдвэрлэлийн нэг томоохон төв гэж үздэг. Хүрлийн үеийн гол дурсгал болох дөрвөлжин булш, буган чулуу нь аймгийн ахлагч,аймгийн холбооны тэргүүн зэрэг хүндтэй удирдагчдад зориулагджээ. Тийм нүсэр байгууламжийг аймаг хотлоороо бүтээхээс биш ганц нэгэн хүн бүтээх боломжгүй. [[Буган хөшөө]] нь ноёлогч аймгийн сүлд байсан бололтой. Тэгэхээр хүрлийн эхэн үеэс аймаг өрнөлийн үеэс аймгийн холбооны зохион байгуулалттай болжээ. Дөрвөлжин булш нь [[Хүннү]] нарын эртний хэлбэр тэдний өвөгтэй холбогдох дурсгал болохыг эрдэмтэд тогтоожээ. [[Хятад]] сурвалжид тэмдэглэсэн Хүннүгийн өвөг аймгийн анхных нь Хүнью болон Гүй нар юм. НТӨ II мянганы үед Гүй нар монгол нутаг дээр мал маллаж тэрэг хэрэглэн нүүдэллэн амьдарч байсан ажээ. Ху нар VII зууны үеэс намгийн хүрэн хүдрээс "Бух дарах" аргаар бага хэмжээний төмөр ялган авч багаж зэвсэг хийж эхэлжээ, эхэн үедээ төмөр ховор байснаас хүрэл зэвсгийн зарим хэсгийг төмрөөр хийж мөн хүрэл зэвсэгтэй хослуулан хэрэглэж байжээ. Чандманийн булш болон бусад газраас түүврээр сумны зэв чинжаал хутга төмөр сүх шөвөг зэрэг төмөр багаж зэвсгүүд олджээ. Төмөр зэвсэг хэрэглэсний үр дүнд НТӨ IV зууны үеэс Хүннү нар хүчирхэгжин Хүннүгийн морин цэргийн довтолгоонд Хятадын умард хэсгийн улсууд өртөж байжээ. Тэд Хүннүгийн довтолгооноос өөрсдийгөө хамгаалах зорилгоор бэхлэлт хэрэм барьж тэр нь алдарт цагаан хэрэм болсон байна. Эртний Монголын нутагт хүрэл зэвсгийн үед амьдарч байсан овог аймгуудын оюуны соёлын нэг чухал дурсгал бол хадны сүг зураг буюу хадны бичиг болно. [[Археологи]]йн судлаачид хад чулуунаа улаан зосоор зурсан зураг бол хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгал гэж тогтоожээ. Монгол нутагт хадны улаан зосон зураг өргөн тархсан байдаг. Зосон зураг дундаас [[Улаанбаатар]] хотын ойролцоох [[Богд хан уул]]ын их бага Тэнгэрийн амны [[хадны сүг зураг]] эрдэмтдийн анхаарлыг ихээр татаж байна. Их бага Тэнгэрийн ам болон Гачууртын адагт байдаг Бичигтийн амны хадан дахь үхэрт хөллөсөн анжисны зураг нь [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн түрүү үе]] буюу НТӨ VII-III зуунд хамаарахыг эрдэмтэд тодорхойлжээ. Нэлээд олон аймгуудын газар нутгаас нум сумаар ан авлаж байгааг харуулсан хадны сүг зургууд элбэг олддог. Үүнд: [[хүн]], [[морь]], [[тэмээ]], [[янгир]],[[аргаль]], [[буга]], [[бодон гахай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[Цагаан зээр|зээр]], [[шонхор]], [[бүргэд]] зэргийг харуулсан байдаг. Хүрлийн үед уран дархчуул чулуугаар хэв хийж гоёл чимэглэл байлдааны жад сэлэм цутгаж үйлвэрлэн гаргаж байжээ. Хүрлийн үеийн хадны сүг зургийг улаан зосоор зурсан зургууд, хад хонхойлон сийлж хийсэн зургууд гэж хуваан үзэж болно. Хүрлийн үйлдвэрлэлийн үеийн нэн чухал олдвор бол хүрэл тогоо юм. Үүнийг ерөнхийд нь 3 хөлт, цөгцөн ёроолт гэж 2 хувааж үздэг. Ийм тогоо [[Төв Ази|Төв ази]], Монгол орноос [[Дунай мөрөн]] хүртэлх нутгаас олддог. Цөгцөн ёроолт тогооны жишээ гэвэл: [[1988 он]]д Монголын археологчид [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Манхан сум|Манхан сумын]] Тахилтын хотгорт малтсан Хүн нарын язгууртны том булшнаас олдсон олдвор. Эртний Монгол нутаг дахь бугын дүрст хөшөө нь хүрлийн үеийн гайхамшигт дурсгалын нэг юм. Эртний хүмүүс нь урт гонзгой чулуунд бугын дүрсийг уран дүрслэлээр цохиж сийлэхдээ буганыхаа эвэр, хошуу, хоншоор, хөл, сүүл, их биеийг бодит байдлаар нь дүрсэлсэн байдаг, гол төлөв дөрвөлжин булшны баруун урд буланд босгосон байдаг. Монгол орны Буган чулуун хөшөөний олонх нь [[Архангай]] [[Булган]] [[Хөвсгөл]] [[Баянхонгор]] [[Завхан]] аймгуудын нутагт элбэг тохиолддог. Монгол улсын нутгаас бугын дүрст сийлсэн чулуун хөшөө 550 гаруй олджээ. Энэ хөшөө нь баатар дайчин эрэгтэйчүүдэд зориулсан дурсгал бөгөөд түүнийг өвч бүрэн зэвсэгтэй нь дүрсэлсэн байдаг. Зарим хөшөөний дээд хэсэгт нар сар байдаг. Ер нь нар, сар, галын дүрс нь нүүдэлчдээс суурьшмал Нанхиад зэрэгт дэлгэрсэн гэж түүх сударт бичигдсэн байдаг бөгөөд Төв Азийн унаган гаралтай дүрслэл зүйл юм. Хорвоо ертөнцийн гэрэл гэгээ сайн сайхан амьдрал дэлхийн ертөнцийн нар сар од гараг марал бугыг угалзалсан олон салаат эврээ урт сайхан зоо нуруундаа сунган тавьсан тэнгэр өөд дүүлэн нисэж байгаа бугын дүрст хөшөө бол хүрлийн үеийн хүмүүсийн амьдрал оюуны үнэт соёлын нандин дурсгал гарцаагүй мөн болох нь батлагдаж байна. Энэ нь Монгол нутгийн төв баруун хойт зүүн өмнөд хэсэгт өргөн тархсан байдаг. ===Төмөр зэвсгийн үе=== Монгол орон дахь төмөр зэвсгийн үе нь МЭӨ 1000- МЭӨ III зууныг хамрах ба эхэндээ төмөр ховор байсан тул хүрэл зэвсгийн зарим хэсгийг төмрөөр хийж байв. Монголчуудын эртний өвөг Ху нар МЭӨ VII зуунаас намгийн хүрэн хүдрээс бух дарах аргаар төмөр ялгаруулан авч эхэлжээ. Эхэн үеийн төмөр зэвсгийн гол олдворын тоонд төмөр амгай зэрэг жижиг хэрэглэл ордог бол яваандаа төмрөөр илүү олон төрлийн эдлэлийг хийж сурчээ. "Бух дарах" арга төмөр боловсруулахад чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд Өвөрхангай аймгийн Зүүн Баян-Улааны Шар дов уулын оройгоос нуур намгийн хүдрийг бух дарах аргаар хайлуулж төмөр боловсруулж байсан зуухны үлдэгдэл олджээ. Салхинд туугдсан төмрийн үртэс нуур намгийн усанд орон эргийн ёроолд живж яваандаа шавартай хутгалдан хүрэн хүдэр үүсгэдэг. Ийм хүдрийг салхи ихтэй уулын орой дээр аваачин том шавар зуухны дээр хийж гал асаахад ширүүн салхинд галын илч улам хүчтэй болж шавраас төмөр нь хайлан ялгарч зуухны доод хэсэгт тунадаг. Бух дарах аргаас яваандаа илүү боловсронгуй хяс, тулман хөөргөөр хөөргөдөх аргууд гарчээ. ====Сүг зураг, хадны бичээс==== {{гол|Сүг зураг}} Монголын археологичид эртний хүмүүсийн хадан дээр сийлж үлдээсэн сэрээ тамга, онги тамга гэх мэт тамганууд нь Их Монгол Улс, Цагадайн улс зэрэг хожуу үеийн улсуудын тамгатай ижил болохыг тогтоожээ.<ref>Рашаан хад баримтат кино "Semoon" студи</ref> == Эртний түүх == ===Өвөг монголчууд=== *[[Дөрвөлжин булш]]ны соёлын хүмүүс *Гарал үүсэл нь маргаантай эртний нүүдэлчин овог аймгууд: **Сяньюнь (Xiǎnyǔn) - хүннүгийн өвөг? **Хунюй (Hūnyù) **[[Цюаньрун]] {{col-begin}} {{col-2}} '''[[Хүннү улс|Хүннү]]гийн зонхилох овгууд:''' * [[Хуянь]] * [[Лань (овог)|Лань]]: Зарим сурвалж, судалгааны бүтээлд Чоно гэсэн утгатай хэмээжээ. Бараг Чинос овогтой холбоотой мэт. * [[Луанди]]: Түүхэнд тэмдэглэснээр Луанди бол Хүннү нарын захирагч байжээ. * [[Сюйбү]] * [[Циолин]] * Цяо * [[Хунюй]] - хүннү (?) * [[Юэбань]] (варвализ) {{col-2}} '''[[Дунху]] угсааны ард түмнүүд:''' * [[Татаби]] (кумоси) * [[Ухуань]] * [[Сяньби]]: {{col-end}} '''Сяньби аймгууд:''' {{col-begin}} {{col-2}} *[[Дуань]] *[[Муюн]] {{col-2}} *[[Тугухунь]] *[[Юйвэнь]] *[[Тоба]] {{col-end}} *[[Нирун]]: [[Умард Хүннү]] улс 93 онд унасны дараа Монголд үлдсэн 100,000 өрх умард хүннүчүүд дагаар орон өөрсдийгөө Сяньби гэж хэлэх болсон.Ингэснээр Монголын нутагт ноёрхлоо тогтоож эхэлсэн. Л.Гумилев нирунчуудын хэлийг хүннү, сяньби хэлний аль алинийх нь шинжийг агуулсан байсан гэж үзжээ. *Монгол шивэй - [[Шивэй]]чүүдээс монгол шивэй зэрэг цөөн тооны аймаг нь монголчуудад хамаарна. ===Хүннү (НТӨ 209 - НТ 93)=== {{гол|Хүннү гүрэн}} [[Зураг:Hunnu - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Хүннү]] [[Зураг:Hunnu Empire.jpg|thumb|Хүннү]] [[Хүннү гүрэн|Хүннү гүрнийг]] НТӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] нэгтгэн байгуулсан. Хүннү гүрэн нь богино хугацааны дотор [[Цинь улс|Цинь улсад]] аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болсон ба Цинь улсын үед хятадын олон улс бүр тусдаа барьсан [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийг]] хооронд нь холбожээ. Цагаан хэрэм нь жанжин [[Мэнь Тянь|Мэнь Тянийн]] үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хамгийн хүчирхэг үедээ баруун зүгт Балхаш нуур, зүүн зүгт [[Хянганы нуруу]], хойд зүгт [[Байгал нуур]], өмнө зүгт [[Цагаан хэрэм]]д тулсан өргөн уудам нутгийг эзлэж байжээ. Хүннү гүрнийг [[Түмэн шаньюй]] үндэслэсэн гэж шууд үзэж болохгүй. Харин түүнээс өмнө хэд хэдэн шаньюй нар байсан тухайд олонх судлаачид санал нэгтэй байдаг. Түүний хүү [[Модун шаньюй]] нь НТӨ 209 онд эцгийгээ хөнөөж Хүннүгийн 24 аймгуудыг нэгтгэж Хүннү улсыг хүчирхэгжих эхлэлийг тавьжээ. Дараад нь зүүн Монголд байсан гол өрсөлдөгч аймаг болох [[Дунху]] нарыг эзэлжээ. Улмаар [[Цинь улс]]ын баруун аймгуудыг эзлэн өөртөө нэгтгэжээ. Хань улстай байлдсанаас хойш арван жилийн дараа Юэчжи нарыг байлдан эзлээд, НТӨ 174 онд нас барсан. Түүнээс хойш 100 гаруй жилийн турш Хүннү нар дотоод Азид ноёрхож байсан. Үүнээс хойш Сяньби, Нирун(Жужан Роаран ч гэх), Түрэг, Уйгур,Хиргис(Енисэйн),Кидан(Хятан)улсууд оршин тогтнож байжээ. === Сяньби (НТ 156-234)=== {{гол|Сяньби}} [[File:Mongolia III.jpg|thumb|Сяньби]] [[Зураг:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Сяньби]] Сүмбэ буюу Сяньби улс нь МЭ 1-р зуунаас хүчирхэгжиж эхлэсэн бөгөөд [[Таньшихуай]]н (156-181 он) үед нэгдсэн улс болжээ. Таньшихуай хааны үед Хүннүгийн захиргаанд байсан газрыг эзэмших болжээ. Сүмбэ нь 167 онд [[Хань улс|Хань улсын]] довтолгооныг няцааж 180 онд Хятадын хойд хэсгийг эзлэн авчээ. Сүмбийн ард нь мал аж ахуйгаас гадна бага хэмжээний газар тариаланг эрхэлж байжээ. Сүмбэ нь III зуунд бутарчээ. Сүмбэ нарын нэгэн хэсэг болох [[Тоба|Тоба аймаг]] нь 386 онд хойд Хятадад [[Тоба Вэй]] улсыг бий болгожээ. [[Тоба Гуй]] хаан нь нүүдэлчдийг нэгтгэж урагш довтолсоор өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Гэвч тэдгээр нь хожмын манжууд шиг хятад үндэстэн рүү уусан алга болсон ажээ. Тоба Вэй улс 534 онд бутарчээ. Сүмбэ нарын гарал үүслийг [[Монгол хэлний язгуур|монгол]] гаралтай, [[Манж-Тунгус хэлний язгуур|тунгус]] гаралтай, эсвэл энэ хоёр үндэстний аль алиных нь овог болно гэсэн 3 ерөнхий таамаг байдаг боловч хэл аялгууны хувьд үнэхээр монгол хэлтэн байсан бололтой. Тэдний нутаглаж байсан газар нь Хянганы нурууны орчмоос [[Ляодун]]ы хойг хүрч байлаа. === Нирун (330-555)=== {{гол|Нирун улс}} [[Зураг:Nirun- Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Нирун]] [[Зураг:Nirun, Tuyuhun, Yueban, Tuoba Wei.jpg|thumb|Нирун]] Жужань буюу Нирун улс нь 330-555 оны хооронд Байгал нуураас Говь цөл, Балхаш нуураас Солонгосын хойг хүртэлх нутгийг захирч оршин тогтножээ. 402 онд [[Шэлүнь]] буюу Жарун ширээнд сууж хаан цолыг хэрэглэх болсон ба Шэлүнийн үеэс хойш хүчирхэгжсэн. Нийслэл нь Орхоны хөндийд байршиж Чуну хааны үед Мумэ хотыг байгуулсан байсан. 552 онд Нируны удирдлага доорх түрэг угсаатан бослого гаргаж 555 онд Нирун улсыг мөхөөжээ. Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар Нируны зарим хэсэг Монголоос гарч VI зууны үед [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөндийд хүрээд [[Авар]] улсыг байгуулсан гэж үздэг бол зарим нь аварууд түрэг хүмүүс гэж гэж үздэг. Нируны Монголд үлдсэн хэсэг нь [[Татар]], Хамаг Монгол, Ойрад зэрэг 12-р зууны монгол аймгуудыг бүрэлдүүлжээ. ===Түрэгийн үе (555-840)=== ==== Түрэг улс (555-745)==== {{гол|Түрэг улс}} Түрэгийн хаант улс нь Хятадын [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмнээс]] [[Хар тэнгис]] хүртэлх нутгийг өөрийн захиргаандаа оруулжээ. Түрэгүүд нь [[Нирун улс|Жужан улсад]] голдуу дархдын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Хөх Түрэгийн анхны хаан [[Буман хаан|Буман]], жужаны хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч жужанчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг хэмээн тоомжиргүй хандсан байна. Үүний дээр Амгай хааны охиныг сүйлэхийг гуйхад, эрс гутаан доромжилсноор Нирун улсыг довтлох болсон. Ийнхүү Буман хаан, охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө Тоба нартай холбоо тогтоож, Амгай хааны цэргийг ялаад удалгүй 553 онд таалал төгссөн. Үүний дараа 553-554 онуудын хооронд хоёр хаан солигдож, Мухан хаан болсон. Улмаар [[Умард Ци|Умард Ци улстай]] эвсэж, хоёр этгээдээс нь цэрэг оруулснаар Нирун улсыг мөхөөжээ. Буман өөрийн дүү [[Истеми|Истеми тардушт]] өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч Түрэгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан аж. Буманы дараагийн хаад ялангуяа [[Мукан хаан|Мухан]] буюу Буга хааны үед түрэгүүд [[киргиз]], [[кидан|киданчуудыг]] байлдан дагуулж жужаны үлдэгдлийг хойд [[Байгал нуур]] хүртэл элдэн хөөжээ. Мөн Хятадын [[Умард Ци|Чи]], [[Умард Жоу|Жоу]] улсууд 570 оноос Түрэгийн хаанд татвар төлөх болов. Гэвч 589 онд Хятадыг нэгтгэсэн [[Сүй улс|Сүй улсын]] нөлөөгөөр, 590 онд Түрэгийн хаант улс Дорнод Түрэг, Өрнөд Түрэг хоёр хэсэгт хуваагджээ. Ингэснээр хүч нь суларч, 590-609 оныг хүртэл Сүй улсын хараат улс болоход хүрсэн. Өрнөд Түрэг 590-659 оны хооронд оршин тогтнож байгаад 658-659 оны хооронд Тан улсын довтолгоонд өртөн мөхсөн. 670 ба 682 онд тус тус Өрнөд Түрэг ба Дорнод Түрэг дахин бага зэрэг хүчирхэгжсэн ч гэсэн удаан тогтож чадсангүй. 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Басмал]], [[Кидан]], [[Тэлэ]] аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг бүрэн мөхөөжээ. ==== Уйгур улс (745-840)==== {{гол|Уйгурын хаант улс}} Уйгурууд 745 онд Пейло хэмээх хааны үед түрэгүүдийн эсрэг бослого гаргаж, Дорнод Түрэгийн хаант улсыг унаган Уйгурын хаант улсыг байгуулжээ. Пейлогийн дараа хаан суусан [[Моюнчур]] (747-759)-ын үед Уйгур улс хүчирхэгжижээ. 751 онд [[Орхон гол|Орхон голын хөндийд]] хот байгуулж, [[Хар балгас|Орду балык]] гэж нэрлэсэн. Уйгурын хаант улс нь хамгийн хүчирхэг цагтаа [[Алтайн нуруу|Алтайгаас]] [[Хянганы нуруу]], [[Соёны нуруу|Соёны нуруугаас]] [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх газар нутгыг захирч байжээ. 755 онд Тан улс тариаланчдын бослогыг дарахын тулд уйгуруудыг урьж авчирч байжээ. 766 оноос хойш [[Идигинь хаан]] алагдах хүртэл 12 жилийн турш Тан улс Уйгурт алба гувчуур өгөх болжээ. Уйгурууд нь өмнөх нүүдэлчдийгээ бодвол илүү их соёлыг хөгжүүлж [[Орхон-Руни бичиг|согд-түрэгийн бичгийг]] сайжруулж өөрийн бичиг үсэгтэй болсон бөгөөд үүнийг хожмын нүүдэлчид өвлөн хэрэглэх болжээ. Уйгурын хаант улс 840 онд Енисейн [[Енисейн киргиз|киргизүүдэд]] цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Шиньжаанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ. Уйгурчууд Монголд байхдаа илүү монголоид төрхтэй байсан ч урагш нүүдэллэн европчуудтай холилдон өөртөө уусгаснаас ихээхэн европжуу холимог төрхтэй болжээ. [[Енисейн киргиз]]үүд 20-иод жил үргэлжилсэн бослогын эцэст 840 онд Уйгур улсын нийслэл [[Ордубалык|Ордубалыкыг]] довтлон Уйгур улсыг унаган Киргизийн удирдагч [[Ажо]] өөрийн улсыг байгуулжээ. Уйгур улс унаснаар Монгол дахь түрэгийн ноёрхол үндсэндээ төгсгөл болсон гэсэн үзлийг дэлхийн эрдэмтэд дэмждэг бөгөөд киргизийн цэргүүдэд хөөгдсөн уйгурууд богино хугацаанд Монголыг орхин ураш нүүснээр [[Монголын өндөрлөг]]т түрэг угсааны овог аймгууд бараг үлдээгүй байна. Киргизийн цэрэг тэднийг [[Тэнгэр уул]] хүртэл үлдэн хөөж нийслэл Ордубалыкийг тонон дээрэмдсэн байна. Түрэгүүд Монголын өндөрлөгөөс нүүнгүүт урьд нь түрэгийн довтолгоонд шахагдан зүүн зүг нүүсэн монгол овог аймгууд эх нутагтаа эргэн ирж суусан байна. Киргизийн болон дэлхийн зарим түүхчид Уйгур улс унасны дараа [[Киргизийн хант улс]] одоогийн Монгол, Өвөр Монгол, Тува, Хакас, Енисей мөрний сав газар зэрэг хэдэн сая км² нутгийг захирч байгаад 924 онд Кидан улсын довтолгооноор эзэлсэн газраа алдсан гэж үздэг ч энэ үндэслэл муутай юм. Үнэн хэрэг дээрээ Енисейн киргизүүдийн эзэмшил нь төдийлөн их тэлээгүй бөгөөд Тува, Хакас зэрэг Енисей мөрний сав газрын хэдэн зуун мянган км² газрыг л хамарч байжээ. Төв Ази дахь эртний улсуудын түүхийг судлахад эртний Хятадын он тооллын бичгүүдийг ихээхэн ашигладаг ба [[Енисейн киргиз|Киргизийн хаант улс]] оршин тогтнож байсан гэх баттай баримт эртний Хятадын түүхийн номнуудад байдаггүй. Түүхчид хятад хэлээрх мэдээллийг уншихдаа алдаа гаргаснаас Киргизийн улс нжлээд том газартай, удаан хугацаанд оршин тогтнож байсан гэсэн алдаатай дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Ушницкий">{{Cite web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1353994860 |title=В.Ушницкий: Кыргызский каганат - кочевая империя или раннее государство? |access-date=2015-03-09 |archive-date=2014-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807211226/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1353994860 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Ушницкий"/><ref name="Дробышев">{{Cite web |url=http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |title=Дробышев Ю.И. "Политика киданей в Центральной Азии" |access-date=2015-03-09 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224333/http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |url-status=dead }}</ref><ref name="Азбелев">[http://kronk.spb.ru/mono/5.03.htm П.П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии V.3.Кыргызы и кидани: великодержавие мнимое и подлинное]</ref> Мөн Киргиз улсын удирдагч "инал" гэсэн цолтой байсан ба хан, хаан цол хэрэглэдэггүй байв.<ref name="Азбелев"/> 924 онд Кидан улсын цэрэг Монголын тал нутгийг эзлэхэд Монголд киргизүүд байгаагүй нь Киргиз улс Монголыг захирч байгаагүйг баталдаг.<ref name="Дробышев"/> Хиргисүүд нь нүүдэлчин ард түмэн байсан бөгөөд Ажо хааны 12 хөвүүн нь түүний улсыг авч чадалгүй бутран доройтоход хүргэсэн байна. Киргизүүд [[Хакас]]д төвлөн суурьшиж байжээ. Судрын чуулганд дурдсанаар Уйгурын дараа [[Татар]]ууд хүчирхэгжин Монголын нутагт нөлөөгөө тогтоосон гэдэг тул Түрэгийн үе 840 онд дууссан гэх үндэстэй юм. === Кидан улс === {{гол|Кидан}} [[Файл:Kidan - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Кидан]] [[File:Mongolia XI.jpg|thumb|Кидан]] [[Киданчууд]] нь 4, 5-р зууны үед Цагаан хэрмийн хойно нүүдэллэн амьдарч байсан ба үүний улмаас нүүдэлчин ард иргэдээс хамгийн их хятадчлагдсан нь байлаа. 917 онд Киданы тэргүүлэгч [[Амбагян|Елюй Амбагян]] 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Киданчууд нь Солонгос, Манжуур, мөн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]], [[Орхон гол|Орхон]] голын хөндийнүүдийг захирч байжээ. Улам хүчирхэгжиж Хятадыг эзэлж эхэлснээр Ляо гүрэн хэмээн нэрийдэх болжээ. Кидан улс нь хоёр янзын амьдралтай иргэдээс тогтож байжээ: хойд талдаа бэлчээрийн [[мал аж ахуй]] эрхэлдэг ард, өмнөд талдаа [[газар тариалан]] эрхэлдэг ард. Энэ 2 хэсэг нь бие биетэйгээ худалдаа наймаа өргөн хийдэг байжээ. Киданчууд нь ханз бүхий киданы их бичиг, цагаан толгой бүхий киданы бага бичиг хэмээх хоёр төрлийн бичигтэй байжээ. [[Киданы их бичиг|Киданы Их бичгийг]] 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь [[Киданы бага бичиг|Киданы Бага бичиг]] хэмээн алдаршжээ. Киданчууд [[бөө мөргөл]] шүтэх нь багасаж, Буддын шашныг ихээр шүтэж байв. Кидан улс өмнөд талаараа Хятадын [[Сүн улс|Сүн гүрэнтэй]] [[Шаньси муж|Шаньси мужаар]] хиллэн, 200 орчим жилийн турш зүрчидийн Алтан улс байгуулагдах хүртэл оршин тогтножээ. Хятад, Зүрчидэд цохиулж Бээжинг булаалгасан 100 000 нүүдэлчин киданчууд баруун тийш нүүн 1128 онд [[Кашгар|Кашгарт]] хүрч, тэндээ [[Хар Кидан]]ы хүчирхэг хаант улсыг байгуулжээ. Энэ нүүдэлд суурьшмал киданчууд бараг оролцоогүй. == Дундад зууны үе == === 12-р зууны байдал === {{гол|Дундад зууны монгол аймгууд}} [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb]] 12, 13-р зууны эхээр одоогийн Монгол нутагт нэгдсэн захиргаагүй, бие биетэйгээ өрсөлдөгч, биеэ даасан олон монгол аймаг оршин тогнож байжээ. *[[Алтайн нуруу|Алтайн]], [[Хангайн нуруу]]ны дунд '''''[[Найман|Найманы ханлиг]]''''' *Хангайн, [[Хэнтийн нуруу]]ны дундуур Туул-Орхоны сав газарт '''''[[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]]''''' *[[Байгал нуур]]ын урагш Сэлэнгийн ай саваар '''''[[Мэргид]]'''''ийн ханлиг *[[Их Хянганы нуруу]]ны урд хэсэгт '''''[[Хонгирад|Хонгирад аймаг]]''''' *[[Хөлөнбуйр]] нуурын орчим, Хянганы нурууны дунд хэсгээр '''[[Татар]]'''[[Татар|ын ханлиг]] *[[Говь|Говийн урдуур]] '''''[[Онгуд]]''''' аймаг *[[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн нурууны]] салбар уулс, [[Гурван голын сав газар|Гурван голын бэлчирт]] '''''[[Хамаг Монгол]]''''' *Хэрлэн голоос өмнө хэсэгт ''[[Олхонууд|'''Олхонууд''']]'' *[[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] зүүн тал, Байгал нуурын урд талд '''''[[Баяд]]'', [[Ойрад|Ойн иргэн]]''' *Байгал нуурын баруун талд [[Хорь Түмэд]] тус тус байлаа. Хожим нь эдгээрээс Хамаг Монгол хүчирхэгжин бусдыгаа захирах болсон юм. Хамаг Монгол [[Боржигин|Боржигин овгийн]] [[Хабул хан]]ы үед нэг хэсэг хүчирхэгжиж байснаа дараагийн хэдэн үедээ дарагджээ. Түүний дараа Тайчуудын [[Амбагай хаан|Амбагай]] хан цолыг авчээ. Амбагай хан охиноо Татарт өгөхөөр явж байхдаа татаруудад олзлогджээ. Татарууд Амбагайг зүрчидэд өгч цаазлуулжээ. Энэ үеэс татаруудад өш хонзонтой болж, [[Хабул хан|Хабул ханы]] хүү Хотула дараа нь Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдөхөд Татарын эсрэг 13 удаа дайтжээ. [[Хутула хан|Хотула ханы]] хожмын удирдагчид нь Хамаг Монголын хан цолгүй байсан нь хүч суларч байсны шинж болно. Хабулын ач [[Есүхэй баатар]] нь 1171 онд татаруудад хорлогдон нас баржээ. Энэ үед түүний хүү [[Тэмүжин]] 9 настай байсан ба Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч болсон байна. Харин 1189 он хүртэл Хамаг Монгол ямар ч удирдагчгүй, зохион байгуулалт байхгүй байлаа. === Их Монгол Улс === {{гол|Их Монгол Улс}} [[Зураг:Chingghis statue at Dadal sum.JPG|thumb|right|300px|Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны төрсөн гэгдэх газрын орчмын хөшөө]] [[Зураг:Mongol_Empire_map.gif|thumb|right|300px|Монголын Эзэнт Гүрний өргөжин тэлэлт]] Есүхэй баатар татарчуудад хорлогдсоноос хойш Хамаг Монгол нь захирагчгүй байлаа. Түүний хүү Тэмүжин нь бага насандаа асар их зовлон бэрхшээлийг туулжээ. Түүний эх [[Өэлүн|Өэлүнг]] Мэргидийн Чилэдүгээс эцэг нь авсны өшөөнд мэргидүүд Тэмүжиний эхнэр [[Бөртэ үжин]]г авсан байна. Эхнэрээ аврах гэж Тэмүжин эцгийн анд [[Тоорил хан|Ван хан Тоорил]], өөрийн багын анд [[Жамуха|Жамухын]] тусламжтайгаар Мэргидийг эзэлжээ. Энэ хэрэг явдлаар Хамаг Монгол дотроо Тэмүжиний нөлөө ихээр ихсэж анд Жамухатай өрсөлдөөн эхлэжээ. 1189 онд түүнийг Хамаг Монголын хаанд өргөмжилж, [[Чингис хаан]] нэртэй болжээ. 1206 он хүртэл [[Тайчууд]], [[Жүрхин]], [[Татар]], [[Найман]] гээд Монголын бүх аймгуудыг нэгтгэжээ. Ингэснээр [[Онон гол]]ын орчимд хурилдай зохион байгуулж Их Монгол Улсыг (Ехэ Монггул Улус) [[1206 он]]<nowiki/>д зарлан тунхагласан байна. Чингис хаан нь 1206-1227 оны хооронд [[Тангуд]], [[Сартуул]], [[Хар Кидан]], [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]]ыг байлдан дагуулж уртаашаа [[Манжуур]]аас [[Каспийн тэнгис]] хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Түүнийг нас барах үед Монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд Перс, хойд Хятадын хэсэг, [[Сибирь]], дундад Ази багтаж байв. Үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ. Чингис хаан Их Монгол улсыг дөрвөн хүүдээ хуваан өвлүүлжээ. [[Зүчи]]д [[Уралын нуруу]]наас [[Эрчис мөрөн]] хүртэл газар нутаг, [[Цагадай]]д Эрчисээс [[Балхаш нуур]], [[Төв Ази]], дорнод [[Перс]]ийг, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйд]] [[Зүүнгар]], [[Манжуур]], хойд Хятад, отгон хүү [[Тулуй]]д Монгол ёс заншлаар язгуурын Монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ. Өгэдэй хаан (1229-1241) нь гүрнийг улам тэлж, нийслэл [[Хархорум|Хархорумыг]] байгуулжээ. Түүний удирдлага доор Их Монгол улс нь Чингис хааны эзлэж дуусгаагүй Алтан улсыг эзлэж, баруун Ази, Европ руу улам тэлжээ. Өгэдэй хааныг нас барсны дараа Чингисийн үр удмууд нь нэг талдаа Зүчи, Тулуйн удмынхан нөгөө талдаа Өгэдэй, Цагадайн удмынхан гэж хоёр хуваагджээ. Өгэдэй хааны дараа 1236 оны Их хурилдайгаар түүний хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан (1236-1248) ширээнд залжээ. Гүюгийн дараа 1251 онд Тулуйн хүү [[Мөнх хаан|Мөнхийг хаан]] (1251-1259) ширээнд суулгажээ. Мөнх хаан нь өөрийн дүү [[Хүлэгү]]г Персийг дайтахаар явуулж тэрээр 1257-1259 онуудад [[Перс]]ээс гадна [[Багдад]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Сири]] зэрэг улс нутгийг өөрийн эрхшээлдээ оруулжээ. 1260 оны Их хурилдайгаар Мөнхийн дүү [[Аригбөх]]ийг хаан ширээнд залсан боловч ах [[Хубилай]]тай 1261-1266 онд нас барах хүртлээ тэмцэлджээ. [[Хубилай хаан]] Хятадад Юань улсыг (1271-1368) байгуулж өөрийгөө Их хаанд өргөмжлөн Даду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д нийслэллэснээр Их Монгол улсын бутрал түргэсжээ. Их Монгол улс нь: *[[Юань]] улс *[[Ил Хаант Улс]] *[[Алтан Орд]]ны улс *[[Цагадайн улс]] болж хуваагдан бутарчээ. === Улс төрийн бутралын үе === {{гол|Монгол Улс 1368-1691}} [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: [[Зургаан түмэн|Дөчин Зүүн Монгол]], [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол орон 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Юань гүрнийг эсэргүүцсэн бослого удаа дараалан гарсаар босогчид 1368 онд Дайдуг эзлэн [[Тогоонтөмөр хаан]] Дайду хотоос хөөгдөн [[Юань]] гүрэн үндсэндээ мөхөв. Хойд зүгт нүүсэн тэдний улсын нэрийг [[Курё]] “Умард Юань” гэж нэрлэсэн.<ref>{{Cite book|author=鄭麟趾 정인지|title=《高麗史‧卷第四十三‧世家第四十三‧恭愍王六》고려사|accessdate=|url=https://books.google.com.tw/books?id=QFofAQAAMAAJ&q=%E5%8C%97%E5%85%83%E9%81%BC%E9%99%BD%E7%9C%81%E5%B9%B3%E7%AB%A0%E5%8A%89%E7%9B%8A%E3%80%81%E7%8E%8B%E5%8F%B3%E4%B8%9E%E7%AD%89%E6%AC%B2%E6%AD%B8%E9%99%84%E5%A4%A7%E6%98%8E%E3%80%82&dq=%E5%8C%97%E5%85%83%E9%81%BC%E9%99%BD%E7%9C%81%E5%B9%B3%E7%AB%A0%E5%8A%89%E7%9B%8A%E3%80%81%E7%8E%8B%E5%8F%B3%E4%B8%9E%E7%AD%89%E6%AC%B2%E6%AD%B8%E9%99%84%E5%A4%A7%E6%98%8E%E3%80%82&hl=zh-TW&sa=X&ved=2ahUKEwiil838j8ryAhXlKqYKHQK2BR4Q6AEwAXoECAcQAg|language=zh|quote=北元遼陽省平章劉益、王右丞等欲歸附大明，慮遷居民，以遼陽本我地，若我國請命，可免遷徙，遣使來告。}}</ref><ref>첵메드 체렝도르지, 14세기 후반 동아시아의 국제정세와 북원과 고려의 관계, 한국학중앙연구원 박사학위논문, 2011 (солонгос хэлээр)</ref> Тэнд хөөгдөж ирсэн монголчууд Хятадыг дахин эзлэхийг оролдсон боловч 1390-ээд онд энэ бодлогоо орхисон. 1399 онд Ойрадууд Монголоос салж Дөрвөн Ойрадын бие даасан улс байгуулснаар Монгол хоёр хуваагдаж хоорондоо сөргөлдөн байлдах болжээ. Урьд нь Монголын хаан Ойрадын удирдагчыг алсан явдал нь Ойрадуудыг салан тусгаарлахад нөлөөлжээ. 14-17-р зуунд Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн ойрад хэмээн нэрлэгдэх болсон монголчууд [[Хянганы нуруу]]наас [[Тэнгэр уул]], Сибирээс урагшлаад [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутагт нутаглаж байв. Эдгээр нь тус тусдаа бие даасан тархай бутархай ханлиг байжээ. Энэ зурвас үеийг Монголын түүхэнд Бага хаадын үе хэмээн нэрлэдэг. Энэ үеийн Монголын түүхэн номуудад улсынхаа нэрийг "Монгол Улс" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Юанийн дараа Чингисийн үеийн дөчин түмнээс баруун гарын гурав, зүүн гарын гурван түмэн, Ойрадын дөрвөн түмэн Монголд үлдсэн учир Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн ойрад гэсэн нэр үүсчээ. Энэ үед Монголыг дахин нэгтгэсэн хүн бол [[Батмөнх даян хаан]] юм. Түүний өмнөх [[Мандуул хаан]] угсаа залгамжлах нуган хөвүүнгүй нас барсан тул 33 настай бага хатан [[Мандухай]] нь 7 настай Батмөнхтэй ураглаж, түүний нэр дор монголчуудыг нэгтгэсэн билээ. Ийнхүү улсыг нэгтгэсэн хатныг түүхэнд Мандухай цэцэн хатан хэмээн хүндэтгэн дурсдаг төдийгүй монголчуудын дунд үлгэр домог болон үлджээ. [[Батмөнх даян хаан]]ыг тэнгэрт хальсны дараа Монгол орон дахин хэд хэдэн эзэмшил болон хуваагдав. Батмөнх даян хааны отгон хүү [[Гэрсэнз]] Монгол нутгийн төвд эцгийнхээ язгуурын улсыг залгамжлан, Халхын засаг ноёдын өвөг нь болжээ. [[Халх]] монголчууд хэмээхийн халх гэдэг үгийг эрдэмтэд голчлон "халхавч" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг. [[Гэрсэнз]] халхыг долоон хөвгүүндээ хувааж өгснөөр [[Халх|халхын долоон хошуу]] үүсэв. Халхад тус тусдаа эзэмшил бүхий 1586-1620-иод оны хооронд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]] гэсэн цол бүхий гурван хан зэрэг шахам бий болсон. Даян хааныг залгамжлагчдын дотор Баруун түмнийг толгойлогч Алтан хан (1507-1582) ихэд алдартай байв. [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан]] говиос урагш, Цагаан хэрмээс хойших уудам нутгийг захирч байсан бөгөөд шарын шашин дэлгэрүүлэхэд ихэд хүчин зүтгэсэн. Түмэдийн Алтан хан одоогийн [[Хөх хот|Хөх хотыг]] үүсгэн байгуулсан нь Түмэдийн эдийн засагт ихээхэн ахиц гарсныг илтгэдэг. 17-р зууны үеэс Монголын хааны эрх мэдэл маш суларчээ. Сүүлийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] нь Цахарын Лигдэн нэртэй болсон нь бүх Монголыг бус зөвхөн Цахарыг л удирдлага доороо байлгаж чадсаны шинж юм. Ингэснээр Монгол нь олон ноёдын эзэмшил болон хувирч, цэргийн нэгдсэн хүч гаргаж чадахгүй болжээ. Энэ үеэс зүүн зүгт манжууд хүчирхэгжжээ. 1636 онд одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] Манжид дагаар оржээ. 1620-иод оноос [[Буриад Орост эзлэгдсэн нь|Буриад Орост эзлэгдэж]] эхэлсэн байна. 1691 онд Халх, 1757 онд [[Зүүнгарын хаант улс]] [[Манж Чин улс]]ын захиргаанд орсноор 1911 он хүртэл 220 жил, (Ойрадыг эзлэгдсэнээс эхлэн тооцвол 153 жил Манжийн захиргаанд байжээ. === Манжийн үе === {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} [[Зураг:Mongolia during the Manchu rule.png||thumb|Чин Улсын эрхшээл дэх [[Монгол нутаг]]]] Манж Чин улс Монголыг гадаад ертөнцөөс таслах бодлого явуулсны уршгаар Монгол орон дэлхийн хөгжил дэвшлээс хоцрогдсон орон болон хувирсан байдаг. == Орчин үе == === Богд Хаант Монгол Улс === {{гол|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Файл:Olnoo urgugdsun Mongol uls.jpg|thumb|right|Манжийн үеийн засаг захиргааны нэгжид хамаарах овгууд]] 20-р зууны эхнээс Чин улс Шинэ засгийн бодлого гээч Гадаад Монголыг Хятадад нэгтгэх бодлогыг хэрэгжүүлэх болжээ. Энэхүү бодлогыг эсэргүүцэн 1911 оны зун [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтад бат оршил өргөх үеэр зөвлөлдөн Манжийн эрхшээлээс ангижрахаар шийдвэрлэсэн Монголын хаад ноёд, дээд лам нар [[Минжиддоржийн Ханддорж|Чин ван Ханддорж]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг 8 сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсын]] [[Санкт-Петербург]] руу илгээжээ. Энд оросууд тусалцаа өгөх болно гэж шийдвэрлэж Монголд эргэн ирэхэд нь Хятадад хувьсгал гарч, Чин улсын нөлөө, эрхшээл багасаж байсныг далимдуулж 1911 оны 12 сард Хүрээний манж амбаныг Бээжин руу буцаажээ. Ингээд 1911 оны 12-р сарын 29-нд Богд Жавзандамбыг шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилж, албан ёсоор тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Богд Хаант Монгол Улсын албан ёсны нэр нь "Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс", "Монгол Улс" юм. 1913 онд Өвөр Монголыг шинээр тусгаар тогтносон Монгол улстай нэгтгэхээр цэргүүдийг явуулсан ч, Хаант Орос, [[Дундад Иргэн Улс]] дарамт шахалт үзүүлснээр цэргүүдээ татжээ. Монгол тусгаар тогтнолоо зарласан ч Хаант Орос, Дундад Иргэн Улсын шахалтад байсаар [[Хиагтын гэрээ|1915 оны Гурван улсын гэрээнд]] Монгол улс ДИУ-ын автономит болж тусгаар тогтнол нь устжээ. ==== Хятадын цэрэг Монголыг эзэлсэн нь ==== Орос дахь Октябрын хувьсгалыг хятадууд ашиглаж Монгол руу цэрэг илгээн 1919 онд Монголын автономийг устгах гэрээг хүчээр зуруулжээ. Энэ нөхцөл байдалд 1921 онд [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) байгуулагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсаас]] тусламж хүсэхээр болжээ. Энэ үеэр [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Хүрээг эзэлж, 1921 оны 3 сард Хятадаас тусгаарлаж 7-р сарын 6-нд Хаант засгийг байгуулж, хятад цэргүүдийг хөөжээ. Харин 1921 оны 7-р сарын 6-нд МАН, Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хүч хавсарч Хүрээг эзлэж, шинэ Засгийн газрыг байгуулжээ. Дараагийн хэдэн жилүүдэд ЗОУ-ын нөлөө улам ихэсч, Богд хаан нас барсны дараахан 1924 оны 11-р сарын 26-нд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Анхны Үндсэн хуул]]<nowiki/>иа баталж [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг]] тунхаглажээ. === Социализмын үе (1924-1990) === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Зураг:Sukhe-bator.jpg|thumbnail|[[Дамдины Сүхбаатар]]]] Монгол улс хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтносон боловч 1921 оны хувьсгалаас хойш 68 жилийн турш ЗХУ-ын нөлөөнд, улс төр, эдийн засгийн хувьд хараат байдалд Зөвлөлтийн заавараар тэдний загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн. Гэвч түүхийн энэ үед Монголд соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан, техник технологийн томоохон өөрчлөлтүүд хийгдсэн байна. 1924 онд Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт нас барсан бөгөөд мөн Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р сарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндсэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах улс болсноор хаант засгаас татгалзаж шашныг төрөөс салгасан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 онд Үндсэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улс орны тухайн үеийн хөгжил, улс төрийн хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмын үед Соёлын (бүх нийтээр бичиг үсэгтэй болох гэх мэт) довтолгоо, Нэгдэлжих хөдөлгөөн, Атрын аян зэрэг томоохон хөдөлгөөн, аянууд улс орон даяар өрнөж байв. Энэ нь манай орны хүн ам, соёл, амьдрах хэв маяг, эдийн засгийн бүтэц, тогтолцооны хувьд эрс өөрчлөлтүүдийг авч ирсэн билээ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь ЗХУ-ын нөлөөнд түүний заавраар оршиж байв. 1920 ба 30-аад оны үед Зөвлөлтийн нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]] нар нь эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд хохирогч болж алагджээ. 1939 онд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] удирдагч болжээ. Тэрбээр Зөвлөлтийн шахалтаар хувийн өмчийг хурааж, шашин шүтлэгийг хязгаарлах, зарим иргэдийг үндэслэлгүйгээр баривчлан хэлмэгдүүлэх үйл ажиллагаа явуулжээ. 1937 оноос эхлүүлсэн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|Их Хэлмэгдүүлэлтэд]] 30,000 гаруй хүн алагджээ. [[Файл:Монголия-Манжго.png|thumb|[[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]]] БНМАУ нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-ыг бүрэн дэмжиж тусламж илгээж байсан ба 1939 оны [[Халх голын дайн]]д ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин [[Япон]]ы армийг ялжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ-тай хамт Японд дайн зарласан байна. Монгол улс [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ы үеэр манай удирдлага Өвөр Монголыг өөртөө нэгтгэхийг зорьж байв. 1945 онд [[Иосиф Сталин]], [[Чан Кайши]] нар Японы эсрэг хоорондоо холбоо тогтоож, энэ үед [[Тайвань]] нь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдахад 1949 оны 10 сарын 6-нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтоосон байна. 1952 оны 1-р сарын 26-нд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] [[Москва]] хотод нас барахад Зөвлөлтийн дэмжлэгээр [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]д улсыг удирдах эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөх болжээ. 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] гишүүн болж, өрнөдийн зарим оронтой дипломат харилцаа тогтоож эхэлжээ. Харин яг энэ үед буюу 1960-аад оноос ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилцаа муудан тасарч, Монгол нь ЗХУ-ын талыг бүрэн баримтлах болжээ. Ингэснээр ЗХУ-ын оролцоо, нөлөө мөн ихэсчээ. Монголын эдийн засаг 60-аад оноос эрчимтэй хөгжиж бүх нийтээрээ бичиг үсэг тайлагдсан Азийн анхны улс болжээ. 1984 онд Ю.Цэдэнбал Москвад айлчилж байхад нь түүний эсрэг "чимээгүй" эргэлт гарч [[Жамбын Батмөнх]]ийг Монголын удирдагчаар сонгожээ. ===Нэн шинэ түүх (Ойрх түүх)=== ==== Ардчилсан дэглэм ==== {{гол|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[1989]]-[[1990]] онд [[ЗХУ]] болон [[Зүүн Европ|дорнод Европын]] орнуудад өрнөсөн [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|"өөрчлөн байгуулалт"]], ардчиллын төлөөх тэмцэл Монгол улсад ч нөлөөлж [[1989]] оны 12 сарын 10-нд Ардчиллын төлөөх анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдсанаа зарлажээ. Үүний дараа шил шилээ даран олон жагсаал цуглаан зохиогдох болж, олон хөдөлгөөн холбоод байгуулагджээ.<ref>[https://ikon.mn/p/irg МОНГОЛД АРДЧИЛАЛ ЭХЭЛСЭН ТҮҮХ] ikon </ref> 1990 оны 3-р сарын 7-нд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|МоАХ]]-ны зарим гишүүд Монголд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарлаж, тухайн үед төрийн эрх барьж байсан [[МАХН]]-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоог огцрохыг шаардсан байна. Тэдний шаардлагыг эрх баригчид хүлээн авч 3 сарын 9-ний орой Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монгол улсад улс төрийн олон намын оролцоо бүхий чөлөөт сонгууль явуулах болжээ. Анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар байгуулагдсан [[Ардын Их Хурал]] 76 хоног хуралдаж [[1992]] оны 1-р сарын 13-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмших эрхийг баталгаажуулсан шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] баталснаар Монгол улс ардчиллын замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон юм. Монголын ойрх түүхийн буюу нэн шинэ түүхийн үе нь 1990 онд Монголын ардчилсан хувьсгал ялснаас хойш одоо хүртэлх үеийг хамарна. 1989 оны 12-р сарын 03-д Эрдэнэт хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд анх 1988 оны 12-рсарын 14-нд ММС удирдах газрын АТК-н жолооч нар ажил хаяж цалин хөлсөө нэмүүлэх тэмцэл хийсэн бөгөөд энэ нь улмаар хувьсах, өөрчлөгдөхийн эхлэл болсон. Харин 1989 оны 12 сарын 6-8-нд, мөн 10-нд Эрдэнэт хотын төвд жагсаал цуглаан болж байсан түүх видео бичлэг байдаг. 1989 оны 12-р сарын 19-д Эрдэнэтэд МоАХ байгуулагдаж 1990 оны 01сарын 19-21-нд гишүүдээ элсүүлж өргөдөл бичүүлэж байсан. Тэр үеийн 5-р микрийн 21-р байрны 6 тоот болон уурхайчин Соёлын ордоны бага зааланд анхны гишүүдээ элсүүлсэн болно. 1989 оны 12 сарын 10-нд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдаснаар ардчилсан хөдөлгөөн эхэлжээ. Удалгүй [[Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Ногоон Нам]], [[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн Нам]] гэсэн намууд байгуулагджээ. Тэд анх ардчилсан нийгэмд шилжих тухай биш социализмыг сайжруулах уриа дэвшүүлж байсан юм. 1990 оны 3 сарын 7-9-ны хооронд Монголын Ардчилсан Холбооны гишүүд өлсгөлөн зарласнаар МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч нийгмийн улс төрийн тогтолцоог шинэчлэх үйл ажиллагааны эхлэл тавигджээ. 1990 оны 7 сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, ардчилал тогтжээ. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ. 1993 оны 6-р сарын 6-нд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|анхны шууд ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болж П.Очирбат анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 1997 онд тэрээр улиран сонгогдсон байна. 2001 онд ИАХН-аас нэр дэвшигч [[Нацагийн Багабанди]] Монгол улсын 2 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. ==Зураг== <center><gallery> Зураг:Atlas Mongolica.jpg Файл:Mongol atlas.jpg Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Mongolic Lang-map.jpg File:China linguistic map.jpg Файл:Linguistic map of the Mongolic languages.png File:Linguistic map of the Altaic, Turkic and Uralic languages.png Файл:Хятадын хэлний атлас.jpg|Хятадын хэлний атлас Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]] Файл:Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас.jpg|Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас Файл:Алс Дорнодийн физик газарзүйн атлас.jpg|Алс Дорнодийн физик газарзүйн атлас Файл:Баруун, Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул.png|Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас </gallery></center> ==Нэмж унших== *[[Монголын нууц товчоо]] *[[Даяар Монгол]] *[[Нармай Монгол]] *[[Эртний нүүдэлчдийн нүүдлийн тухай домог зүй]] *[[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд]] *[[Монгол ноёдын цол хэргэм]] *[[Нүүдэлчид]] *[[Хүн чулуу]] ==Цахим холбоос == {{commons category|History of Mongolia|Монголын түүх}} {{commons category|Maps of Mongolia|Монголын газрын зураг}} *[https://web.archive.org/web/20180919131712/http://www.academia.edu/16820034/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C Монгол улсын түүхийн нэгдүгээр боть] 2003 он *[https://web.archive.org/web/20161130151255/http://www.academia.edu/10529348/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85._%D0%94%D1%8D%D0%B4_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C.PDF Монгол улсын түүх. Дэд боть] *[https://www.academia.edu/12644461/Монгол_улсын_түүх-Гутгаар_боть Монгол улсын түүх-Гутгаар боть]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://www.academia.edu/12644806/Монгол_улсын_түүхийн_дөтгөөр_боть Монгол улсын түүхийн дөтгөөр боть]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hse.ru/data/2014/03/16/1331735317/Mongolian%20article.pdf Acta Mongolica] *[http://archaeologyinfo.blogspot.com/2013/10/2.html archaeologyinfo.blogspot.com] *[http://mongolian-history-social.blogspot.com/2014/02/blog-post_8708.html Хүрлийн үе] *[https://web.archive.org/web/20160305172618/http://ochirhistory.sur.mn/lesson.aspx?read=4eb32e8d-875f-4c3f-a7a1-1bd2f20fcc3b Чулуун зэвсгийн үеийн аж ахуй, нийгэм, соёлын асуудал] *[https://web.archive.org/web/20151114071046/http://www.touristinfocenter.mn/cate1.aspx Байгаль, түүхийн дурсгалт газар] *[http://documents.tips/documents/paleolit.html Палеолит] *[http://bodonguudbatchuka.blogspot.com/2015/08/1996-1997.html Мойлтын ам] *[http://sunnson.blogspot.com/ sunnson.blogspot.com] *[https://web.archive.org/web/20160307074813/http://www.mglhistory.miniih.com/index.php/home/post/27 Чулуун зэвсгийн үеийн аж ахуй, нийгэм, соёлын асуудал] *[http://www.shudarga.mn/?dazo=news&catid=26&newsid=6212 Монголын чулуун зэвсгийн үе] *[http://aboutsoyol.blogspot.com/2009/12/blog-post.html Монголын соёлын түүх] *[https://web.archive.org/web/20130901211100/http://sonin.mn/news/culture/15698 Монгол орны үлэг гүрвэлүүд] *[https://web.archive.org/web/20140401100552/http://www.sunselect.mn/mn-MN/link/Page/history_culture Түүх соёлын өвөөс] *[https://books.google.mn/books?id=5JN83EDDLl4C&dq=Historical+Dictionary+of+Mongolia&source=gbs_navlinks_s Alan J. K. Sanders "Historical Dictionary of Mongolia" 2010] *[https://web.archive.org/web/20140811035430/http://www.mongolnews.mn/i/2123 Үлэг гүрвэл сүйрсэн шалтгаан тодорхой болов] *[http://ikecult.wordpress.com/2012/01/26/%D1%85%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%86-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80/ Хөрсний бүтэц, шинж чанар] *[https://web.archive.org/web/20130125222655/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A6%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Цэрдийн галав] *[https://web.archive.org/web/20161108152457/http://bayankhongormusei.blog.gogo.mn/read/entry299960 хүрэл төмөр зэвсгийн үеийн зарим дурсгалын талаар] *[https://web.archive.org/web/20140702122801/http://on-toli.com/modules/medleg/unshih.php?item_id=726 Монгол орны хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе - Он-Толь] *[https://web.archive.org/web/20130901211100/http://sonin.mn/news/culture/15698 Монгол орны үлэг гүрвэлүүд] *[https://web.archive.org/web/20140401100552/http://www.sunselect.mn/mn-MN/link/Page/history_culture Түүх соёлын өвөөс] *[http://altaixangai.blogspot.com/2009/03/blog-post_18.html Танилц, Үлэг гүрвэл! (2007 он) ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20140811035430/http://www.mongolnews.mn/i/2123 Үлэг гүрвэл сүйрсэн шалтгаан тодорхой болов] *[http://ikecult.wordpress.com/2012/01/26/%D1%85%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%86-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80/ Хөрсний бүтэц, шинж чанар ] *[https://web.archive.org/web/20130125222655/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A6%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Цэрдийн галав] *[https://web.archive.org/web/20130227045739/http://chinggis_history.blog.gogo.mn/read/entry268453 Н.Мөнхсайхан - Монголын археологи хичээлийн лекц] *[http://books.google.mn/books?id=hG-iQwPn86EC&pg=PA14&lpg=PA14&dq=slab+grave+gansu&source=bl&ots=_d77SlJ-l2&sig=3Xlc3P-X7O68ZAYXaiZN-FN802g&hl=mn&sa=X&ei=daRGU5myK6Ta4wSOkYDgDg&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=slab%20grave%20gansu&f=false Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang By James A. Millward] *[https://web.archive.org/web/20130719182830/http://sonin.mn/news/culture/13545 А.Самбуу-Алтан ургийнхны удам Монголын агуу нэгэн угсаа мөн] *[http://www.zamdaan.com/index.php?option=com_content&view=article&id=667%3A2012-01-18-19-53-49&catid=16%3A2009-05-15-19-51-54 Чингис хааны Ү-ДНК ба Монголчууд болон Казакууд]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20121001185856/http://asubi.mn/knowledge/tuuh-niigem/130/1007190021 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ҮЕЧЛЭЛ] *[http://books.google.mn/books?id=yglkwD7pKV8C&dq=The+History+of+Central+Asia:+The+Age+of+the+Steppe+Warriors&source=gbs_navlinks_s The History of Central Asia:The Age of the Steppe Warriors] *[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/mongol.html vostlit.info Монголын түүхийн сурвалж бичгүүд - орос хэлээр] *[https://books.google.mn/books?id=5JN83EDDLl4C&dq=hazara+mongolia&source=gbs_navlinks_s Alan J. K. Sanders "Historical Dictionary of Mongolia"] *[http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000033/index.shtml Ц.Чүлтэм Искусство Монголии с древнейших времен до начала XX века] *[http://www.globalsecurity.org/military/world/mongolia/maps-history.htm Maps] *[https://books.google.com.pk/books?id=CHzGvqRbV_IC&source=gbs_navlinks_s&hl=en The Empire of the Steppes: A History of Central Asia] *[http://royallib.com/book/grusse_rene/imperiya_stepey_attila_chingiz_han_tamerlan.html Груссе Рене - Империя степей. Аттила, Чингиз-хан, Тамерлан] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүх| ]] [[Ангилал:Морь соёлд]] 9oi0sva5mfx1fplmrh0j1eflej3rbvr 867052 867051 2026-08-25T04:32:57Z CommonsDelinker 211 Mongolia_during_the_Manchu_rule.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867052 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Монголын түүх}} '''Монголын түүх''' нь [[монголчууд]]ын нүүдэл ба суурьшлын түүхтэй салшгүй холбоотой. Өнөөгийн [[Монгол Улс]]ын нутаг дэвсгэрт хүн суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчид (нүүдэлчин соёл иргэншил) эзэгнэн, [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]] гүрнүүд байгуулагдаж байв. 1190 онд [[Чингис хаан]] тархай бутархай олон монгол аймгийг нэгэн тугийн дор нэгтгэв. [[Их Монгол Улс]] хүчирхэгжсэн үедээ Европын зүүн хагас, Азийн ихэнх газар нутгийг өөрийн мэдэлд оруулсан, хүн төрөлхтний түүхэнд дахин давтагдаагүй асар том газар нутагтай, улсын нутаг дэвсгэр дотроо [[Монголын энхтайван|Монголын энхтайвныг]] бий болгож чадсан хүчирхэг гүрэн байлаа. Хэдийгээр монголчууд дэлхийн түүхэнд тодрон гарч, Ази-Европын хооронд урьд нь байгаагүй [[соёл]], худалдааг шинэ түвшинд авчирсан ч ихэнх монголчууд нүүдлийн амьдралтай хэвээр байсан юм. 1262 онд Их Монгол улс задран [[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань|Юань улс]] нэртэйгээр дөрвөн том гүрэнд хуваагдан, 16-р зууныг хүртэл өөр хоорондоо дайтах буюу нэгдсээр ирэв. Яг энэ үедээ монголчууд [[Буддын шашин|Буддын шашны]] нөлөөнд автаж эхэлсэн ба түүнээс хойш нэг их удалгүй буюу 17-р зууны сүүлээс эхлэн 18-р зууны дунд гэхэд ихэнх монголчууд [[Чин улс]]ад дагаар орсон байна. 20-р зууны эхэнд 1911 онд Чин улсын задран унах үед Хятад, Төвөд, Монгол гурван улс нэгэн зэрэг тусгаар тогносон байна. Энэ үед монголчууд эхлээд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] тусламжтайгаар [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ыг, дараа нь 1924 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] тусламжтайгаар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг байгуулсан нь дэлхийн түүхэн дэх хоёр дахь [[Социализм|социалист улс]] болсон юм. Үүний дараа Зөвлөлт Улстай мөр зэрэгцэн улсаа хөгжүүлж чаджээ. Зүүн Европт гарсан [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1989 оны хувьсгалууд]] ч монголд улс төрийн өөрчлөлтийг авчирсан ба үр дүнд нь 1992 онд ардчилсан дэглэмтэй [[Үндсэн хууль]]т, чөлөөт зах зээлийн нийгэмд шилжин орсон. Төлөвлөгөөт эдийн засгаас чөлөөт эдийн засагт шилжих шилжилт нь ихээхэн асуудлыг дагуулсаар байгаа бөгөөд эдийн засгийн өсөлт зарим жилүүдэд маш өндөр үзүүлэлттэй байхад ч нийт хүн амын гуравны нэг нь ядуу амьдарч байсан. == Балар эртний үе == Балар эртний үе огторгуй анх үүссэнээс эхлэн бүх үеийг хамааруулж болох ч дэлхий дээр амьдрал үүссэн цаг үеэс эхлүүлэн хамардаг. Эсвэл бүр илүү нарийвчилбал хүн төрөлхтөн үүссэн үеэс эхэлнэ. Түүх судлаачид балар эртний үеийг хуваахдаа чулууны найрлага ба түүний олон улсад танигдсан чулуулга давхаргыг геологийн цаг хугацааны үечлэлтэй хамт ашиглан гурван үед хуваан авч үздэг. Эдгээр гурван үе нь балар эртний үеийн хүмүүсийн цаг үеийг тэдний аж амьдрал эд зүйлсээ хийхдээ голлон ашигладаг материалаар нь нэрлэж дараах гурван цагийн үеүүдэд хуваадаг. Үүнд *Чулуун зэвсгийн үе *Хүрэл зэвсгийн үе *Төмөр зэвсгийн үе гэж хуваасан. ===Байгаль уур амьсгал, орчин=== Монгол орны байгаль газар зүйн шинж төрх эрт цагт бусад улс орны адилаар олонтоо хувьсан өөрчилөгдөж байжээ. [[Эрин]], [[галав]] солигдох бүрд нэг бол сэрүүсэж, эсвэл бүр дулаарах, шинэ амьтан, ургамал үүсэх эсхүл мөхөх, шинээр уул нуруу үүсэх, үгүй бол тектоник хөдөлгөөнөөр газрын гадарга доош суух үйл явц тасралтгүй явагдаж байсан нь палеонтологи, геологийн судалгаагаар тогтоогддог. Жишээлбэл одоогийн Төв Оросын нутаг буюу Москвагаас [[Санкт-Петербург]] хүртэлх нутаг элсэн цөл байсан бол Антарктид тив халуун дулаан чийглэг уур амьсгалтай, төрөл бүрийн ургамал, амьтнаар баялаг байжээ. Энэ үйл явц одоо ч үргэлжилсээр байгаа бөгөөд Австрали тивийг зүүн хойд зүгт Хойд Америк руу аажимаар шилжиж буй гэж үздэг. Монголд [[амтосифэйл]], [[заламбдалестес]] тарбозавр зэрэг төрөл бүрийн [[Үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэл]], хөхтөн амьтад эрт үед байжээ. Харин [[Алшаа аймаг|Алшаад]] [[алшазавр]], [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарт]] [[синраптор]] зэрэг амьтад байжээ. Эртний элсэн манханд дарагдсан амьтны яс аажимаар чулуужин олон сая жил хадгалагдах боломжтой болдог. Иймээс Монгол болон Америкаас үлэг гүрвэлийн олдвор эртний элсэн манхнаас олддог байна. Монгол нутгийн одоогийн цаг уурын шинж төрх нь [[Плейстоцены]] үед бүрэлдэн бий болсон бөгөөд Плейстоцены үед дэлхийн уур амьсгал олонтоо хүйтэрч байв. Гэвч мөстлөгийн үеийн дундуур завсрын шинжтэй дулаан үеүүд ч тохиолдож байжээ. [[Неогений галав|Неогений галавын сүүл]], [[Дөрөвдөгч галав|Дөрөвдөгч галавын эхээр]] Монголын газрын гадарга дээш өргөгдсөнөөр олон уул нуруунууд үүсчээ. [[Хянганы нуруу]], [[Гималайн нуруу]] хоёр үүсэж далайгаас ирэх чийглэг уур амьсгалыг хаасан нь Монголын цаг уур хүйтэрч, эх газрын эрс тэс, хуурай уур амьсгалтай болоход томоохон нөлөө үзүүлсэн юм. Гэвч тэр үед Монгол орон одоогийнхоос илүү чийглэг хур тунадастай байсан ба мөсөн голоос эхтэй олон тооны их устай гол мөрөн урсаж томоохон хэмжээний нуур намаг тогтож байжээ. Одоогоос 100 000-40 000 жилийн хооронд болсон мөстлөгөөр [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн нурууны]] зарим хэсэг, [[Соёны нуруу|Хөвсгөлийн уулс]] бүхэлдээ мөсөөр хучигджээ. Харин 40 000 жилийн өмнөөс цаг агаар дулаарч 15000-10000 жилийн өмнө мөстлөгийн үе бүрэн дуусчээ. Төв Ази хахир хатуу, хүйтэн, хуурай уур амьсгалтай болсон нь энэ бүс нутгийн бүх амьтан, ургамалд нөлөөлж халуун, чийглэг орны амьтан, ургамлаас овор хэмжээгээр арай бага, хүйтэн, гандуу нөхцөлд тэсвэртэй болжээ. Ийм хахир хатуу нөхцөлд байдаг Монгол орны мод халуун орныхоос удаан ургадаг нь ой модыг нөхөн төлжихөд ихээхэн хугацаа зарцуулахад хүргэдэг. Төв Ази нь урд зүгийн халуун дулаан бүсээс амьтан, ургамлын аймгийн хувьд ядмаг цөөн төрөлтэй, өвс ургамал нь намхан тачир боловч хойд зүйгт тундр руу дөхөх тутам уур амьсгал бүр илүү хахир хүйтэн болдогоос Умард Ази нь Төв Азиас ч цөөн тооны амьтан, ургамалтай байдаг. Монголд тэмээн хяруул, арслан заан, арслан, сэлмэн соёот бар, хирс зэрэг олон төрлийн амьтан хэдэн арван мянган жилийн өмнө амьдарч байсан ч мөстлөгийн сүүлээр бүгд мөхжээ. Эрдэмтэд Азиас буга, аргаль зэрэг амьтад Умард Америк руу нүүн очсон гэж үздэг. Монгол орон нь [[Монголын тэгш өндөрлөг|Монголын тэгш өндөрлөгт]] оршдог бөгөөд Монголын тэгш өндөрлөг тектоникийн маш алгуур хэдэн сая жил үргэлжилсэн хөдөлгөөнөөр Төв Азид бий болсон юм. Монголын тэгш өндөрлөг нь Төв Азийн бусад хэсэг, Сибириэс илүү өндөр газарт байдаг тул Монголоос эх авч буй бүх гол мөрөн доошоо буюу далай руу чиглэн урсдаг. Иймээс Монголын нутаг нь Төв Ази, Сибирийн бараг бүх том гол мөрний эх болдог бөгөөд Монгол нь Төв, Умард Азийн экологийн аюулгүй байдал, цэвэр усны нөөцийг хадгалах, хамгаалахад маш чухал байр суурьтай стратегийн онцгой бүс нутаг юм. ===Балар эртний хүмүүс=== Монгол орон уснаас цухуйж гарсан хамгийн анхны хуурай газрын нэг тул зарим эрдэмтэн Монгол орон эртний хүн үүссэн өлгий нутаг байж болох тухай таамаг дэвшүүлжээ. Тухайлбал Америкийн эрдэмтэн [[Хэнри Осборн]], Р.Эндрьюс хоёр эртний хүн Монголд үүссэн гэж үзэн 1920-иод оны үед Монголын говьд судалгаа хийсэн ч үүнийг батлах нотолгоо олоогүй. Гэвч тэд олон тооны үлэг гүрвэлийн олдвор олсон нь палеонтологийн шинжлэх ухааны томоохон нээлт болжээ. Монгол орны умард, төв хэсэг нь 2 тэрбум гаруй жилийн өмнө үүссэн цагаасаа хойш огт хувираагүй үлдсэн эртний их газрын царцдас буюу "Азийн эртний зулай" гэгддэг. Энэ санааг Польшийн судлаач И.Д.Черский, Австрийн геологич Э.Зюсс, Оросын геологич В.А.Обручев нарын зэрэг эрдэмтэд анх дэвшүүлсэн нь эдүгээгийн геологийн судалгаагаар улам батлагдсаар байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.zaluu.com/read/605af5c |title=Үндсэн хувилбар |access-date=2015-06-28 |archive-date=2015-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626122032/http://www.zaluu.com/read/605af5c |url-status=dead }}</ref> Монгол оронд 850,000 жилийн тэртээ [[хүн]]ий өвөг амьдарч байжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |access-date=2013-05-13 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> Гэвч чулуун зэвсгийн дээд үеийн хүний яс Монголоос ч, Төв Азиас ч бараг олддоггүй бөгөөд зөвхөн хүн амьдарч байсаны гэрч болох чулуун зэвсэг, сууц, хадны сүг зураг л олддог. Үүнийг Төв Азийн хахир хатуу уур амьсгалд хүний яс өгөршин алга болдогтой холбон тайлбарладаг. Баянхонгор аймгийн Нарийн голын дархны газрын чулуун зэвсгүүд баруун хойд Хятадын Сиходоу суурингийн 800,000 жилийн өмнөх дурсгалтай төстэй болохыг эрдэмтэд тогтоосон байна.<ref>[http://archaeology.ucoz.com/mongolyn_arkheologi-2.pdf Монголын археологи]</ref> Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө эртний өвөг угсаатнууд задрах үед одоогийн бие даасан угсаатан үүсчээ. Энэ үед Алтайн өвөг угсаатнаас монгол, түрэг, тунгусууд, эртний европчуудаас [[герман]], кельтүүд, [[Ари|аричууд]] (иран, энэтхэгчүүд), [[Слав|славянчууд]] тус тус бие даан гарчээ. Хэлний язгуур нь үндэстнүүдийн гарлыг тодорхойлдог. Ан агнан амьдарч байсан эртний хүмүүс яваандаа зэрлэг амьтдыг гаршуулах болсноор мал аж ахуй үүсчээ. Эртний хүмүүс хонийг анх МЭӨ 11 000-9 000 жилийн өмнө Баруун Азид, ямааг МЭӨ 8000 жилийн өмнө Иранд, сарлагийг МЭӨ 2500 жилийн өмнө Төвөдөд, морийг МЭӨ 4 000 жилийн өмнө Төв Азид, нэг бөхт тэмээг МЭӨ 4 000 жилийн өмнө Арабт, [[Тэмээ|Хоёр бөхт тэмээг]] МЭӨ 2500 жилийн өмнө Төв Азид зүүн хойд Афган, одоогийн Уйгурын зүүн өмнөд нутагт анх гаршуулан аж ахуйд хэрэглэх болжээ. Морийг гаршуулсан нь нүүдлийн мал аж ахуй үүсэхэд гол нөлөө үзүүлсэн бол харин тэрэг үүссэнээр нүүдлийн мал аж ахуй илүү дэвшилтэт хэлбэрт шилжин орсон бөгөөд үүнийг "сонгодог нүүдлийн мал аж ахуй" гэж нэрлэдэг бөгөөд монголчууд гол төлөөлөгчдийн нэг төдийгүй сүүлчийн голомт нь болоод байгаа билээ. Төв Азийн хөрсний давхарга буюу үржил шимт хэсэг нь маш нимгэн байдаг учир тариалан эрхлэхэд тохиромжгүй байдаг ба хөрсний үржил шимт давхарга нь хамаагүй зузаан байдаг Европ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Баруун Ази, Өмнөд Азийг бодвол Төв Азийн хөрс амархан элэгдэж үржил шимгүй болон цөлжих аюултай байдаг. Ийм учраас Төв Азийнхан эртнээс нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэх болсон байна. Харин хөрсний үржил шим сайтай, бороо хур их ордог Европ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Азийнхан, Бага Азийхан, Кавказчууд, [[Месопотам|Хоёр мөрнийхөн]] тариалангийн аж ахуй эрхэлж гаршуулж тэжээж болохоор амьтан байхгүй Умард Азийнхан, Америкийн уугуул иргэд, Австраличууд, Номхон далайн арлын орнууд анчин түүвэрлэгчид болжээ. МЭӨ 4 000-3 000 жилийн өмнө Амар мөрний хавийн овог аймгууд голчлон ан агнуурын аж ахуй эрхэлж байсан бол түүнээс зүүн зүг байсан монголчууд ба бусад Төв Азийнхан хэдийн газар тариалан, мал аж ахуй эрхэлж байв. Энэ үед Байгал нуурын хавийн аймгуудын зарим нь анчин зарим нь малчин, тариаланчид байсан байна. Угсаатны хамгийн эртний бөгөөд жижиг бүлэг болох овог нь [[балар эртний үе]]д үүссэн ба хүй нэгдлийн байгуулал задарч анхны төр улс байгуулагдаж байх үед овгууд нийлж аймаг бүрдүүлэх болжээ. Дараа нь олон тооны аймгууд нэгдэн нийлснээр угсаатны арай томоохон бүлэг болох ястан бүрэлдэн бий болсон бөгөөд нэг гаралтай ястнууд үндэстнийг бүрэлдүүлдэг. Одоогоос хэдэн мянган жилийн өмнө морийг гаршуулж дараа нь модон тэргийг зохион бүтээж хэрэглэх болсноор хүмүүс нааш цааш нүүдэллэх нь улам ихэсчээ. Тухайлбал Татар аймаг нэг хэсэг Тувад байж байгаад хамгийн сүүлд Буйр нуурт очсон байдаг. Нүүдэлчид ийнхүү байнга нүүж байсан нь ямар аймаг, угсаатан хэзээ, хаана байсныг тогтооход бэрхтэй болгодог. Үүнийг тогтоохын тулд [[археологийн соёл]], [[этнологи]], [[антропологи]], [[соёл судлал]], [[Генетик|генетикийн]] судалгаа, [[түүх]]ийн сурвалж мэдээгээр хөөж үздэг. Увс аймгийн Чандмань уулын соёлыг [[хиргисүүр]]ийн соёлтой холбодог. Чандмань уулын соёлын хүмүүс монголоид, европоид холимог гентэй хүмүүс байсан бөгөөд цэвэр монголоид эсвэл европ гентэй хүн тэдний дунд ховор байжээ.<ref>[https://archaeology.ucoz.com/mongolyn_arkheologi-2.pdf Гар бичмэл, хувилбар 2] МОНГОЛЫН АРХЕОЛОГИ, УБ, 2002</ref> [[Хакас]], өмнөд Красноярскийн хязгаарт байсан [[Тагарын соёл]]ын хүмүүсийг европжуу төрхтэй иран хүмүүс байсан гэдэг ба түрэг гэх хувилбар нь батлагдаагүй. [[Афанасьевийн соёл|Афанасьев]], [[Андроновын соёл|Андроновын соёлыг]] иранчуудынх гэж үздэг. Алтайн угсаатнуудтай гарал нэг фин-угорууд, индианчууд, Сибирийн угсаатнууд эрт цагт Алтайн угсаатнуудын хойд захаар амьдарч байгаад салж нүүжээ. [[Казахстан]]ы хойд нутаг, Уулын Алтай, Украин, [[Орос-Хятадын харилцаа|Төв Оросын ихэнх буюу зарим нутагт]] эрт цагт фин-угорууд амьдарч байгаад ихэнх нь түрэг, иран, орос, украинд уусан мөхсөн байдаг. Угорууд Уулын Алтай, умард Казахстан, Баруун Сибирийн өмнөд хэсэгт байсан бололтой. Шиньжяньд Төв Азийн бусад нутгаас харьцангуй хожуу буюу 4-5,000 жилийн өмнө хүн суурьшсан бөгөөд баруун, баруун өмнөд, хойд, баруун хойд талаас нь европчууд ба монголоид төрхтэй азийнхан нэгэн зэрэг шахуу нүүн ирсэн ч ази хүмүүс нь европчуудад уусчээ. Тува, Хакасын эрт үеийн угсаатнуудын талаар мэдээ баримт хангалттай бус, самоедь зэрэг монголжуу угсаатнууд байсан бололтой бөгөөд Тува хавиар байсан самоедьчууд эрт болон дундад зууны үед өөр угсаатнуудад (иран, монгол, түрэг) уусчээ. ===Чулуун зэвсгийн үе=== {{гол|Чулуун зэвсгийн үе}} Дэлхийн бүс нутаг, улс орон бүр дэхь чулуун зэвсгийн болон хүрэл, төмөр зэвсгийн үе шатуудын үргэлжилсэн хугацаа, ангилал нь өөр өөр байдаг. ====Доод палеолит==== [[Доод палеолит]]ын үед Монгол нутагт оршин амьдарч байсан хүний хөдөлмөрийн гол зэвсэг нь гилбэр ба мэсэн зэвсэг байсан бөгөөд тэдгээр нь цохих, цавчих, хэрчих, хусах зэрэг олон үйлд хэрэглэгдэж байжээ. Монгол орны доод палеолитийн үе 800,000-100,000 жилийн өмнөх үеийг хамарна. ====Дунд палеолит==== Монгол одоогийн байдлаар [[дунд палеолит]]ийн үеийн хүний оршуулга хараахан илрээгүй байгаа хэдий ч тэрхүү хүмүүсийн эдлэж хэрэглэж байсан ан агнуурын болоод хөдөлмөрийн багаж зэвсгүүд олон тоотойгоор олддог. ====[[Дээд палеолит]]==== Дунд Палеолитоос дээд Палеолитод шилжихэд орчин үеийн хүн буй болсон гэж үздэг. Энэхүү дээд үе нь МЭӨ 40000-15000 жилийн өмнөх үеийг хамрана. Энэхүү үеийн гол онцлог бол эртний хүн сүргүүд задарч тодорхой газар нутагт тархан суурьшиж, овгийн нэгдэл буюу, овгоор амьдрах ёс үүсэж, нийгмийн хөгжлийн давуу тал бий болжээ. ====[[Мезолит]]==== АНУ-ын Калифорнийн их сургуулийн эрдэмтэд ДНК-гийн өөрчлөлтийг судалсны үндсэн дээр чононоос нохой үүсэх явц ойролцоогоор 135 мянган жилийн өмнө явагдсан гэж тогтоосон бол дэлхийн хамгийн эртний буюу 33 мянган жилийн настай нохойн яс Алтайн нуруунаас олдсон байдаг. Мөн Монгол нутагт 12 мянган жилийн тэртээд нохойг гаршуулсан үеийг харуулсан хадны сүг зураг Увс аймгийн Сагил суман дахь Можоогийн хаданд буй. Судлаачид энэ зургийг хүй нэгдлийн буюу Мезолитын үеийн хосгүй үнэт өвийн нэг гэж үздэг. Дэлхийд 500 гаруй төрлийн нохой байдаг. Оросын эрдэмтэн эмэгтэй манай улсад ирж судалгаа хийнгээ аймаг бүрээс монгол ноход сонгон авч Санкт-Петербург хотын ойролцоох төвдөө аваачин үржүүлж байгаа юм билээ. Тэрбээр монгол нохдын цусыг Бельгийн цусны төвд шинжлүүлж үзэхэд чонын ДНК илэрч, монгол нохой чонотой адил үзүүлэлттэй гарсан нь монгол банхар хүмүүний гаршуулсан нохойны анхдагч болохын нэг баталгаа болж байгаа юм. Хятадын зарим эрдэмтэд ч монгол нохой дэлхийн бүх нохойны угшил гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/culture/46800 |title=Ш.Пүрэвсүрэн Хорвоод хосгүй Монгол банхар |access-date=2015-08-18 |archive-date=2015-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150819031149/http://www.sonin.mn/news/culture/46800 |url-status=dead }}</ref> ====Неолит==== Монголын [[неолит]]ын буюу шинэ чулуун зэвсгийн үе нь 12,000-4,000 (7,000-4,000 (?)) жилийн өмнөх үеийг хамарна. Энэ үед мал аж ахуй, дараа нь газар тариалан үүссэнээр хөдөлмөрийн шинэ хуваарь, шинэ соёл иргэншил үүсчээ. ===Хүрэл зэвсгийн үе=== {{гол|Хүрэл зэвсгийн үе}} [[File:Slab Grave culture areal.png|thumb|[[Дөрвөлжин булш]]ны тархалтын хүрээ]] Монгол нутагт хүрлийн үйлдвэрлэл III мянганаас эхэлсэн байна. I үед өргөн дэлгэрч НТӨ I мянганы эх хүртэл үргэлжилжээ. Хүрэл эдлэлд [[зэс]] 90%,[[цагаан тугалга]] 10% ордог байна. Хүрлийг хайлж цутгаж эдлэл хийдэг байжээ. [[Дөрвөлжин булш]]наас болон түүврээр хүрэл [[сүх]], хүрлээр хийсэн [[ооль]], [[хутга]], [[зэв]]үүд, [[дуулга]], [[тогоо]], [[амгай]], [[зуузай]], [[шөвөг]], [[хуруувч]], амьтны дүрстэй тээг товруу, даруулга зэрэг зүйлс олджээ. Ер нь [[хүрэл зэвсэг]] аж ахуй чимэглэлийн зүйлс [[Монгол орон]]д ихээхэн тархмал байдаг. Тиймээс ч Монгол орныг дэлхийн хүрлийн үйлдвэрлэлийн нэг томоохон төв гэж үздэг. Хүрлийн үеийн гол дурсгал болох дөрвөлжин булш, буган чулуу нь аймгийн ахлагч,аймгийн холбооны тэргүүн зэрэг хүндтэй удирдагчдад зориулагджээ. Тийм нүсэр байгууламжийг аймаг хотлоороо бүтээхээс биш ганц нэгэн хүн бүтээх боломжгүй. [[Буган хөшөө]] нь ноёлогч аймгийн сүлд байсан бололтой. Тэгэхээр хүрлийн эхэн үеэс аймаг өрнөлийн үеэс аймгийн холбооны зохион байгуулалттай болжээ. Дөрвөлжин булш нь [[Хүннү]] нарын эртний хэлбэр тэдний өвөгтэй холбогдох дурсгал болохыг эрдэмтэд тогтоожээ. [[Хятад]] сурвалжид тэмдэглэсэн Хүннүгийн өвөг аймгийн анхных нь Хүнью болон Гүй нар юм. НТӨ II мянганы үед Гүй нар монгол нутаг дээр мал маллаж тэрэг хэрэглэн нүүдэллэн амьдарч байсан ажээ. Ху нар VII зууны үеэс намгийн хүрэн хүдрээс "Бух дарах" аргаар бага хэмжээний төмөр ялган авч багаж зэвсэг хийж эхэлжээ, эхэн үедээ төмөр ховор байснаас хүрэл зэвсгийн зарим хэсгийг төмрөөр хийж мөн хүрэл зэвсэгтэй хослуулан хэрэглэж байжээ. Чандманийн булш болон бусад газраас түүврээр сумны зэв чинжаал хутга төмөр сүх шөвөг зэрэг төмөр багаж зэвсгүүд олджээ. Төмөр зэвсэг хэрэглэсний үр дүнд НТӨ IV зууны үеэс Хүннү нар хүчирхэгжин Хүннүгийн морин цэргийн довтолгоонд Хятадын умард хэсгийн улсууд өртөж байжээ. Тэд Хүннүгийн довтолгооноос өөрсдийгөө хамгаалах зорилгоор бэхлэлт хэрэм барьж тэр нь алдарт цагаан хэрэм болсон байна. Эртний Монголын нутагт хүрэл зэвсгийн үед амьдарч байсан овог аймгуудын оюуны соёлын нэг чухал дурсгал бол хадны сүг зураг буюу хадны бичиг болно. [[Археологи]]йн судлаачид хад чулуунаа улаан зосоор зурсан зураг бол хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгал гэж тогтоожээ. Монгол нутагт хадны улаан зосон зураг өргөн тархсан байдаг. Зосон зураг дундаас [[Улаанбаатар]] хотын ойролцоох [[Богд хан уул]]ын их бага Тэнгэрийн амны [[хадны сүг зураг]] эрдэмтдийн анхаарлыг ихээр татаж байна. Их бага Тэнгэрийн ам болон Гачууртын адагт байдаг Бичигтийн амны хадан дахь үхэрт хөллөсөн анжисны зураг нь [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн түрүү үе]] буюу НТӨ VII-III зуунд хамаарахыг эрдэмтэд тодорхойлжээ. Нэлээд олон аймгуудын газар нутгаас нум сумаар ан авлаж байгааг харуулсан хадны сүг зургууд элбэг олддог. Үүнд: [[хүн]], [[морь]], [[тэмээ]], [[янгир]],[[аргаль]], [[буга]], [[бодон гахай]], [[чоно]], [[үнэг]], [[Цагаан зээр|зээр]], [[шонхор]], [[бүргэд]] зэргийг харуулсан байдаг. Хүрлийн үед уран дархчуул чулуугаар хэв хийж гоёл чимэглэл байлдааны жад сэлэм цутгаж үйлвэрлэн гаргаж байжээ. Хүрлийн үеийн хадны сүг зургийг улаан зосоор зурсан зургууд, хад хонхойлон сийлж хийсэн зургууд гэж хуваан үзэж болно. Хүрлийн үйлдвэрлэлийн үеийн нэн чухал олдвор бол хүрэл тогоо юм. Үүнийг ерөнхийд нь 3 хөлт, цөгцөн ёроолт гэж 2 хувааж үздэг. Ийм тогоо [[Төв Ази|Төв ази]], Монгол орноос [[Дунай мөрөн]] хүртэлх нутгаас олддог. Цөгцөн ёроолт тогооны жишээ гэвэл: [[1988 он]]д Монголын археологчид [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Манхан сум|Манхан сумын]] Тахилтын хотгорт малтсан Хүн нарын язгууртны том булшнаас олдсон олдвор. Эртний Монгол нутаг дахь бугын дүрст хөшөө нь хүрлийн үеийн гайхамшигт дурсгалын нэг юм. Эртний хүмүүс нь урт гонзгой чулуунд бугын дүрсийг уран дүрслэлээр цохиж сийлэхдээ буганыхаа эвэр, хошуу, хоншоор, хөл, сүүл, их биеийг бодит байдлаар нь дүрсэлсэн байдаг, гол төлөв дөрвөлжин булшны баруун урд буланд босгосон байдаг. Монгол орны Буган чулуун хөшөөний олонх нь [[Архангай]] [[Булган]] [[Хөвсгөл]] [[Баянхонгор]] [[Завхан]] аймгуудын нутагт элбэг тохиолддог. Монгол улсын нутгаас бугын дүрст сийлсэн чулуун хөшөө 550 гаруй олджээ. Энэ хөшөө нь баатар дайчин эрэгтэйчүүдэд зориулсан дурсгал бөгөөд түүнийг өвч бүрэн зэвсэгтэй нь дүрсэлсэн байдаг. Зарим хөшөөний дээд хэсэгт нар сар байдаг. Ер нь нар, сар, галын дүрс нь нүүдэлчдээс суурьшмал Нанхиад зэрэгт дэлгэрсэн гэж түүх сударт бичигдсэн байдаг бөгөөд Төв Азийн унаган гаралтай дүрслэл зүйл юм. Хорвоо ертөнцийн гэрэл гэгээ сайн сайхан амьдрал дэлхийн ертөнцийн нар сар од гараг марал бугыг угалзалсан олон салаат эврээ урт сайхан зоо нуруундаа сунган тавьсан тэнгэр өөд дүүлэн нисэж байгаа бугын дүрст хөшөө бол хүрлийн үеийн хүмүүсийн амьдрал оюуны үнэт соёлын нандин дурсгал гарцаагүй мөн болох нь батлагдаж байна. Энэ нь Монгол нутгийн төв баруун хойт зүүн өмнөд хэсэгт өргөн тархсан байдаг. ===Төмөр зэвсгийн үе=== Монгол орон дахь төмөр зэвсгийн үе нь МЭӨ 1000- МЭӨ III зууныг хамрах ба эхэндээ төмөр ховор байсан тул хүрэл зэвсгийн зарим хэсгийг төмрөөр хийж байв. Монголчуудын эртний өвөг Ху нар МЭӨ VII зуунаас намгийн хүрэн хүдрээс бух дарах аргаар төмөр ялгаруулан авч эхэлжээ. Эхэн үеийн төмөр зэвсгийн гол олдворын тоонд төмөр амгай зэрэг жижиг хэрэглэл ордог бол яваандаа төмрөөр илүү олон төрлийн эдлэлийг хийж сурчээ. "Бух дарах" арга төмөр боловсруулахад чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд Өвөрхангай аймгийн Зүүн Баян-Улааны Шар дов уулын оройгоос нуур намгийн хүдрийг бух дарах аргаар хайлуулж төмөр боловсруулж байсан зуухны үлдэгдэл олджээ. Салхинд туугдсан төмрийн үртэс нуур намгийн усанд орон эргийн ёроолд живж яваандаа шавартай хутгалдан хүрэн хүдэр үүсгэдэг. Ийм хүдрийг салхи ихтэй уулын орой дээр аваачин том шавар зуухны дээр хийж гал асаахад ширүүн салхинд галын илч улам хүчтэй болж шавраас төмөр нь хайлан ялгарч зуухны доод хэсэгт тунадаг. Бух дарах аргаас яваандаа илүү боловсронгуй хяс, тулман хөөргөөр хөөргөдөх аргууд гарчээ. ====Сүг зураг, хадны бичээс==== {{гол|Сүг зураг}} Монголын археологичид эртний хүмүүсийн хадан дээр сийлж үлдээсэн сэрээ тамга, онги тамга гэх мэт тамганууд нь Их Монгол Улс, Цагадайн улс зэрэг хожуу үеийн улсуудын тамгатай ижил болохыг тогтоожээ.<ref>Рашаан хад баримтат кино "Semoon" студи</ref> == Эртний түүх == ===Өвөг монголчууд=== *[[Дөрвөлжин булш]]ны соёлын хүмүүс *Гарал үүсэл нь маргаантай эртний нүүдэлчин овог аймгууд: **Сяньюнь (Xiǎnyǔn) - хүннүгийн өвөг? **Хунюй (Hūnyù) **[[Цюаньрун]] {{col-begin}} {{col-2}} '''[[Хүннү улс|Хүннү]]гийн зонхилох овгууд:''' * [[Хуянь]] * [[Лань (овог)|Лань]]: Зарим сурвалж, судалгааны бүтээлд Чоно гэсэн утгатай хэмээжээ. Бараг Чинос овогтой холбоотой мэт. * [[Луанди]]: Түүхэнд тэмдэглэснээр Луанди бол Хүннү нарын захирагч байжээ. * [[Сюйбү]] * [[Циолин]] * Цяо * [[Хунюй]] - хүннү (?) * [[Юэбань]] (варвализ) {{col-2}} '''[[Дунху]] угсааны ард түмнүүд:''' * [[Татаби]] (кумоси) * [[Ухуань]] * [[Сяньби]]: {{col-end}} '''Сяньби аймгууд:''' {{col-begin}} {{col-2}} *[[Дуань]] *[[Муюн]] {{col-2}} *[[Тугухунь]] *[[Юйвэнь]] *[[Тоба]] {{col-end}} *[[Нирун]]: [[Умард Хүннү]] улс 93 онд унасны дараа Монголд үлдсэн 100,000 өрх умард хүннүчүүд дагаар орон өөрсдийгөө Сяньби гэж хэлэх болсон.Ингэснээр Монголын нутагт ноёрхлоо тогтоож эхэлсэн. Л.Гумилев нирунчуудын хэлийг хүннү, сяньби хэлний аль алинийх нь шинжийг агуулсан байсан гэж үзжээ. *Монгол шивэй - [[Шивэй]]чүүдээс монгол шивэй зэрэг цөөн тооны аймаг нь монголчуудад хамаарна. ===Хүннү (НТӨ 209 - НТ 93)=== {{гол|Хүннү гүрэн}} [[Зураг:Hunnu - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Хүннү]] [[Зураг:Hunnu Empire.jpg|thumb|Хүннү]] [[Хүннү гүрэн|Хүннү гүрнийг]] НТӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] нэгтгэн байгуулсан. Хүннү гүрэн нь богино хугацааны дотор [[Цинь улс|Цинь улсад]] аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болсон ба Цинь улсын үед хятадын олон улс бүр тусдаа барьсан [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийг]] хооронд нь холбожээ. Цагаан хэрэм нь жанжин [[Мэнь Тянь|Мэнь Тянийн]] үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хамгийн хүчирхэг үедээ баруун зүгт Балхаш нуур, зүүн зүгт [[Хянганы нуруу]], хойд зүгт [[Байгал нуур]], өмнө зүгт [[Цагаан хэрэм]]д тулсан өргөн уудам нутгийг эзлэж байжээ. Хүннү гүрнийг [[Түмэн шаньюй]] үндэслэсэн гэж шууд үзэж болохгүй. Харин түүнээс өмнө хэд хэдэн шаньюй нар байсан тухайд олонх судлаачид санал нэгтэй байдаг. Түүний хүү [[Модун шаньюй]] нь НТӨ 209 онд эцгийгээ хөнөөж Хүннүгийн 24 аймгуудыг нэгтгэж Хүннү улсыг хүчирхэгжих эхлэлийг тавьжээ. Дараад нь зүүн Монголд байсан гол өрсөлдөгч аймаг болох [[Дунху]] нарыг эзэлжээ. Улмаар [[Цинь улс]]ын баруун аймгуудыг эзлэн өөртөө нэгтгэжээ. Хань улстай байлдсанаас хойш арван жилийн дараа Юэчжи нарыг байлдан эзлээд, НТӨ 174 онд нас барсан. Түүнээс хойш 100 гаруй жилийн турш Хүннү нар дотоод Азид ноёрхож байсан. Үүнээс хойш Сяньби, Нирун(Жужан Роаран ч гэх), Түрэг, Уйгур,Хиргис(Енисэйн),Кидан(Хятан)улсууд оршин тогтнож байжээ. === Сяньби (НТ 156-234)=== {{гол|Сяньби}} [[File:Mongolia III.jpg|thumb|Сяньби]] [[Зураг:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Сяньби]] Сүмбэ буюу Сяньби улс нь МЭ 1-р зуунаас хүчирхэгжиж эхлэсэн бөгөөд [[Таньшихуай]]н (156-181 он) үед нэгдсэн улс болжээ. Таньшихуай хааны үед Хүннүгийн захиргаанд байсан газрыг эзэмших болжээ. Сүмбэ нь 167 онд [[Хань улс|Хань улсын]] довтолгооныг няцааж 180 онд Хятадын хойд хэсгийг эзлэн авчээ. Сүмбийн ард нь мал аж ахуйгаас гадна бага хэмжээний газар тариаланг эрхэлж байжээ. Сүмбэ нь III зуунд бутарчээ. Сүмбэ нарын нэгэн хэсэг болох [[Тоба|Тоба аймаг]] нь 386 онд хойд Хятадад [[Тоба Вэй]] улсыг бий болгожээ. [[Тоба Гуй]] хаан нь нүүдэлчдийг нэгтгэж урагш довтолсоор өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Гэвч тэдгээр нь хожмын манжууд шиг хятад үндэстэн рүү уусан алга болсон ажээ. Тоба Вэй улс 534 онд бутарчээ. Сүмбэ нарын гарал үүслийг [[Монгол хэлний язгуур|монгол]] гаралтай, [[Манж-Тунгус хэлний язгуур|тунгус]] гаралтай, эсвэл энэ хоёр үндэстний аль алиных нь овог болно гэсэн 3 ерөнхий таамаг байдаг боловч хэл аялгууны хувьд үнэхээр монгол хэлтэн байсан бололтой. Тэдний нутаглаж байсан газар нь Хянганы нурууны орчмоос [[Ляодун]]ы хойг хүрч байлаа. === Нирун (330-555)=== {{гол|Нирун улс}} [[Зураг:Nirun- Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Нирун]] [[Зураг:Nirun, Tuyuhun, Yueban, Tuoba Wei.jpg|thumb|Нирун]] Жужань буюу Нирун улс нь 330-555 оны хооронд Байгал нуураас Говь цөл, Балхаш нуураас Солонгосын хойг хүртэлх нутгийг захирч оршин тогтножээ. 402 онд [[Шэлүнь]] буюу Жарун ширээнд сууж хаан цолыг хэрэглэх болсон ба Шэлүнийн үеэс хойш хүчирхэгжсэн. Нийслэл нь Орхоны хөндийд байршиж Чуну хааны үед Мумэ хотыг байгуулсан байсан. 552 онд Нируны удирдлага доорх түрэг угсаатан бослого гаргаж 555 онд Нирун улсыг мөхөөжээ. Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар Нируны зарим хэсэг Монголоос гарч VI зууны үед [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөндийд хүрээд [[Авар]] улсыг байгуулсан гэж үздэг бол зарим нь аварууд түрэг хүмүүс гэж гэж үздэг. Нируны Монголд үлдсэн хэсэг нь [[Татар]], Хамаг Монгол, Ойрад зэрэг 12-р зууны монгол аймгуудыг бүрэлдүүлжээ. ===Түрэгийн үе (555-840)=== ==== Түрэг улс (555-745)==== {{гол|Түрэг улс}} Түрэгийн хаант улс нь Хятадын [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмнээс]] [[Хар тэнгис]] хүртэлх нутгийг өөрийн захиргаандаа оруулжээ. Түрэгүүд нь [[Нирун улс|Жужан улсад]] голдуу дархдын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Хөх Түрэгийн анхны хаан [[Буман хаан|Буман]], жужаны хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч жужанчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг хэмээн тоомжиргүй хандсан байна. Үүний дээр Амгай хааны охиныг сүйлэхийг гуйхад, эрс гутаан доромжилсноор Нирун улсыг довтлох болсон. Ийнхүү Буман хаан, охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө Тоба нартай холбоо тогтоож, Амгай хааны цэргийг ялаад удалгүй 553 онд таалал төгссөн. Үүний дараа 553-554 онуудын хооронд хоёр хаан солигдож, Мухан хаан болсон. Улмаар [[Умард Ци|Умард Ци улстай]] эвсэж, хоёр этгээдээс нь цэрэг оруулснаар Нирун улсыг мөхөөжээ. Буман өөрийн дүү [[Истеми|Истеми тардушт]] өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч Түрэгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан аж. Буманы дараагийн хаад ялангуяа [[Мукан хаан|Мухан]] буюу Буга хааны үед түрэгүүд [[киргиз]], [[кидан|киданчуудыг]] байлдан дагуулж жужаны үлдэгдлийг хойд [[Байгал нуур]] хүртэл элдэн хөөжээ. Мөн Хятадын [[Умард Ци|Чи]], [[Умард Жоу|Жоу]] улсууд 570 оноос Түрэгийн хаанд татвар төлөх болов. Гэвч 589 онд Хятадыг нэгтгэсэн [[Сүй улс|Сүй улсын]] нөлөөгөөр, 590 онд Түрэгийн хаант улс Дорнод Түрэг, Өрнөд Түрэг хоёр хэсэгт хуваагджээ. Ингэснээр хүч нь суларч, 590-609 оныг хүртэл Сүй улсын хараат улс болоход хүрсэн. Өрнөд Түрэг 590-659 оны хооронд оршин тогтнож байгаад 658-659 оны хооронд Тан улсын довтолгоонд өртөн мөхсөн. 670 ба 682 онд тус тус Өрнөд Түрэг ба Дорнод Түрэг дахин бага зэрэг хүчирхэгжсэн ч гэсэн удаан тогтож чадсангүй. 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Басмал]], [[Кидан]], [[Тэлэ]] аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг бүрэн мөхөөжээ. ==== Уйгур улс (745-840)==== {{гол|Уйгурын хаант улс}} Уйгурууд 745 онд Пейло хэмээх хааны үед түрэгүүдийн эсрэг бослого гаргаж, Дорнод Түрэгийн хаант улсыг унаган Уйгурын хаант улсыг байгуулжээ. Пейлогийн дараа хаан суусан [[Моюнчур]] (747-759)-ын үед Уйгур улс хүчирхэгжижээ. 751 онд [[Орхон гол|Орхон голын хөндийд]] хот байгуулж, [[Хар балгас|Орду балык]] гэж нэрлэсэн. Уйгурын хаант улс нь хамгийн хүчирхэг цагтаа [[Алтайн нуруу|Алтайгаас]] [[Хянганы нуруу]], [[Соёны нуруу|Соёны нуруугаас]] [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх газар нутгыг захирч байжээ. 755 онд Тан улс тариаланчдын бослогыг дарахын тулд уйгуруудыг урьж авчирч байжээ. 766 оноос хойш [[Идигинь хаан]] алагдах хүртэл 12 жилийн турш Тан улс Уйгурт алба гувчуур өгөх болжээ. Уйгурууд нь өмнөх нүүдэлчдийгээ бодвол илүү их соёлыг хөгжүүлж [[Орхон-Руни бичиг|согд-түрэгийн бичгийг]] сайжруулж өөрийн бичиг үсэгтэй болсон бөгөөд үүнийг хожмын нүүдэлчид өвлөн хэрэглэх болжээ. Уйгурын хаант улс 840 онд Енисейн [[Енисейн киргиз|киргизүүдэд]] цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Шиньжаанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ. Уйгурчууд Монголд байхдаа илүү монголоид төрхтэй байсан ч урагш нүүдэллэн европчуудтай холилдон өөртөө уусгаснаас ихээхэн европжуу холимог төрхтэй болжээ. [[Енисейн киргиз]]үүд 20-иод жил үргэлжилсэн бослогын эцэст 840 онд Уйгур улсын нийслэл [[Ордубалык|Ордубалыкыг]] довтлон Уйгур улсыг унаган Киргизийн удирдагч [[Ажо]] өөрийн улсыг байгуулжээ. Уйгур улс унаснаар Монгол дахь түрэгийн ноёрхол үндсэндээ төгсгөл болсон гэсэн үзлийг дэлхийн эрдэмтэд дэмждэг бөгөөд киргизийн цэргүүдэд хөөгдсөн уйгурууд богино хугацаанд Монголыг орхин ураш нүүснээр [[Монголын өндөрлөг]]т түрэг угсааны овог аймгууд бараг үлдээгүй байна. Киргизийн цэрэг тэднийг [[Тэнгэр уул]] хүртэл үлдэн хөөж нийслэл Ордубалыкийг тонон дээрэмдсэн байна. Түрэгүүд Монголын өндөрлөгөөс нүүнгүүт урьд нь түрэгийн довтолгоонд шахагдан зүүн зүг нүүсэн монгол овог аймгууд эх нутагтаа эргэн ирж суусан байна. Киргизийн болон дэлхийн зарим түүхчид Уйгур улс унасны дараа [[Киргизийн хант улс]] одоогийн Монгол, Өвөр Монгол, Тува, Хакас, Енисей мөрний сав газар зэрэг хэдэн сая км² нутгийг захирч байгаад 924 онд Кидан улсын довтолгооноор эзэлсэн газраа алдсан гэж үздэг ч энэ үндэслэл муутай юм. Үнэн хэрэг дээрээ Енисейн киргизүүдийн эзэмшил нь төдийлөн их тэлээгүй бөгөөд Тува, Хакас зэрэг Енисей мөрний сав газрын хэдэн зуун мянган км² газрыг л хамарч байжээ. Төв Ази дахь эртний улсуудын түүхийг судлахад эртний Хятадын он тооллын бичгүүдийг ихээхэн ашигладаг ба [[Енисейн киргиз|Киргизийн хаант улс]] оршин тогтнож байсан гэх баттай баримт эртний Хятадын түүхийн номнуудад байдаггүй. Түүхчид хятад хэлээрх мэдээллийг уншихдаа алдаа гаргаснаас Киргизийн улс нжлээд том газартай, удаан хугацаанд оршин тогтнож байсан гэсэн алдаатай дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Ушницкий">{{Cite web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1353994860 |title=В.Ушницкий: Кыргызский каганат - кочевая империя или раннее государство? |access-date=2015-03-09 |archive-date=2014-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807211226/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1353994860 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Ушницкий"/><ref name="Дробышев">{{Cite web |url=http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |title=Дробышев Ю.И. "Политика киданей в Центральной Азии" |access-date=2015-03-09 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224333/http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |url-status=dead }}</ref><ref name="Азбелев">[http://kronk.spb.ru/mono/5.03.htm П.П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии V.3.Кыргызы и кидани: великодержавие мнимое и подлинное]</ref> Мөн Киргиз улсын удирдагч "инал" гэсэн цолтой байсан ба хан, хаан цол хэрэглэдэггүй байв.<ref name="Азбелев"/> 924 онд Кидан улсын цэрэг Монголын тал нутгийг эзлэхэд Монголд киргизүүд байгаагүй нь Киргиз улс Монголыг захирч байгаагүйг баталдаг.<ref name="Дробышев"/> Хиргисүүд нь нүүдэлчин ард түмэн байсан бөгөөд Ажо хааны 12 хөвүүн нь түүний улсыг авч чадалгүй бутран доройтоход хүргэсэн байна. Киргизүүд [[Хакас]]д төвлөн суурьшиж байжээ. Судрын чуулганд дурдсанаар Уйгурын дараа [[Татар]]ууд хүчирхэгжин Монголын нутагт нөлөөгөө тогтоосон гэдэг тул Түрэгийн үе 840 онд дууссан гэх үндэстэй юм. === Кидан улс === {{гол|Кидан}} [[Файл:Kidan - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|thumb|Кидан]] [[File:Mongolia XI.jpg|thumb|Кидан]] [[Киданчууд]] нь 4, 5-р зууны үед Цагаан хэрмийн хойно нүүдэллэн амьдарч байсан ба үүний улмаас нүүдэлчин ард иргэдээс хамгийн их хятадчлагдсан нь байлаа. 917 онд Киданы тэргүүлэгч [[Амбагян|Елюй Амбагян]] 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Киданчууд нь Солонгос, Манжуур, мөн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]], [[Орхон гол|Орхон]] голын хөндийнүүдийг захирч байжээ. Улам хүчирхэгжиж Хятадыг эзэлж эхэлснээр Ляо гүрэн хэмээн нэрийдэх болжээ. Кидан улс нь хоёр янзын амьдралтай иргэдээс тогтож байжээ: хойд талдаа бэлчээрийн [[мал аж ахуй]] эрхэлдэг ард, өмнөд талдаа [[газар тариалан]] эрхэлдэг ард. Энэ 2 хэсэг нь бие биетэйгээ худалдаа наймаа өргөн хийдэг байжээ. Киданчууд нь ханз бүхий киданы их бичиг, цагаан толгой бүхий киданы бага бичиг хэмээх хоёр төрлийн бичигтэй байжээ. [[Киданы их бичиг|Киданы Их бичгийг]] 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь [[Киданы бага бичиг|Киданы Бага бичиг]] хэмээн алдаршжээ. Киданчууд [[бөө мөргөл]] шүтэх нь багасаж, Буддын шашныг ихээр шүтэж байв. Кидан улс өмнөд талаараа Хятадын [[Сүн улс|Сүн гүрэнтэй]] [[Шаньси муж|Шаньси мужаар]] хиллэн, 200 орчим жилийн турш зүрчидийн Алтан улс байгуулагдах хүртэл оршин тогтножээ. Хятад, Зүрчидэд цохиулж Бээжинг булаалгасан 100 000 нүүдэлчин киданчууд баруун тийш нүүн 1128 онд [[Кашгар|Кашгарт]] хүрч, тэндээ [[Хар Кидан]]ы хүчирхэг хаант улсыг байгуулжээ. Энэ нүүдэлд суурьшмал киданчууд бараг оролцоогүй. == Дундад зууны үе == === 12-р зууны байдал === {{гол|Дундад зууны монгол аймгууд}} [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb]] 12, 13-р зууны эхээр одоогийн Монгол нутагт нэгдсэн захиргаагүй, бие биетэйгээ өрсөлдөгч, биеэ даасан олон монгол аймаг оршин тогнож байжээ. *[[Алтайн нуруу|Алтайн]], [[Хангайн нуруу]]ны дунд '''''[[Найман|Найманы ханлиг]]''''' *Хангайн, [[Хэнтийн нуруу]]ны дундуур Туул-Орхоны сав газарт '''''[[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]]''''' *[[Байгал нуур]]ын урагш Сэлэнгийн ай саваар '''''[[Мэргид]]'''''ийн ханлиг *[[Их Хянганы нуруу]]ны урд хэсэгт '''''[[Хонгирад|Хонгирад аймаг]]''''' *[[Хөлөнбуйр]] нуурын орчим, Хянганы нурууны дунд хэсгээр '''[[Татар]]'''[[Татар|ын ханлиг]] *[[Говь|Говийн урдуур]] '''''[[Онгуд]]''''' аймаг *[[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн нурууны]] салбар уулс, [[Гурван голын сав газар|Гурван голын бэлчирт]] '''''[[Хамаг Монгол]]''''' *Хэрлэн голоос өмнө хэсэгт ''[[Олхонууд|'''Олхонууд''']]'' *[[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] зүүн тал, Байгал нуурын урд талд '''''[[Баяд]]'', [[Ойрад|Ойн иргэн]]''' *Байгал нуурын баруун талд [[Хорь Түмэд]] тус тус байлаа. Хожим нь эдгээрээс Хамаг Монгол хүчирхэгжин бусдыгаа захирах болсон юм. Хамаг Монгол [[Боржигин|Боржигин овгийн]] [[Хабул хан]]ы үед нэг хэсэг хүчирхэгжиж байснаа дараагийн хэдэн үедээ дарагджээ. Түүний дараа Тайчуудын [[Амбагай хаан|Амбагай]] хан цолыг авчээ. Амбагай хан охиноо Татарт өгөхөөр явж байхдаа татаруудад олзлогджээ. Татарууд Амбагайг зүрчидэд өгч цаазлуулжээ. Энэ үеэс татаруудад өш хонзонтой болж, [[Хабул хан|Хабул ханы]] хүү Хотула дараа нь Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдөхөд Татарын эсрэг 13 удаа дайтжээ. [[Хутула хан|Хотула ханы]] хожмын удирдагчид нь Хамаг Монголын хан цолгүй байсан нь хүч суларч байсны шинж болно. Хабулын ач [[Есүхэй баатар]] нь 1171 онд татаруудад хорлогдон нас баржээ. Энэ үед түүний хүү [[Тэмүжин]] 9 настай байсан ба Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч болсон байна. Харин 1189 он хүртэл Хамаг Монгол ямар ч удирдагчгүй, зохион байгуулалт байхгүй байлаа. === Их Монгол Улс === {{гол|Их Монгол Улс}} [[Зураг:Chingghis statue at Dadal sum.JPG|thumb|right|300px|Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны төрсөн гэгдэх газрын орчмын хөшөө]] [[Зураг:Mongol_Empire_map.gif|thumb|right|300px|Монголын Эзэнт Гүрний өргөжин тэлэлт]] Есүхэй баатар татарчуудад хорлогдсоноос хойш Хамаг Монгол нь захирагчгүй байлаа. Түүний хүү Тэмүжин нь бага насандаа асар их зовлон бэрхшээлийг туулжээ. Түүний эх [[Өэлүн|Өэлүнг]] Мэргидийн Чилэдүгээс эцэг нь авсны өшөөнд мэргидүүд Тэмүжиний эхнэр [[Бөртэ үжин]]г авсан байна. Эхнэрээ аврах гэж Тэмүжин эцгийн анд [[Тоорил хан|Ван хан Тоорил]], өөрийн багын анд [[Жамуха|Жамухын]] тусламжтайгаар Мэргидийг эзэлжээ. Энэ хэрэг явдлаар Хамаг Монгол дотроо Тэмүжиний нөлөө ихээр ихсэж анд Жамухатай өрсөлдөөн эхлэжээ. 1189 онд түүнийг Хамаг Монголын хаанд өргөмжилж, [[Чингис хаан]] нэртэй болжээ. 1206 он хүртэл [[Тайчууд]], [[Жүрхин]], [[Татар]], [[Найман]] гээд Монголын бүх аймгуудыг нэгтгэжээ. Ингэснээр [[Онон гол]]ын орчимд хурилдай зохион байгуулж Их Монгол Улсыг (Ехэ Монггул Улус) [[1206 он]]<nowiki/>д зарлан тунхагласан байна. Чингис хаан нь 1206-1227 оны хооронд [[Тангуд]], [[Сартуул]], [[Хар Кидан]], [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]]ыг байлдан дагуулж уртаашаа [[Манжуур]]аас [[Каспийн тэнгис]] хүртэл уудам газар нутгийг эзэлжээ. Түүнийг нас барах үед Монголын эзэнт гүрэнд зүүн хойд Перс, хойд Хятадын хэсэг, [[Сибирь]], дундад Ази багтаж байв. Үр удам нь байлдан дагуулалтыг үргэлжлүүлэн газар нутгаа хоёр дахин томруулжээ. Чингис хаан Их Монгол улсыг дөрвөн хүүдээ хуваан өвлүүлжээ. [[Зүчи]]д [[Уралын нуруу]]наас [[Эрчис мөрөн]] хүртэл газар нутаг, [[Цагадай]]д Эрчисээс [[Балхаш нуур]], [[Төв Ази]], дорнод [[Перс]]ийг, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйд]] [[Зүүнгар]], [[Манжуур]], хойд Хятад, отгон хүү [[Тулуй]]д Монгол ёс заншлаар язгуурын Монгол нутгийг тус тус өвлүүлжээ. Өгэдэй хаан (1229-1241) нь гүрнийг улам тэлж, нийслэл [[Хархорум|Хархорумыг]] байгуулжээ. Түүний удирдлага доор Их Монгол улс нь Чингис хааны эзлэж дуусгаагүй Алтан улсыг эзлэж, баруун Ази, Европ руу улам тэлжээ. Өгэдэй хааныг нас барсны дараа Чингисийн үр удмууд нь нэг талдаа Зүчи, Тулуйн удмынхан нөгөө талдаа Өгэдэй, Цагадайн удмынхан гэж хоёр хуваагджээ. Өгэдэй хааны дараа 1236 оны Их хурилдайгаар түүний хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан (1236-1248) ширээнд залжээ. Гүюгийн дараа 1251 онд Тулуйн хүү [[Мөнх хаан|Мөнхийг хаан]] (1251-1259) ширээнд суулгажээ. Мөнх хаан нь өөрийн дүү [[Хүлэгү]]г Персийг дайтахаар явуулж тэрээр 1257-1259 онуудад [[Перс]]ээс гадна [[Багдад]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Сири]] зэрэг улс нутгийг өөрийн эрхшээлдээ оруулжээ. 1260 оны Их хурилдайгаар Мөнхийн дүү [[Аригбөх]]ийг хаан ширээнд залсан боловч ах [[Хубилай]]тай 1261-1266 онд нас барах хүртлээ тэмцэлджээ. [[Хубилай хаан]] Хятадад Юань улсыг (1271-1368) байгуулж өөрийгөө Их хаанд өргөмжлөн Даду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д нийслэллэснээр Их Монгол улсын бутрал түргэсжээ. Их Монгол улс нь: *[[Юань]] улс *[[Ил Хаант Улс]] *[[Алтан Орд]]ны улс *[[Цагадайн улс]] болж хуваагдан бутарчээ. === Улс төрийн бутралын үе === {{гол|Монгол Улс 1368-1691}} [[Файл:Mongolia XVI.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: [[Зургаан түмэн|Дөчин Зүүн Монгол]], [[Дөрвөн Ойрад]], [[Моголистан]]]] [[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол орон 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]] Юань гүрнийг эсэргүүцсэн бослого удаа дараалан гарсаар босогчид 1368 онд Дайдуг эзлэн [[Тогоонтөмөр хаан]] Дайду хотоос хөөгдөн [[Юань]] гүрэн үндсэндээ мөхөв. Хойд зүгт нүүсэн тэдний улсын нэрийг [[Курё]] “Умард Юань” гэж нэрлэсэн.<ref>{{Cite book|author=鄭麟趾 정인지|title=《高麗史‧卷第四十三‧世家第四十三‧恭愍王六》고려사|accessdate=|url=https://books.google.com.tw/books?id=QFofAQAAMAAJ&q=%E5%8C%97%E5%85%83%E9%81%BC%E9%99%BD%E7%9C%81%E5%B9%B3%E7%AB%A0%E5%8A%89%E7%9B%8A%E3%80%81%E7%8E%8B%E5%8F%B3%E4%B8%9E%E7%AD%89%E6%AC%B2%E6%AD%B8%E9%99%84%E5%A4%A7%E6%98%8E%E3%80%82&dq=%E5%8C%97%E5%85%83%E9%81%BC%E9%99%BD%E7%9C%81%E5%B9%B3%E7%AB%A0%E5%8A%89%E7%9B%8A%E3%80%81%E7%8E%8B%E5%8F%B3%E4%B8%9E%E7%AD%89%E6%AC%B2%E6%AD%B8%E9%99%84%E5%A4%A7%E6%98%8E%E3%80%82&hl=zh-TW&sa=X&ved=2ahUKEwiil838j8ryAhXlKqYKHQK2BR4Q6AEwAXoECAcQAg|language=zh|quote=北元遼陽省平章劉益、王右丞等欲歸附大明，慮遷居民，以遼陽本我地，若我國請命，可免遷徙，遣使來告。}}</ref><ref>첵메드 체렝도르지, 14세기 후반 동아시아의 국제정세와 북원과 고려의 관계, 한국학중앙연구원 박사학위논문, 2011 (солонгос хэлээр)</ref> Тэнд хөөгдөж ирсэн монголчууд Хятадыг дахин эзлэхийг оролдсон боловч 1390-ээд онд энэ бодлогоо орхисон. 1399 онд Ойрадууд Монголоос салж Дөрвөн Ойрадын бие даасан улс байгуулснаар Монгол хоёр хуваагдаж хоорондоо сөргөлдөн байлдах болжээ. Урьд нь Монголын хаан Ойрадын удирдагчыг алсан явдал нь Ойрадуудыг салан тусгаарлахад нөлөөлжээ. 14-17-р зуунд Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн ойрад хэмээн нэрлэгдэх болсон монголчууд [[Хянганы нуруу]]наас [[Тэнгэр уул]], Сибирээс урагшлаад [[Цагаан хэрэм]] хүртэлх нутагт нутаглаж байв. Эдгээр нь тус тусдаа бие даасан тархай бутархай ханлиг байжээ. Энэ зурвас үеийг Монголын түүхэнд Бага хаадын үе хэмээн нэрлэдэг. Энэ үеийн Монголын түүхэн номуудад улсынхаа нэрийг "Монгол Улс" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Юанийн дараа Чингисийн үеийн дөчин түмнээс баруун гарын гурав, зүүн гарын гурван түмэн, Ойрадын дөрвөн түмэн Монголд үлдсэн учир Зургаан түмэн монгол, Дөрвөн түмэн ойрад гэсэн нэр үүсчээ. Энэ үед Монголыг дахин нэгтгэсэн хүн бол [[Батмөнх даян хаан]] юм. Түүний өмнөх [[Мандуул хаан]] угсаа залгамжлах нуган хөвүүнгүй нас барсан тул 33 настай бага хатан [[Мандухай]] нь 7 настай Батмөнхтэй ураглаж, түүний нэр дор монголчуудыг нэгтгэсэн билээ. Ийнхүү улсыг нэгтгэсэн хатныг түүхэнд Мандухай цэцэн хатан хэмээн хүндэтгэн дурсдаг төдийгүй монголчуудын дунд үлгэр домог болон үлджээ. [[Батмөнх даян хаан]]ыг тэнгэрт хальсны дараа Монгол орон дахин хэд хэдэн эзэмшил болон хуваагдав. Батмөнх даян хааны отгон хүү [[Гэрсэнз]] Монгол нутгийн төвд эцгийнхээ язгуурын улсыг залгамжлан, Халхын засаг ноёдын өвөг нь болжээ. [[Халх]] монголчууд хэмээхийн халх гэдэг үгийг эрдэмтэд голчлон "халхавч" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг. [[Гэрсэнз]] халхыг долоон хөвгүүндээ хувааж өгснөөр [[Халх|халхын долоон хошуу]] үүсэв. Халхад тус тусдаа эзэмшил бүхий 1586-1620-иод оны хооронд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]] гэсэн цол бүхий гурван хан зэрэг шахам бий болсон. Даян хааныг залгамжлагчдын дотор Баруун түмнийг толгойлогч Алтан хан (1507-1582) ихэд алдартай байв. [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан]] говиос урагш, Цагаан хэрмээс хойших уудам нутгийг захирч байсан бөгөөд шарын шашин дэлгэрүүлэхэд ихэд хүчин зүтгэсэн. Түмэдийн Алтан хан одоогийн [[Хөх хот|Хөх хотыг]] үүсгэн байгуулсан нь Түмэдийн эдийн засагт ихээхэн ахиц гарсныг илтгэдэг. 17-р зууны үеэс Монголын хааны эрх мэдэл маш суларчээ. Сүүлийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] нь Цахарын Лигдэн нэртэй болсон нь бүх Монголыг бус зөвхөн Цахарыг л удирдлага доороо байлгаж чадсаны шинж юм. Ингэснээр Монгол нь олон ноёдын эзэмшил болон хувирч, цэргийн нэгдсэн хүч гаргаж чадахгүй болжээ. Энэ үеэс зүүн зүгт манжууд хүчирхэгжжээ. 1636 онд одоогийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] Манжид дагаар оржээ. 1620-иод оноос [[Буриад Орост эзлэгдсэн нь|Буриад Орост эзлэгдэж]] эхэлсэн байна. 1691 онд Халх, 1757 онд [[Зүүнгарын хаант улс]] [[Манж Чин улс]]ын захиргаанд орсноор 1911 он хүртэл 220 жил, (Ойрадыг эзлэгдсэнээс эхлэн тооцвол 153 жил Манжийн захиргаанд байжээ. === Манжийн үе === {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} Манж Чин улс Монголыг гадаад ертөнцөөс таслах бодлого явуулсны уршгаар Монгол орон дэлхийн хөгжил дэвшлээс хоцрогдсон орон болон хувирсан байдаг. == Орчин үе == === Богд Хаант Монгол Улс === {{гол|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Файл:Olnoo urgugdsun Mongol uls.jpg|thumb|right|Манжийн үеийн засаг захиргааны нэгжид хамаарах овгууд]] 20-р зууны эхнээс Чин улс Шинэ засгийн бодлого гээч Гадаад Монголыг Хятадад нэгтгэх бодлогыг хэрэгжүүлэх болжээ. Энэхүү бодлогыг эсэргүүцэн 1911 оны зун [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтад бат оршил өргөх үеэр зөвлөлдөн Манжийн эрхшээлээс ангижрахаар шийдвэрлэсэн Монголын хаад ноёд, дээд лам нар [[Минжиддоржийн Ханддорж|Чин ван Ханддорж]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг 8 сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсын]] [[Санкт-Петербург]] руу илгээжээ. Энд оросууд тусалцаа өгөх болно гэж шийдвэрлэж Монголд эргэн ирэхэд нь Хятадад хувьсгал гарч, Чин улсын нөлөө, эрхшээл багасаж байсныг далимдуулж 1911 оны 12 сард Хүрээний манж амбаныг Бээжин руу буцаажээ. Ингээд 1911 оны 12-р сарын 29-нд Богд Жавзандамбыг шашин төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилж, албан ёсоор тусгаар тогтнолоо зарлажээ. Богд Хаант Монгол Улсын албан ёсны нэр нь "Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс", "Монгол Улс" юм. 1913 онд Өвөр Монголыг шинээр тусгаар тогтносон Монгол улстай нэгтгэхээр цэргүүдийг явуулсан ч, Хаант Орос, [[Дундад Иргэн Улс]] дарамт шахалт үзүүлснээр цэргүүдээ татжээ. Монгол тусгаар тогтнолоо зарласан ч Хаант Орос, Дундад Иргэн Улсын шахалтад байсаар [[Хиагтын гэрээ|1915 оны Гурван улсын гэрээнд]] Монгол улс ДИУ-ын автономит болж тусгаар тогтнол нь устжээ. ==== Хятадын цэрэг Монголыг эзэлсэн нь ==== Орос дахь Октябрын хувьсгалыг хятадууд ашиглаж Монгол руу цэрэг илгээн 1919 онд Монголын автономийг устгах гэрээг хүчээр зуруулжээ. Энэ нөхцөл байдалд 1921 онд [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) байгуулагдаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улсаас]] тусламж хүсэхээр болжээ. Энэ үеэр [[Барон Унгерн фон Штернберг]] Хүрээг эзэлж, 1921 оны 3 сард Хятадаас тусгаарлаж 7-р сарын 6-нд Хаант засгийг байгуулж, хятад цэргүүдийг хөөжээ. Харин 1921 оны 7-р сарын 6-нд МАН, Зөвлөлтийн цэргүүдтэй хүч хавсарч Хүрээг эзлэж, шинэ Засгийн газрыг байгуулжээ. Дараагийн хэдэн жилүүдэд ЗОУ-ын нөлөө улам ихэсч, Богд хаан нас барсны дараахан 1924 оны 11-р сарын 26-нд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Анхны Үндсэн хуул]]<nowiki/>иа баталж [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг]] тунхаглажээ. === Социализмын үе (1924-1990) === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Зураг:Sukhe-bator.jpg|thumbnail|[[Дамдины Сүхбаатар]]]] Монгол улс хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтносон боловч 1921 оны хувьсгалаас хойш 68 жилийн турш ЗХУ-ын нөлөөнд, улс төр, эдийн засгийн хувьд хараат байдалд Зөвлөлтийн заавараар тэдний загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн. Гэвч түүхийн энэ үед Монголд соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан, техник технологийн томоохон өөрчлөлтүүд хийгдсэн байна. 1924 онд Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт нас барсан бөгөөд мөн Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р сарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндсэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах улс болсноор хаант засгаас татгалзаж шашныг төрөөс салгасан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 онд Үндсэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улс орны тухайн үеийн хөгжил, улс төрийн хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмын үед Соёлын (бүх нийтээр бичиг үсэгтэй болох гэх мэт) довтолгоо, Нэгдэлжих хөдөлгөөн, Атрын аян зэрэг томоохон хөдөлгөөн, аянууд улс орон даяар өрнөж байв. Энэ нь манай орны хүн ам, соёл, амьдрах хэв маяг, эдийн засгийн бүтэц, тогтолцооны хувьд эрс өөрчлөлтүүдийг авч ирсэн билээ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь ЗХУ-ын нөлөөнд түүний заавраар оршиж байв. 1920 ба 30-аад оны үед Зөвлөлтийн нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]] нар нь эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд хохирогч болж алагджээ. 1939 онд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] удирдагч болжээ. Тэрбээр Зөвлөлтийн шахалтаар хувийн өмчийг хурааж, шашин шүтлэгийг хязгаарлах, зарим иргэдийг үндэслэлгүйгээр баривчлан хэлмэгдүүлэх үйл ажиллагаа явуулжээ. 1937 оноос эхлүүлсэн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|Их Хэлмэгдүүлэлтэд]] 30,000 гаруй хүн алагджээ. [[Файл:Монголия-Манжго.png|thumb|[[Зөвлөлт-Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]]] БНМАУ нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-ыг бүрэн дэмжиж тусламж илгээж байсан ба 1939 оны [[Халх голын дайн]]д ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин [[Япон]]ы армийг ялжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ-тай хамт Японд дайн зарласан байна. Монгол улс [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ы үеэр манай удирдлага Өвөр Монголыг өөртөө нэгтгэхийг зорьж байв. 1945 онд [[Иосиф Сталин]], [[Чан Кайши]] нар Японы эсрэг хоорондоо холбоо тогтоож, энэ үед [[Тайвань]] нь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдахад 1949 оны 10 сарын 6-нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтоосон байна. 1952 оны 1-р сарын 26-нд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] [[Москва]] хотод нас барахад Зөвлөлтийн дэмжлэгээр [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]д улсыг удирдах эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөх болжээ. 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] гишүүн болж, өрнөдийн зарим оронтой дипломат харилцаа тогтоож эхэлжээ. Харин яг энэ үед буюу 1960-аад оноос ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилцаа муудан тасарч, Монгол нь ЗХУ-ын талыг бүрэн баримтлах болжээ. Ингэснээр ЗХУ-ын оролцоо, нөлөө мөн ихэсчээ. Монголын эдийн засаг 60-аад оноос эрчимтэй хөгжиж бүх нийтээрээ бичиг үсэг тайлагдсан Азийн анхны улс болжээ. 1984 онд Ю.Цэдэнбал Москвад айлчилж байхад нь түүний эсрэг "чимээгүй" эргэлт гарч [[Жамбын Батмөнх]]ийг Монголын удирдагчаар сонгожээ. ===Нэн шинэ түүх (Ойрх түүх)=== ==== Ардчилсан дэглэм ==== {{гол|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[1989]]-[[1990]] онд [[ЗХУ]] болон [[Зүүн Европ|дорнод Европын]] орнуудад өрнөсөн [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|"өөрчлөн байгуулалт"]], ардчиллын төлөөх тэмцэл Монгол улсад ч нөлөөлж [[1989]] оны 12 сарын 10-нд Ардчиллын төлөөх анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдсанаа зарлажээ. Үүний дараа шил шилээ даран олон жагсаал цуглаан зохиогдох болж, олон хөдөлгөөн холбоод байгуулагджээ.<ref>[https://ikon.mn/p/irg МОНГОЛД АРДЧИЛАЛ ЭХЭЛСЭН ТҮҮХ] ikon </ref> 1990 оны 3-р сарын 7-нд [[Монголын Ардчилсан Холбоо|МоАХ]]-ны зарим гишүүд Монголд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарлаж, тухайн үед төрийн эрх барьж байсан [[МАХН]]-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоог огцрохыг шаардсан байна. Тэдний шаардлагыг эрх баригчид хүлээн авч 3 сарын 9-ний орой Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, Монгол улсад улс төрийн олон намын оролцоо бүхий чөлөөт сонгууль явуулах болжээ. Анхны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар байгуулагдсан [[Ардын Их Хурал]] 76 хоног хуралдаж [[1992]] оны 1-р сарын 13-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмших эрхийг баталгаажуулсан шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] баталснаар Монгол улс ардчиллын замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон юм. Монголын ойрх түүхийн буюу нэн шинэ түүхийн үе нь 1990 онд Монголын ардчилсан хувьсгал ялснаас хойш одоо хүртэлх үеийг хамарна. 1989 оны 12-р сарын 03-д Эрдэнэт хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд анх 1988 оны 12-рсарын 14-нд ММС удирдах газрын АТК-н жолооч нар ажил хаяж цалин хөлсөө нэмүүлэх тэмцэл хийсэн бөгөөд энэ нь улмаар хувьсах, өөрчлөгдөхийн эхлэл болсон. Харин 1989 оны 12 сарын 6-8-нд, мөн 10-нд Эрдэнэт хотын төвд жагсаал цуглаан болж байсан түүх видео бичлэг байдаг. 1989 оны 12-р сарын 19-д Эрдэнэтэд МоАХ байгуулагдаж 1990 оны 01сарын 19-21-нд гишүүдээ элсүүлж өргөдөл бичүүлэж байсан. Тэр үеийн 5-р микрийн 21-р байрны 6 тоот болон уурхайчин Соёлын ордоны бага зааланд анхны гишүүдээ элсүүлсэн болно. 1989 оны 12 сарын 10-нд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдаснаар ардчилсан хөдөлгөөн эхэлжээ. Удалгүй [[Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Ногоон Нам]], [[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн Нам]] гэсэн намууд байгуулагджээ. Тэд анх ардчилсан нийгэмд шилжих тухай биш социализмыг сайжруулах уриа дэвшүүлж байсан юм. 1990 оны 3 сарын 7-9-ны хооронд Монголын Ардчилсан Холбооны гишүүд өлсгөлөн зарласнаар МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч нийгмийн улс төрийн тогтолцоог шинэчлэх үйл ажиллагааны эхлэл тавигджээ. 1990 оны 7 сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, ардчилал тогтжээ. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ. 1993 оны 6-р сарын 6-нд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|анхны шууд ерөнхийлөгчийн]] сонгууль болж П.Очирбат анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 1997 онд тэрээр улиран сонгогдсон байна. 2001 онд ИАХН-аас нэр дэвшигч [[Нацагийн Багабанди]] Монгол улсын 2 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. ==Зураг== <center><gallery> Зураг:Atlas Mongolica.jpg Файл:Mongol atlas.jpg Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Mongolic Lang-map.jpg File:China linguistic map.jpg Файл:Linguistic map of the Mongolic languages.png File:Linguistic map of the Altaic, Turkic and Uralic languages.png Файл:Хятадын хэлний атлас.jpg|Хятадын хэлний атлас Файл:Их, Бага Хянган, Яблоны нуруу, Становын нуруу, Алданы өндөрлөг, Верхояны нуруу.jpg|[[Их Хянган]], [[Бага Хянган]] Файл:Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас.jpg|Буриад, Эрхүү муж, Өвөр Байгалийн атлас Файл:Алс Дорнодийн физик газарзүйн атлас.jpg|Алс Дорнодийн физик газарзүйн атлас Файл:Баруун, Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул.png|Зүүн Саян, Тагнын нуруу (Танну- Ола) болон Тувагийн бусад уул Файл:Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд.jpg|Төв Сибирийн тэгш өндөрлөг, Зүүн Сибирийн уул нурууд Файл:Оросын физик газарзүйн атлас.jpg|Оросын физик газарзүйн атлас </gallery></center> ==Нэмж унших== *[[Монголын нууц товчоо]] *[[Даяар Монгол]] *[[Нармай Монгол]] *[[Эртний нүүдэлчдийн нүүдлийн тухай домог зүй]] *[[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд]] *[[Монгол ноёдын цол хэргэм]] *[[Нүүдэлчид]] *[[Хүн чулуу]] ==Цахим холбоос == {{commons category|History of Mongolia|Монголын түүх}} {{commons category|Maps of Mongolia|Монголын газрын зураг}} *[https://web.archive.org/web/20180919131712/http://www.academia.edu/16820034/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C Монгол улсын түүхийн нэгдүгээр боть] 2003 он *[https://web.archive.org/web/20161130151255/http://www.academia.edu/10529348/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85._%D0%94%D1%8D%D0%B4_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C.PDF Монгол улсын түүх. Дэд боть] *[https://www.academia.edu/12644461/Монгол_улсын_түүх-Гутгаар_боть Монгол улсын түүх-Гутгаар боть]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://www.academia.edu/12644806/Монгол_улсын_түүхийн_дөтгөөр_боть Монгол улсын түүхийн дөтгөөр боть]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hse.ru/data/2014/03/16/1331735317/Mongolian%20article.pdf Acta Mongolica] *[http://archaeologyinfo.blogspot.com/2013/10/2.html archaeologyinfo.blogspot.com] *[http://mongolian-history-social.blogspot.com/2014/02/blog-post_8708.html Хүрлийн үе] *[https://web.archive.org/web/20160305172618/http://ochirhistory.sur.mn/lesson.aspx?read=4eb32e8d-875f-4c3f-a7a1-1bd2f20fcc3b Чулуун зэвсгийн үеийн аж ахуй, нийгэм, соёлын асуудал] *[https://web.archive.org/web/20151114071046/http://www.touristinfocenter.mn/cate1.aspx Байгаль, түүхийн дурсгалт газар] *[http://documents.tips/documents/paleolit.html Палеолит] *[http://bodonguudbatchuka.blogspot.com/2015/08/1996-1997.html Мойлтын ам] *[http://sunnson.blogspot.com/ sunnson.blogspot.com] *[https://web.archive.org/web/20160307074813/http://www.mglhistory.miniih.com/index.php/home/post/27 Чулуун зэвсгийн үеийн аж ахуй, нийгэм, соёлын асуудал] *[http://www.shudarga.mn/?dazo=news&catid=26&newsid=6212 Монголын чулуун зэвсгийн үе] *[http://aboutsoyol.blogspot.com/2009/12/blog-post.html Монголын соёлын түүх] *[https://web.archive.org/web/20130901211100/http://sonin.mn/news/culture/15698 Монгол орны үлэг гүрвэлүүд] *[https://web.archive.org/web/20140401100552/http://www.sunselect.mn/mn-MN/link/Page/history_culture Түүх соёлын өвөөс] *[https://books.google.mn/books?id=5JN83EDDLl4C&dq=Historical+Dictionary+of+Mongolia&source=gbs_navlinks_s Alan J. K. Sanders "Historical Dictionary of Mongolia" 2010] *[https://web.archive.org/web/20140811035430/http://www.mongolnews.mn/i/2123 Үлэг гүрвэл сүйрсэн шалтгаан тодорхой болов] *[http://ikecult.wordpress.com/2012/01/26/%D1%85%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%86-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80/ Хөрсний бүтэц, шинж чанар] *[https://web.archive.org/web/20130125222655/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A6%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Цэрдийн галав] *[https://web.archive.org/web/20161108152457/http://bayankhongormusei.blog.gogo.mn/read/entry299960 хүрэл төмөр зэвсгийн үеийн зарим дурсгалын талаар] *[https://web.archive.org/web/20140702122801/http://on-toli.com/modules/medleg/unshih.php?item_id=726 Монгол орны хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үе - Он-Толь] *[https://web.archive.org/web/20130901211100/http://sonin.mn/news/culture/15698 Монгол орны үлэг гүрвэлүүд] *[https://web.archive.org/web/20140401100552/http://www.sunselect.mn/mn-MN/link/Page/history_culture Түүх соёлын өвөөс] *[http://altaixangai.blogspot.com/2009/03/blog-post_18.html Танилц, Үлэг гүрвэл! (2007 он) ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20140811035430/http://www.mongolnews.mn/i/2123 Үлэг гүрвэл сүйрсэн шалтгаан тодорхой болов] *[http://ikecult.wordpress.com/2012/01/26/%D1%85%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%86-%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80/ Хөрсний бүтэц, шинж чанар ] *[https://web.archive.org/web/20130125222655/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A6%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2 Цэрдийн галав] *[https://web.archive.org/web/20130227045739/http://chinggis_history.blog.gogo.mn/read/entry268453 Н.Мөнхсайхан - Монголын археологи хичээлийн лекц] *[http://books.google.mn/books?id=hG-iQwPn86EC&pg=PA14&lpg=PA14&dq=slab+grave+gansu&source=bl&ots=_d77SlJ-l2&sig=3Xlc3P-X7O68ZAYXaiZN-FN802g&hl=mn&sa=X&ei=daRGU5myK6Ta4wSOkYDgDg&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=slab%20grave%20gansu&f=false Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang By James A. Millward] *[https://web.archive.org/web/20130719182830/http://sonin.mn/news/culture/13545 А.Самбуу-Алтан ургийнхны удам Монголын агуу нэгэн угсаа мөн] *[http://www.zamdaan.com/index.php?option=com_content&view=article&id=667%3A2012-01-18-19-53-49&catid=16%3A2009-05-15-19-51-54 Чингис хааны Ү-ДНК ба Монголчууд болон Казакууд]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20121001185856/http://asubi.mn/knowledge/tuuh-niigem/130/1007190021 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ҮЕЧЛЭЛ] *[http://books.google.mn/books?id=yglkwD7pKV8C&dq=The+History+of+Central+Asia:+The+Age+of+the+Steppe+Warriors&source=gbs_navlinks_s The History of Central Asia:The Age of the Steppe Warriors] *[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/mongol.html vostlit.info Монголын түүхийн сурвалж бичгүүд - орос хэлээр] *[https://books.google.mn/books?id=5JN83EDDLl4C&dq=hazara+mongolia&source=gbs_navlinks_s Alan J. K. Sanders "Historical Dictionary of Mongolia"] *[http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000033/index.shtml Ц.Чүлтэм Искусство Монголии с древнейших времен до начала XX века] *[http://www.globalsecurity.org/military/world/mongolia/maps-history.htm Maps] *[https://books.google.com.pk/books?id=CHzGvqRbV_IC&source=gbs_navlinks_s&hl=en The Empire of the Steppes: A History of Central Asia] *[http://royallib.com/book/grusse_rene/imperiya_stepey_attila_chingiz_han_tamerlan.html Груссе Рене - Империя степей. Аттила, Чингиз-хан, Тамерлан] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүх| ]] [[Ангилал:Морь соёлд]] 73tbv2yjgi9d4td9zc8mk4fm9x05206 0 6386 867031 866827 2026-08-24T19:02:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867031 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 8627 867035 866830 2026-08-24T20:35:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867035 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 867039 866834 2026-08-24T22:45:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867039 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-24 22:45:49 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] kvxru7e07wph41ph2dndu1jgtkakndj 0 14394 867033 827767 2026-08-24T19:32:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867033 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg|right|thumb|200px|Платоны цээж баримал]] '''Платон''' (''{{lang-gr|Πλάτων}}'', ''Plátōn'' буюу "өргөн" гэсэн утгатай үг)<ref>[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, {{Webarchiv|url=http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf |wayback=20080910051058 |text=''Plato's Cratylus'' |archiv-bot=2026-08-24 19:32:13 InternetArchiveBot }}, Cambridge University Press 2003</ref> (МЭӨ 424 – МЭӨ 348/347) нь [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] сонгодог үеийн [[философи]]ч, [[математик]]ч, философийн диалог зохиогч бөгөөд [[Афин]]д [[Платоны академи|'''Платоны академи''']] байгуулсан нь Өрнөдийн ертөнцөд анхны дээд боловсролын байгууллага болсон ажээ. Багш [[Сократ]], хамгийн алдартай шавь болох [[Аристотель|Аристотелийн]] хамтаар Платон [[байгалийн философи]], [[шинжлэх ухаан]], [[өрнийн философи]]йн үндэс суурийг тавьжээ.<ref name="Br">{{cite encyclopedia|title=Plato|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|year=2002}}</ref> Платон анх Сократын шавь байсан бөгөөд түүний үзэл бодол, сэтгэлгээ маш их нөлөөлсөн гэдэг. Мөн тэрээр [[Аристотель|Аристотелийн]] багш байсан. Платоны бичгийн боловсрол нь [[Сократын диалог]]т нь тусгалаа олсон байдаг. Гучин таван диалог, 13 захидлыг Платон бичсэн гэж үздэг байсан боловч орчин үед эрдэмтэд заримыг нь жинхэнэ бус гэж эргэлзэх болжээ.<ref>For example, some were excluded from Thrasyllus' tetralogies. See ''e.g.'' the table of contents to John M. Cooper (ed.), ''Plato: Complete Works'', Hackett, 1997.</ref> Платоны бичсэн бүтээлүүд хэд хэдэн маягаар хэвлэгдэж ирсэн; энэ нь Платоны бичсэн бүтээлийн нэрийн талаар хэд хэдэн конвенц бий болоход хүргэжээ. Платон байгуулсан академидаа багшилж байсан нь бараг эргэлзээгүй боловч, түүний диалогийн сургалтын функц өнөөг хүртэл тодорхой мэдэгдээгүй юм. Платоны үеэс хойш диалогийг янз бүрийн сэдвээр хичээл заахад ашиглах болсон. Үүний дотор [[философи]], [[логик]], [[уран илтгэх чадвар]], [[математик]] болон бусад сэдвээр хичээл заахад ашиглаж ирсэн. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Plato|Платон}} * Интернетэд байгаа бүтээлүүд: ** [https://web.archive.org/web/20140103231715/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle%3D166&Itemid=99999999 Works of Plato (Jowett, 1892)] ** [http://www.gutenberg.org/catalog/world/authrec?fk_authors=688 Spurious and doubtful works] at [[Project Gutenberg]] ** [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/ancient-greece/plato/default.asp Plato complete works, annotated and searchable, at ELPENOR] ** [http://librivox.org/euthyphro-by-plato/ Euthyphro] [[LibriVox]] recording ** [https://web.archive.org/web/20120118084659/http://librivox.org/ion-by-plato/ Ion] [[LibriVox]] recording ** [https://web.archive.org/web/20120310001208/http://librivox.org/apology-of-socrates-by-plato/ The Apology of Socrates] {{gr icon}}, [[LibriVox]] recording ** [https://web.archive.org/web/20110713113602/http://www.john-uebersax.com/plato/tetral.htm Quick Links to Plato's Dialogues (English, Greek, French, Spanish)] * Стэнфордын философийн нэвтэрхий толь: ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato/ Plato] ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics/ Plato's Ethics] ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato-friendship/ Friendship and Eros] ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato-metaphysics/ Middle Period Metaphysics and Epistemology] ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato-utopia/ Plato on Utopia] ** [http://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ Rhetoric and Poetry] * Бусад нийтлэлүүд: ** [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/ancient-greece/guthrie-plato.asp Excerpt from W.K.C. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy, vol. IV, Plato: the man and his dialogues, earlier period'', Cambridge University Press, 1989, pp. 8-38] ** [http://plato-dialogues.org/plato.htm Website on Plato and his works: Plato and his dialogues by Bernard Suzanne] ** [https://web.archive.org/web/20070927035223/http://journal.ilovephilosophy.com/Article/Are-there-really-Platonic-forms-/53 Are there really Platonic forms?] ** [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Quotes/plato.htm "Plato and Totalitarianism: A Documentary Study"] ** [https://web.archive.org/web/20090909025931/http://www.hermes-press.com/Perennial_Tradition/academy_index.htm The New Academy] ** {{CathEncy|wstitle=Plato and Platonism}} * [https://web.archive.org/web/20080126175146/http://www.filozofie.eu/index.php?option=com_docman&Itemid=34 Online library "Vox Philosophiae"] * Дэлгэрэнгүй судалгааны материал: ** [http://campus.belmont.edu/philosophy/Book.pdf Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues] [[Ангилал:Платон| ]] [[Ангилал:Платонизм]] [[Ангилал:Эртний гүн ухаантан]] [[Ангилал:Грекийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Танин мэдэхүйн онолч]] [[Ангилал:Ёс суртахууны гүн ухаантан]] [[Ангилал:Улс төрийн гүн ухаантан]] [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Эртний Афины хүн]] [[Ангилал:Эртний Грекчүүд]] [[Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд өнгөрсөн]] eictijbw7xohawaf42z4forsw3e273o 0 16835 867056 866671 2026-08-25T05:13:27Z Zorigt 49 867056 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 232 дахь ([[өндөр жил]] бол 233 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 133 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1667 — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] «[[Алдагдсан диваажин]]<nowiki/>» хэвлэгдэн гарсан. * 1704 — Оросууд Шведийн Нарва цайзыг эзлэн авсан. * 1876 — Туркэд арменичуудыг үйл олноор устгасан. * 1912 — [[Томас Эдисон]] цахилгаан хураагуур /батарей/-т патент авсан. * 1925 — [[Ромын метро|Ромын метроны]] эхний шугам нээгдсэн. * 1939 — Зөвлөлт-Монголын цэргүүд Халхын голд Японы цэргийг бут цохисон. * 1940 — [[Лев Троцкий|Лев Троцкийг]] Мехико хотод алах оролдлого хийсэн бөгөөд маргааш нь тэр нас барсан. * 1953 — ЗХУ устөрөгчийн бөмбөг туршсан тухай зарлав. * 1968 — «Дунай» ажиллагааны эхлэл: Варшавын гэрээний орнуудын цэргүүд Чехословакт оров. * 1983 — АНУ ЗХУ-д дамжуулах хоолой барих тоног төхөөрөмж нийлүүлэхэд хориг тавьсан. * 1988 — [[Иран-Иракийн дайн]] дуусав (1980—1988). * 1991 — [[Эстони]] ЗХУ-аас тусгаар тогнож буйгаа тунхаглав. * 2020 — Оросын сөрөг хүчний удирдагч [[Алексей Навальный|Алексей Навальныйг]] хордуулав. == Энэ өдөр төрөгсөд == == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|20 August|8 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0820]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#20]] 7p1wknxr41dwvf2qxdezalopr99yogy 0 16861 867077 866981 2026-08-25T06:24:55Z Zorigt 49 867077 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 236 дахь ([[өндөр жил]] бол 237 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 129 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 79 — [[Везуви галт уул|Везуви галт уулын]] дэлбэрэлт болж эртний [[Помпеи]], Геркуланум болон Стабии хотуд сүйрсэн гэдэг. * 410 — Баруун Ромын эзэнт улсын нуралт: [[Ром]] хотыг Аларих хааны готууд эзлэн авсан. * [[1246 он|1246]] — [[Гүюг хаан]] Их Монгол улсын хаан ширээнд (1248 он хүртэл) суув. * 1542 — Испаны конкистадор Франсиско де Орельяна [[Амазон мөрөн|Амазон мөрний]] цутгал хэсгийг нээсэн. * 1572 — Варфоломейн шөнө, Францад гугенотуудын үймээн болсон. * 1821 — Кордовын гэрээний дагуу Испани улс [[Мексик|Мексикийн]] тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн. * 1876 — Канадын төв нутгийн уугуул иргэдийг тусгайлан заасан нутагт амьдрахыг зөвшөөрсөн. * 1904 — Орос улсад бие махбодын шийтгэл оноохийг цуцалсан. * 1906 — АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт]] албан бичгийг үсгийн алдааг шалгасаны дараа хэвлүүлж байх захирамж гаргасан. * 1917 — АНУ-аас Оросын Түр засгийн газарт 100 сая долларын зээл олгох шийдвэр гаргасан тухай мэдээлсэн. * 1950 — Йеменээс 45 мянган еврейчүүдийг Израил руу нүүлгэн шилжүүлэх "Шидэт хивс" ажиллагаа явуулсан. * 1954 — АНУ-д Коммунист намын үйл ажиллагааг хаасан. * 1968 — Франц улс анхны цөмийн зэвсэг туршсан. * 1978 — ЗХУ-ын Якутад 19 килотонн хүчин чадалтай «Кратон-3» бөмбөг дэлбэлсэн. * 1989 — Польшийн "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" хөдөлгөөний удирдагчдын нэг болох [[Тадеуш Мазовецки]] Польшийн Засгийн газрын тэргүүн болсон. * 1990 — [[Тажикистан]] тусгаар тогтнолын Тунхагаа гаргасан. * 1991 - ** [[Украин]] тусгаар тогтнолоо зарласан. ** [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргын ажлаасаа бууж Төв хороог өөрөө тарахыг уриалсан. ** [[Рига]] болон [[Лиепае]] хотуудад [[Владимир Ильич Ленин|Ленины]] хөшөөнүүдийг буулгав. * 2008- Бээжингийн [[Бээжингийн олимп (2008 он)|Олимпын албан ёсны хаалт]] болсон. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == *1902 - Карло Гамбино (1976 онд нас барсан), Америкийн Нью-Йорк хотын мафийн 5 бүлгийн нэгийг толгойлогч. *1929 - [[Ясир Арафат]] (2004 онд нас барсан), [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага|Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын]] гүйэтгэх хорооны дарга (1969—2004). *[[1984]] - [[Super Junior]] хамтлагийн гишүүн Yesung (Kim Jong-Woon) == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|24 August|8 сарын 24}} [[Ангилал:Өдөр|0824]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#24]] a9iseg62zjihhkwnwt5budqdu6o1bkz 0 16862 867088 867005 2026-08-25T06:46:15Z Zorigt 49 867088 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 237 дахь ([[өндөр жил]] бол 238 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 128 өдөр үлдэж байна. == Болсон үйл явдлууд == * 1543 - Португалын нэрт аялагч Антониу Мота багийнхаа дагагчдын хамтаар [[Япон|Японд]] анх хөл тавьжээ. Ингэснээр Япон улсад Европоос ирсэн анхны хүмүүс болж түүхэнд үлджээ. * 1580 — Испанчууд [[Лиссабон]] хотыг эзлэн авч Португалыг Испанид нэгтгэсэн байна. * 1609 — [[Галилео Галилей]] Их Зөвлөлд болон Венецийн шүүхэд өөрийн зохион бүтээсэн одод харах дуран-телескоп хэмээх шинэ төхөөрөмжийг танилцуулсан. * 1718 — Француууд Умард Америкт [[Шинэ Орлеан]] боомт хот байгуулсан. * 1754 - [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] Амарсанаа хан өөрийн харьяат 20 мянган хойдыг удирдан Манжийн хил дээр ирж, дагаар орох хүслээ илэрхийлжээ. * 1793 — Францын хувьсгалчдын цэрэг [[Марсель]] хотыг эзлэн авсан. * 1825 — [[Уругвай]] Бразил улсаас тусгаар тогтнолоо зарласан. * 1830 — Брюссельд нидерландчуудын эсрэг бослого эхэлсэн. * 1837 — АНУ-ын Засгийн газар Техасыг муж болгож нэгтгэхээс татгазсан. * 1912 — Хятадад [[Гоминдан]] нам байгуулагдсан («ардын төрийн нам»). * 1914 - Япон улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлажээ. * 1944 - Холбоотны арми [[Парис]] хотыг нацистын дарангуйллаас чөлөөлсөн. * 1960- Ром хотод [[1960 оны Зуны Олимп|Зуны XVII Олимпын наадам]] эхэлсэн. * 1972 — [[БНХАУ]] НҮБ-д анх удаа [[вето]] тавих эрхээ эдэлж [[Бангладеш]] улсын НҮБ-д элсэхийг эсэргүүцсэн байна. * 1983 — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] 10 тэрбум доллараар АНУ-аас буудай авах гэрээнд гарын үсэг зурсан. * 1991 - [[Беларусь]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнов. * 2006 - Украины Ерөнхий сайд асан [[Павло Лазаренко|Павло Лазаренкод]] мөнгө угаасан хэргээр 9 жилийн хорих ял оноожээ. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * 1530 — Догшин хэмээх [[IV Иван]] (1584 онд нас барсан), Оросын анхны царь (1547—1575, 1576-1584). * 1836 — Брет Гарт (1902 онд нас барсан), Америкийн богино өгүүллэгийн мастер. * 1912 — [[Эрих Хонеккер]] (1994 онд нас барсан), Зүүн Германы сүүлчийн удирдагч (1971—1989). * 1970 — [[Клаудиа Шиффер]], Германы топ загвар өмсөгч, жүжигчин, нийгмийн зүтгэлтэн. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1227 — [[Чингис хаан]] (1155 он орчим төрсөн), [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсыг]] үндэслэн байгуулагч (1206—1227) энэ өдөр нас барсан гэж зарим судлачид үздэг. * 1270 — [[IX Луи]] (1214 онд төрсөн), Францын хаан (1226—1270). * 1776 — [[Дэвид Хьюм]] (1711 онд төрсөн), Шотландын философич, түүхч, эдийн засагч («Мораль ба улс төр», «Английн түүх» бусад). * 1867 — [[Майкл Фарадей]] (1791 онд төрсөн), Английн физикч, химич, цахилгаан соронзон индукцийг нээсэн, генераторыг бүтээгч. * 1900- [[Фридрих Ницше]] (1844 онд төрсөн), Германы нэрт философич. == Тэмдэглэлт баярууд == Энэ өдрийг Хойд Солонгост “Сонгуны өдөр” буюу Ким Ир Сенийг төрийн эрхэнд гарсныг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Түүнчлэн Уругвай улс Бразилын эзэнт гүрнээс тусгаар тогтножээ. Францчууд дэлхийн хоёрдугаар дайнд нацистын Германаас чөлөөлөгдсөн өдөр тохиож байна. Бразил улсад цэргийн баярыг тэмдэглэж буй. ---- {{Commonscat|25 August|8 сарын 25}} [[Ангилал:Өдөр|0825]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#25]] 0i9o2p3221k6awm618mfgmxas5euvsj 0 19373 867037 866832 2026-08-24T22:11:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867037 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-08-24 22:11:54 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] fqw88ur844e2ve0bw2wimueolmx3xmo 0 19582 867040 866835 2026-08-24T22:48:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867040 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 24493 867050 858755 2026-08-25T04:32:35Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867050 wikitext text/x-wiki {{Short description|1911–1924 оны Монголын хаант улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠣᠯᠠᠨ ᠢᠢᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭ᠍ᠳᠡᠭᠰᠡᠨ<br>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ|lang=mn}} | common_name = | conventional_long_name = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] Буддын [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader1 = [[Богд хаан]] | year_leader1 = 1911–1919<br/>1921–1924 | deputy1 = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] | year_deputy1 = 1912–1919 (анхны)<ref>{{cite web |title=Төгс-Очирын Намнансүрэн, 1878-1919, Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан (1912-1919) |url=https://eap.bl.uk/item/EAP264-1-8-2-6 |website=The Endangered Archives Programme |access-date=2022-02-02}}</ref> | deputy2 = [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]] | year_deputy2 = 1919–1920 (сүүлчийн) | era = | life_span = 1911–1915<br/>1921–1924 | year_start = 1911 | year_end = 1924 | event_start = [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны хувьсгал]] | date_start = 12 сарын 29, | event1 = [[Хиагтын гэрээ]] | date_event1 = 6 сарын 17, 1915 | event2 = [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|Хятадын цэргийн дэглэм]] | date_event2 = 1919–1921 | event3 = [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгал]] | date_event3 = 3 сарын 1, 1921 | event4 = [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц|Зөвлөлтийн интервенц]] | date_event4 = 1921–1924 | event_end = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ байгуулагдсан]] | date_end = 11 сарын 26, | p1 = Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон{{!}}{{nowrap|'''1911:'''<br/>Чин Улс}} | flag_p1 = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | p2 = Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл{{!}}{{nowrap|'''1921:'''<br/>Дундад Иргэн Улс}} | flag_p2 = Flag of the Republic of China (1912-1928).svg | s1 = Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл{{!}}{{nowrap|'''1919:'''<br/>Дундад Иргэн Улс}} | flag_s1 = Flag of the Republic of China (1912-1928).svg | s2 = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс{{!}}{{nowrap|'''1924:'''<br/>Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} | flag_s2 = Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg | border_s2 = no | today = {{MGL}} | image_flag = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | flag_caption = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_border = no | image_coat = Coat of arms of Mongolia (1911–24).svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 80px | other_symbol = '''[[Их Монгол улсын их хааны тамга|Хааны тамга]]'''<br/>[[File:Seal of Bogd Khan.svg|85px]] | image_map = Map of Mongolia (1914) Korostovets, Ilyin's Cartographic Establishment.jpg | image_map_caption = 1914 оны Монгол улс, улбар шараар | capital = {{nowrap|[[Улаанбаатар|Нийслэл Хүрээ (одоогийн Улаанбаатар)]]}} | status = {{plainlist| *[[Түүхэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсын жагсаалт|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс]]{{NoteTag|Зөвхөн [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос УЛс|ЗСБНХ Орос Улс]] (1921-1922), [[Зөвлөлт Холбоот УЛс|ЗХУ]] (1922-1924), [[Төвөд улс|Төвөд]] (''де-факто'' тусгаар тогтносон улс) зэрэг улсууд л хүлээн зөвшөөрсөн.}} * [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Дундад Иргэн Улсын]] харьяанд орших [[автономит улс]] (1915–1919) * Дундад Иргэн Улсын [[цэргийн дэглэм]] (1919–1921) }} | national_anthem = [[Зуун лангийн жороо луус]]<br/>{{MongolUnicode|ᠵᠠᠭᠤᠨ ᠯᠠᠩ ᠤᠨ ᠵᠢᠷᠤᠭ᠎ᠠ ᠯᠠᠭᠤᠰᠠ}}{{center| }} | common_languages = [[Монгол хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] (албан ёсны), [[Тэнгэр шүтлэг|Тэнгэризм]], [[Бөө мөргөл]] | currency = [[Лан]], [[Монгол доллар]] | title_leader = [[Монгол хаад#Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Хаан]] | title_deputy = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | legislature = Байхгүй (зарлигаар удирдах) (1911–1914; 1921–1924)<br/>[[Улсын Их Хурал|Улсын Хурал]] (1914–1919) }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс''' (түүхэн бичиглэлд — '''Богд Хаант Монгол Улс''') нь 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]]аар [[Манж Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласан, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын өмнөх улс<ref>William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255</ref><ref>Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978). {{ref-en}} </ref>. 1911 оны 12 сарын 29-нд [[Чин улс]]ын засаг захиргааг түлхэн унагаж VIII [[Богд хаан|Богд Жавзандамба]] хутагтыг хаан ширээнд залж төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээв. Анхны Засгийн газрыг таван яамтай байгуулсны нэг Сангийн яамны тэргүүн сайдаар Түшээт Засаг, ван [[Гадинбалын Чагдаржав]]ыг (Одоогийн [[Дундговь]] аймгийн Дэлгэрхангай сумын уугуул) томилсон байна. [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]]аас зарим тусламж авч [[Хятад]]уудын эсрэг [[Таван замын байлдаан]] хийж тулалдаж, улмаар [[Өвөр Монгол]]ыг нэгтгэх зорилт тавьж байсан боловч амжилтгүй болсон байна. Мөн [[Тагна Тува]], [[Буриад]]ыг нэгтгэх бодлого тавьж байжээ. ОӨМУ байгуулагдахад [[барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд]]ын 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол]]ын 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. [[Таван замын байлдаан]]аар Өвөр Монголын ихэнх хэсгийг чөлөөлсөн ч 1915 оны [[Хиагтын гэрээ]]гээр Монголын нутгийг [[Халх]], [[Дарьганга]], [[Тагнын Урианхайн хязгаар]] ([[Хөвсгөл]]ийн [[Урианхай]] орно), [[Ховдын хязгаар]]ыг оролцуулан тогтоожээ. Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үед орчин үеийн олон шинэчлэлүүдийг хийсний дотор байнгын мэргэжлийн арми байгуулах, холбоо харилцааны газар, сургууль байгуулан, хэвлэлийн эхийг тавьсан байна<ref>Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921'' Bloomington, IN, 1980. p. 36.</ref><ref>Tsedev, pp. 40, 46. {{ref-en}} </ref>. ==Түүх== [[File:1914 map of Asia.jpg|right|thumb|300px|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс 1914 он]] Мөхөж байсан Манж Чин улсыг хуваан хагас колони хараат орон болгосон том гүрнүүд, манжийн хаанчлал халагдаж, ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[Бүгд Найрамдах Улс|Бүгд найрамдах]] [[Дундад Иргэн Улс]] 1911 оны арван хоёрдугаар сард байгуулагдсаны дараа ч нөлөөний хүрээгээ өргөтгөхийн төлөө өрсөлдсөөр байлаа. [[Буриад ястан|Буриад монгол]]ыг өөртөө нэгтгээд, тариачдаа суурьшуулан Манж Чин улстай хаяа нийлэн хиллэх болсон Орос улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур]]аар дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Манжийн төрийн "[[Шинэ засгийн бодлого]]" монголчуудын "үндсийг таслах, шашныг сөнөөх" -д чиглэж, тусгаар тогтнолын төлөө босох нөхцөлийг бүрдүүллээ. 1911 оны зун VIII Богд Жавзандамба хутагтад бат оршил өргөх үеэр зөвлөлдөн манжийн эрхшээлээс ангижрахаар шийдвэрлэсэн Ар монголын ноёд, дээд лам нар чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]] тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Орос улсад одуулав. [[Жавзандамба хутагт]], Халхын хан нар нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. Оросын засгийн газар манжаас тусгаарлахыг дэмжилгүй, "Шинэ засгийн бодлого"-ыг зогсооход Хятад Монголын хооронд зуучлах амлалт өгсөн байна. Тэр үед Бээжинд сууж байсан [[Иван Яковлевич Коростовец|элчин Коростовец]], Оросын Гадаад явдлын яамны Алс Дорнодын газрын дарга, Монголын талаарх бодлогод шийдвэрлэх үүрэгтэй байсан А. Козаковт хэд хэдэн чухал санаа хэлж нөлөөлөхийн зэрэгцээ, шинэ засгийн бодлогоо зогсоохыг хятадуудаас шаардаж байв. Монголчууд мөн оныхоо 12-р сард Хүрээний манж амбаныг нутаг буцаан засаг захиргааг нь халаад 29-ны өдөр тусгаар тогтносон улсаа тунхаглаж, оны цолыг [[Олноо өргөгдсөн]], улсын нэрийг Монгол Улс хэмээн зарлаж, Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч Богд хаанд Жавзандамба хутагтыг өргөмжлөн, соёмбот шар тугаа мандуулав<ref>''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон</ref><ref>[https://www.academia.edu/12092500/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._2015._%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_1912_%D0%B3._%D0%B8_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8_Kuzmin_S.L._2015._Russian_Mongolian_Agreement_of_1912_and_the_Independence_of_Mongolia_ ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87] {{ref-ru}} </ref>. Ийнхүү "монгол овогтон бүгдээрээ нийлж өөртөө улс болон тогтнож шашнаа мандуулах" , Монголын тусгаар тогтнолыг хоёр их хөрш болон бусад орнуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө уйгагүй тэмцлээ<ref>''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003.</ref>. Манж Чин гүрний захиргаанд байсан монгол овогтнууд Хүрээний засгийн газарт нэгдэхээ илэрхийлэн дагаар орж байсан боловч, дөнгөж байгуулагдаж байсан Дундад Иргэн Улс өөрийгөө Манж Чин улсыг залгамжлагч, монголыг өөрийн нэг муж гэж үзэж байв. Богд хааны засгийн газар Франц, Англи, Герман, Америк, Япон зэрэг улсын засгийн газарт тусгаар тогтнолоо сэргээсэн тухайгаа мэдэгдсэн боловч хариу ирүүлээгүй ба дэлхийн бусад улсуудтай холбоо тогтоох явдалд Орос, Хятад хоёр ихээхэн саад тавьж байв. [[File:Sharav bogd khan.jpg|left|thumb|200px|Богд хаан]] 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын манж жанжин, сайд нар бууж өгсөн ба [[Хатанбаатар Магсаржав]] гүн, [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] гүн, [[Тогтох гүн]], Хайсан гүн, Дамбийжанцан, Жалханз хутагт Дамдинбазар нарын удирдсан цэргүүд хятад цэрэгтэй 3 сар гаруй тулалдаж, 1912 оны наймдугаар сарын 7-д Ховд хотыг бүрэн чөлөөлснөөр баруун хязгаарт манжийн засаг захиргааг устгасан байна. Гэвч Дундад Иргэн Улс монголын хувьсгалыг дарахаар Ховд руу цэрэг хөдөлгөв. Орос улс 1912 оны 5 дугаар сарын 6,14,18-нд Гадаад яамандаа зохион байгуулсан яамдын уулзалт дээрээ монголын асуудлаар баримтлах гурван гол зарчмаа тодорхойлжээ. Эдгээр нь: 1-д Хятадын Бүгд найрамдах улсын сюзеренитет дор Богд хаантай автономит Гадаад монгол улсыг байгуулах, 2-д автономит Гадаад монголд хятад гурван онцгой баталгаа өгөх, тухайлбал Гадаад монголд цэрэг оруулахгүй байх, колоничлохгүй байх, хятадын засаг захиргаа байгуулахгүй байх, 3-д Орос нь Гадаад монголд эдийн засгийн онцгой эрх, сонирхол олж авах байв. Дээрх зарчмыг тодорхойлоход Казаков, Нератов, [[Иван Яковлевич Коростовец|элчин Коростовец]] нар гол үүрэгтэй байжээ. Ийнхүү Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Орос улс XIX зууны дундаас шинжилгээний ангиа монголд илгээж материал цуглуулан, газрын зураг зэрэг хэрэглэгдэхүүн хийж ашиглаж байв. Дээрх газрын зургийг хийхэд оролцсон В.Л.Котвич Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч байлаа. Энэ хэлтэс нь Азийн орнуудыг судлан Орос улсын нөлөөг улам бэхжүүлэх зорилготой байв. Мөн Сангийн яамыг [[Төв Ази|Төв]], [[Зүүн Ази]]йг судлах "Оросын хороо"-нд төлөөлж байжээ. Дорно дахины судлаачид, засгийн газрын болон нэртэй хувь хүмүүс оролцож, ивээн тэтгэж байсан тус хороонд И.Я.Коростовец Гадаад явдлын яамыг төлөөлж байжээ. Котвич Азийн хэд хэдэн оронд оросын байгууллага, пүүсийг байгуулахад оролцож байсан тул улс төр, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтийн тавцан хятад, монголын байдлыг сайн мэдэж байлаа. [[Image:Mongolian_map_1914._by_Korostovets_and_Kotovich.1.jpg|thumb|right|250px|Богд Хаант Монгол Улсын газрын зураг. Коростовец, Котвич нар 1914 он.]] Котвич 1912 оны хавар (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Ж.Цэвээн, К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Хүрээ, Монголын төв болон баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Япон Орос хоёр 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенци байгуулж, Өвөр монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж,түүний дорнод хэсгийг японы,баруун хэсгийг оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайдууд, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|гэрээ]]нд гарын үсэг зуржээ. Коростовец"Гадаад монгол" гэсэн томьёоллоос "Гадаад" гэсэн үгийг хасч, өргөн утгаар ойлгож болох "Монгол" гэсэн үгийг орос эхэд, "Монгол улс" гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, "автономия" гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд "өөртөө тогтнож", "өөртөө эзэрхэх" ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. 1912 оны 12 дугаар сард хятадын цэрэг Ховд руу дөхөж ирэхэд Орос болон түүний холбоотой Англи, Япон хятадад шахалт үзүүлэн цэргийг нь гэдрэг татуулсан байна. Өвөр монголд түрэмгийлсэн хятад цэрэгтэй Хүрээнээс илгээсэн монгол цэрэг 1913 оны турш өвөр монголчуудтай хүч хавсран амжилттай тулалдаж байсан боловч, Орос улс өвөрмонголоос цэргээ татсан тохиолдолд Монголд үзүүлэх тусламжаа үргэлжлүүлнэ гэсэн болзол тавьсан тул Хүрээний засгийн газар 1913 оны арван хоёрдугаар сард арга буюу цэргээ эргүүлж татахад хүрчээ. Хаант Орос Улс «Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөж, их цэргээ татахыг Хятадын засгийн газрын түлхээсээр шаардаж байсан. Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс гэсэн нэр нь бүх монголчуудыг захирах улс гэсэн утгатай тул Орос улс энэ нэрийг эрс эсэргүүцэж байжээ. Америк, Европ тивийн улсууд Монгол улс байгуулагдсаныг хүлээн зөвшөөрөхгүй байсан бөгөөд Хятадыг дэмжвэл ашигтай гэж үзэж байв. Иймээс ч Англи улс Монгол хэрвээ тусгаар тогтновол Төв Азийнхан монголчуудын жишгээр тэр чигтээ бослого гарган салан тусгаарлаж, дэлхийн колоний дэглэмийг нураах аюултай тул монголчуудын тусгаар тогтнолыг устгах, бүх монгол угсаатны нэгдсэн улс байгуулагдахыг эсэргүүцэн хориглохыг Орост зөвлөжээ. Оросын гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов Монголын талаарх бодлогоо "Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх" гэж томъёолсон байдаг.<ref>Bat Ochir baavain lekts 1 http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow 08м:45с </ref><ref>Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55.</ref> [[File:Namnansuren and Delegates, Saint Petersburg.jpg|left|thumb|200px|Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургт]]]] Хүрээний гэрээнд сэтгэл ханамжгүй байсан монголчууд Оросын засгийн газрын удирдлагатай биечлэн уулзуулахаар Ханддорж тэргүүтэй хоёр дахь төлөөлөгчдөө (1912 оны 12 дугаар сараас 1913 оны 3 дугаар сар) явуулж, Ховдын хязгаарыг Монголд нэгтгэхийг Оросоор зөвшөөрүүлжээ. Мөн Орос улс монголын асуудлаар Хятадтай хэлэлцээ хийж байгааг мэдээд, Богд 1913 оны 5 дугаар сард Коростовецэд эсэргүүцлээ илэрхийлсэн байна. Үүний дараахан 1913 оны 6 дугаар сард Коростовец нутаг буцжээ. Ийнхүү Орос, Хятадтай Гадаад монголын хил хязгаар, статусийн талаар тохиролцож байх үед Коростовец монголын газрын зураг хийхэд оролцож байсан байна. Тэрээр монголд хийсэн тэмдэглэл, бусад материалаа ашиглан 1915 онд Санкт-Петербургийн ойролцоох Царское село-д "Монголд 9 сар: дипломат төлөөлөгчийн тэмдэглэл" дурсамжаа бичжээ. Орос хятадын хэлэлцээ үе үе тасалдаж, дахин сэргэсээр жил гаруй болж, 1913 оны 10 дугаар сарын 23-нд (11 дүгээр сарын 5) Бээжин хотноо Орос -Хятадын тунхаглалд гарын үсэг зурж, нот солилцсон байна<ref>[http://www.abirus.ru/content/564/623/626/14338/16814/16854.html 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии.]</ref>). Орос улс хятадаар Гадаад монголын автономийг зөвшөөрүүлжээ. Нот бичигт: Гадаад монголын өөрөө засах газрын хязгаарыг зүй нь урьдын Чин улсын Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд, Улиастайн жанжин, жич Ховдын сайдын захирсан хязгаараар хэмжээ болговоос зохимуй. Гагцхүү одоо нарийн нягт газрын зураггүй бөгөөд харьяат олон газрын засгийг явуулах газрын хязгаар хэмжээг бас тодорхойлон хуваагаагүй тул Гадаад монголын зах хязгаарыг лавлан .... хойч өдрөө зөвлөн тогтоовоос зохимуй" гэж заасан байна. Ийнхүү автономитийн хамрах нутаг нийт "Монгол" биш, зөвхөн Гадаад монгол" болжээ. Энэ нь Гадаад монголын хилийн асуудалд орон бүр өөр өөр саналтай байсныг харуулж байна. Үүний дараахан 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-наас 1914 оны 1 дүгээр сарын 5-н хүртэлх хугацаанд Орост очсон Монголын засгийн газрын төлөөлөгч Сайн ноён хан Намнансүрэн тусламж хүсэхийн зэрэгцээ Барга ба Өвөр монголыг оролцуулан Монгол улсын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхийг цөхрөлтгүй оролдсон юм. Сайн ноён хан Петербургт сууж байсан хятадын элчинд тусгай нот бичгээр: "... уул эзэн нь болох монголын газар нутгийг уг улсад эзэмшүүлж, хилийг тодорхойлохдоо зах нийлж байгаа бүх монголчуудыг оруулсан тийм хил хязгаараар хүлээн зөвшөөрөхийг шаардах болно" гэж байр сууриа илэрхийлжээ. Сайн ноён хан Намнансүрэн монголыг мэдэх, өөртэй нь болон да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж, Хайсан гүн зэрэг нөлөө бүхий хүмүүстэй бичиг захидлаар харилцаж байсан Котвичийг чин вангийн зэргийн, алтаар хийсэн эрдэнийн Очир одонгоор шагнаж, Монголд санхүүгийн зөвлөхөөр томилуулах саналтай байсан боловч оросууд С.А.Козиныг явуулахаар шийджээ. Котвич 1913 оны гуравдугаар сарын 28-нд монголд хийсэн аяллынхаа тухай Эзэн хааны оросын газар зүйн нийгэмлэгийн хуралдаанд танилцуулсан бөгөөд монголд гурван сар орчим байхдаа хийсэн ажлаа нэгтгэн "Орчин үеийн монголын түүх улс төрийн хураангуй" (Петербург.1914) гэдэг ном бичсэн байна. [[Хиагт|Хиагт хот]]од 9 сар гаруй үргэлжилж, 1915 оны зургаадугаар сард дууссан Орос, Монгол, Хятад гурван улсын гэрээгээр Орос Хятадын тунхаглалаар зөвхөн Гадаад монголыг Дундад Иргэн Улсын эзэн эрхийн (сюзеренитет) дор орших автономит улс, Орос улсын ивээл хамгааллын (протекторат) нутаг гэж тохирсоноо монголд тулган хүлээлгэсэн юм. Богд хааны засгийн газар "Монгол улс" нэрийг хэрэглэхээс татгалзахад хүрчээ. Өвөр монгол нь хятадын нэг хэсэг болсон байна. Орос хятадын тунхаглалаар тогтоосон Автономит монголын газар нутгийн Өвөр монголтой хиллэх заагийн асуудал "хурлыг эхлэх, тараах гол асуудал" болж байв. Бээжингийн хэлэлцээний үеэр яригдсан, Гадаад монголын хил болон баримтлах газрын зургийн асуудал Хиагтын хэлэлцээр дээр ч шийдэгдэж чадаагүй юм. Хятад өөрсдийн хийсэн бичгээ санал болгож, хилийн онц тэмдэгтэй газруудыг тодорхойлон бичүүлэхгүй гээд, газрын зураг баримтлахыг эсэргүүцэж байв. Оросууд манжийн эзэнт гүрний үед Өвөр монголын хилийг зааглан тогтоосныг үндэслэн харьяалах газрыг тогтоон, Хятад улс Ар монголтой хиллэх хилийн шугамыг хавсралт зургуудад улаан хөх өнгөөр зурж тэмдэглэхийг санал болгожээ. Харин "Орос монголын хилийг хэлэлцэж үл болмой" гэсэн цахилгааныг Монголын Бүгд ерөнхийлөн захирах яаманд явуулж, санаснаараа болгожээ. Монголын төлөөлөгчид нийт монголчуудыг хамарсан тусгаар Монгол улсын хилийг зааглан тогтоохдоо Орос улсын засгийн газар, түрүүчийн манжийн засгийн газраас гаргасан хил хязгаарын газрын зургийн дагуу нарийвчлан шалгаж тогтоох, Орос Монгол хоёр улсын хилийг улаан шар өнгөөр тэмдэглэх, Хятад Монгол улсын хилийг бор шаргал өнгөөр тэмдэглэж гарын үсэг тамга дарж баталгаажуулахыг зорьсон байна. Манж, Оросын хийсэн газрын зургууд нь эртнээс амьдарч ирсэн газар нутгаа тэмдэглэж ирсэн монголчуудын өвөрмөц газрын зурагтай ойролцоо байсан бололтой. Монголчуудын газрын зураг нь хилийн овоо нэг бүрийг нарийн тодорхойлсон зургийн өгүүлэл цэс хэмээх баримт бичигт үндэслэсэн, их төлөв улаанаар хилийн зааг шугам, харуул, өртөө зэргийг зурсан байдаг байв. Гэвч олон улсын жишгээр хийсэн зураг байсангүй.Шинэ тулгар төрийн гадаад байдал тун эгзэгтэй байсан бөгөөд олон улсад тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө ихээхэн хүч чармайлт тавьж байсан юм. [[Файл:民國九年八月蒙藏院招待外蒙王公全體攝影.jpg|thumb|right|200px|Хятад сайд Чен-И ба Монгол ноёд [[Бээжин]]д 1920 он]] Гэвч 1915 онд [[Хиагтын гэрээ|Хятад, Орос, Монгол гурван улсын гэрээ]] гэдгээр [[Монгол]]ыг [[Хятад]]ын автономит улс болгохыг тулгасан боловч Монголын төлөөлөгчид үүнийг үл зөвшөөрч, [[Хятад]]ын сузернитетийг зөвшөөрнө гэдгээ гэрээнд тусган бичсэн байна. Гурван этгээд өөр өөрийн байр сууриа баримталсаар байсан тул хэлэлцээр мухардалд орж байв. Гэвч японы түрэмгийлэлд шахагдаж байсан хятад, хүчинд автагдсан монголыг гэрээнд гарын үсэг зуруулах талаар Орос улс чармайлт гаргасны дүнд хэлэлцээр дууссан байна. Энэ гэрээгээр тогтоосон монголын автономийг 1919 онд [[Хятад]]ын генерал [[Сю Шүжан]] Их Хүрээнд халдан орсоноор унагажээ<ref>Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – {{ISBN|978-99929-0-464-0}}</ref>. Энэхүү халдлага нь нийт [[Монголчууд]]ын дургүйцлийг хүргэж [[Их Хүрээ]]нд [[улс төр]]ийн нууц бүлгэмүүд байгуулагдав. Хятад цэргийн хүчийг задалж, Монголын автономит засаг сэргэн тогтоход [[Цагаан хөдөлгөөн|Оросын цагаант]]ны генерал Унгерн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ч цаашдын зорилго, үйл ажиллагаа нь Монгол орны байдлыг хүндрүүлж, үндэсний эв нэгдлийг бусниулах аюулыг буй болгосон юм<ref> [https://www.slideshare.net/mobile/urantengis/tuuh-ix-angi Нутаг орноо чөлөөлсөн нь]</ref>. Энэхүү хоёр бүлгийн үйл ажиллагааны үр дүнд 1921 онд хувьсгал гарч [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос]]ын дэмжлэгтэйгээр тусгаар тогтнолоо дахин зарлаж чадсан юм. 1921 оны долдугаар сарын 11-ний өдөр Богдыг Монгол Улсын эзэн хааны ширээнд дахин залах ёслол болов. Энэ бол гурав дахь удаа байлаа. [[Файл:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|right|thumb|200px|[[Дамдины Сүхбаатар]] болон [[Хорлоогийн Чойбалсан]]]] Өмнөх хоёроос ялгарах зүйл нь энэ ёслол хуурамч байсанд оршино. Учир нь яг энэ өдрөөр Богд хааны улс төрийн амьдрал дууссан юм. Энэхүү үйл явдлаар Богдыг хэмжээт эзэн хаанаар өргөмжилсөн нь Богд болон монголчуудад бус зөвхөн Оросын улаан засаг, түүний хүүхэлдэй болсон ардын засгийнханд Богд хааны нэр сүр, алдар хүндийг ашиглахад хэрэгтэй байлаа. Ард олонд Богд хааны нэрийг барьж, өөрийн бодлогоо тулгах явдал [[Монгол Ардын Нам|Ардын нам]], улаан армийнхан Монголын хил даван орж ирсэн цаг мөчөөс эхэлсэн юм<ref>{{Webarchiv|url=https://dnn.mn/%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D2%AF%D0%B5%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D1%81%D2%AF%D1%85%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D1%83%D1%81-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD/ |wayback=20191230161352 |text=ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ |archiv-bot=2023-10-06 14:13:05 InternetArchiveBot }} О.Батсайхан</ref>. Тангарагийн гэрээ 1921 оны 11 дүгээр сарын 1-нд батлагджээ, [[Ардын түр засгийн газар|Ардын Засгийн газар]] ба хэмжээт цаазат Богд хааны хоорондын харилцааг зохицуулсан дүрэм. 1921-1924 онд ардын төрөөс хэрэгжүүлсэн улс төр нийгэм, эдийн засгийн гол арга хэмжээ бол 1921 оны хувьсгалын ололтыг бэхжүүлж, Богд хаант төрийн хууль тогтоомж хэв хэмжээг бүрмөсөн халж, үндсэн хуульт Бүгд Найрамдах байгуулал тогтоох явдал байжээ<ref>[http://www.parliament.mn/n/ocpo Төрийн ордны танилцуулга]</ref>. ==Төрийн бүтэц== Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсыг байгуулж, [[Богд хаан|Наймдугаар Богд Жавзандамба хутагтийг]] эзэн хаанд өргөмжлөөд, Дотоод хэрэг, Гадаад хэрэг, Цэрэг, Сан, Шүүх гэсэн таван яамыг байгуулж, тус бүрийн сайдыг Богд хааны зарлигаар томиложээ. Улс байгуулсны дараа хар, шар ноёдын дундын эрх мэдлийн маргаантай асуудал байсан тул 1912 оны 7-р сард Бүгд Ерөнхийлөн Захирах Яамыг байгуулж, сайдаар нь Сайн ноён хан [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Намнансүрэнг]] томилж, бусад таван яамаа ерөнхийд нь удирдахаар болгосон нь одоогийнхоор [[Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдтай]] дүйцэх албан тушаал юм. 1912 онд цэргийн хүчээр Ховд, Улиастай хотыг эзлэн авч нэгтгэсэнээр Баруун Хязгаарыг Захирах Сайдаар Жалханз хутагт Дамдинбазарыг томилон суулгасан. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын яамдын сайдууд<ref>{{Cite book |last=Д |first=Цогзолсүрэн |title=Монгол Улсын Ноёдын Цол, Хэргэм, Зэрэг (1911-1923) |publisher=Битпресс ХХК |year=2023 |location=Улаанбаатар |pages=72 |language=монгол}}</ref> !Яамны нэр !Тэргүүн сайд !Ажилласан хугацаа !Дэд сайд !Ажилласан хугацаа |- |[[Бүгд Ерөнхийлөн Захирах Яам]] |[[Сайн ноён хан Намнансүрэн|Сайн ноён хан]] [[Сайн ноён хан Намнансүрэн|Намнансүрэн]] |1912-1915 |Бинт жүн ван Гончигсүрэн |1912-1915 |- | rowspan="5" |[[Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх Яам]] |[[Да лам Цэрэнчимэд]] |1911-1914 |[[Баянтөмөрийн Хайсан|Хайсан гүн]] |1912-1917 |- |[[Да лам Дашжав]] |1914-1915 | | |- |[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да лам Бадамдорж]] |1915-1920 | | |- |[[Жалханз хутагт Дамдинбазар]] |1921 оны 2 сар - 1921 оны 7 сар | | |- |[[Да лам Пунцагдорж]] |1921 оны 7 сар - 1924 | | |- | rowspan="4" |[[Гадаад Хэргийг Бүгд Эрхлэн Шийтгэх Яам]] |Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]] |1911-1915 |[[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Манлайбаатар]] [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]] |1912-1915 |- |[[Балингийн Цэрэндорж]] |1915-1919 |[[Бодлогот Баатар Цэнд Гүн|Цэнд гүн]] | |- |Шанзудба Дашзэвэг |1921 оны 2 сар - 1921 оны 7 сар | | |- |[[Догсомын Бодоо]] |1921 оны 7 сар - 1922 он | | |- | rowspan="4" |[[Цэргийн Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх Яам]] |[[Ваанчигийн Гомбосүрэн|Жүн ван Гомбосүрэн]] |1911-1914 |[[Насан-Аривжих|Бишрэлт бэйс]] [[Насан-Аривжих|Насан-Арвижих]] |1911-1913 |- |Сайн ноён хан Намнансүрэн |1915-1919 |[[Энхбилэгтийн Тогтох|Тогтох тайж]] |1913-1919 |- |Бишрэлт ван Доржцэрэн |1921 оны 2 сар - 1921 оны 7 сар | | |- |[[Дамдины Сүхбаатар]] |1921 оны 7 сар - 1922 он | | |- | rowspan="4" |[[Сангийн Хамаг Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх Яам]] |[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]] |1911-1915 | | |- |Лувсанбалдан |1915-1919 | | |- |[[Гомбожавын Лувсанцэвээн|Лувсанцэвээн]] |1921 оны 2 сар - 1921 оны 7 сар | | |- |[[Солийн Данзан]] |1921 оны 7 сар - 1922 он | | |- | rowspan="4" |[[Шүүх Таслах Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх Яам]] |[[Мижиддоржийн Намсрай|Чин ван Намсрай]] |1911-1915 |[[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Жонон ван]] [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Ширнэндамдин]] |1912 оны 3 сар - 1919 |- |[[Цэрэндондовын Навааннэрэн|Сэцэн хан Навааннэрэн]] |1915-1919 | | |- |Бэйс Чимиддорж |1921 оны 2 сар - 1921 оны 7 сар | | |- |Бэйс Магсаржав |1921 оны 7 сар - 1922 он | | |- |[[Шашин Төрд Туслах Яам]] |[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Эрдэнэшанзудба Бадамдорж]] |1912-1915 | | |- |Гаалийн Хэргийг Ерөнхийлөн Шийтгэх Яам |Бишрэлт бэйл Доржцэрэн |1912-1915 | | |- |Баруун Хязгаарын Хэргийг Тохинуулах Сайд |[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]] |1912- | | |- |Зүүн Хязгаарын Хэргийг Тохинуулах Сайд |[[Жамсранжавын Галсандаш|Егүзэр хутагт Галсандаш]] |1913-1915, 1921 оны 5 сар-10 сар | | |} <center><gallery widths="180" heights="120" perrow="3" caption="Богд хааны Засгийн газрын Сайдууд"> Файл:Namnansuren2.jpg|Ерөнхий Сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] Файл:Tserenchimed.jpg|Дотоод хэргийн Сайд [[Да лам Цэрэнчимэд]] Файл:Ханддорж.jpg|Гадаад хэргийн Сайд [[Минжиддоржийн Ханддорж]] Файл:Г.Бадамдорж.jpg|Шанзавын яамны Сайд [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]] Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|Гадаад хэргийн дэд Сайд [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] Файл:JalkhanzKhutagt2.jpg|Баруун хязгаарыг тохинуулах Сайд [[Содномын Дамдинбазар]] Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|Сангийн яамны Сайд [[Гадинбалын Чагдаржав]] Файл:Erdene Dalay Jun Wang Gombosuren.jpg|Цэргийн яамны Сайд [[Ваанчигийн Гомбосүрэн]] Файл:Erdene Jun Wang Namsray.jpg|Шүүх яамны Сайд [[Мижиддоржийн Намсрай]] </gallery></center> == [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] == Богд Хаант Монгол Улс нь 4 [[аймаг]], 2 хязгаар бүхий засаг захиргааны үндсэн нэгжтэй байсан ба аймаг, хязгаар нь хошуудад болон шавь гэсэн нэгжүүдэд хуваагддаг байжээ. {{хянах}} {| class="wikitable" |- ! Засагт хан аймаг !! Түшээт хан аймаг !! Сэцэн хан аймаг !! Сайн ноён хан аймаг !![[Ховдын хязгаар]] |- | * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу || * Ачит засгийн хошуу * Ахай засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Зоригт засгийн хошуу * Илдэн засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Сэцэн засгийн хошуу * Түшээт засгийн хошуу * Түшээт ханы хошуу * Түшээт ханы хошууны ар гөрөөчин отог * Үйзэн засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Эетэй засгийн хошуу * Эрдэнэ дайчиг засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Ялгуун баатар засгийн хошуу || * Ачит засгийн хошуу * Ахай засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Бишрэлт бэйлийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Дарьганга хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Далай дархан засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Егүзэр хутагтын шавь * Ёст засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Зоригт засгийн хошуу * Илдэн засгийн хошуу * Манлай засгийн хошуу * Онон голын шинэ буриад хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Саруул засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Сэргэлэн засгийн хошуу * Сэцэн ханы хошуу * Сэцэнэ засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Хурц засгийн хошуу * Хуучид засгийн хошуу * Хуучид засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Эрх засгийн хошуу * Эрхэмсэг засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь || * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн арын хоёр сум * Хатанбаатар Магсаржавын хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Эрх засгийн хошуу * Саруул засгийн хошуу * Эетэй засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Түшээт засгийн хошуу * Шива ширээт хутагтын шавь * Зая Бандида хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Хамба хутаггын шавь * Дашпунцаглин хийдийн харьяат нар * Хошууч засгийн хошуу * Нару ванчин хутагтын шавь * Наран хутагтын шавь * Жонон засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь * Цогтой засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Зоригт засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Сайн ноён ханы хошуу * Ахай засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ бандида хутагтын шавь * Мэргэн ноён хутагтын шавь * Ёст засгийн хошуу * Илдэн засгийн хошуу || * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Түшээ засгийн хошуу * Хурц засгийн хошуу * Эетэй засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Эрх засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Саруул засгийн хошуу * Дөрвөдийн Зоригт ханы хошуу * Ерөөлт засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дөрвөдийн Далай ханы хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Мянгад дайчин засгийн хошуу * Ховдын тариачин хошуу * Өөлдийн үйзэн засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Зүтгэлт засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Эетэй засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Зоригт засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Итгэмжит засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Ёст засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Саруул засгийн хошуу * Алтайн урианхайн Дархан засгийн хошуу * Торгууд тайжийн хошуу * Хошууд засгийн хошуу * Захчин бэйлийн хошуу * Захчин гүний хошуу * Торгууд бэйлийн хошуу * Торгууд вангийн хошуу |} [[File:Olnoo urgugdsun Mongol uls.jpg|thumb|450px|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс болон монгол овгуудын тархалт]] ==Нийгэм== Мөн тухайн үеийн Богд Хаант Монгол Улс нь шашин, төрийг хослуулсан теократ төртэй байсан ажээ<ref>[https://enhbatenhbatenheegmail.files.wordpress.com/2016/12/visual-d185d18dd180d18dd0b3d0bbd18dd0b3d0b4d18dd185d2afd2afd0bd-d0b4-d18dd0bdd185d0b1d0b0d182.pdf Монгол улсын нийгэм,эдийн засаг соёл 1911 он]</ref>. ===Соёл=== Богд хааны үлдээсэн их өв дээр тулгуурлан Монголын түүх, соёл, шинжлэх ухааны олон байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үүний нэг нь Монгол улсын ууган музейн нэг Богд хааны ордон музей юм. ===Эдийн засаг=== [[File:BagaBolzoor.JPG|thumb|right|200px|Богд Хаант Монгол Улсын Бага болзоот мөнгөн дэвсгэрт]] Богдын засгийн газарт улсын орлого, зарлага, санхүү, төсвийн зарцуулалтын тал дээр тодорхой ахиц гарсан гэж судлаачид үздэг юм. Мөн Засгийн газар 1914 оны гуравдугаар сард газар тариаланг ашиглах талаар журам гаргасан нь эдийн засгаа тэтгэх нэг бодлого болжээ. ===Үндсэн хууль=== 1911 онд өрнөсөн үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөн нь монголын эрх зүйн хүрээнд шинэчлэл хийх бололцоог олгож, манжийн засаг захиргааг халж өөрчлөн, 65 дэвтэр бүхий төрөлжсөн хууль тогтоомжийг шинэчлэн боловсруулж, Улсын дээд хурлаараа хэлэлцүүлэн Богд хаанаар батлуулаад нийтэд хэвлэн тараах арга хэмжээг авч байсан. Ингэж хууль тогтоомжийг боловсруулан гаргахдаа баруун европын улсуудын эрх зүйн туршлагыг харьцуулан судлаж ашигласан мэдээ бий. Үүнээс улбаалан 1921 оны хувьсгалын дараа эрх баригчид барууны орнуудын эрх зүйг баримжаалан ажиллаж байсан байдаг. Энэ нь хувьсгалын дараахнаас эхлэн өрнөсөн тусгаар улсын Үндсэн хууль боловсруулах үйл явцын хүрээнд боловсруулагдсан гэх “Хэмжээт засагтай ард улсын Үндсэн хууль хэмээх баримт бичиг”-ийн төслөөс 1921 оны 11 дүгээр сарын 1-ний Ардын Засгийн газрын тогтоолоор “Богд хааны тухай зүйлүүд” гэсэн нэгдүгээр бүлгийг салганавч “Тангарагийн гэрээ” болгон баталснаар нотлогддог<ref>[http://www.trends.mn/n/3432?_token=90zq9kfgUMp0XD19Oa5CPE7qjb28ebrmzokLf2XH&poll_id=22 ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ]</ref>. ==Зэвсэгт хүчин== Торгон цэргийг захирах 4 аймгийн нэг нэг түшмэл байдаг байсан ба 1913 оноос аймаг тус бүрээс 50 цэрэгтэй болгожээ. Богд Хаанаас гадна Хатанбаатар Магсаржав, Жанжин Пунцаг, манлай ван Дамдинсүрэн нар торгон цэрэгтэй байжээ. 1913 оны 9 дүгээр сарын 17-нд Орос улсад одсон Монголын төр засгийн төлөөлөгч 26 хүний нэрсийн жагсаалтын сүүлийн хоёрт нь цэрэг, дарга Гонгор, цэрэг Цэрэнжанцан гэж бичсэн байдаг. Ийнхүү Орос улсад одох өндөр Гонгор, Цэрэнжанцан хоёрт дөчин тав, дөчин таван хурганы нарийн арьсаар доторлосон нацагдорж хээтэй хөх торгон дээл, жанжин малгай маягийн дөрвөн талт тоорцог /товь малгай/ өмсгөж, цэрэг урт сэлэм, модон хуйтай богино буу (маузер)зүүлгэн Ерөнхий сайд Намнансүрэнгийн хамт баруун, зүүн талд нь салалгүй дагах бие хамгаалагч цэргээр томилон явуулсан гэдэг. Тухайн үед Богд хааны шадар цэрэгт байсан ардын журамт цэргүүдийн дурсамжаас зарим нэрсийг тодруулан хүргэвэл: Сумангийн дарга Дондов, сумангийн дарга Лувсанцэрэн, тавьтын захирал Лодон, аравтын захирал Баатардоржийн Гэндэн, салааны дарга Балжирын Загд, аравтын захирал Адъяа, шадар цэргийн дарга Нямаа, аравтын захирал Жигмидийн Пунцаг, аравтын захирал Мятавын Самбуудорж, Маанийн Базар, Жамц, Дүнчингийн Бат-Очир, өндөр хэмээх Гончиг, Дорж, Сундуй, Аюушийн Жимээ, Лувсан, Самбуу, Хасбаатар, Сундуй, Дондовцэрэн, Гомбосүрэн, Оожио, Намгарав, Санжийн Игнэн, Мэндийн Ламжав, Чойжинхүүгийн Гончиг, Лочингийн Чүлтэм-Осор, Ёстын Лувсан, Юмжавын Санжаажав нарын нэр, намтар одоогоор тодроод байна<ref>{{Webarchiv|url=http://sssd.gov.mn/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B0/ |wayback=20191002044139 |text=Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт |archiv-bot=2023-10-06 14:13:05 InternetArchiveBot }} Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар.</ref>. ==Хүн ам== {{Гол|Богд хаант Монгол Улсын хүн амын тооллого}} [[File:Mongolians.jpg|thumb|right|200px|Өндөр Гонгор, Ханддорж ван, Бөх Намхайжамц нар. 1912 он Санктпетербург]] Богд Хаант Монгол Улсын үед хүн амын тооллогыг явуулсан байна. Энэ нь хэдийгээр учир дутагдалтай гэж үздэг боловч Их Монгол Улсын үеэс хойш анх удаа хийгдсэн улсын хүн амын тоог гаргасан явдал байв. Богд хаант Улсын үед буюу 1918 онд явуулсан тооллогын дүнд дараах байдлаар хүн амын тоог тогтоосон байна. Үүнд: * Сэцэн хан аймаг 101.792 * Түшээт хан аймаг 100.224 * Сайн ноён хан аймаг 133.860 * Засагт хан аймаг 70.241 * Дөрвөн аймаг дахь шавь нар 70.387 * Ховдын тойрог 50.000 * Хөвсгөл дэх Богд гэгээний эзэмшил 16.000 * Монголчуудын нийт дүн 542.504 * Үүн дээр Хятадууд 100.000 * Оросууд 5.000 * Бүгд нийлээд 647.504 ==Зураг== <gallery> Файл:1747 Kitchin Map of Central Asia and the Gobi Desert - Geographicus - WesternTartary-kitchin-1747.jpg|[[Халх]] Файл:1911-1919.jpg| File:Mongolian woman condemned to die of starvation.jpg|Мүглэнд хоригдсон Монгол эмэгтэй. Гинжлүүлсэн эрэгтэй ялтан 1913 он Файл:Mongolia 1911.jpg| Файл:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|1917 он хүртэл Монголчуудын газрын зураг Файл:Qing china maps 19.jpg|Хятадын цэргийн бүлэглэлүүд Файл:Hyatadyn huvisgal 1912.jpg|Хятадын хувьсгал Файл:1912-1928 on.jpg|Төв ба Зүүн Ази 1912-1928 он Файл:Asia1920Political.jpg|Ази 1920 он </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Ардын хувьсгал|1921 оны Монголын Ардын хувьсгал]] *[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] ==Цахим холбоос== * {{commonscat|Mongolia 1911-1921|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} * [http://www.hrono.info/sobyt/1921mong.html Монгольская революция 1921 г.] * [http://countrystudies.us/mongolia/26.htm Modern Mongolia, 1911-84]{{ref-en}} == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} {{Notelist}} ==Эшлэл== <references /> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Чин улс]] |он=1911-1915 |албан_тушаал=Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс |дараа=[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Автономит Монгол Улс]] }} {{Залгамжлал |өмнө=Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс |он= 1915-1919 |албан_тушаал= Автономит Монгол Улс |дараа=[[Дундад Иргэн Улс|Хятадын цэргийн дэглэм]] }} {{Залгамжлал |өмнө=Автономит Монгол улс |он=1919-1921 |албан_тушаал=Хятадын цэргийн дэглэм |дараа=[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Автономит Монгол Улс]] }} {{Залгамжлал |өмнө=[[Азийн морин дивиз|Автономитын Монгол Улс]] |он=1921-1924 |албан_тушаал=[[Ардын түр засгийн газар|Хэмжээт цаазат Богд Хаант Монгол Улс]] |дараа=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] }} {{end}} {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй түүхэн улс]] erqz52c7la5i4x2m1f9m77imo4jq7bd 0 26054 867034 743787 2026-08-24T20:06:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867034 wikitext text/x-wiki '''Руй Оотакэ''' нь 1938 оны нэгдүгээр сарын 27-2021 оны арваннэгдүгээр сарын 27 [[Бразил]]ын [[Сан-Паоло]] хотын Моока дүүрэгт төржээ. == Түүх == Тэрээр жүжигчин Томиэ Оотакэгийн хүү бөгөөд хөдөлгөөнт ба этгээд хэлбэртэй барилгын төлөвлөлтүүдээрээ нэрд гарсан Од- архитектор юм. Түүний бүтээлүүдийн нэг нь Сан-Паоло хотод байрлах хагас сар хэлбэрт Юник зочид буудлын барилга болно (Архитектур шүүмжлэгч [[Паул Гольдбергер]]ийн үнэлснээр орчин үеийн дэлхийн долоон гайхамшигт багтжээ). Мөн түүний бүтээл болох Томиэ Оотакэгийн соёлын хүрээлэнгийн барилга нь түүнд алдар хүндийг авчирсан байна. Тэрээр 1960 онд Сан-Паологийн Их Сургуулийн архитектурын ангид суралцжээ. == Хувийн амьдрал == Тэрээр Бразилийн жүжигчин Елена Селиятай гэр бүл болжээ. Түүний эхнэр 1997 онд өөд болсон ба дараа нь дахин архитектор Сильвия Вазтай гэрлэсэн байна. Оотакэ нь Елиса ба Родриго хэмээх хоёр хүүхэдтэй. <gallery> File:Ohtake Cultural.JPG|Томиэ Оотакэгийн соёлын хүрээлэн]] File:HUnique.jpg|[[Сан-Паоло]] дахь Юник зочид буудал </gallery> == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20010301185303/http://www.ruyohtake.com.br/ Ruy Ohtake Architecture] * [https://web.archive.org/web/20070818085508/http://www.institutotomieohtake.org.br/inicio/teinicio.htm Instituto Tomie Ohtake] {{DEFAULTSORT:Оотакэ, Руй}} [[Ангилал:Бразилын архитектор]] [[Ангилал:Сан-Паулугийн хүн]] [[Ангилал:Бразилын хүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1938 онд төрсөн]] 1nisb100xqy7dyqutm5ncgee4tkt25b 0 27985 867053 858814 2026-08-25T04:33:00Z CommonsDelinker 211 Mongolia_during_the_Manchu_rule.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867053 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Монголын түүх}} [[Файл:Outer Mongolia under Qing rule.png|thumb|1820-иод он [[Ар Монгол]]]] [[Файл:Letts-Popular-Atlas-1883-Russia-in-Asia-Chinese-Empire-etc.jpg|thumb|Өвөр Монгол дахь харчин (Khartchin), горлос (Khorlos), оннигуд (Oniot), дөрвөд (Dourbet), найман, (Barin), авга (Abakhai), авганар (Abkhanar), түмэд (Toumet), үзэмчин (Oudzemerchi), Сөнөд (Sounnite), Хуучид (Khaotchit) зэрэг аймгуудын байршил. [[Дагуур]]ын салбар гогуль (Gogouli) Амар мөрний дагуу байршсан байна. 1883 он]] Монголын түүхийн дунд үеийг төр улсын шинж чанараар нь –Монголын түрүү төр улсын үе, –Монголын төгөлдөржсөн төр улсын үе гэсэн хоёр том үе болгож болно. Монголын түрүү төр улсын үе 1130-аад оны үед Хабул хааны байгуулсан Монгол улсаас 1206 онд Чингис хааны байгуулсан нэгдсэн Монгол улс хүртэлх үеийг хамарна. Тэр үеийн Монгол улс хэмжээгээр бага хийгээд төрийн үндсэн шинжүүд нь бүрэн гүйцэд төлөвшөөгүй байсан тул тийнхүү түрүү төр улс хэмээн үзнэ. Монголын төгөлдөржсөн төр улс нь 1206 оноос XVII зуун хүрнэ. [[Чингис хаан]] төрийн үндсэн бүтцүүдийг зохион байгуулснаар жинхэнэ ёсоор төр улсын шинж бүрдэн тогтсон юм. Өгэдэй хааны үеэс Монгол төрийн бүтэц улам боловсронгуй болж, Эзэнт гүрэн жинхэнэ ёсоор байгуулагдсан билээ. [[Монголын эзэнт гүрэн]] унасны дараагаас Монголын нэгдмэл төр удсангүй задарч, биеэ даасан бага улсууд бий болсон билээ. Монголын уламжлалт түүх бичлэгт XVII-XX зууны эхэн үеийн Монгол орон буюу Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол орныг түүхийн дунд үед багтаан үзсээр ирсэн юм. Дэлхий нийтийн түүхийн үечлэлтэй уялдуулан авч үзвэл Манжийн эрхшээлийн үеийг Монголын түүхийн шинэ үед оруулах нь зохистой юм.Энэ үеийн түүхийг үндсэнд нь гурван үе болгон судлах ёстой. Чухамхүү ингэж Манжийн төрийн бодлого хэрхэн өөрчлөгдөж байсныг цаг хугацааны хувьд ялгавартай авч үзэхгүйгээр тус түүхэн үеийг үнэн зөв тодорхойлж, ойлгож чадахгүй. Аль нэг богинохон үеийн хэрэг явдлаар бүхэл бүтэн үеийг төлөөлүүлэн авч үзэх нь алдаанд хүргэнэ. 1.XVII-XIX зууны дунд үе хүртэлх Монгол орон. Энэ үеийн Манжийн төрийн бодлого нь [[монголчууд]]ыг уламжлалт аж төрөх байдлаар нь байлгаж, хэрэгтэй цагт ашиглах, түшиг тулгуур болгох зорилго бүхий байв. Чингэхдээ нийт монголчуудыг [[хошуу]], чуулганы зохион байгуулалтанд оруулж засаглан захирав. Монголыг хууль зүйн үүднээс баримтлан захирах шаардлагаар хууль–эрх зүйн дарангуйлах тогтолцоог бий болгов. Монгол нутагт уул уурхай нээх, газар хагалахыг хориглож, худалдааны [[Хятадууд|хятад]] иргэдийг зөвхөн тодорхой зөвшөөрөл, хугацаагаар орохыг зөвшөөрч байв. 2.XIX зууны дунд үеэс XIX зууны төгсгөл хүртэлх Монгол орон. [[Манжууд]] [[Хятад|Хятадад]] улам бүр уусч, хааны ордон дахь хятад түшмэд олшрохын хэрээр Манжийн бодлого аажмаар Хятадын бодлого болон хувирч ирэв. Энэ үед Монголын талаарх Манжийн төрийн бодлого алгуур өөрчлөгдөж, Монголын талаар тавьсан элдэв хөнгөлөлтүүд суларчээ. Монгол газар хятадууд олноороо хараа хяналтгүй орж ирэх болсон. Монгол орныг Хятадын [[худалдаа]]–[[мөнгө]] хүүллийн сүлжээ бүрхэж, хүн амын дийлэнх хэсгийг өртөн болгосноор Монголын нийгэм–эдийн засгийн хөгжлийг улам бүр боогдуулах болжээ. 3.XIX зууны сүүлээс XX зууны эхэн хүртэлх Монгол орон. Үүнд Монгол оронд Манжийн шинэ засгийн бодлого явагдсан цаг хугацааг хамруулан авч үзнэ. Улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого|Шинэ засгийн бодлогын]]” Монголд дахь хэрэгжилт нь харгис, сөрөг нөлөөтэй байв. Монголчуудын малын бэлчээрийн зарим хэсгийг хурааж, худалдан авч, газаргүй ядуу олон мянган хятадуудыг зохион байгуулалттайгаар оруулан суулгаж, тэдний амьдралыг өөд татах нь язгуур Манжийн төрийн бус, харин мөн чанартаа Хятадын төрийн бодлого юм. Монголын язгуураас оршин амьдарч ирсэн үндэс суурийг устгах аюултай энэ бодлого монголчуудын үндэсний ухамсрыг сэргээж, тусгаар тогтнолын төлөө босон тэмцэхэд хүргэсэн юм. Дээрх гурван үеийг хураангуйлан томъёолбол, эхэн үед Монголын талаарх Манжийн төрийн бодлого явагдсан бол удаад нь Манж–Хятадын бодлого явагдсан үе, төгсгөлийн үед нь Монголын талаар Манж нэртэй Хятадын төрийн бодлого явагджээ. [[File:1747 Kitchin Map of Central Asia and the Gobi Desert - Geographicus - WesternTartary-kitchin-1747.jpg|thumb|Өмнөд Монгол дахь аймгууд: Найман [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний урд талд]] (Sira Muran), оннигуд (Onhiot), хорчин (Khorchin). 1747 он]] [[File:L'Empire_Chinois_et_du_Japon_(1833).jpg|thumb|[[Хөхнуур]]д Tengri-noor, Boura-noor гэх мэт монгол нэртэй газрууд байна. Дагуурын нутгийг Daourie гэж тэмдэглэжээ. 1833 он]] [[File:John-Tallis-1851-Tibet-Mongolia-and-Manchuria-33621.jpg|thumb|Өмнөд Монгол дахь аймгууд: сөнөд (Sounites), Цахар (Tchakhars), авга (Abaka), хорчин (Kortchin), дүрвэд (Durbet), горлос (Khorles). Гогуль (Gogooli) Амар мөрний эрэгт. Халх (Kalakas), Зүүнгар (Kourkharao), Хөхнуурын Ойрад (Eluths) гэж тэмдэглэжээ. Мөн дагуур (Solones), харчин (Khorles)-ы нутгийг харуулсан байна. 1851 оны зураг]] [[File:Carte_generale_de_l'Empire_Chinois_et_du_Japon_(1836).jpg|thumb|Хорчин (Chorchins), найман (Naynam), оннигуд (Onhiot), авганар (Abahanar), хошууд (Khochotie) болон бусад [[дээд монголчууд]] (Kalmouks Kokonor, Elets Kokonor)]] [[File:Empire Chinois, Japon (1832).jpg|thumb|Уйгур ба [[Зүүнгар нутаг]] (TATARIE), Дорнод [[Монгол нутаг]] (MONGOLIE), Хөхнуур (KHOUKHOUNOOR) ]] == Манжийн үеийн засаг захиргааны хуваарь == Манж 1636 онд Өвөр Монголыг нэгтгэж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ '''Монгол журган''' хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг [[Шилийн голын чуулган|Шилийн гол]], [[Жиримийн чуулган|Жирэм]], [[Зостын чуулган|Зост]], [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуу]], [[Зуу Удын чуулган|Зуу Уд]], [[Улаанцавын чуулган]] хэмээн нэрлэж. [[Цахар]], [[Хөлөнбуйр]], [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], [[Ховдын хязгаар|Ховд]], [[Зүүнгар нутаг]] хошуу нь манж [[Амбан]] буюу [[Жанжин]] захирч байжээ. 1691 онд [[Халх]] Монголыг нэгтгэж аваад 3 чуулганд хувааж, Халхын [[Сайн ноён аймаг]] 1725 онд чуулганд байгуулагджээ. 1907 онд манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар]]ыг хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=130 |title=МОНГОЛЫН ӨВӨР НУТАГ МАНЖИД ЭЗЛЭГДСЭН ТҮҮХ. 1616-1626 ОН. |access-date=2022-08-02 |archive-date=2022-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704203807/http://touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=130 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Баяннуур (Урад), Ордос, [[Алшаа аймаг]] бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, [[Баяннуур]], Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг [[Ордос]] хот, [[Улаанцав]] аймгийг Баотоу хот, Зост аймгийг Улаан хот (одоогийн [[Чифэн]] хот), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> [[Ордос]]чууд [[Шар мөрөн|Шар мөрний]] урд эрэг Ордосын тохойд байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Ар Монгол дахь засаг захиргааны хуваарь !Чуулган !Аймаг !Хошуу !Сум !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- ! colspan="6" |Ар Монгол |- |Богд хан уулын чуулган |[[Түшээт хан аймаг]] |20 |51 | rowspan="2" |[[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Их Хүрээний манж амбан]] | |- |Хэрлэн Барс хотын чуулган |[[Сэцэн хан аймаг]] |23 |40 | |- |Заг голын Биндэрья нуурын чуулган |[[Засагт хан аймаг]] |19 |17 | rowspan="4" |[[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин]] | |- |Цэцэрлэгийн чуулган |[[Сайн ноён аймаг]] |24 |31 | |- | rowspan="2" |Чуулгангүй |[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагна урианхайн хязгаар]] |5 |5 | |- |Хөвсгөл нуурын урианхай | | | |- |Сайн заяатын зүүн гарын чуулган |[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг]] |12 |22 | rowspan="9" |[[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж амбан]] | |- |Сайн заяат баруун гарын чуулган |[[Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг]] |7 |24 | |- | rowspan="8" |Чуулгангүй |Алтайн Урианхайн долоон хошуу |7 |27 | |- |Торгуудын гурван хошуу |3 |4 | |- |Захчины хоёр хошуу |2 |5 | |- |Хошууд хошуу |1 | | |- |Өөлд хошуу |1 | | |- |[[Мянгад|Мянгад хошуу]] |1 | | |- |Ховдын тариачин хошуу |1 | | |- |[[Дарьганга|Дарьгангын таван гарын сүрэг]] | | |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан |5 гарын 198 суурь сүрэгтэй |- |} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Өвөр Монгол дахь засаг захиргааны хуваарь ! colspan="6" |Өвөр Монгол |- !Чуулган !Хошуу !Байгуулсан он !Сумын тоо !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- | rowspan="5" |[[Зостын чуулган]] |[[Харчин баруун гарын хошуу]] |1636 | rowspan="5" |322 | rowspan="16" |[[Жэхэ хотын хошуу захирагч амбан]] | |- |[[Харчин зүүн гарын хошуу]] |1705 | |- |[[Харчин дундад хошуу]] |1648 | |- |[[Түмэд баруун гарын хошуу]] | rowspan="2" |1635 | |- |[[Түмэд зүүн гарын хошуу]] | |- | rowspan="11" |[[Зуу Удын чуулган]] |[[Баарин баруун хошуу]] | rowspan="4" |1648 | rowspan="11" |298 | |- |[[Баарин зүүн хошуу]] | |- |[[Жарууд баруун хошуу]] | |- |[[Жарууд зүүн хошуу]] | |- |[[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] | rowspan="2" |1636 | |- |[[Аохан хошуу]] | |- |[[Хишигтэн хошуу]] |1652 | |- |[[Онниуд баруун хошуу]] | rowspan="3" |1636 | |- |[[Онниуд зүүн хошуу]] | |- |[[Ар Хорчин хошуу]] | |- |[[Халхын зүүн гарын хошуу]] |1664 |1664 онд Чин улсад Засагт хан аймгийн [[тангуд]] отгийн эзэн Гомбо илдэн ноён дагаар орсноор багуулагдсан. |- | rowspan="6" |[[Улаанцавын чуулган]] |[[Муумянган хошуу]] |1664 | rowspan="6" |56 | rowspan="13" |[[Хөх хотын Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин]] | |- |[[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхдийн хошуу]] |1651 | |- |[[Урадын хойд хошуу]] | rowspan="3" |1648 | rowspan="3" |1648 онд [[Хөлөнбуйр|Хөлөнбуйраас]] Хорчин аймгаас салган нүүлгэж авчирсан. |- |[[Урадын дунд хошуу]] |- |[[Урадын өмнөд хошуу]] |- |[[Халхын баруун гарын хошуу]] |1653 |1653 онд Чин улсад дагаар орсон Халхын Түшээт хан аймгийн Бунтар тайжд байгуулсан хошуу |- | rowspan="7" |[[Их Зуугийн чуулган]] |Зүүн гарын дундад хошуу | rowspan="5" |1649 | rowspan="7" |274 |Жүн вангийн хошуу |- |Баруун гарын дундад хошуу |[[Отог хошуу]] |- |Баруун гарын хойд хошуу |[[Хангин хошуу]] |- |Зүүн гарын хойд хошуу |Далад хошуу |- |Баруун гарын өмнөд хошуу |[[Үүшин хошуу]] |- |Баруун гарын өмнөд адаг хошуу |1736 |Засаг хошуу |- |Зүүн гарын өмнөд хошуу |1649 |[[Зүүнгар хошуу]] |- | rowspan="10" |[[Шилийн Гол аймаг|Шилийн голын чуулган]] |[[Авга баруун хошуу]] |1641 | rowspan="10" |113 | rowspan="10" |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан | |- |[[Авга зүүн хошуу]] |1651 | |- |[[Авга нар баруун хошуу]] |1667 | |- |[[Авга нар зүүн хошуу]] |1665 | |- |[[Сөнөд баруун хошуу]] |1641 | |- |[[Сөнөд зүүн хошуу]] |1642 | |- |[[Үзэмчин баруун хошуу]] |1641 | |- |[[Үзэмчин зүүн хошуу]] |1646 | |- |[[Хуучид баруун хошуу]] |1653 | |- |[[Хуучид зүүн хошуу]] |1646 | |- | rowspan="10" |[[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]] |[[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] | rowspan="3" |1636 | rowspan="10" |234 | rowspan="10" |[[Мүгдэнгийн жанжин]] |Гүнгийн хошуу |- |[[Хорчин баруун гарын дундад хошуу|Хорчин баруун гарын дунд хошуу]] |Түшээт вангийн хошуу |- |[[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] |Засагт вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] |1650 |Бодлогот вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] | rowspan="2" |1636 |Дархан вангийн хошуу |- |[[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] |Бинт вангийн хошуу |- |[[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] |1648 | |- |[[Жалайд хошуу]] |1636 | |- |[[Горлосын хойд хошуу]] |1648 | |- |[[Горлосын өмнөд хошуу]] |1636 | |- | rowspan="5" |Чуулгангүй |Цахар найман хошуу |1675 |62 |[[Сюаньхуа|Сюаньхуад]] суух [[Цахарын хошуу захирагч амбан]] |манжийн хааны 4 сүрэг |- |Хөх хотын түмэд баруун хошуу | rowspan="2" |1636 |22 | rowspan="2" |[[Хөх хот|Хөх хотын]] [[Хол дахиныг амаржуулагч жанжин]] | |- |Хөх хотын түмэд зүүн хошуу |25 | |} {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Хөлөнбуйр, Хөхнуур, Шинжаан дахь засаг захиргааны хуваарь !Чуулган, Аймаг !Хошуу !Байгуулсан он !Сумын тоо !Харьяалан захирах манж сайд !Тайлбар |- ! colspan="6" |Хөлөнбуйр |- |Хуучин барга 8 хошуу |8 |1732 | | rowspan="4" |[[Хармөрөний жанжин]] |- |Шинэ барга 8 хошуу |8 |1735 | |- |Солоны найман хошуу |8 |1636 | |- |Өөлд хошуу |1 |1732 | |- ! colspan="6" |Алашаа, Эзнээ голын хошууд |- |[[Алашаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] |1 |1697 |8 | rowspan="2" |Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陕甘总督) |- |[[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] |1 |1716 |1 | |- ! colspan="6" |Хөхнуурын Монгол |- |Хөхнуурын зүүн гарын чуулган |13 | rowspan="2" |1723 |49 | rowspan="2" |[[Шинин|Шининд]] суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) | rowspan="2" |Нийт 29 хошуутай: 21 хошууд, 2 өөлд, 4 торгууд, 1 халх |- |Хөхнуурын баруун гарын чуулган |16 |51 |- ! colspan="6" |Шинжааны Монгол |- !Чуулган !Хошууны нэр !Хошууны тоо !Сумын тоо !Харьяалан захирах сайд, жанжин !Тайлбар |- |Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган | rowspan="4" |Шинэ дагасан Торгууд аймаг |4 | rowspan="4" |79 | rowspan="7" |[[Илийн жанжин]] |Тэнгэр уулын емне бие, Хар Сайр орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн умар замын чуулган |3 |Ховог сайрын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн өрнө замын чуулган |1 |Жин хэ орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулган |2 |Хүр, Хар ус хавийн нутаг |- |Бат сэтгэлтийн чуулган |Хошууд аймаг |3 |11 |Жултас гол орчмын нутаг |- |Чин сэтгэлтийн чуулган |Шинэ дагасан Хошууд |5 |4 | |- | |Илийн Цахар, Өөлд хошуу |8 | | |} == Манжийн эсрэг тэмцэл == {{Main|Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Зүүнгарын хаант улс}} 1636 онд Алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэн өөд болсноор Өвөр Монголыг эрхэндээ оруулж, 1691 онд [[Халх]]ууд дагаар орсон юм. Ингэснээр Ойрадаас бусад Монголчууд Манж Чин Улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. 1696 онд Манжийн түрэмгийлэлд [[Галдан бошигт хаан|Галдан хаан]] ялагдан нас барсан ч 1755 он хүртэл Зүүнгарын хаант улс тусгаар байсан. Ихэнх түүхчид Монголчууд 1691 онд Манжийн дарлалд орсон гэж үздэг боловч энэ нь эргэлзээтэй ойлголт юм. Учир нь одоогийн баруун Монгол буюу Ойрадууд тэр үед тусгаар улсын шинжээ хадгалж оршин байсан бөгөөд 1758 онд хүртэл энэ байдлаа хадгалж байсан гэж үзэж үндэстэй юм. 1636 онд Өвөр Монгол, 1691 онд Ар Монгол, 1755 онд Баруун Монгол Манжид эзлэгдсэн гэж үзвэл илүү зохистой мэт. Манжийн үеийн Монголд хамжлагат ёс тогтож, аливаа иргэншил үүсэх нь хаалттай байсан. 20-р зууны эхний Манжийн "Шинэ засгийн бодлого"-ыг Монголчууд зэвүүцсэнээр үндэсний үзэл сэргэж, нэгэнт нурж унах нь тодорхой болсон Чин гүрнээс тусгаарлахаар санааширч, Богд Жавзандамба хутагтыг нэгдэн нягтарч тусгаар улс болохоор самбаачилжээ. XIX зууны сүүлчээс Манж гүрний сүр хүч бууран доройтож, феодалын нийгэм нь үндсээрээ ялзран хэврэгшиж, улмаар том империлист гүрнүүдийн түрэмгийлэлд өртөн тэдний хагас колони болон хувирчээ. Манжийн эрх баригчид энэ нөхцөлд яаралтай арга хэмжээ авав. Монголыг цусгүй колончилж, юуны өмнө хятадчилах зорилгоор үй олон хятад иргэнийг Монгол нутагт цутган оруулж, малын бэлчээрийг хагалан, тариалангийн талбай болгохоор үржил шим сайтай газруудыг булаан авч хятадуудад олгож эхлэв. Идээшилт газар шороо, төрөлх ард түмэндээ элгэн хайртай Монгол хүн харийн энэ доромжлол, дарангуйллыг хүлцэн тэвчих аргагүй болж, энд тэнд эсэргүүцлийн уухай дэгдэн, улмаар Монголын язгууртнууд ард түмэнтэйгээ нэгдэж эхэлжээ. 1911–1912 оны Монголын ард түмний [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнөөр]] Монгол Улс ийнхүү тусгаар улсаа сэргээж чадсан нь манай ард түмний олон жилийн шаргуу тэмцлийн үр дүн байсан бөгөөд Монголын ард түмний түүхэнд гарсан нэгэн чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон юм. == Манжийн үеийн монголын хууль цааз == [[Файл:Manchu Qing Mongolia Torture (34864106004).jpg|thumb|Манжийн үеийн эрүү шүүлт]] [[Файл:Manchu Qing Mongolia Wooden Trunk (35318196370).jpg|thumb|Хоригдлын тор]] [[Файл:Manchu Qing Mongolia Iron Fetters (34864088934).jpg|thumb|Гар гав]] {{Main|Монгол цаазын бичиг|Халх журам}} Манжийн эрхшээлд байсан үеийн Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжил Манжийн нөлөөнд байсан үеийн төр захиргаа болон эрх зүйг судлахад тэр үеийн даган мөрдөж байсан хууль цаазууд үндсэн эх сурвалж нь болдог. Эдгээр нь Зарлигаар тогтоосон Манж чин улсын бүгд хууль, Халх журам, Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичгүүд (欽定理藩院則例) билээ. Энэ үеийн Монголын эрх зүй нь нэг талаар монголын төр, эрх зүйн уламжлалыг аль болохоор хадгалахыг хичээсэн, нөгөө талаар, аргагүйн эрхэнд манж болон хятадын эрх зүйн зарчмийн нөлөөнд орсон байлаа. Ямар ч байсан Монголын нийгмийн харилцааг зохицуулах учраас монгол цаазын уламжлал болон эх сурвалжид тулгуурлаж байлаа. Манж Чин улсын эрхшээлд байсан үед монголын иргэний болон эрх зүйн түүхэнд нааштай дэвшилтэд үзэл санаа, үзэгдэл цөөнгүй байсныг үгүйсгэж болохгүй. Ялангуяа монголын уламжлалд эрх зүйг шинэчлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн нь түүхийн үнэн юм гэж судлаач Б.Баярсайхан үзсэн юм. Манжаас явуулсан бодлогууд нь Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжилд эерэг болон сөрөг аль альнаар нь нөлөөлж байв. Мөн монголын эрх зүйг шинэчлэхэд багагүй нөлөөлсөн нь үүний эерэг нөлөөлөл юм. Монголыг ХХ зууны эхээр хятадчилах бодлого явуулж байсан зэрэг сөрөг нөлөөлөл нь харагдаж байна. Мөн манж нар монголд төрийн болоод засаг захиргааны чамгүй их өөрчлөлтүүдийг хийж байсан нь түүхийн хуудаснаа тэмдэглэгджээ. Үүнийг монголд байгуулагдсан Манж чин улсын хамгийн дээд эрхтэй байгууллага хянаж байв. Энэ нь улиастайн жанжны газар байсан юм. Ерөнхийдөө Монголыг удирдах [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам|Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам]] болон Улиастайн манж жанжны газар, аймгийн жасаа нарыг ихэвчлэн манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Энэ нь монголыг бүх шатанд шатлан захирч байх манжийн тэргүүн бодлогуудын нэг нь яахын аргагүй мөн билээ. Манж нар нь Монголд шууд өөрсдийн хууль цаазыг явуулахаас болгоомжилж [[Энх амгалан хаан]] шинэ дагасан халх нарыг тэдний хууль ёсоор болтугай хэмээн зарлиг буулгаж байсан байна. Удалгүй дээр дурьдсан Халх журам хуулийг хэлэлцэн тотоосон байна. Энэ хуулийг 1789 оноос дагаж мөрдөх нь харьцангуй багасжээ учир нь Манж нар гадаад монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг буюу дээр дурьдсан монгол цаазын бичгийг зохион гаргасантай шууд уялдаатай билээ. Халх журмыг халхын ноёдын оролцоотой баталсан учир зохицуулалт сайн явагдаж байсан юм. Монгол цаазын бичгийг зохион гаргасан нь монголыг манжийн эрх зүй болон төрийн нөлөөнд бүрэн автуулах алхмуудын нэг байлаа. Гэвч энэ алхмууд хэзээ нэгэн цагт бүр мөсөн бүдрэнэ гэдгийг манжийн цөөхөн хүн мэдэж байлаа. Манж нарын ХХ зуунд явуулж байсан “[[шинэ засгийн бодлого]]” нь монголчуудыг асаах дарь нь болж өгсөн юм. Энэ бодлогын агуулга нь Монголд хятад иргэдийг үй олноор шилжүүлэн суурьшуулах, хүн амыг хятадчилах, манж хятадын засаг захиргааны шууд нэг хэсэг болгох зэрэг байлаа . Энэ бодлого гарсны дараа бослогууд энд тэндгүй өрнөж байв. Ингэснээр Монголчууд манжийн эрх зүй болон төрийн нөлөөнд авталгүй манжаас салан тусгаар тогтнолоо дахин олж чадсан түүхтэй. Энэ тэмцэл өрнөлийн оргил цэг нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал байлаа. == Манжийн улс төрийн бодлого == {{Хянах}} [[File:Asien Bd1.jpg|thumb|1890 он]] XVII зууны сүүлч үеэс XX зууны эхэн үе хүртэл 200 гаруй жил Монгол орон манжийн байлдан дагуулагчдын эрхшээлд нухлагдаж байв. Энэ үе бол Монголын түүхийн хамгийн гашуун зовлонт харанхуй үе байсан юм.Манж нар бол одоогийн Манжуурт нутаглаж байсан хамниган угсаатан бөгөөд XVI зууны сүүлчээр цэрэг-язгууртаны хүчирхэг улс болон бүрэлджээ. Манж нар богино хугацаанд зэргэлдээх орнуудаа түрэмгийлэн улмаар Монголын хаант улсуудыг эзлэн авав.Монголын феодалын улс манжид эзлэгдсэн түүний талхинд орсон нь хэдэн шалтгаантай байв. XVII зууны үед Монгол орон дотоодын феодалын бутралын уршиг, гаднаас манж, хятадын хаадын хагалан бутаргах хорт явуулгын улмаас Өвөр Монгол, Ар Монгол, Баруун Монгол (Ойрад) гэсэн гурван том хэсэг болон салж, тэдгээр нь бас дотроо олон жижиг феодалын эзэмшилд хуваагджээ. Эдгээр том, жижиг язгууртнууд бүх Монголын хаан ширээ болон өөр өөрсдийн биеэ даасан байдлын төлөө үргэлж тэмцэлдэж байсны улмаас Монгол орон дотоодын хямралд гүн автжээ.Улс орон нь доройтож, бас харийн аюул занал нүүрлээд байсан тэр нөрцөлд Монголын феодалууд эв нэгдлээ бэхжүүлж, түрэмгийлэгчдийн эсрэг нэгэн мөрний урсгалд нийлэн шийдвэр төгс тэмцэх ёстой байлаа. Цахарын Лигдэн хаан, Халхын Цогт хун тайж зэрэг хүмүүс үүнийг ухамсарлан нийт улс гэрийнхээ тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалан тэмцэж байв. Гэтэл зарим феодалууд зөвхөн өөрсдийн явцуу ашгийг хичээн нийтийн тэмцэлд нэгдэхгүй, тус тусдаа тэмцэх, бууж өгөх зэрэг бодлого баримталж байсан нь тэмцлийн эрчийг сулруулж, хүчийг сарниулжээ. Манжийн байлдан дагуулагчид 1644 онд Хятадыг эзлэн авсан нь түүний эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн их хүчийг Монголын эсрэг шууд дайчлан хөдөлгөх боломжтой болжээ.Манж нар улс төрийн элдэв луйвар аргаа цэрэг зэвсгийн давуу байдалтай хослуулсаар 1636 онд Өвөр Монголыг, 1691 онд Халх Монголыг, XVIII зууны дундуур Баруун Монгол (Ойрад) – ыг эрхэндээ оруулжээ. Тэд Монголыг эзлэн авсаны дараа ноёрхолоо бэхжүүлэхийн тулд Монголын уламжлалт хууль, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг цөм хүчингүй болгон, өөрсдийн харгис засаг захиргааг чандлан тогтоож, манай ард түмний хүчээ нэгтгэн босч тэмцэхээс болгоомжлон тэдний улс төрийн нэгдлийг бутаргаж, хүчийг нь сарниулахад чиглэсэн олон арга хэмжээ авчээ. Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд захирч, монголчуудаар өртөө, харуулын цэрэг, хүнд хүчир алба даалгах, манж хааны Монголоос дээрэмдэн авсан олон зуун мянган малыг үнэ хөлсгүй хариулган үржүүлэх, Ховдод байсан Манжийн дарангуй цэргийн хүнсний тариа тариулах, цэргийн албанд дайчлан мордуулах, мөнгөн татвар авах зэргээр малчин ардын хөдөлмөрөөр бүтээсэн баялгийг ховх сорон үгүйрүүлж байв. Жишээлбэл: зөвхөн Манжийн элч, төлөөлөгчид зорчиход зориулсан олон замын өртөөний зардалд жил тутам саяас доошгүй мал албадан гаргуулж байсны дотор гагцхүү зорчигчдын хүнсэнд 200,000 гаруй хонь хэрэглэж байжээ.Манжийн эрх баригчид шашныг бүх талаар дэмжин дэлгэрүүлж түүний тусламжтайгаар ард олныг мунхаруулан харанхуй бүдүүлэг хэвээр нь барьж, номхон боол болгон дарлахыг хичээж байлаа. Хүрээ хийд, лам нарын тоог хэтэрхий олшруулсан нь олон идэр эрийг бүтээлч хөдөлмөрөөс хөндийрүүлж, тус улсын хүн амын өсөлтийг сайтуулсны гадна үйл олон лам нарыг хооллож, хувцаслах, тэдний хурал номын бүх зардлыг бэлтгэн нийлүүлэх нүсэр хүнд албыг ард түмэнд давхар үүрүүлсэн юм.Монголын ард түмэн ингэж манжийн эрх баригчид, монголын феодал ноёд, лам нар гэсэн хэд хэдэн эзэнд нэгэн зэрэг үйлчлэх ганц зарц нь болоод зогссонгүй, бас хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэгчдэд давхар шулуулж үгүйрлийн балчигт лавшран шигдсээр байв. Манжийн засгийн газрын шууд ивээлээр Монголд нэвтэрсэн Хятадын худалдаа, мөнгө хүүлэл монголын ард түмний хөлс, цусыг сорон тамирдуулж байлаа. Хятадын шунахай худалдаачид өр төлбөрийн хүүг 400 хувь хүртэл өсгөж Монгол орныг “баяжих, хөлжих алтан хайрцаг” хэмээн ичгүүргүй нэрлэж байв. Хятадын худалдаачид бүр гурван янзын жигнүүрийн туухайтай байсан бөгөөд хүнд туухайгаар нь бусдаас авах зүйлийг, хөнгөнөөр нь бусдад худалдах барааг хэмжиж, жинхэнэ туухайг мэхлэж болохгүй нөхцөлд хэрэглэж байв. Бас өөрсдийн барааг маш өндөр үнээр худалдаж Монголын түүхий эдийг туйлын хямд авдаг болсон байна. Манжийн эрх баригчдын шаардан тушаасан олон зүйлийн бачим түргэн албыг хугацаанд нь гүйцэтгэхийн тулд хошууны тамгын газар, аймгийн чуулгад арга буюу шахагдан хятад пүүсээс өндөр хүүтэй мөнгө зээлдэн авч алба залгуулна. Албаны энэ өрийг ч, харьяат ноёдынхоо хятад худалдаачдад тавьсан өрийг ч ардууд төлнө. Манжийн феодалууд, хятадын худалдаачдын шунахай эрх ашиг яваандаа нийлж нэг нь алба татвараар, нөгөө нь өр зээлээр Монгол орныг хамтран мөлжиж, ард түмнийг амь зуулгын хэдэн малаас нь хагацуулан сүйрлийн даваанд тулгаж байлаа.Гэвч Монголын ард түмэн гадаад, дотоодын давхар дарлалд дуугүй нухлагдан, ямагт толгой гудайн хүлцэж явсангүй, эрэлхэгээр босон тэмцэж, тэмцлийн туршлагаа баяжуулсаар байсан юм. Монголын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлээс хамгийн хүчтэй нь Ойрадын Амарсанаа, Халхын Чингүнжав нарын удирдсан 1755-1758 оны зэвсэгт бослого юм.1755-1758 оны зэвсэгт тэмцэл дарагдсан боловч монголын ард түмний түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээн тэмцлийн сургамж дууриал болж, тэдгээр тэмцэгчдийн баатарлаг дүр ард түмний дунд мөнхөрөн алдаршжээ.Энэ үеийн ард түмний тэмцэл нэг талаар манжийн түрэмгийлэгчид, хятадын шунахай худалаачдын эсрэг, нөгөө талаар нутгийн авилгач ноёдын эсрэг чиглэж байв. Ардын тэмцлийн дотроос заргын хэлбэр ихэд дэлгэрчээ. Ардууд заргын бичигтээ манжийн хүнд алба, ноёдын авилгая шунахай зан, ёс бусын олон гувчуур, өөрсдийн амин зуулгын хүнд байдал зэргийг учирлан тоочоод алба татвар хөнгөлж, шунахай ноёдыг зайлуулахыг шаардаад, эцэст нь нэрсээ нарны цацраг мэт дугуйруулан бичдэг байв. Энэ нь толгойлогчоо харгис ноёдоос хамгаалсан хэрэг байв. Ноёнтойгоо заалдсан, үгүйрэн өр төлж чадахгүй болсон, худалдаачдын пүүсийг довтолсон ардуудыг эмнэг адууны сүүлээс чиргүүлж тасдуулах, элсээр чигжин алах, есөн эрүү тулгах, дөнгөлөх, эхнэр хүүхдийг нь өрөнд бодож худалдаачдад өгөх зэргээр харгисладаг байжээ.Тэгэвч мөлжлөг, харгислал нэмэгдэх тусам зовлон туулж хатуужсан монголын ард түмэн тэмцлийн эрчээ чангалан галд тос нэмэхийн адил дүрэлзэн боссоор байсан юм. === Халх === Үүнд, 1636 онд Манжийн Дээд Эрдэмт хаан Халхыг Хятадтай худалдаа хийхийг албан ёсоор хориглосон зарлиг буулгажээ. Энэ нь нэгд, Монгол-Хятадын хооронд холбоо тогтохоос сэргийлсэн, хоёрт, монголчууд худалдаалахдаа агт мориор голдуу арилжаалдаг учир хятадын цэргийн хүчин чадал нэмэгдэхээс болгоомжилсон хэрэг бололтой.Нөгөөтэйгүүр 1638 онд Манжийн хаан Халхын гурван ханыг жил бүр цагаан тэмээ нэжгээд, саарал морь наймыг Чингийн эрх баригчдад албан ёсны бэлэг хэмээн бариулах зарлиг буулгажээ. Ингэснээрээ манжийн хаан Халхын хан нарын эрх мэдлийг хязгаарлаж, эрхшээлдээ оруулахыг санаархжээ. Хэдийгээр монголд манжийн түрэмгийллийг хүчээр барьж зогсоох улс төрийн нэгдмэл хүчин байхгүй байсан ч харийн түрэмгийлэл илт нүүрлэсэн үед монголчууд удаа дараа нэгдэх оролдлого хийжээ. 1970 онд Х.Пэрлээ Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутгаас үйсэн хуулиуд олсон нь үүнийг гэрчлэх чухал сурвалж болсон юм.XVI зууны сүүлч, XVII зууны эхээр Халхын ноёд удаа дараа чуулган чуулж дотоод, гадаад улс төрийн байдлаа хуулиар зохицуулахыг оролдож байсныг тэдгээр үйсэн хуулиас харж болно.Үйсэн дээр бичсэн тэдгээр хуулийн гол санаа нь дотоодын эвдрэл хямралын үүд хаалгыг хааж, төрйин нэгдлийг аль болохоор сахин хамгаалах явдал байв. Уг хуулиуд нь “хан хүн өөр зуур хэрэлдвээс,... ганц хошуугаар дайсанд мордож идвээс, ноёд биеэ алалцваас,... хатуу шийтгэж байхаар заажээ. Уг хуулиуд нэгэнт буй болсон дотоодын хямралыг гэтлэн давахын тулд Халхын хүчийг нэгтгэх бодлогыг тууштай явуулахыг тэр үеийн зарим зүтгэлтэн хичээж, Халхын улс төрийн хямралыг хууль эрх зүйн хүрээнд шийдэх гэсэн хэрэг байв.Халхын Сэцэн хан Шолой, Түшээт хан Гомбодоржийнд хоёр ч удаа биеэр хүрэлцэн очиж , шинэ төрөх хүүхэд нь хөвгүүн байвал, Халхын шашны тэргүүнээр өргөмжлөхийг зөвлөн, өөрийн Гэгээн цолоо өргөхөөр амлаж буцсан ба дараа Түшээт ханы төрсөн хөвгүүнд нутгийн дархчуудаар 3 төмөр бүстэй өлгий өгсөн байна. Халх Манжид эзлэгдсэн нь манж нар Өвөр монголыг эзлэн авснаар тэдний цэргийн хүч улам өсч, Манжийн төрийн гадаад бодлого нь Мин улсын эсрэг хандсан юм. Мин улс нь эдийн засгийн их нөөцтэй, хүн хүч цэргийн тооны хувьд Манжаас давуу учир түргэн гоомой хөдөлж болохгүй байв. Тиймээс юуны өмнө нэгтгэн авсан Өвөр монголын аймгуудад эрх нөлөөгөө бэхжүүлж, өөрийн цэргийн хүчийг монгол цэргийн хүчээр сэлбэх, мөн хятадтай байлдахдаа, ар талаа найдвартай бэхлэх зорилгоор Халхын хан нартай холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байсан юм. Халхын эрх баригчидтай найрсаг харилцах замаар Манжийн талаас ирэх аюулыг сааруулахыг оролдож байв. Өөрсдийн нь ашиг сонирхолд нийцэж байсан учир Манж нар Халхын эрх баригчдын энэ оролдлогыг хэсэг хугацаанд дэмжиж байв. 1636 оны өвөл Сэцэн хан адуу, тэмээ, булга зэрэг зүйлсийг өргөн, найрамдахыг хүссэний хариуд, 1637 оны 1 сард Манжийн Дээд эрдэмт хаан бэлэгтэй хариу элч илгээж байжээ. Мөн 1637 оны 3 сард Түшээт хан хоёр алтан нум, гурван мориор бэлэг хүргүүлэн, элч заран найрамдал холбоотой байхаа илэрхийлж байжээ.Манжийн эрх баригчид Өвөр монголыг эзлэхдээ эрх баригч давхаргынхантай нь худ ургийн барилдлага тогтоох, цол хэргэм өгөх, өгөөмөр шан харамжаар талдаа татах, айлган сүрдүүлэх аргыг хэрэглэж амжилтанд хүрсэн туршлагаа Халхтай харилцахдаа ч үргэлжлүүлэн хэрэглэснээр амжилт олсон юм.Хэдийгээр Өвөр монголын дараа Халхын шууд довтолгоогүй ч Хятадыг эзлэн авсны дараа энэ аюул нүүрлэн ирэх нь ойлгомжтой байсан юм. Тиймээс түүний богино хугацаанд дотоодын эв нэгдэлээ бэхжүүлж, цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэх зэрэг зүйлийг хийх шаардлагын улмаас хугацаа хожих зорилгоор манжийн хаадтай найрамдалт харилцаа тогтоох, харийн түрэмгийллийг эсэргүүцэх хүчин бүрдүүлэх хариуцлага Халхын эрх баригчдад тулгарсан ажээ.Тийнхүү Манж нар харь улсыг довтлохдоо, ар талаасаа аюулгүй байх, нөгөө талаас монголчууд нь болзошгүй аюул нүүрлэн иртэл хүчээ сэлбэх гэсэн хоёр талын сонирхол нэгдэж нийгмийн харилцаа хэсэг хугацаанд намжуу байсан нь аль аль нь цаг хожих гэсэнтэй холбоотой байв.Тухайн үед Монголын их хааны эрх захиргаа нэгэнт унасан цаг тул Халхын улс төрийн амьдралд Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан Шолой, Засагт хан Субадай нар тэргүүлэх үүрэгтэй байсан юм. Халхын баруун гарыг Засагт хан Субадай зонхилон захирч байсан боловч Шолой Увашийн хөвгүүн хэмээгдэх Алтан хан хэмээгдэх Омбо-Эрдэнийн эрх нөлөө их байв. Алтан ханы эзэмшил нь баруун тийш Алтайн Урианхай, Красноярскийн хязгаар, зүүн тийш Сэлэнгэ, Тамирын эхэнд тулж байв. Түүний орд өргөө Увс нуурын сав газар байжээ. Алтан хан Засагт хантай өрсөлдөн, бие даасан бодлого явуулж байв. Тэр XVII зууны эхэн үеэс Орос улстай харилцаж, улс төр, эдийн засгийн холбоо тогтоож, нэлээд хэмжээгээр худалдаа арилжаа хийж байв.Мaнж нар Хятадыг байлдан эзлэхдээ, Халхын ноёдын үйл ажилгаанд зарим нэгэн хориг тавьсан юм. 1639 онд Халхын ноёд Ширээ цагаан нуур хэмээх газар цугларч, Түшээт хан Гомбодоржийн 5 настай хөвгүүн Занабазарыг Халх Монголын шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Тийнхүү Занабазар нь монголын түүхэнд анхдугаар богд Жавзандамба буюу Өндөр гэгээн хэмээн алдаршсан юм.Ширээ цагаан нуурын чуулганд оролцогсод уг түүхт үйл явдлыг тохиолдуулан, Шар бөсийн орд байгуулсан нь Халхын их хүрээний үүсэл болжээ. Бас Халхын ноёд шинэ өргөмжлөгдсөн шашны тэргүүн Өндөр гэгээн өөрсдийн харъяатаас хувь өмч болгон өргөснөөр шавь хэмээх дахргын үүсэл тавигджээ.Тийнхүү Халхын шашны тэргүүнийг өргөмжилсөн нь шашны тугийн дор Халхыг нэгтгэх гэсэн оролдлого байсан юм.Мөн 1640 онд Халхын-Ойрадын ноёдууд Тарвагатайн улаан буурай гэдэг чуулган нийлж, цаг үеэ дүгнэж, Халх Ойрад эв эеэ хичээн, харийн түрэмгийллийг хамтын хүчээр давахыг уриалан тунхаглаж, тус чуулганаас монгол ойрдын Их цаазыг баталсан нь Манжийн түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх бас нэгэн оролдлого байлаа.Тус чуулганд Халхын Эрдэнэ Засагт хан Субадай, Очирбат тулгар Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан аймгийн нөлөө бүхий том ноёд, хэмээх Төрбайх, Тэнгэрэй тойн нарыг зэрэг Халх Ойрдын Төр, шашны, рзүтгэлтэн болон Хөх нуурын монголчууд, Ижил мөрний гол Торгууын төлөөлөгчид бүгд 28 том ноёд оролцжээ. Тэдгээр ноёд нь тухайн үеийн монгол улсын төрийн айрамд гол үүрэг гүйцэтгэж байсан нөлөө бүхий хүмүүс байв.Тус чуулганы гол зорилго нь улс төрийн бутралыг давж, үндэсний нэгдлийг сэргээн бэхжүүлэх, харийн дайсны өнгөлөлзлийг тас цохих хэрэгт монгол угсаатны хамтын чармайлтаар зохион байгуулахад оршиж байв. Тийнхүү Халх,Ойрд хоёр нэгдэж, харийн түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэсэн боловч энэ явдал удаан үргэлжилсэнгүй.Тухайн үеийн монгол төр шашны зүтгэлтнүүд хууль цааз шашны төрийн хэмжээнд бүх талаас нь улсаа нэгтгэх гэж удаа дараа оролдсон боловч тэр үед монгол улс төрийн бутралыг даван туулах улс төр, эдийн засаг хараахан бүрэлдээгүй байсан учир уг оролдлого бүтээгүй юм. Халхын ноёд дотоодын эв нэгдэлээ бэхжүүлэх оролдого хийхийн зэрэгцээ Эеэр засагч хаан суугаад удаагүйг харгалзан, Манжийн хүчийг дотроос нь задлах, угсаа нэгтнээ харийн дарлалаас чөлөөлөх зорилгоор 1644 Өвөр монголын ноёд элч илгээж байсан байна. Үүний үр дүнд Сөнид аймгийн тэнгис ван Халхын ноёдын ятгалганд орж, харъяат ардаа дагуулан, 1636 оны хавар Сэцэн хан нутагт байснаа, 1639 онд өмнө зүг нүүн одож, Манжид дагасан байв. Тэнгис нь Манжийн хаантай ураг холбосон байв.Манжийн хаан Өвөр Монголнын эрх чин ван Тодоор удирдуулсан үлэмжихэн цэрэг хөдөлгөж, Тэнгисийг мөрдүүлжээ.Манж цэрэг Тэнгис ванг мөрдөж хөөсөөр 1646 оны 6 сарын орчим Янгирцагийн ууланд гүйцэж очиход тэрбээр Гүн Галуутай гэдэг газар эсэргүүцэн байлдсан боловч ялагджээ. Гэвч бууж өгсөнгүй, Халх нутгийн гүнрүү зугтаахад манжийн цэрэг хоёр өдөр шөнө мөрдөн хөөж, гурав дахь өдрийн өглөө Өтөг уулын орчим Тэнгисийг гүйцэн цохисон боловч тэрбээр мултарч амжжээ. Манж цэрэг Сөнид аймгийн цэрэгтэй Халхын Түшээт ханы нутагт Бурхант хэмээх газар дахин тулгаран байлдаж, Тэнгисийн хатан хөвгүүдийг баривчлан түүний ачаа хөсөг, арван мянга гаруй малыг олзолжээ. Энэ тулалдаанд Тэнгисийн хүү Дорж, Бат, Шажин нарын зэрэг олон хүн амь үрэгджээ. Тэнгис ван сүүлчийн хүчээ дайчлан зугатсаар Туул голын орчим Зажибулгийн газар ирэхэд нь Сэцэн хан Шолой өөрийн хүү Бямбад гучин мянган цэрэг өгч, Тэнгисийг өмгөөлөн байлдуулахаар мордуулахын хамт Түшээт хан Гомбодоржид эл хэрэгт туслахыг хүсч элч заржээ.Түшээт хан өөрийн үеэл дүү Рахуладай ноён, түүний хөвгүүд Абаху мэргэн нарт хорин мянган цэрэг захируулан, Сэцэн ханд хүч хавсруулахаар явуулжээ. Халхын цэрэг Зажибулагийн газарт анх удаа манж цэрэгтэй байлджээ. Энэ байлдаанд Халхын цэрэг ялагдаж, тулалдааны талбарт мянга илүү морь тэмээ орхиод ухарчээ. Тэнгис тулалдаанаас Сэлэнгийн зүг зугтаж амь гарсан бөгөөд Манж нар Халхын эрх баригчдаас түүнийг барьж өгөхийг шаардахад, тэд цааргалсаар жил гаруй хугацааг өнгөрөөжээ. Гэвч Тэнгис өөрөө 1648 оны орчим буруугаа хүлээж, дахин манжид захирагдсан нь Манж-Халхын харилцааг хурцатгахад нөлөөлжээ.Тэнгисийг дэмжихээр илгээсэн Халхын цэргийг бут цохиж ялалт байгуулсан ч 1646 оны эцсээр манж нар цэргээ Халхын нутгаас гаргасан юм. Учир нь манж нар тухайн үед халхад цэрэг дайны ажиллагааг үргэлжлүүлэх боломжгүй байсан юм. Энэ нь юуны өмнө маш их хүчин чармайлт гаргаж, хүн хүч хөрөнгө зарж байж эзлэн авсан Мин улсыг төвшитгөн тогтоох хэрэг хараахан дуусаагүй байсан болон Тэнгисийг нэхсэн тулалдаанд манжийн цэргийн хүч ихээхэн тарамдаад байсантай холбоотой. Хэрэв Халхад байлдааныг үргэлжлүүлвэл, Халх даяараа босон тэмцэж, улмаар түүнийг зогсооход ихэхэн хүч шаардахын дээр, Хятад улсад Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарч байсан учир хүчин мөхөсдөж, саяхан олсон Хятад улсаа ч алдаж болзошгүй эгзэгтэй байдалд байсан аж.Халхын хан нар Манжийг эсэргүүцэн тэмцэхдээ, Өвөрлөгч хошуудын зүгээс дэмжлэг авах оролдлого нь тийнхүү бүтэмжгүй болсон ч зорилгоосоо ухраагүй юм. 1647 онд Засагт хан Субадай манжийн бодлогыг шууд эсэргүүцэн захидал илгээж байсан ба Манжид дагаар орсон хүмүүсийг буцаахыг Халхын ноёд нэхэмжлэн шаардаж байв. Бас Халхчууд Орос улсын зүгээс дэмжлэг олохыг хүсч, 1647-1649 онд Сэцэн хан Шолой Москвад элч мордуулж байжээ. 1646 онд Түшээт ханы ойр төрлийн эрх Цөхүр ноён манжийн захиргаанд ороод байсан Баарин аймгийг уулгалан, үлэмжхэн тооны хүн малыг олзлон авчээ. 1650 онд Засагт хан Омбо-Эрдэнэ тайж хөх нуурын орчим газрыг ав хийх нэрийдлээр уулгалж байсан ажээ.Халхын талаар явуулах Манжийн төрийн бодлого нь Хятадыг эзлэн авсан 1644 оноос буюу Нурхаачийн ач Фулинг Чин улсын хаанд өргөмжилсөн үеэс эрс өөрчлөгдсөн юм. Учир нь Хятадыг байлдан эзлэхдээ, ар талаасаа довтлуулахгүйн тулд хэсэг хугацаанд Халхтай бэлэг бүхий элч солилцож, найртай харилцахад хүрсэн бөгөөд Хятад улсыг эзлэх зорилгоо биелүүлэсний дараа манжийн цэрэг улс төр, эдийн засгийн хүчин чадал үлэмж нэмэгдсэндээ эрдэн, Манжийн зүгээс Халхад өөрийн бодлогоо тулган шаардах нь давамгайлах хандлагатай болов.Манж нар Мин улсын эзлэн аваад, эхний хэдэн жил дотоод байдлаа төвхнүүлэн бэхжүүлж авсны дараагаас буюу 1648 оны үеэс Халхтай холбоотой асуудлыг хүчээр шийдэхийг, тулган хүлээлгэхийг илт оролдох болжээ.Сөнид аймгийн хэрэг явдлаас Халхчууд нэгэн санаатай, нэгдмэл хүчтэй байгааг мэдэж авсан Манжийн эрх баригчид Халхын талаар явуулах бодлогоо тэдний нэгдэл хүчийг задлан сарниулахад чиглүүлжээ. Эеэр засагч хаан 1647 онд Засагт хан, 1648 онд Түшээт хан, Сэцэн хан нарын элчийг тус тус хүлээн авахгүй буцаасан атлаа мөн 1648 оны намар Халхын Сайн ноёны дээд өвөг Данзан ламын элчийг зориуд найрсагаар хүлээн авчээ. Энэ нь Түшээт хан, Сэцэн ханыг Манжийн эсрэг зэвсэг барин тэмцэснийг зэмлэн эрх сүрээрээр далайлгах хэрэг байснаас Гадна Халх эрх баригч ноёдын хооронд яс хаяж хөсөрдүүлэн нэг хэсгийг нь талдаа хахуулдан татаж, нөгөөг нь эсрэг хүч болгон, хооронд нь тэмцэлдүүлэх гэсэн бодлого байжээ.Байдлыг хурцатгахгүйн тулд Түшээт хан, Сэцэн хан нарыг төлөөлж, засагт хан манжийн эеэр засагч хаантай биеэр очин уулзжээ. Засагт хан тийнхүү чармайлт гаргаж, Халх болон Манжийн хааны хороондын харилцааг хэлэлцээрийн замаар зохицуулах гэсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрсэнгүй. Харин Манжийн хаан хариуд нь Халхын хан нар хөвгүүд, дүү нараа Манжийн хааны ордонд ирүүлэхийг шаардсан юм. Энэ нь тэд нарын хүүхэд, дүү нарыг барьцаа болгон авах гэсэн хэрэг тул Түшээт хан, Сэцэн хан нар зөвшөөрсөнгүй. Манжийн хаан өөрийнх нь шаардлагыг хүлээн аваагүйд хорсож, Халхад элдвийн шахалт, хавчилт үзүүлэхийн зэрэгцээ Халхыг дотроос нь хагалан бутаргах үйл ажиллагаа улам бүр эрчимжүүлж зарим үр дүнд хүрчээ.1651 онд Халхын Түшээт хан, Сэцэн хан нар 1000 морь, 100 тэмээг Манж хаанд өргөн, жилийн амгаланг айлтгаж найрамдахыг хүсчээ. Энэ нь Тэнгисийг дэмжиж, Манжийн цэрэгтэй шууд зэвсэглэн байлдаж байсныг бодвол, буулт хийсэн хэрэг боловч Манж нарын Халхад явуулж бодлого эрчимжиж буй үед ямар нэгэн зүйлээр шалтгаалан Халхад цэрэглэн орохоос сэргийлсэн бололтой. Чухам ямар шалтгааны улмаас Халхын дотоод хагарал гаргасныг дурдаагүй боловч 1653 онд Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Бунтир албат харъяатаа авч, Манжийн хаанд дагаар орсонд түүнийг засаг чин ван өргөмжилж Чулгаалт хаалганы гадна нутаглах газар олгожээ. Энэ нь Бунтир бол Халхын анх удаа Манжийн талд урван орсон этгээд юм. Үүнээс үзвэл, Халхын ноёд дотроо хагаралдаж, зарим нь Манжийн түрэмгий бодлогыг сөрөн зогсож байхад, нөгөө зарим нь Манжийн хааны сайхан амлалт, зэрэг хэргэм, шан харамжинд татагдан дагаж орохыг санаархах болсон байна.Сэцэн хан, Түшээт хан нар Бунтирыг буцааж нэхэмжилсэн боловч Манжийн зүгээс эрс эсэргүүцэн няцаасан юм. Түшээт хан Гомбодорж, Сэцэн хан Шолой хан хүчинд автагдан, зарим талаар буулт хийн, Манжтай найрамдах бодлогыг явуулж байсан боловч харин шууд дагаж орохыг хүсэхгүй байсан юм.Манжийн зүгээс Халхын дотоод хэрэгт хутгалдан орох нь улам бүр нэмэгдэж, элдэв шахалт хавчлага чангарч байх тэр эгзэгтэй үед Сэцэн хан Шолой 1652 онд, Түшээт хан Гомбодорж 1655 онд удаа дараа нас барсан нь Халхын улс төрийн байдалд ноцтой хохирол учруулжээ. === Ойрад === Ойрадын Тогоон тайш, түүний хөвүүн Эсэн тайш, Мандухай сэцэн, Даян хаан, жонон Алтан хаан, Түмэн засагт хаан нарын Монголыг нэгтгэн захирах талаар явуулсан бодлого, үйл ажиллагааг үүнд хамааруулан үзнэ. Тэдгээр хүмүүсийн бүх Монголыг нэгтгэн захирах хувийн хүсэл санаархал нь нийт Монголын түүхийн тавцан дээр дэвшилтэт үйл ажиллагаа болж харагддаг жамтай. Тус хугацаанд нэг талд, нэгдлийн төлөөх үйл явц явагдаж байхад нөгөө талд, задралын үр хөврөл түүнээс ч дутуугүй эрчтэй өрнөж байв. Гэхдээ Даян хаанаас хойш Монгол улс дахин нэгдмэл байж чадаагүй юм. Тэр үед Монголыг улс төрийн болон шашин–оюун санааны талаар нэгтгэн захирах хэмээсэн хаад ноёдын бодлого, үйл ажиллагаа хэсэг үе амжилт олж байсан боловч биеэ даан хүчирхэгжсэн ноёд язгууртнууд нэгдсэн төрд захирагдахыг хүсэхгүй, байнга салан тусгаарлахын төлөө байв. Энэ бүхний эцэст Монгол харьцангуй биеэ даасан Өвөр Монгол, Халх Монгол, Буриад Монгол, Хөх нуурын Монгол, Ойрад Монгол, Хотгойдын Алтан ханы улс гэсэн хэдэн том эзэмшил–улсуудад хуваагдан жижгэрэв. Тэдгээрээс Буриадаас бусад нь нэгэнт биеэ даасан улсын шинжтэй болсон байв.“Дөчин, дөрвөн хоёр”-ын Монгол улсын үеийг 1370 онд их ор залгасан Билигт хаан Аюуширдара-гаас эхлүүлэн Монголын сүүлийн хаан Лигдэн нас барж, Өвөр Монгол Манжид эзлэгдсэн 1636 он, 1689 онд Хаант Оросод эзлэгдсэн Буриад Монгол, 1691 онд Халх Монгол Манжид дагаар орсон, 1723 онд Хөх нуурын Монгол, 1755 онд Ойрад Монгол Манжид эзлэгдснээр дуусгана. == Манжийн үеийн шашин, соёл == Дэлхийн улс орнууд хоорондоо дайтан эзэлж, эзлэгдэх явдал олонтоо тохиолдож байсан бөгөөд эзлэн авсан орныхоо талаар өөр өөр бодлого явуулж байжээ. Манжийн төр монголчуудад эхлээд илүү эрх өгч байсан ч аажим аажмаар эрх чөлөөг нь хумин боомилж номхон хүлцэнгүй, өөрийн гэсэн үзэл, түүх соёлгүй үндэстэн болгох бодлого явуулжээ. Тухайлбал сур харвааг өөрчлөн богино зайд (45 нум зайд буюу 75-80 м)<ref>[http://www.24tsag.mn/content/35726.shtml Наадмын тухай таны мэддэггүй зүйлүүд]</ref> харвадаг болгох, харваачдад бага шагнал өгдөг болгох, монгол бүжгийг хориглох бодлого явуулж байв. == Манжийн үеийн эдийн засаг == [[Файл:Mongolia, the Tangut Country, and the Solitudes of Northern Tibet - Street in Urga.jpg|thumb|Оросуудын Хүрээ хотын гудамжны тойм зураг, 1876 он]] [[Файл:Zer-goo-cha, Governor of Miamatchin (i.e., Maimachin) LCCN99615503.tif|thumb|[[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Наймаа хот]] нь 1727 онд байгуулагдаж, хоёр улсын хилийн хооронд хэргийг хянан шийдвэрлэдэг [[Заргач]]ийн яам энд байжээ<ref>{{Cite web |url=http://selenge.gov.mn/beta/3/item/16 |title=ЭРДЭНЭ ВАНГИЙН ХОШУУ ХИЙГЭЭД СЭЛЭНГЭЧҮҮД |access-date=2019-12-13 |archive-date=2019-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213095139/http://selenge.gov.mn/beta/3/item/16 |url-status=dead }}</ref>]] 18 дугаар зууны эхэн үед Монголд бөөний худалдаа байсангүй. Гагцхүү жижиглэнгийн худалдаа ноёрхож байлаа. Жижиглэн худалдаа нь таваар мөнгөний харилцаа хөгжиж, үндэсний худалдаачид төрж гараагүй, зам харилцаа муутай нүүдлийн мал аж ахуйтай монголын нөхцөлд таарсан байжээ. Энэ нөхцөл шалтгааны улмаас Ар Монгол дахь хятад худалдааг хязгаарлан барьж байх гэсэн Манжийн засгийн газрын бодлого газар дээрээ тэр бүр биелэгдэхгүй задгайрч, хятадын худалдааны нөлөө хүрээ байнга өссөөр, 18 дугаар зууны эцэс болоход хошуудаар одож худалдаалах нь нилээд түгээмэл болж, зарим хошуунд гэр майхан барьж суурьшин, байнга худалдаалах явдал үзэгдэх болсон байна. 18 дугаар зуун бол Ар Монгол дахь хятадын худалдааны зохион байгуулалт, мөлжлөгийн үндсэн арга, худалдаалах хэлбэр нь төлөвшиж, улмаар Монголын эдийн засагт нэвтэрч бэхжээд, цаашид бүх монгол нутгийг хамарсан худалдаа явуулах замаа баттай засч авсан үе. Манж улс монголчуудыг бослого гаргахаас сэргийлж төмрийн хэрэглээг хязгаарлан тэргэндээ төмөр цөн хийдэг байсныг болиулсанаар 20-р зуун гэхэд монголчууд дан модоор тэрэг хийдэг болжээ. Ардууд манж, монгол эрх баригч, мөн тайж, дээд лам нарт үг дуугүй захирагдаж, ондоо хошуунд явахдаа ноёноосоо зөвшөөрөл авч, олон зүйлийн алба татвар төлж байв. Хошуудад чөлөөтэй худалдаалах болсноор Ар монгол дахь хятадын худалдаа мөнгө хүүллийн хөгжлийн хоёрдугаар үе эхэлнэ. Энэ үед хятадын худалдаачдын тоо урьдахаас эрс нэмэгдэн, зохион байгуулалтын хувьд улам бэхжиж, пүүс дэлгүүрүүдийн бүтцэд зарим шинэ өөрчлөлт гарчээ. Мөн худалдаалах арга нь нарийсаад хэмжээ, далайц нь ихэссэн. Хятадын худалдаачид өр шир, зээлийн хүүд Ар монголоос хурааж, худалдаж авсан малаа намар таргалсан үеэр нь [[Их хүрээ]], [[Улиастай]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Хиагт]]ын орчимд сүрэглэн зохион байгуулаад хятадын хотууд руу туулгадаг байв<ref>[https://montsame.mn/mn/read/195972 Да Шен Куй болон бусад пүүс ардад мөнгө хүүтэй зээлж монголчуудыг хүүлж байсан]</ref>. Улиастай дахь нэр нөлөө бүхий, хамгийн том пүүс бол [[Даашинхүү|Да Шэн Күй]]гийн пүүс юм. ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Манжийн байлдан дагуулалт.jpg|Манжийн байлдан дагуулалт. Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 2.jpg Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 3.gif Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 4.gif Файл:Qing-Expansion3.jpg Файл:Manjiin dovtolgoo.gif Файл:Манжийн довтолгоо 1616-1644.jpg Файл:Манжийн довтолгоо 1644-1662.jpg|Манжийн довтолгоо 1644-1662 Файл:Манжийн довтолгоо 1662-1683.jpg|Манжийн довтолгоо 1662-1683 Файл:Манжийн довтолгоо 1683-1747.jpg|Манжийн довтолгоо 1683-1747 Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 Файл:Манж 1795.jpg|Манж 1795 Файл:Манж улс 1815 он.jpg Файл:Манж улс 1838 он.jpg Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg Файл:Manj boslogo.jpg Файл:Манж 1820 он..jpg|Манж 1820 он Файл:Manj 1796-1839.jpg Файл:Manj 1884 on.jpg Файл:Manj 1861-1894.jpg Файл:Manj 1862-1911.jpg Файл:Манжид болсон бослого.jpg Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он. Файл:Манж 1911.jpg|Манж 1911 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1907 он.gif Файл:Манж Чин улс.jpg Файл:Манж Чин.jpg Файл:Manjin zahirgaa.jpg Файл:Манж 1911 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон.jpg|Манж 1840 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон Файл:Манж улс.jpg|Манж Чин улс Файл:Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг.jpg|Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монголын түүх]] *[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] *[[Жиньдандаогийн үймээн]] *[[Хятадын Синьхайн хувьсгал 1911 он]] *[[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] ==Ном зүй== *Манжийн эрхшээлд байсан үеийн Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжил == Эшлэл == {{reflist}} {{Манжийн үеийн Монгол}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол| ]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:1635 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1912 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:19-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] 7zvy8m6pw4tmde325ight9cxe70czh5 0 33877 867049 861609 2026-08-25T04:32:32Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867049 wikitext text/x-wiki {{For|Сумыг|Дарьганга сум}} {{Инфобокс үндэстэн |group = Дарьганга |image = |caption = Дарьгангын байршил ("5" гэж тэмдэглэсэн) |pop = 36,419 |region1 = {{flagcountry|Монгол}} |pop1 = 36,419 |ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf \2010 оны Үндэсний хүн амын тооллого] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=2020-11-07 }}</ref> |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |languages = [[Монгол хэл]]ний [[Халх аялга]] |religions = [[Төвөдийн Буддын шашин]] , [[Бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] |related= [[Монголчууд]], [[Халх]], [[Цахар]], [[Өөлд]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | s = 达里干嘎蒙古 |p= |mong=ᠳᠠᠷᠢᠭᠠᠩᠭ᠎ᠠ |mon=Дарьганга }} '''Дарьганга''' бол зүүн [[Монголчууд|Монгол]]ын нэгэн ястан. Тэд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Дарь овоо]] болон [[Ганга нуур]] орчмын нутагт оршин суудгаас ийм нэртэй болжээ. 2010 оны Монгол улсын хүн амын тооллогын дүнгээр 27,412 хүн Дарьганга ястан гэж мэдүүлжээ. Дарьганга ястанг 1690-ээд оны үед [[Манж Чин улс]]ын засаг эзэн хааны төмөр сүргийг адгуулах зорилгоор [[Цахар|Цахар]], [[Халх]] болон [[Өөлд]] иргэдийг цуглуулан үүсгэсэн гэдэг. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үед Дарьганга нь тусгай бие даасан хошуу байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах улсын үед хошууны засгийг халахад [[Дарьганга хошуу]] Сүхбаатар аймгийн [[Дарьганга сум|Дарьганга]], [[Наран сум|Наран]], [[Онгон сум|Онгон]], [[Халзан сум|Халзан]], [[Асгат сум (Сүхбаатар)|Асгат]], [[Баяндэлгэр сум (Сүхбаатар)|Баяндэлгэр]] зэрэг сумдад хуваагджээ. ==Манжийн үеийн Дарьганга== [[Манж Чин улс]]ын засаг эзэн хааны төмөр сүргийг адгуулах зорилгоор [[Цахар|Цахар]], [[Халх]] болон [[Өөлд]] иргэдийг цуглуулан байгуулсан. Ингэхдээ Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн Сэцэн ханы хошуунаас таслан байгуулжээ. 1697 онд Зүүнгарын Галдан хааны цэргийг ялж, Халхыг эзлэсний дараа Манжийн эзэн хаанд Монгол ноёдын барьсан малыг адгуулах болсон. Тус сүргийг Хаалган хотод суух Хуувийн амбанд захируулж, бусад сүргийн газрын хамт захирагдаж байв. Манжийн төрөөс Дарьганга сүрэгт ямар нэгэн засаг ноён томилолгүйгээр таван гар болгоод бүгдийн дарга томилж суулгасан. Мөн тухайн үеийн малын бэлчээрийг хуваарьлаж, тогтоохын тулд цөөн бус удаа хилийн дээс тогтоож овоо босгож байлаа. Тухайлбал: * 1738 оны байдлаар өмнө зах нь Хөгнө элс, Лүгэ, Өл хөөвөр, Уурхангар; баруун зах нь Чөдөр булаг, Үнэгдийн булаг; хойд зах нь 3 зээрд, шаварт, Авдарантай; зүүн зах нь Өвөр хүрэм, Хөгнө булаг, Хөдөө нуур<ref>Билэгсайхан Т. Дарьгангын түхийн тойм. УБ., 2015. т.51</ref> *1786 оны байдлаар шинэчэн овоо босгоход Түшээт хан аймгийн засаг Доржжавын, засаг Гончигжав, ноён хутагт; Сэцэн хан аймгийн засаг Цэрэннамжил, засаг Дэмчиг, засаг Сономдондог нарын хошуудтай хил залгаж байжээ.<ref>Билэгсайхан Т. Дарьгангын түхийн тойм. УБ., 2015. т.52</ref> Тухайн үеийн хэрэг явдлыг хил залгаа Халхын ноёдтой харилцан хэлэлцэхийн тулд 1822 он хүртэл Орлой зургаан хад гэх газар хийж байснаа өмнө зах нь Хажилга булаг, хойд тал нь Дунд зээрдийн хойд талд Жиримийн Хадат толгойд болзоо нийлж байв.<ref>Билэгсайхан Т. Дарьгангын түхийн тойм. УБ., 2015. т.52</ref> ===Бүтэц=== *Баруун гарын адуун сүрэг: тэргүүн 1, дэд тэргүүн 1, бичээч 1, сүргийн дарга 37, мэйрэн 37, байр 36, хуяг 223 *Зүүн гарын адуун сүрэг: тэргүүн 1, дэд тэргүүн 1, бичээч 1, сүргийн дарга 37, мэйрэн 37, байр 36, хуяг 222 *Баруун гарын тэмээн сүрэг: тэргүүн 1, дэд тэргүүн 1, бичээч 1, сүргийн дарга 24, мэйрэн 24, байр 15, хуяг 152 *Зүүн гарын тэмээн сүрэг: тэргүүн 1, дэд тэргүүн 1, бичээч 1, сүргийн дарга 24, мэйрэн 24, байр 13, хуяг 155 *Хонин сүрэг: тэргүүн 1, дэд тэргүүн 1, бичээч 2, сүргийн дарга 80, мэйрэн 80, байр 194, хуяг 286 ===Цалин пүнлүү=== Манжийн төрөөс жилд нэг удаа цалин өгч байсан. Бүгдийн дарга 60 лан, Сүргийн тэргүүн 60 лан, дэд тэргүүн тус бүр 2 лан, бичээч тус бүр 1 лан, сүргийн дарга тус бүр 2 лан мөнгө, мэйрэн тус бүр 1.5 лан мөнгө, байр тус бүр, 2 лан, хуяг тус бүр 1 лан мөнгө байсан бөгөөд нийт 12158 лан мөнгө зарцуулж байжээ. ==Алдартай хүмүүс== *[[Чойжингийн Хурц]]-Уул уурхайн сайд асан, Хөдөлмөрийн баатар *[[Шарын Чимэдцэеэ]] - МУГЖ *[[Дагдангийн Амгалан]] - Ардын зураач, Төрийн соёрхолт *[[Данзангийн Нямсүрэн]]- Яруу найрагч *[[Лхамсүрэнгийн Жамсран]]- Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор *Очирбатын Дашбалбар- нэрт яруу найрагч *Доржийн Гомбожав- дуун хөрвүүлэгч яруу найрагч * Дандарын Моононцагаан - дипломатч, түүхч, орчуулагч, Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин ==Лавлах холбоос== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Халх]] rqv2d602s49ho8y81qnplipfc6u2x94 0 35395 867042 739551 2026-08-24T23:44:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867042 wikitext text/x-wiki Эдийн засгийн ухаанд, хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж гэдэг нь хэрэглэгчийг илүү ханамжтай байлгах бараа, үйлчилгээний багцын сонголтыг илэрхийлсэн илэрхийлэл гэж ойлгоно. Сонголтууд нь шилжимтгий, төгсөмтгий, үргэлжилсэн мөн чанартай байж гэмээнэ сэтгэл ханамжийн төлөөлөл болж чадна. == Хяналт == Байгууллагууд үйлчлүүлэгч бус хүмүүсийг чиглүүлэхийн зэрэгцээ одоо байгаа хэрэглэгчдийг хадгалах хэрэгтэй.<ref>{{cite web|title=Fundamentals of Customer-Focused Management: Competing Through Service|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN9781567205640&newbks=0&redir_esc=y|accessdate=2023-09-20|website=books.google.com}}</ref> Хэрэглэгчийн сэтгэл ханамжийг хэмжих нь тухайн байгууллага бүтээгдэхүүн ба/эсвэл үйлчилгээг зах зээлд хүргэхэд хэр амжилттай байгааг ойлгох боломжийг олгодог.<ref>{{cite web|title=How to Measure Customer Satisfaction in 8 Simple Steps|url=https://blog.hubspot.com/service/how-to-measure-customer-satisfaction|accessdate=2023-09-20|website=blog.hubspot.com}}</ref><ref>{{cite web|title=How to measure customer satisfaction in 7 different ways|url=https://www.questionpro.com/blog/how-to-measure-customer-satisfaction/|accessdate=2023-09-20|website=www.questionpro.com}}</ref> Үйлчлүүлэгчийн сэтгэл ханамжийг хянах нь аливаа бизнест чухал ач холбогдолтой бөгөөд учир нь энэ нь үйлчлүүлэгчид компанитай хийсэн туршлагыг хэрхэн үнэлж байгааг ойлгох боломжийг олгодог.<ref>{{cite web|title=7 Crucial KPIs For Home Inventory Shops|url=https://finmodelslab.com/blogs/kpi-metrics/home-inventory-shop-kpi-metrics|accessdate=2023-09-20|website=finmodelslab.com|archive-date=2025-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250219204447/https://finmodelslab.com/blogs/kpi-metrics/home-inventory-shop-kpi-metrics|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Key Metrics for Tracking Customer Success and Satisfaction|url=https://www.guidde.com/blog/key-metrics-for-tracking-customer-success-and-satisfaction|accessdate=2023-09-20|website=www.guidde.com}}</ref> "Үйлчлүүлэгчийн сэтгэл ханамжийг хувь хүний ​​түвшинд хэмждэг ч бараг үргэлж нэгтгэсэн түвшинд мэдээлдэг. Үүнийг янз бүрийн аргаар хэмжиж болох бөгөөд ихэвчлэн хэмждэг. Жишээлбэл, зочид буудал нь үйлчлүүлэгчдээс үүдний ширээний талаарх туршлагаа үнэлэхийг хүсч болно. Бүртгэлийн үйлчилгээ, өрөө, өрөөний тав тухтай байдал, ресторан гэх мэт. Нэмж дурдахад, зочид буудал "таны оршин суух"-ын ерөнхий сэтгэл ханамжийн талаар асууж болно.<ref>{{cite web|title=Marketing Metrics: The Definitive Guide to Measuring Marketing Performance|url=https://books.google.com/books?vid=ISBN0137058292&newbks=0&redir_esc=y|accessdate=2023-09-20|website=books.google.com}}</ref> Хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж гэдэг нь хоёрдмол утгатай, хийсвэр ойлголт бөгөөд сэтгэл ханамжийн төлөв байдлын бодит илрэл нь хүн бүрт, бүтээгдэхүүн/үйлчилгээнээс хамаарч өөр өөр байх болно. Сэтгэл ханамжийн төлөв байдал нь ашигт ажиллагаа, санал болгож буй хувь хэмжээ гэх мэт сэтгэл ханамжийн зан үйлтэй холбоотой хэд хэдэн сэтгэлзүйн болон бие махбодийн хувьсагчаас хамаардаг. Сэтгэл ханамжийн түвшин нь үйлчлүүлэгчийн өөр сонголт болон тухайн байгууллагын бүтээгдэхүүнийг харьцуулж болох бусад бүтээгдэхүүнээс хамаарч өөр өөр байж болно. == Rujukan == {{reflist}} [[Ангилал:Customer relationship management]] [[Ангилал:Бизнес]] magypujp9rc52kf7gy0f5rzie75n4z0 0 35697 867032 762455 2026-08-24T19:30:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867032 wikitext text/x-wiki [[File:2010 09 05 Planit Solar 1.JPG|300px|right|ПланетСолар усан онгоц]] [[File:PlanetSolar_Frontansicht.jpg|300px|right|]] [[File:PlanetSolar_Solarpanele.jpg|300px|right|]] '''ПланетСолар''' нь одоогоор дэлхийд хамгийн том хэмжээтэй нарны эрчим хүчээр явдаг катамаран ангиллын усан онгоц бөгөөд 2010 оны 3 сарын 31-нд анх далайд гарснаасаа хойш нийт 22000км (2013 оны 9 сарыг хүртэл) далайд аялжээ. <ref name="mobile">{{Cite web|url=http://www.mobilemag.com/2010/02/26/planetsolar-100-catamarn-has-38000-photovaltaic-solar-cells-set-to-sail-in-march/|title=38000 нарны зайн хураагууртай ПланетСолар усан онгоц 3 сард явж эхлэнэ|publisher=Mobile Magazine|first=Fabrizio|last=Pilato|date=February 26, 2010|access-date=Есдүгээр сар 13, 2013|archive-date=Гуравдугаар сар 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302144352/http://www.mobilemag.com/2010/02/26/planetsolar-100-catamarn-has-38000-photovaltaic-solar-cells-set-to-sail-in-march/|url-status=dead}}</ref> Энэ усан онгоцыг Шинэ Зеландын ЛомоОшин Дизайн компанид бүтээж, Германы Книйрим Яахтбау компани угсарчээ, нийт зардал 15 сая евро.<ref>{{Cite web |url=http://www.knierim-yachtbau.de/html/gb/yachts/planet-solar.php |title=ПланетСолар |publisher=Knierim Yachtbau |access-date=2013-09-13 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530064341/http://knierim-yachtbau.de/html/gb/yachts/planet-solar.php |url-status=dead }}</ref> ПланетСолар нь дэлхийг тойрох болон Атлантын далайг нарны зайгаар түргэн гатлах дэлхийн хэд хэдэн дээд амжилтийг тогтоож чадсан юм. ==Онгоцны үзүүлэлт== Эзлэхүүн 85 метр тонн, хурд 26км/ц буюу 14нот, урт 31м, өргөн 15м, 60квт-ын 2 цахилгаан хөдөлгүүр ба 10квт-ын 2 цахилгаан хөдөлгүүртэй, нарны хураагуур хавтангийн бүрдэл 38000ш, нарнаас хураасан цэнэгийг хөлгийн доод талд хөвөгч гол 2 сууриний хэсэгт 8,5 тн лити-ион зайд хураадаг, багийн гишүүд 6-11. ==Дэлхийг тойрсон адал явдлууд== ПланетСолар хөлөг нь дэлхийг тойроход бага зэрэг техникийн бэрхшээлүүд нарны хавтангаа цөөнийг нь замд солих, нэг хөдөлгүүрээ Австралийн хажууханд салгаж засварт оруулах гэх мэт саадтай тулгарсан. Харин буцаж анхны цэгтээ хүрэхийн өмнө Мороккагийн наах нь Суэцийн сувгаар дайрахад замд дайралдах олон далайн дээрэмчдээс хамгаалж 5 хүнтэй бүрэн зэвсэглэсэн бие хамгаалах багийг хөлөг дээрээ хэд хоногоор хөлсөлж байлгаж хөлгийнхөө эргэн тойронд өргөст тор зүүж хамгаалж байж сувгийг нэвтэрчээ. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tûranor PlanetSolar (ship, 2010)|ПланетСолар}} * [http://www.planetsolar.org/ planetsolar.org] * [https://web.archive.org/web/20111101084642/http://www.lomocean.com/ lomocean.com] [[Ангилал:Нарны зайн усан онгоц]] [[Ангилал:Швейцарын усан онгоц]] [[Ангилал:Катамаран]] i11pjweig54bnzz7l5zpp9e4y0a88au 0 39693 867089 775439 2026-08-25T07:38:42Z Enkhsaihan2005 64429 867089 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Марамуреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Муреш тойрог | native_name = Județul Mureș | other_name = Maros megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Marosvásárhely panoráma 2.jpg |alt1 = |caption1 = [[Тыргу-Муреш]] |image2 = Saschiz Church Tower (8154793110).jpg |alt2 = |caption2 = [[Саскиз бэхлэгдсэн сүм]] |image3 = Sighişoara 178.jpg |alt3 = |caption3 = [[Сигишоара]] |image4 = Medve-tó légi.jpg |alt4 = |caption4 = [[Совата]] |image5 = Szászrégen (26).jpg |alt5 = |caption5 = [[Регин]] }} | image_flag = Mureș-County-Flag.png | flag_link = | image_shield = [[File:Mures county coat of arms.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Mures in Romania.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Тыргу Муреш]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = {{ill|RMDSZ|ro}} | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Петер Ференк|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Чиприан Добре|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6,714 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 11-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.59|24.61|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 12-т]] | population_density_km2 = 82 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 54wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x65]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = MS⁵ | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 8.990 &nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 17,348 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjmures.ro/ Тойргийн зөвлөл] <br /> [https://ms.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Му́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Mureş}} [{{IPA|ˈmureʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 550.846<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mureș County|Муреш тойрог}} * [http://www.cjmures.ro/ Consiliul Judetean Mures] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Муреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] iunsx5i5czik2vskr121f3bn1g355wc 867094 867089 2026-08-25T07:42:30Z Enkhsaihan2005 64429 867094 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Марамуреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Муреш тойрог | native_name = Județul Mureș | other_name = Maros megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Marosvásárhely panoráma 2.jpg |alt1 = |caption1 = [[Тыргу Муреш]] |image2 = Saschiz Church Tower (8154793110).jpg |alt2 = |caption2 = [[Саскиз бэхлэгдсэн сүм]] |image3 = Sighişoara 178.jpg |alt3 = |caption3 = [[Сигишоара]] |image4 = Medve-tó légi.jpg |alt4 = |caption4 = [[Совата]] |image5 = Szászrégen (26).jpg |alt5 = |caption5 = [[Регин]] }} | image_flag = Mureș-County-Flag.png | flag_link = | image_shield = [[File:Mures county coat of arms.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Mures in Romania.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Тыргу Муреш]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = {{ill|RMDSZ|ro}} | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Петер Ференк|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Чиприан Добре|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6,714 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 11-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.59|24.61|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 12-т]] | population_density_km2 = 82 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 54wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x65]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = MS⁵ | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 8.990 &nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 17,348 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjmures.ro/ Тойргийн зөвлөл] <br /> [https://ms.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Му́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Mureş}} [{{IPA|ˈmureʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 550.846<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mureș County|Муреш тойрог}} * [http://www.cjmures.ro/ Consiliul Judetean Mures] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Муреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] a28f9eudb7169v4gc0io77qq08m13oe 0 39956 867092 744184 2026-08-25T07:41:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Тыргу-Муреш]] to [[Тыргу Муреш]] 744184 wikitext text/x-wiki '''Ты́ргу-Му́реш''' ({{lang-ro|Târgu Mureş}} [{{IPA|ˈtɨrɡu ˈmureʃ}}]; {{lang-de|Neumarkt am Mieresch}} [{{IPA|ˈnɔɪ̯maʁkt am ˈmiːʁəʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 134,290 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 19:22:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Târgu Mureș|Тыргу-Муреш}} *[https://tirgumures.ro/ Хотын цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Тыргу-Муреш| ]] kye8zs44o1l3fift0og6zr4vx5ypy8k 867095 867092 2026-08-25T07:43:47Z Enkhsaihan2005 64429 867095 wikitext text/x-wiki '''Ты́ргу Му́реш''' ({{lang-ro|Târgu Mureş}} [{{IPA|ˈtɨrɡu ˈmureʃ}}]; {{lang-de|Neumarkt am Mieresch}} [{{IPA|ˈnɔɪ̯maʁkt am ˈmiːʁəʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 134,290 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 19:22:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Târgu Mureș|Тыргу Муреш}} *[https://tirgumures.ro/ Хотын цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Тыргу Муреш}} [[Ангилал:Тыргу Муреш| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] efye3f216uz1x0h50zpj6zmvuzq244e 0 42886 867048 834472 2026-08-25T04:32:28Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867048 wikitext text/x-wiki Энэхүү жагсаалт нь [[монгол үндэстэн|Монгол]] улсуудын жагсаалт болно. ==Эрт ба дундад зууны улсууд== {| class="wikitable sortable" |- !style="width:17em"|Нэр !style="width:7em"| Он !style="width:10em"|Газар нутгийн хэмжээ !style="width:1em"| Газрын зураг !style="width:20em"| Нийслэл !style="width:11em"|Хамарсан газар нутаг |- | Бида улс<ref>[[Инжинаш]] "Хөх судар"</ref> | | | | | {{flag|Монгол}} |- !colspan=10|Сяньюнь |- | [[Жоншань]] | МЭӨ VI–МЭӨ 296 | | | | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|Хүннүчүүдийн улс |- | [[Хүннү улс]] | МЭӨ 209–<br>МЭ 93/МЭ 156? | 4,030,000&nbsp;км²<br>(МЭӨ 176)<ref>Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, 8-р тал. 2008 оны 8-р сарын 28–31</ref> | [[File:Hunnu Empire.jpg|90px]] | [[Луут хот]] (Лунчэнь)<br>Орхон голын эрэг | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Юэбань]] | 160–490 | | | | {{flag|Казахстан}} |- |[[Түрүү Жао]]<br>(Хань Жао) | 304–329 | 2,000,000&nbsp;км²<br>( МЭ 316)<ref name="size">Rein Taagepera "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.", Social Science History Vol. 3, 115-138 (1979)</ref> | | Лиши (304-305)<br>Литин (305-308)<br>Пуцзы (308-309)<br>Пинлян (309-318)<br>Чанань (318-329)<br>Шангуи (329) | {{flag|Хятад}} |- | Умард Лянь |397–460 | | [[File:China400ce.png|90px]] | Жанъе (397-412)<br>Гузань (412-439)<br>Гаочан (442-460) | {{flag|Хятад}} |- | [[Ся (16 улс)|Хэлиан Ся]] | 407–431 | | | Тонгван хот (418-427)<br>Шангуи (427-428)<br>Пинлян (428-430) | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|Сяньбичүүдийн улс |- | [[Сяньби]] | 93/156?–234 | | [[File:Mongolia III.jpg|90px]] | [[Хангайн нуруу]] |{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | Өмнөд Лянь | 397–414 | | [[File:Asia 400ad.jpg|90px]] | Лианчуань (397-399)<br>Лэду (399, 402-406, 410-414)<br>Сипин (399-402)<br>Гузань (406-410) | {{flag|Хятад}} |- | [[Баруун Цинь]] | 385–431 | | | Юаньчуань (385-388, 400, 410-412)<br>Жинчэн (388-395)<br>Шичэн (395-400)<br>Танжяо (412)<br> Фухан (412-431) | {{flag|Хятад}} |- |[[Түрүү Янь]] | 337–370 | | | Шичэн (337-341)<br>Лунчэн (341-350)<br>Жи (350-357)<br>Ечэн (357-370) | {{flag|Хятад}} |- | Баруун Янь | 384–394 | | | Чанань (385-386)<br>Чжанцзы (386-394) | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[Муюн]] сяньбичүүдийн улс |- | [[Хожуу Янь]] | 384–409 | | [[File:Asia 400ad.jpg|90px]] | Чжуншань (386-397)<br>Лунчэн (397-409) | {{flag|Хятад}} |- | [[Тугухунь]] | 284–672 | | [[File:Nirun, Tuyuhun, Yueban, Tuoba Wei.jpg|90px]] | Фүки хот | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[Тоба]] сяньбичүүдийн улс |- | Дай улс | 315–377 | | | Шэнлэ | {{flag|Хятад}} |- | [[Тоба Вэй|Тоба улс]]<br>(Тоба Вэй, Умард Вэй) | 386–535 | 2,000,000&nbsp;км²<br>(450)<ref name="size"/> | [[File:Nirun, Tuyuhun, Yueban, Tuoba Wei.jpg|90px]] | Шэнлэ (386-398)<br>[[Датун|Пинчэн]] (398-493)<br>Лоян (493-534)<br>Чанань (534-535) | {{flag|Хятад}} |- | [[Зүүн Вэй]] | 534–550 | 1,000,000&nbsp;км²<br>(550 AD)<ref name="size"/> !rowspan=2| [[File:西魏･東魏･梁.PNG|90px]] | Лоян (534)<br>Ечэн (534-550) | {{flag|Хятад}} |- | [[Баруун Вэй]] | 535–557 | 1,300,000&nbsp;км²<br>(МЭ 557)<ref name="size"/> | Чанань | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[Юйвэнь]] |- |[[Умард Жоу]] | 557–581 | 1,500,000&nbsp;км²<br>(МЭ 577)<ref name="size"/> | [[File:Northern and Southern Dynasties 560 CE.png|90px]] | Чанань | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|Нирун |- | [[Нирун улс]]<ref>Монгол судлаачид Нируныг Сяньбийн үеэс зааглаж бичдэг ч зарим монгол эрдэмтэд Нируныг сяньби угсааны улсын тоонд оруулдаг</ref> | 330–555 |4,000,000&nbsp;км²<br>(405 AD)<ref name="size"/><ref name="empire">Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and Peter Turchin (2006). East-West Orientation of Historical Empires.Journal of World-Systems Research (University of Connecticut). 12 (no. 2): 219–229.</ref> | [[File:Nirun, Tuyuhun, Yueban, Tuoba Wei.jpg|90px]] | Мумо хот <br>Монгол, Орхон гол |{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[Кидан]]чуудын улс |- |[[Хидан Улс]]<br>(Ляо улс) | 907–1125 | 2,600,000&nbsp;км²<br>(947)<ref name="empire"/><ref name="Taagepera">Rein Taagepera (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly 41 (3): 475–504.</ref><br>4,000,000&nbsp;км²<br>(1111) | [[File:Mongolia XI.jpg|90px]] | Шанцзин | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Умард Солонгос}}<br>{{flag|Хятад}} |- |[[Дорнод Дань]] улс | 926–936 | | | | {{flag|Хятад}} |- | Умард Ляо | 1122–1123 | | | | {{flag|Хятад}} |- | [[Хар Хидан]] | 1124/<br>1125–1221 | 2,500,000&nbsp;км²<br>(1210)<ref name="empire"/> | [[File:KaraKhitaiAD1200.png|90px]] | Балгасун хот |{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Киргиз}}<br>{{flag|Тажикистан}}<br>{{flag|Туркменистан}}<br>{{flag|Узбекистан}}<br>{{flag|Хятад}} |- | Зүүн Ляо | 1211–1220 | | | | {{flag|Хятад}} |- | Ираны Керман улс | 1220-иод он–1306 | | | | {{flag|Иран}} |- !colspan=10|[[Татаби]] (Кумоси) |- | Их Си | 1123 | | | | {{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[Дундад зууны монгол аймгууд]] |- | [[Хамаг Монгол]] | X зуун–1206 | !rowspan=5| [[File:Mongol Empire c.1207.png|90px]] | | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Хэрэйд]]ийн ханлиг | X зуун–1203 | | | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Мэргид]]ийн ханлиг | XI–XII зууны дунд үе<br>(XII зуунд дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан бутарч аймгийн холбоо болсон бололтой) | | | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}} |- | [[Найман]]ы ханлиг | | | | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Татар]]ын ханлиг | VI—X<br>(IX – XII зууны дунд үе?) XII зуунд үед дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан бутарч аймгийн холбоо болсон бололтой | | | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Хятад}} |- !colspan=10|[[image:Flag of the Mongol Empire.svg|40px]] Их Монгол Улс |- | [[Их Монгол Улс]] | 1206–1271<br>(1368) | 33,000,000&nbsp;км²<ref name="empire"/><ref>Morgan. The Mongols. p. 5.</ref> | [[File:Mongol dominions.jpg|90px]]<br>[[Файл:MongolEmpireDivisions1300.png|90px]] | [[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–35)<br>[[Хархорин сум|Хархорум]] (1235–60)<br>[[Дайду|Даду]] (1260–1368) |{{flag|Азербайжан}}<br>{{flag|Армени}}<br>{{flag|Афганистан}}<br>{{flag|Беларусь}}<br>{{flag|Болгар}}<br>{{flag|Вьетнам}}<br>{{flag|Гүрж}}<br>{{flag|Ирак}}<br>{{flag|Иран}}<br>{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Киргиз}}<br>{{flag|Лаос}}<br>{{flag|Литва}}<br>{{flag|Молдав}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Мьянмар}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Пакистан}}<br>{{flag|Польш}}<br>{{flag|Румын}}<br>{{flag|Сири}}<br>{{flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{flag|Умард Солонгос}}<br>{{flag|Тажикистан}}<br>{{flag|Турк}}<br>{{flag|Туркменистан}}<br>{{flag|Узбекистан}}<br>{{flag|Украин}}<br>{{flag|Хятад}}<br>{{flag|Энэтхэг}} |- | [[Юань Улс]] | 1271-1368 | 14,000,000&nbsp;км²<br>(1310)<ref name="Taagepera"/> | [[Файл:Yuan Dynasty 1294.png|90px]] | [[Ханбалиг]]<br>([[Бээжин]]) |{{Flag|Лаос}}<br>{{Flag|Монгол}}<br>{{Flag|Мьянмар}}<br>{{Flag|Орос}}<br>{{Flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{Flag|Умард Солонгос}}<br>{{Flag|Хятад}}<br>{{Flag|Энэтхэг}} |- !colspan=10| [[image:Flag of Golden Horde-2-.svg|40px]] Алтан Ордны улс |- | [[Алтан Орд]] | 1240–1502 | 6,000,000&nbsp;км²<br>(1310)<ref name="empire"/> | [[File:Золотая орда.jpg|90px]] | [[Сарай (хот)|Сарай]] <br>[[Бат Сарай]] (1240-1260) <br>[[Бэрх Сарай]] (1260-1502) |{{flag|Азербайжан}}<br>{{flag|Беларусь}}<br>{{flag|Болгар}}<br>{{flag|Гүрж}}<br>{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Молдав}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Польш}}<br>{{flag|Румын}}<br>{{flag|Туркменистан}}<br>{{flag|Узбекистан}}<br>{{flag|Украин}} |- | [[Их Орд]] | 1466–1502 | | | | {{flag|Орос}}<br>{{flag|Казахстан}} |- !colspan=10| [[image:Flag of the Chagatai Khanate.svg|40px]] Цагаадайн улс |- | [[Цагаадайн Улс]]<br> | 1225–1340-иод он | 3,500,000&nbsp;км²<br>(1310)<ref name="empire"/><ref name="Taagepera"/> | [[File:Chagatai Khanate map en.svg|90px]] | [[Алмалык]]<br>[[Карши]] хот |{{flag|Афганистан}}<br>{{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Киргиз}}<br>{{flag|Пакистан}}<br>{{flag|Тажикистан}}<br>{{flag|Туркменистан}}<br>{{flag|Узбекистан}}<br>{{flag|Хятад}}<br>{{flag|Энэтхэг}} |- | [[Мавереннахр]] | 1340-иод он–1370 | | | | {{flag|Киргиз}}<br>{{flag|Тажикистан}}<br>{{flag|Узбекистан}} |- | [[Моголистан]] | 1340–1462 | !rowspan=2|[[File:Mongolia XVI.png|90px]] | | {{flag|Хятад}} |- | [[Хар Дэлийн Хант Улс]] | 1383–1513 | | | {{flag|Хятад}} (Хамил) |- !colspan=10|[[image:Flag of the Ilkhanate.svg|25px]] Ил хаант улс |- |[[Ил Хаант Улс]] | 1256–1335 | 3,750,000&nbsp;км²<br>(1310)<ref name="empire"/><ref name="Taagepera"/> | [[File:Ilkhanate in 1256–1353.PNG|90px]] | Мераге (1256–1265)<br>Тебриз (1265–1306)<br>[[Солтаниех]] (1306–1335) |{{flag|Азербайжан}}<br>{{flag|Армени}}<br>{{flag|Афганистан}}<br>{{flag|Гүрж}}<br>{{flag|Ирак}}<br>{{flag|Иран}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Пакистан}}<br>{{flag|Тажикистан}}<br>{{flag|Турк}}<br>{{flag|Туркменистан}}<br>{{flag|Сири}} |- | [[Чобаны улс]] | 1335–1357 | !rowspan=3|[[File:IranaftertheIlkhanate.png|90px]] | [[Тебриз]] | {{flag|Иран}} |- | [[Инжуйн улс]] | 1335–1357 | | [[Багдад]] (1411 хүртэл)<br> [[Басра]] (1411-1432) | {{flag|Ирак}}<br>{{flag|Иран}} |- |[[Жалайрын улс]] | 1335–1432 | | Багдад (1411 хүртэл)<br> Басра (1411-1432) | {{flag|Ирак}}<br>{{flag|Иран}} |- | [[Аргуны улс]] | 1479?–1599? | | | | {{flag|Афганистан}}<br>{{flag|Пакистан}} |- !colspan=10| [[Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] |- | [[Зургаан түмэн|Дөчин Монгол Улс]] | 1368–1635 | 5,000,000&nbsp;км²<br>(1550)<ref name="Taagepera"/> | [[File:Mongolia XVI.png|90px]] | [[Шанду]] (1368–69)<br>[[Инчан]] (1369–70)<br>[[Хархорум]] (1371–88) | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Халх]]ын ханлиг<br>(Түшээт, Засагт, Сэцэн, Алтан хан) | XVI зууны сүүлчээс XVII зууны сүүл үе | | [[File:Mongolia XVII.png|90px]] | Ар Монголд | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}} |- |[[Дөрвөн Ойрад]] | 1399–1634 |1,000,000&nbsp;км²<br>(XV - XVI зуун)<ref>[[Казахстан]]ы [[Алматы муж|Алматы]], [[Зүүн Казахстан]] мужуудын зүүн хэсгийг оролцуулан. 14-р зууны сүүлд [[Зүүн Казахстан]] мужийн зүүн хэсгийг хянаж байсан ч зарим үед [[Казахын Хант Улс]] (1465–1847), [[Сибирийн ханлиг]]т шахагдан зүүн тийш ухарч байв. Гэвч [[Эрчис]] мөрний зүүн эрэг, [[Зайсан нуур]] орчмын нутгийг байнга хяналтандаа байлгасаар байжээ. 16-р зууны эхэн үед [[Казахын цав толгод]]ийн нилээд хэсгийг эзэлсэн ч удалгүй алдсан байна. Энэ үед газар нутаг нь сая гаруй км² болжээ. 16-р зууны сүүл мөн 1603 онд [[Хотгойд]]ын Алтан ханы хүчтэй довтолгоонд өртөн Монголоос шахагдан гарснаар газар нутаг нь багассан ч Орост цохигдон унасан Сибирийн ханлигийн нутгийн нилээд хэсэг мөн [[Долоон ус|Долоон ус]]ыг эзэлжээ. Алтан хан 1623 онд ойрадуудад алагдсан байна.</ref> <br> ~1,600,000&nbsp;km²<br>(XVII зууны эх)<ref>Долоон усыг бүхэлд нь цөөн хэдэн жил захирсаны дараа Казахын ханлигт эргээд алдаж багахан хэсэг нь урьдын адил ойрадын захиргаанд үлджээ.</ref> | [[File:Mongolia XVI.png|90px]] | | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Зүүнгар]] | 1634–1758 | ~ 3,500,000 — 4,000,000&nbsp;км² !rowspan=3|[[File:Mongolia XVII.png|90px]] | [[Хулж]] | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Киргиз}}<br>{{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[Хошуудын хант улс|Хошууд]] | 1642?–1717 | ~1,400,000&nbsp;km² | | {{flag|Хятад}} |- | [[Халимагийн хант улс|Халимаг]] | 1630–1771 | | | {{flag|Казахстан}}<br>{{flag|Орос}} |} ==Орчин үеийн улсууд== {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" align="center" !| Нэр ||Он || Газар нутгийн хэмжээ ||Газрын зураг|| Нийслэл || Хамарсан газар нутаг |- | [[Буряад-Монгол Улас]] | 1917–1920<ref>{{Cite web |url=http://irkdacan.ru/?rubr=3&doc=73 |title=Бидия Дандарон |access-date=2014-05-26 |archive-date=2016-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206093258/http://irkdacan.ru/?rubr=3&doc=73 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://dazan.spb.ru/buddhism/dictionary/?word=163 Балагатское движение]</ref><ref>[http://cheloveknauka.com/teokraticheskoe-dvizhenie-v-horinskom-vedomstve-buryatii Теократическое движение в Хоринском ведомстве Бурятии :1919–1926 гг.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russiasib.ru/balagatskoe-dvizhenie/ |title=БАЛАГАТСКОЕ ДВИЖЕНИЕ |access-date=2014-05-26 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014082936/http://russiasib.ru/balagatskoe-dvizhenie/ |url-status=dead }}</ref> | | [[Файл:Buryat-Mongolia.svg|90px]] | [[Буриад|Буриадын]] [[Хэжэнгэ аймаг]] | {{flag|Орос}} ([[image:Flag of Buryatia.svg|20px]] Буриад) |- | БН Ойрад-Халимаг Улс | 1930 | | | | {{flag|Орос}} ({{flag|Халимаг}}) |- | БН Өмнөд Монгол Улс | 1945<ref>Даваасамбуугийн МӨРӨН "Бүгд Найрамдах Өвөр Монгол улсын учир"</ref> | | | | [[Хятад]], [[Өвөр Монгол]] |- | [[image:Flag of Mongolia (1911-1921).svg|20px]] [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] | 1911-1924 | | | Их Хүрээ<br>([[Улаанбаатар]]) | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}}<br>{{flag|Хятад}} |- | [[image:Flag of the People's Republic of Mongolia (1945-1992).svg|20px]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] | 1924-1992 | | !rowspan=2|[[Улаанбаатар]] | {{flag|Монгол}}<br>{{flag|Орос}} |- | [[image:Flag of Mongolia.svg|20px]] [[Монгол Улс]] | 1992–одоо үе | 1,564,115.75&nbsp;km² | [[File:Un-mongolia.png|90px]] | {{flag|Монгол}} |} ==Автономит нутгууд== ===Орос дахь автономит нутгууд=== {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" align="center" !| Нэр ||Он || Нийслэл ||Газар нутгийн хэмжээ|| Газрын зураг |- | [[Буриад-Монгол Улс]] | 1917–1921 | [[Чита]] | | |- | [[Монгол-Буриадын Өөртөө Засах Муж]] | 1922–1923 | | | |- | [[Буриад-Монголын Өөртөө Засах Муж]] | 1921–1923 | | | |- | [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад-Монгол Улс]] | 1923–1958 !rowspan=3|[[Улаан-Үд]] | | [[File:Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg|90px]] |- | [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Буриад Улс]] | 1958–1992 | !rowspan=2|[[File:Russia - Buryat Republic (2008-01).svg|90px]] |- | [[Бүгд Найрамдах Буриад Улс]] | 1992-одоо үе | 351,300 km²<br> |- |- | [[Агийн Буриад-Монголын Үндэсний Тойрог]] | 1937–1958 !rowspan=3|[[Агинское]] | !rowspan=3|[[File:Russia - Agin-Buryat Autonomous Okrug (2008-01).svg|90px]] |- | [[Агийн Буриадын Үндэсний Тойрог]] | 1958–1977 | |- | [[Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойрог]] | 1977–2008 |9,600²<br> |- | [[Усть-Ордын Буриад-Монголын Өөртөө Засах Тойрог]] | 1937–1958 !rowspan=3|[[Усть-Ордынский]] | !rowspan=3|[[File:RussiaUst-OrdaBuryatia2007-07.svg|90px]] |- | [[Усть-Ордын Буриадын Үндэсний Тойрог]] | 1958–1978 | |- | [[Усть-Ордын Буриадын Өөртөө Засах Тойрог]] | 1978–2008 | 22,138²<br> |- | [[Халимагийн Өөртөө Засах Муж]] | 1920–1935<br>1957–1958 | [[Астрахань]] (1928 хүртэл)<br>[[Элст]] | | |- |[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Халимаг Улс]] | 1935–1943<br>1958–1990 !rowspan=4|[[Элст]] | !rowspan=4|[[File:Russia - Republic of Kalmykia (2008-01).svg|90px]] |- | [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | 1990–1992 | |- | Бүгд Найрамдах Халимаг Улс (Халимаг-Тангч) | 1992–1994 | |- | [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | 1994–одоо үе | 76,100 km²<br> |} ===Хятад дахь автономит нутгууд=== [[File:Atlas Mongolica East.png|thumb|Автономит нутгууд ]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" align="center" !| Нэр ||Он || Нийслэл ||Газар нутгийн хэмжээ|| Газрын зураг |- | [[Мэнзян]] улс | 1936–1945 | [[Хаалган]]<br>(Жанчхүү) | | [[File:Mengkiang (orthographic projection).svg|90px]] |- | [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] | 1947–одоо үе | [[Хөх хот]] | 1,183,000 km²<br> | [[File:Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg|90px]] |- !colspan=10|[[Ганьсу]] |- | [[Сүбэй Монголын Автономит тойрог]] | | | |[[File:Location of Subei within Gansu (China).png|90px]] |- !colspan=10|[[Хэбэй]] |- | [[Вэйчаны Манж ба Монголын автономит тойрог]] | | | | |- !colspan=10|[[Хармөрөн]] |- |[[Дөрвөд Монголын автономит тойрог]] | | | | |- !colspan=10|[[Гирин]] |- |[[Өмнөд Горлосын автономит тойрог]] | | | | |- !colspan=10|[[Ляонин]] |- |[[Харчин зүүн гарын Монгол автономит тойрог]] | | | | |- |[[Фушингийн Монгол автономит тойрог]] | | | | |- !colspan=10|[[Хөхнуур]] |- |[[Хайшигийн Монгол, Төвөдийн автономит тойрог]] | | | |[[File:Qinghai subdivisions - Haixi.svg|90px]] |- |Хэнаний Монгол автономит тойрог | | | | |- !colspan=10|[[Шинжаан]] |- |Баянголын Монгол автономит тойрог | |Хорла |462,700 km²<br> |[[File:China Xinjiang Bayingolin.svg|90px]] |- |Борталын Монгол автономит тойрог | |Бортал | |[[File:China Xinjiang Bortala.svg|90px]] |- |Ховогсайрын Монгол автономит тойрог | | [[Ховогсайр]] | |[[File:Location of Hoboksar within Xinjiang (China).png|90px]] |} == Эшлэл == {{reflist}} ==Мөн үзэх== *[[Алтан ордны улсын хангууд]] *[[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]] *[[Монгол хаад]] *[[Монголын түүх]] *[[Монголын түүхийн он дараалал]] ==Зураг== <gallery> Файл:Hunnu - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|Хүннү Файл:Hunnu.gif|Хүннү Файл:Хүннү 5.jpg|Хүннү Файл:Hsiung-nu-Empire.png|Хүннү Файл:Sumbe - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|Сяньби Файл:Sumbe.gif|Сяньби |Xianbei Empire under Tanshihuai (141–181) Файл:Nirun- Mongolian National Atlas 2009.jpeg|Нирун Файл:Rouran500.png|Нирун улс c. 500 Файл:Nirun.jpg|Нирун Файл:Asia 400ad.jpg|Өмнөд Лянь, Умард Лянь, Нирун, [[Тоба Вэй]], [[Тугухунь]], [[Хожуу Янь]], ба [[Юэбань]], 400 он Файл:Asia 500ad.jpg|Нирун, Тоба Вэй, Тугухунь, 500 он Файл:East-Hem 565ad.jpg|Тугухунь, Умард Чжоу, [[Киданчууд]] ба Татабы, 565 AD Файл:Kidan - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|Кидан Файл:Kidan.png|Кидан Файл:KhitanAD1000.png|Кидан 1000 онд |[[Хар Кидан]] Файл:Mongol dominions1.jpg|ИМУ-н хамгийн их өргөжин тэлсэн үе Файл:Mongol 13.png|ИМУ Файл:Mongol aimaguud 9-12-r zuun - Mongolian National Atlas 2009.jpeg|ИМУ 1207 оны үед Файл:Mongol aimaguud 12-r zuun.jpeg|Монгол аймгууд 12-р зуун Файл:Ih Mongol Uls.png|ИМУ Файл:Asia 13th Century.pdf Файл:Genghis khan empire at his death.png|ИМУ 1227 онд Файл:XIII.gif Файл:Mongolia 1500 AD.jpg|1500 он Файл:Дөрвөн Ойрад, Хотгойдын Алтан улс, Казах, Сибирийн ханлиг.jpg|Дөрвөн Ойрад, [[Хотгойд]]ын Алтан улс Файл:Oirad 16 zuun tugsgul.jpg|Дөрвөн Ойрад 16-р зууны төгсгөл Файл:Oirad 17-r zuunii eh.jpg|Дөрвөн Ойрад 17-р зууны эх Файл:Мин XVI-XVII зууны эх.jpg|Дөрвөн Ойрад, Монгол Улс, Өвөр Монголын хил XVI-XVII зууны эх Файл:Монгол, Хятадын хил 1600 он.jpg|Монгол, Хятадын хил 1600 он Файл:Монгол 17-р зуунд.jpg|17-р зуун Файл:1648 он.jpg|1648 он Файл:Mongol 17-r zuun.jpeg|17-р зуун Файл:Zuungar 18-r zuun.jpg|Зүүнгар 18-р зууны эх Файл:Zuungar.jpg|Зүүнгар Файл:Zuungar 17.jpg|Зүүнгар 17-р зуунд Файл:Zuungar 18.jpg|Зүүнгар 18-р зуунд Файл:Зүүнгар.jpg|Зүүнгар Файл:Төв Ази 16-17-р зууны дунд үе.jpg|Төв Ази 16-17-р зууны 1-р хагас Файл:17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх.jpg|17-р зууны төгсгөл, 18-р зууны эх Файл:Төв Ази 18-р зуун.jpg|Төв Ази 18-р зуун Файл:Halh, Uvur Mongol, Zuungar 1720-iod on - Gerelbadrakh.jpeg|1720-иод он Файл:Zunghar Khanate at 1750.jpg|Зүүнгарын хил 1750 онд (хөх шугам) Файл:Renat map.jpg|1716-1733 онд Зүүнгарт байсан швед офицер Ж.Ренатын зураг Файл:Kalmykia 1720.jpg|Швед цэргийн 1725 онд хийсэн Оросын газрын зургийн хэсэгт Зүүнгарын улсыг зуржээ. Файл:Pays des calmoucs.gif|Гьюлам де Л'Исле-гийн (1675-1726) 1706 онд хийсэн "[[Тартар]]ийн газрын зураг" дээр Зүүнгарын хилийг зуржээ. Энэ зураг АНУ-н Конгрессийн номын санд хадгалагдаж байна. Файл:1911-1919.jpg|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] Файл:Mongolia 1911.jpg|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс Файл:Olnoo urgugdsun Mongol uls.jpg|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс, монгол овгуудын тархалт Файл:Mongolian map 1914. by Korostovets and Kotovich.1.jpg|Коростовец, Котвич нарын зураг, 1914 он. Файл:Mongolia (orthographic projection).svg|Монгол Улс Файл:Mongolia 1996 CIA map.jpg|Монгол Улс </gallery> [[Ангилал:Монголын түүх| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс| ]] ss27w67gq5nwdwf22r5s4oep4jy47ep 0 55191 867057 866704 2026-08-25T05:13:58Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-45480-92|~2026-45480-92]] ([[User talk:~2026-45480-92|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:UlaanbaatarBot|UlaanbaatarBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 749347 wikitext text/x-wiki '''''Total War: Rome II''''' нь The Creative Assembly хөгжүүлж, [[Сега]] компаниас 2013 онд худалдаанд гаргасан тоглоом. Энэхүү тоглоом нь стратегийн тоглоомын гол төлөөлөгчдийн нэг [[Total War]] цувралын нэг юм. Ром, Спарта, Египет зэрэг улсуудаас сонгон авч даалгавар биелүүлэн үе давдаг. [[Ангилал:Компьютерын тоглоом]] resrghjea0zllx8ippiunveuoeqcinp 0 57725 867062 762287 2026-08-25T05:20:47Z ~2026-46470-82 107026 867062 wikitext text/x-wiki == Улсын цолтнууд == ==== 1. Дархан аварга ==== # Булган аймгийн Хангал сум (хуучнаар Сэлэнгэбүрэн сум)-ын харьяат БНМАУ-ын ууган спортын гавьяат тамирчин, төрийнхөө их баяр наадамд долоон удаа түрүүлж, гурван удаа үзүүрлэж, найман удаа шөвгөрсөн улам нэмэх, үнэн дэлгэрэх, бат нягт, үнэн хүчит өрнөн дэлгэрэх, улс даяар дуурсах, шалгарсан бат хүчит, улам баясуулагч, харилтгүй хүчит, олныг баясуулагч, түмнээс төгөлдөр, далай даян, дархан аварга [[Бадамдоригийн Түвдэндорж|БАДАМДОРИГИЙН ТҮВДЭНДОРЖ]] ==== 2. Даян аварга ==== # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улам нэмэх, бат хүчит, үнэн итгэлт, гарамгай хүчит, манлайн баясгалант, үнэн хүчит, өнөд баясгалант, олныг баясуулагч, үлэмж бадрах, далай дайчин, даян аварга [[Сэрээтэрийн Цэрэн|СЭРЭЭТЭРИЙН ЦЭРЭН]] ==== 3. Улсын арслан ==== # Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат улсын арслан [[Мангалын Бэх-Очир|МАНГАЛЫН БЭХ-ОЧИР]] # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улам өрнөх, өсөх идэр, харилтгүй жавхлант чимэгтэй улсын арслан [[Бямбын Жамъяндорж|БЯМБЫН ЖАМЪЯНДОРЖ]] ==== 4. Улсын гарьд ==== # Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын гарьд [[Ишдоржийн Доржсамбуу|ИШДОРЖИЙН ДОРЖСАМБУУ]] ==== 5. Улсын заан ==== # Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын заан ГҮРИЙН ДЭНДЭВ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан ЖАМЦЫН ЛУВСАНБАЛДАН # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан ӨЛЗИЙН ШАРАВ # Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын заан ЖАМБААГИЙН ХОРОЛ # Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын заан ЖАМСРАНГИЙН ШАРАВ # Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат улсын заан МЭНДИЙН ГОНЖООН # Булган аймгийн Булган сумын харьяат улсын заан БАНЗАРЫН ТОВУУ # Булган аймгийн Бугат сумын харьяат улсын заан МЭГТИЙН ДАНЗАНСОДОВ # Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат улсын заан ВАНЧИНСҮРЭНГИЙН АЮУШ # Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат улсын заан САНЖИЙН ЛУВСАНЖАМБАА # Булган аймгийн Булган сумын харьяат улсын заан ЦЭРЭНГИЙН ГОЧОО # Булган аймгийн Баян-Агт сумын харьяат улсын заан БЯМБЫН ПҮРЭВЖАВ # Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын заан ГОНГОРЫН НАВААН # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан ДЭЛГЭРИЙН СОДНОМ # Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын заан ГОНЧИГИЙН СУНДУЙ # Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын заан ДАМДИНГИЙН ШАРАВ # Булган аймгийн Булган сумын харьяат улсын заан ЖАДАМБАА # Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын заан ШИРЧИНГИЙН ДАШ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан АЮУРЗАНЫН МОЛОМЖАМЦ # Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат улсын заан ЦЭГМИДИЙН БАТ-ОЧИР # Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат улсын заан ЛУВСАНЧҮЛТЭМИЙН БАЛБАР # Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын заан ЛУУЗАНГИЙН НЯМЖАВ # Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат улсын заан ДУГАРЫН ОЧИР # Булган аймгийн Орхон сумын харьяат улсын заан МАГСАРЫН ГОМБОДОРЖ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан БАТ-ОЧИРЫН ЖАНЧИВДОРЖ # Булган аймгийн Хангал сумын харьяат улсын заан СЭРЭЭГИЙН ГҮРЖАВ # Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат улсын заан БАЛЖИНГИЙН БАДАМ # Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын заан ДАМДИНСҮРЭНГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН # Булган аймгийн Дашинчилэн сумын харьяат улсын заан ДЭНДЭВИЙН АМГАА # Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын заан МӨНХСАЙХАНЫ ӨСӨХБАЯР # Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын заан ДАШЗЭВЭГИЙН БААСАНДОРЖ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын заан НАЙДАНГИЙН ТҮВШИНБАЯР ==== 6. Улсын харцага ==== # Булган аймгийн Орхон сумын харьяат өсөх идэр, улам өрнөх чимэгтэй улсын харцага ЖАМЦЫН БОР # Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын начин БЯМБАДОРЖИЙН ТҮВШИНТӨГС ==== 7. Улсын начин ==== # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат Улсын өсөх идэр начин Жадамбын Түдэв # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ЧОЙДОГИЙН ДЭЧИНБАЛЖИР # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ДАВААЖАВЫН ДОНДИВ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин БАЛДАНГИЙН ӨЛЗИЙ #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин БУЯННЭМЭХИЙН ОЙДОВ # Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ЦЭНДЖАВЫН ЧОЙЖАМЦ #Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат улсын начин БАЯНМӨНХИЙН ЦАМБАЖАВ #Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат улам нэмэх чимэгтэй улсын начин ДАГВЫН РАДНАА #Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын начин РАВЖААГИЙН ДЭЛЭГПИЛ #Булган аймгийн Бугат сумын харьяат улсын начин ЦОГТЫН ДУЙНХОР #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин СОДНОМЫН БАДРАХ #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин БАЛДАНГИЙН НОРОВ #Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат улсын начин ЧОЙЖАМЦЫН ПҮРЭВСҮРЭН #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ДАМДИНЖАМЦЫН ЖАДАМБАА #Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улам нэмэх, өсөх идэр, хуурнин шуугих чимэгтэй улсын начин ДАНДАРЫН ГОМБОСҮРЭН #Булган аймгийн Бугат сумын харьяат өрнөн дэлгэрэх чимэгтэй улсын начин ЧИМЭДИЙН ЛУНДАА #Булган аймгийн Дашинчилэн сумын харьяат улам нэмэх, үнэн хүчит чимэгтэй улсын начин ДАМДИНГИЙН ГАЛДАНДАГВА #Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат улсын начин ЛУВСАНЦЭРЭНГИЙН ХИШИГСҮРЭН #Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын начин ДОЛГОРЫН ЗАГДАА #Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат улсын начин НЭМЭХИЙН ДАШЗЭВЭГ #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ИШДОРЖИЙН НАЙДАН #Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын начин РАВДАНГИЙН ЛХАГВАСҮРЭН #Булган аймгийн Тэшиг сумын харьяат шинэ нэмэх, цогт идэр чимэгтэй улсын начин ЖАМЦЫН ДАВААЖАВ #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин МЯГМАРЖАВЫН БОЛДБААТАР #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин ПҮРЭВСҮРЭНГИЙН ГАНБАЯР #Булган аймгийн Бугат сумын харьяат улсын начин СОДНОМЫН ДЭЛГЭРБАТ #Булган аймгийн Баян-Агт сумын харьяат улсын начин ЖИГМЭДИЙН ОРГИЛБОЛД #Булган аймгийн Дашинчилэн сумын харьяат улсын начин СЭР-ОДЫН ГАНХУЯГ #Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат өсөх идэр чимэгтэй улсын начин ИШДОРЖИЙН ЁНДОНСАМБУУ #Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат өсөх идэр чимэгтэй улсын начин ЦЭРЭНДАШИЙН ЦОГТЖАРГАЛ #Булган аймгийн Могод сумын харьяат өсөх идэр, өрнөн дэлгэрэх чимэгтэй улсын начин ЭРДЭНЭБИЛЭГИЙН ЭНХБАТ #Булган аймгийн Сэлэнгэ сумын харьяат улсын начин ДЭЛГЭРСАЙХАНЫ АМАРСАЙХАН #Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын начин БАТ-ӨЛЗИЙН БАТ-ЭРДЭНЭ #Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат улсын начин ДАРМААГИЙН ТАМИР #Булган аймгийн Гурванбулаг сумын харьяат улсын начин ДАШЗЭВЭГИЙН АМАРЖАРГАЛ #Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын харьяат улсын начин ХУТАГИЙН ЦОГТГЭРЭЛ #Булган аймгийн Орхон сумын харьяат улсын начин БУЛГАН-ЭРДЭНИЙН ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ #Булган аймгийн Орхон сумын харьяат улсын начин ЭНХБАТЫН СУМЪЯАБАТ #Булган аймгийн Могод сумын харьяат улсын начин ЭРДЭНЭБИЛЭГИЙН ЭНХ-АМГАЛАН #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин Бямбасүрэнгийн Бат-Эрдэнэ #Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат улсын начин Насан-Очирын Намнансүрэн == Аймгийн наадам == ==== Аймгийн наадмын үзүүр, түрүү ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Он ! colspan="3" |Түрүүлсэн бөх ! colspan="3" |Үзүүрлэсэн бөх |- !Цол !Овог нэр !Харъяалал !Цол !Овог нэр !Харъяалал |- |1938 |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |У.з |Бямбын Пүрэвжав |Булган Баян-агт |- |1939 |А.а |Доржийн Дагва |Булган Хангал |У.з |Магсарын Гомбодорж |Булган Орхон |- |1940 |У.н |Баянмөнхийн Цамбажав |Булган Хутаг-өндөр |А.а |Батын Пярлай |Булган Бүрэгхангай |- |1941 |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |У.з |Мэгтийн Данзансодов |Булган Бугат |- |1942 |У.н |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |У.н |Баянмөнхийн Цамбажав |Булган Хутаг-өндөр |- |1943 |А.а |Норовын Лувсанцэдэв |Булган Сайхан |У.арс |[[Цэнджавын Содов]] |Архангай Хайрхан |- |1944 |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |А.а |Чойжилжавын Банзрагч |Булган Хишиг-өндөр |- |1945 |А.а |Чойжилжавын Банзрагч |Булган Хишиг-өндөр |А.з |Цэрэнгийн Ёндон |Булган Хутаг-өндөр |- |1946 |А.а |Норовын Лувсанцэдэв |Булган Сайхан |У.з |Лувсанчүлтэмийн Балбар |Булган Бугат |- |1947 |А.а |Чойжилжавын Банзрагч |Булган Хишиг-өндөр |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |- |1948 |Д.а |[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]] |Булган Хангал |У.з |Луузангийн Нямжав |Булган Могод |- |1949 |А.а |Чойжилжавын Банзрагч |Булган Хишиг-өндөр |У.з |Лувсанчүлтэмийн Балбар |Булган Бугат |- |1950 |Д.а |[[Шаравын Батсуурь]] |Говь-Алтай Жаргалан |А.а |Чойжилжавын Банзрагч |Булган Хишиг-өндөр |- |1951 |У.з |Дуламжавын Найдандорж |Архангай Өлзийт |У.ав |[[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]] |Хөвсгөл Цагаан-үүр |- |1952 |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |У.н |Равжаагийн Дэлэгпил |Булган Могод |- |1953 |У.н |Равжаагийн Дэлэгпил |Булган Могод |А.з |Дэндэвийн Шагдар |Булган Могод |- |1954 |У.н |Равжаагийн Дэлэгпил |Булган Могод |У.з |Дэлгэрийн Содном |Булган Сайхан |- |1955 |А.а |[[Гэндэн Цэдэнбал|Гэндэнгийн Цэдэнбал]] |Архангай Өгийнуур |А.з |Намсрайжавын Мягмар |Булган Сайхан |- |1956 |А.а |Хайнзангийн Жадамбаа |Булган Орхон |А.з |Намсрайн Дашбалжир |Булган Тэшиг |- |1957 |У.арс |[[Бямбын Жамъяндорж]] |Булган Сайхан |У.з |Балжингийн Бадам |Булган Тэшиг |- |1958 |А.а |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Булган Бүрэгхангай |А.а |Аюурзанын Түвдэн |Булган Сайхан |- |1959 ! colspan="6" |Наадам хийгээгүй |- |1960 |А.а |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Булган Бүрэгхангай |А.а |Аюурзанын Түвдэн |Булган Сайхан |- |1961 |А.з |Магнайн Мягмарсүрэн |Булган Сайхан | | | |- |1962 |А.а |Дамбадаржаагийн Чимэд |Булган Сайхан |А.а |Аюурзанын Түвдэн |Булган Сайхан |- |1963 |А.а |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Булган Бүрэгхангай |У.арс |Бямбын Жамъяндорж |Булган Сайхан |- |1964 |А.а |Аюурзанын Түвдэн |Булган Сайхан |А.з |Чогсом |Дорнод |- |1965 |А.а |Пүрэвийн Нямсүрэн |Булган Сайхан |А.а |Бальдирын Сүхбаатар |Булган Сайхан |- |1966 |А.а |Дорлигийн Владимир |Булган Орхон |А.а |Чимэдийн Батчулуун |Булган Бугат |- |1967 |У.арс |[[Бямбын Жамъяндорж]] |Булган Сайхан |А.а |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Булган Бүрэгхангай |- |1968 |У.н |Лувсанцэрэнгийн Хишигсүрэн |Булган Сэлэнгэ |У.арс |[[Бямбын Жамъяндорж]] |Булган Сайхан |- |1969 |У.з |Дамдинсүрэнгийн Лхагвасүрэн |Булган Могод |А.а |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Булган Бүрэгхангай |- |1970 |Д.ав |[[Сэрээтэрийн Цэрэн]] |Булган Сайхан |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |- |1971 |У.н |[[Долгорын Загдаа]] |Булган Могод |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |- |1972 |У.н |[[Долгорын Загдаа]] |Булган Могод |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |- |1973 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |А.з |Сэрээгийн Уртнасан |Булган Сайхан |- |1974 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |А.з |Гомбожавын Пүрэвдагва |Булган Сайхан |- |1975 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |А.з |Жанчивдоржийн Базаррагчаа |Булган Могод |- |1976 |А.а |Чунагийн Цэгмид |Булган Сайхан |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |- |1977 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |А.з |Уртнасангийн Хишигбаяр |Булган Сайхан |- |1978 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |У.х |[[Жамцын Бор]] |Булган Орхон |- |1979 |А.а |Чунагийн Цэгмид |Булган Сайхан |А.а |Жүгдэрийн Баатар |Булган Могод |- |1980 |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |У.н |Дандарын Гомбосүрэн |Булган Бүрэгхангай |- |1981 |А.а |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Булган Орхон |А.а |[[Нямын Батчулуун]] |Булган Тэшиг |- |1982 |А.а |Бариадын Чойжинсүрэн |Булган Сайхан |А.а |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Булган Орхон |- |1983 |А.а |Батмөнхийн Буянтай |Булган Дашинчилэн |У.н |Чимэдийн Лундаа |Булган Бугат |- |1984 |У.н |Чимэдийн Лундаа |Булган Бугат |А.а |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Булган Орхон |- |1985 |А.а |Даваагийн Батдорж |Булган Сайхан |А.з |Хадын Цогтсайхан |Булган Могод |- |1986 |У.н |Чимэдийн Лундаа |Булган Бугат |А.а |Бариадын Чойжинсүрэн |Булган Сайхан |- |1987 |А.а |Хишигтийн Ганбаатар |Булган Сайхан |А.а |Дэдээхүүгийн Ганхуяг |Булган Сайхан |- |1988 |У.н |Жамцын Даваажав |Булган Тэшиг |А.а |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Булган Орхон |- |1989 |А.а |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Булган Орхон |У.н |Гандолгорын Батсүх |Баянхонгор Галуут |- |1990 |У.н |[[Пүрэвсүрэнгийн Ганбаяр]] |Булган Сайхан |А.а |Жүгдэрийн Баатар |Булган Могод |- |1991 |А.а |Агваансүрэнгийн Ганболд |Булган Сайхан |А.а |Сэр-Одын Гансүх |Булган Бугат |- |1992 |А.а |Жамъянгийн Батболд |Булган Сайхан |А.а |Шаарийбуугийн Ганчулуун |Булган Тэшиг |- |1993 |А.а |Агваансүрэнгийн Ганболд |Булган Сайхан |А.а |Ганжуурын Баярсайхан |Булган Орхон |- |1994 |А.а |Агваансүрэнгийн Ганболд |Булган Сайхан |А.з |Даваасүрэнгийн Гансүх |Булган Сайхан |- |1995 |А.а |Сандагийн Ганбаатар |Булган Могод |А.а |Агваансүрэнгийн Ганболд |Булган Сайхан |- |1996 |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |А.а |Сурмаахоролын Чулуунбаатар |Булган Сэлэнгэ |- |1997 |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |А.а |Агваансүрэнгийн Ганболд |Булган Сайхан |- |1998 |У.х |[[Монхорын Дармаабазар]] |Завхан Цагаанхайрхан |У.з |Дэндэвийн Амгаа |Булган Дашинчилэн |- |1999 |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |А.з |Магсарын Батжаргал |Булган Могод |- |2000 |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |А.з |[[Доржготовын Баянмөнх]] |Архангай Тариат |- |2001 |У.н |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |- |2002 |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |А.а |[[Александрын Сүмбээ]] |Булган Бүрэгхангай |- |2003 |У.з |[[Дашзэвэгийн Баасандорж]] |Булган Бүрэгхангай |А.з |[[Жигжидийн Ганзолбоо]] |Булган Дашинчилэн |- |2004 |А.а |[[Батбаярын Ариун-Эрдэнэ]] |Булган Хутаг-өндөр |А.а |[[Дашцэрэнгийн Самданжамц]] |Булган Могод |- |2005 |У.н |[[Эрдэнэбилэгийн Энхбат]] |Булган Могод |У.н |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ (бөх)|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |Булган Гурванбулаг |- |2006 |У.з |[[Найдангийн Түвшинбаяр]] |Булган Сайхан |А.з |[[Хүрэлбаатарын Пүрэвхүү]] |Хөвсгөл Ренчинлхүмбэ |- |2007 |А.а |[[Алтангэрэлийн Отгонбаатар]] |Булган Гурванбулаг |А.а |[[Пүрэвийн Гантөгс]] |Хөвсгөл Тосонцэнгэл |- |2008 |У.г |[[Ишдоржийн Доржсамбуу]] |Булган Гурванбулаг |Д.а |[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] |Архангай Батцэнгэл |- |2009 |У.н |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ (бөх)|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |Булган Гурванбулаг |А.а |[[Батчулууны Хашбат]] |Булган Хутаг-өндөр |- |2010 |У.н |[[Алтангэрэлийн Давааням]] |Хөвсгөл Галт |У.н |[[Амарын Батмөнх]] |Хөвсгөл Цагаан-үүр |- |2011 |У.н |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан]] |Булган Сэлэнгэ |У.н |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]] |Булган Гурванбулаг |- |2012 |У.н |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал]] |Булган Гурванбулаг |А.з |[[Нямсүрэнгийн Мөнх-Ирээдүй]] |Булган Хангал |- |2013 |У.н |[[Дармаагийн Тамир]] |Булган Бүрэгхангай |А.з |[[Баярсайханы Амбасэлмаа]] |Булган Сайхан |- |[[2014 оны Булган аймгийн наадам|2014]] |А.а |[[Өрнөхбаярын Сүхбат]] |Булган Могод |А.з |[[Даваадоржийн Мягмардорж]] |Булган Хутаг-өндөр |- |[[2015 Булган|2015]] |А.а |[[Өрнөхбаярын Сүхбат]] |Булган Могод |У.н |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл]] |Булган Орхон |- |[[2016 оны Булган аймгийн наадам|2016]] |А.а |[[Ганпүрэвийн Ганбаатар]] |Булган Сайхан |У.н |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан]] |Булган Могод |- |[[2017 оны Булган аймгийн наадам|2017]] |У.н |[[Хутагийн Цогтгэрэл]] |Булган Хутаг-Өндөр |У.н |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл]] |Булган Орхон |- |[[2018 оны Булган аймгийн наадам|2018]] |У.н |[[Энхбатын Сумъяабат]] |Булган Орхон |А.з |[[Баатарын Баяржаргал]] |Булган Могод |- |[[2019 оны Булган аймгийн наадам|2019]] |А.а |[[Пүрэвжавын Даваадорж]] |Булган Гурванбулаг |У.н |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс]] |Булган Хишиг-Өндөр |- |[[2020 оны Булган аймгийн наадам|2020]] |А.а |Насан-Очирын Намнансүрэн |Булган Сайхан |А.з |Насан-Очирын Намнан-Эрдэнэ |Булган Сайхан |- |2021 |А.х.а |Баттогтохын Очирхүү |Булган Гурванбулаг |У.н |Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан |Булган Могод |- |2022 |А.а |Мягмаржаргалын Эрхэмбаяр |Булган Могод |А.з |Дэлгэрдалайн Пүрэвдорж |Булган Бүрэгхангай |- |2023 |А.х.а |Баттогтохын Очирхүү |Булган Гурванбулаг |А.а |Ганпүрэвийн Ганбаатар |Булган Сайхан |- |2024 |А.а |Мөнхбаярын Баасанжав |Хөвсгөл, Баянзүрх |У.н |Насан-Очирын Намнансүрэн |Булган Сайхан |- |2025 |А.а |Батсуурийн Бат-Эрдэнэ |Булган Сайхан |А.з |Мягмаржаргалын Өсөхбаяр |Булган, Могод |- |2026 |А.а |Сайнбаярын Жавхлан |Булган, Хангал |А.з |Дэлгэрдалайн Пүрэвдорж |Булган, Бүрэгхангай |} ==== Хоёроос дээш түрүү хүртсэн бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !д\д !Бөхийн цол !Овог нэр !Харъяа сум !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- |1. |Аймгийн хурц арслан |[[Нямын Батчулуун]] |Тэшиг !6 !5 |1973, 1974, 1975, 1977, 1978, 1980 |1970, 1971, 1972, 1976, 1981 |- |2. |Улсын заан |Дэлгэрийн Содном |Сайхан !5 !2 |1938, 1941, 1942, 1944, 1952 |1947, 1954 |- |3. |Аймгийн хурц арслан |Дашцэрэнгийн Самданжамц |Могод !5 !1 |1996, 1997, 1999, 2000, 2002 |2004 |- |4. |Аймгийн арслан |Чойжилжавын Банзрагч |Хишиг-өндөр !3 !2 |1945, 1947, 1949 |1944, 1950 |- |5. |Аймгийн арслан |Сүрэнгийн Сэрээнэн |Бүрэгхангай !3 !2 |1958, 1960, 1963 |1967,1969 |- |6. |Аймгийн арслан |Агваансүрэнгийн Ганболд |Сайхан !3 !2 |1991, 1993, 1994 |1995, 1997 |- |7. |Аймгийн арслан |Сүрэнхүүгийн Пүрэвдорж |Орхон !2 !3 |1981, 1989 |1982, 1984, 1988 |- |8. |Улсын арслан |[[Бямбын Жамъяндорж]] |Сайхан !2 !2 |1957, 1967 |1963, 1968 |- |9. |Улсын начин |Равжаагийн Дэлэгпил |Могод !2 !1 |1953, 1954 |1952 |- |10. |Улсын начин |Чимэдийн Лундаа |Бугат !2 !1 |1984, 1986 |1983 |- |11. |Улсын начин |Долгорын Загдаа |Могод !2 !- |1971, 1972 | |- |12. |Аймгийн арслан |Норовын Лувсанцэдэв |Сайхан !2 !- |1943, 1945 | |- |13. |Аймгийн арслан |Чунагийн Цэгмид |Сайхан !2 !- |1976, 1979 | |- |14. |Аймгийн арслан |[[Өрнөхбаярын Сүхбат]] |Могод !2 !- |2014, 2015 | |- |15. |Аймгийн арслан |Баттогтохын Очирхүү |Гурванбулаг !2 !- |2021, 2023 | |} ==== Түрүү , үзүүр хүртсэн сумдын эрэмбэ ==== {| class="wikitable" !д\д !Сумын нэр !Түрүү !Үзүүр !Түрүүлсэн он !Үзүүрлэсэн он |- !1. |[[Сайхан сумын наадам|Сайхан]] !27 !20 |1938, 1941, 1942, 1943, 1944, 1945, 1952, 1957 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1970, 1976, 1979 1982, 1985, 1987, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994 2006, 2016, 2020 |1947, 1954, 1955, 1958, 1960, 1962, 1963, 1965 1968, 1973, 1974, 1977, 1986, 1987, 1994, 1995, 1997, 2013, 2020, 2023 <br /> |- !2. |Могод !15 !12 |1953, 1954, 1969, 1971, 1972, 1995, 1996, 1997 1999, 2000, 2002, 2005, 2014, 2015, 2022 |1948, 1952, 1953, 1975, 1979, 1985, 1990, 1999 2004, 2016, 2018, 2021 |- !3. |Гурванбулаг !8 !3 |2001, 2007, 2008, 2009, 2012, 2019, 2021, 2023 |2001, 2005, 2011 |- !4. |Тэшиг !7 !8 |1973, 1974, 1975, 1977, 1978, 1980, 1988 |1956, 1957, 1970, 1971, 1972, 1976, 1981, 1992 |- !5. |Орхон !5 !8 |1956, 1966, 1981, 1989, 2018 |1939, 1978, 1982, 1984, 1988, 1993, 2015, 2017 |- !6. |Бүрэгхангай !5 !6 |1958,1960,1963, 2003, 2013 |1940, 1967, 1969, 1980, 2002, 2022 |- !7. |Хутаг-Өндөр !3 !4 |1940, 2004, 2017 |1942, 1945, 2009, 2014 |- !8. |Хишиг-Өндөр !3 !3 |1946, 1947, 1949 |1944, 1950, 2019 |- !9. |Бугат !2 !6 |1984, 1986 |1941, 1946, 1949, 1966, 1983, 1991 |- !10. |Хангал !2 !1 |1939, 1948 |2012 |- !11. |Сэлэнгэ !2 !1 |1968, 2011 |1996 |- !12. |Дашинчилэн !1 !2 |1983 |1998, 2003 |- !13. |Баян-Агт !- !1 | |1938 |} ==== Өөр аймгаас түрүү , үзүүр хүртсэн бөхчүүд ==== ===== Түрүүлсэн бөхчүүд ===== # Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат дархан аварга [[Шаравын Батсуурь]] 1950 онд түрүүлсэн. # Архангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат улсын заан Дуламжавын Найдандорж 1951 онд түрүүлсэн. # Архангай аймгийн Өгийнуур сумын харьяат аймгийн арслан [[Гэндэнгийн Цэдэнбал]] 1955 онд түрүүлсэн. #Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын харьяат улсын харцага Монхорын Дармаабазар 1998 онд түрүүлсэн. # Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат аймгийн арслан [[Алтангэрэлийн Давааням]] 2010 онд түрүүлсэн. # Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын харьяат Мөнхбаярын Баасанжав 2024 онд түрүүлсэн. ===== Үзүүрлэсэн бөхчүүд ===== # Архангай аймгийн Хайрхан сумын харьяат улсын арслан [[Цэнджавын Содов]] 1943 онд үзүүрлэсэн. # Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат улсын арслан [[Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид]] 1954 онд үзүүрлэсэн. # Дорнод аймгийн харьяат аймгийн заан Чогсом 1964 онд үзүүрлэсэн. # Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат улсын начин Гандолгорын Батсүх 1989 онд үзүүрлэсэн. # Архангай аймгийн Тариат сумын харьяат аймгийн заан [[Доржготовын Баянмөнх]] 2000 онд үзүүрлэсэн. # Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ сумын харьяат аймгийн заан [[Хүрэлбаатарын Пүрэвхүү]] 2006 онд үзүүрлэсэн. # Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл сумын харьяат аймгийн арслан [[Пүрэвийн Гантөгс]] 2007 онд үзүүрлэсэн. # Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат дархан аварга [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] 2008 онд үзүүрлэсэн. # Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат улсын начин [[Амарын Батмөнх]] 2010 онд үзүүрлэсэн. [[Ангилал:Булган аймгийн наадам| ]] 4ujvmkam1mch4uswnb9zmcei4he6nr8 0 59237 867098 839241 2026-08-25T07:45:40Z Enkhsaihan2005 64429 867098 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Румыны дэд хэсэг |type = municipality |county = Муреш |official_name = Сигишоара |other_name = {{langx|de|Schäßburg}}<br /> [[Трансильванийн Саксон аялга|Трансильванийн Саксон]]: ''Scheeßprich'' |image_flag = |image_shield = ROU MS Sighisoara CoA1.jpg |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 250 | caption_align = center | image_style = border | perrow = 1/2/2 | image1 = Casa cu cerbi.JPG | caption1 = Хотын талбай | image2 = Transylvania Sighisoara 2011.jpg | caption2 = Уулын сүм | image3 = Romania 2008-08-19 (3086488325).jpg | caption3 = Хуучин хотын гудамж | image4 = MonasteryChurch.jpg|thumb|Monastery Church inside Sighisoara Citadel | caption4 = Сүмийн хийд | image5 = Sighisoara - Strada Turnului.jpg | caption5 = Цагны цамхаг }} |image_map = Sighisoara jud Mures.svg |map_caption = Муреш тойрог дахь байршил |leader_name = Иоан-Иулиан Сирбу<ref>{{cite web |url=https://primariasighisoara.ro/portal/mures/sighisoara/portal.nsf/pagini/primar-00000E36 |title=Primar |language=ro |publisher=Сигишоара хотын захиргаа|website= primariasighisoara.ro|access-date=2025-07-13 |df=dmy-all}}</ref> |leader_party = [[Барууны хүч|FD]] |term = 2024&ndash;2028 |coordinates = {{coord|46|13|1|N|24|47|28|E|region:RO|display=inline,title}} |elevation = 380 |elevation_min = |elevation_max = |area_total = 113.47 |area_footnotes = |population_as_of = |population_total = auto |population_footnotes = |postal_code = 545400 |area_code = (+40) 0265 |website = {{URL|https://primariasighisoara.ro/}} {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Сигишоарагийн түүхэн төв | designation1_date = 1999 <small>(23-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = iii, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/902 902] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Сигишоара''' ([{{IPA|siɡiˈʃo̯ara}}]; {{lang-de|Schäßburg}}, [{{IPA|ˈʃeːsbʊɐ̯k|pron}}]; {{lang-hu|Segesvár}}, [{{IPA|ˈʃɛɡɛʃvaːr}}] {{Audio|Segesvár.ogg|''дуудлага''}}; {{lang-la|Castrum Sex}}) нь [[Румын]]ы [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] нутагт, [[Тарнава Маре гол]]ын хөвөөнд орших [[хот]] юм. [[Трансильвани]]йн түүхэн нутаг дахь тус хот нь 2011 оны тооллогоор 28,102 оршин суугчтай байжээ. Сигишиоара хот нь дараах 7 тосгоноос бүрдэнэ: Ангофа, Аурел Влайцу, Хетиур, Рора, Шоромицлеа, Венчи, Вийлор. Маш сайн хадгалагдаж хоцорсон хэрмээр хүрээлэгдсэн, тус хотын хуучин хэсэг нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд жуулчдын очих дуртай газруудын нэг билээ. ==Хүн ам== {{Хүн амын түүхэн тоо |source = Тооллогын дүн |1910 |10913 |1930 |13033 |1948 |18284 |1956 |20363 |1966 |25109 |1977 |33208 |1992 |36170 |2002 |32287 |2011 |28102 }} Угсаатны бүлгүүд:<ref>{{Cite web |url=http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |title=2011 оны тооллогын дүн |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126095021/http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |url-status=dead }}</ref> *Румын(75%) *Унгар(17.6%) *Цыган (5.3%) *Герман (1.5%) ==Зургийн цомог== <gallery class="center"> File:Sighisoara-Turnul cu ceas2.jpg|Цагт цамхаг File:Sighisoara - covered staircase - inside view.jpg|Дээвэртэй шат File:Sighisoara ortodox trinity church tower.jpg|Гэгээн Тринитигийн цогчин дуган File:Sighisoara, casa di vlad tepes 02.JPG|[[III Влад Цепеш|Влад Дракулагийн]] байшин File:Tower of the Tinmakers.JPG|Лаазчины цамхаг </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Sighișoara|Сигишоара}} * Сигишоарагийн 360° дэлгэмэл зургууд - [https://web.archive.org/web/20071014004055/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-1/ 1], [https://web.archive.org/web/20071020044242/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-2/ 2] * [https://web.archive.org/web/20210303105937/https://sighisoara.ro/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сигишоара}} [[Ангилал:Сигишоара| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хуучин тойргийн төв]] [[Ангилал:12-р зуунд байгуулагдсан]] e9kx72ti65x0mtqrst1zvupujd2ot2v 867099 867098 2026-08-25T07:50:10Z Enkhsaihan2005 64429 867099 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Румыны дэд хэсэг |type = municipality |county = Муреш |official_name = Сигишоара |other_name = {{langx|de|Schäßburg}}<br /> [[Трансильванийн Саксон аялга|Трансильванийн Саксон]]: ''Scheeßprich'' |image_flag = Sighisoara-MS-drapel-1-1-1.jpg |image_shield = ROU MS Sighisoara CoA transparent background.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania Transylvania Sighisoara Medieval Fortress Panorama 2.jpg |alt1 = |caption1 = Дэлгэмэл зураг |image2 = Sighisoara, May 2018 78751.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сигишоара Цагны Цамхаг|Цагны Цамхаг]] |image3 = Casa cu cerbi.JPG |alt3 = |caption3 = Хотын төв |image4 = Biserica Manastirii - panoramio.jpg |alt4 = |caption4 = [[Хийдийн сүм, Сигишоара|Хийдийн сүм]] |image5 = Befestigungsturm in Schäßburg.JPG |alt5 = |caption5 = Дарханы цамхаг |image6 = Uphill Lutheran church in Sighișoara 04.jpg |alt6 = |caption6 = [[Толгод дээрх сүм (Сигишоара)|Толгод дээрх сүм]] |image7 = Casa Vlad Dracul din Sighisoara4.JPG |alt7 = |caption7 = [[Влад Дракулагийн байшин]] |image8 = Biserica Sf. Iosif din Sighisoara1.JPG |alt8 = |caption8 = [[Гэгээн Иосефын Ромын Католик Сүм (Сигишоара)|Гэгээн Иосефын Сүм]] |image9 = Primăria Municipiului, Sighișoara, 2024 (2).jpg |alt9 = |caption9 = [[Сигишоара хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] |image10 = Romania 2008-08-19 (3086488325).jpg |alt10 = |caption10 = Хуучин хотын гудамж |image11 = Holy Trinity Church, Sighișoara (8154745433).jpg |alt11 = |caption11 = [[Ариун Гурвалын Сүм, Сигишоара|Ариун Гурвалын Сүм]] }} |image_map = Sighisoara jud Mures.svg |map_caption = Муреш тойрог дахь байршил |leader_name = Иоан-Иулиан Сирбу<ref>{{cite web |url=https://primariasighisoara.ro/portal/mures/sighisoara/portal.nsf/pagini/primar-00000E36 |title=Primar |language=ro |publisher=Сигишоара хотын захиргаа|website= primariasighisoara.ro|access-date=2025-07-13 |df=dmy-all}}</ref> |leader_party = [[Барууны хүч|FD]] |term = 2024&ndash;2028 |coordinates = {{coord|46|13|1|N|24|47|28|E|region:RO|display=inline,title}} |elevation = 380 |elevation_min = |elevation_max = |area_total = 113.47 |area_footnotes = |population_as_of = |population_total = auto |population_footnotes = |postal_code = 545400 |area_code = (+40) 0265 |website = {{URL|https://primariasighisoara.ro/}} {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Сигишоарагийн түүхэн төв | designation1_date = 1999 <small>(23-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = iii, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/902 902] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Сигишоара''' ({{IPA|ro|siɡiˈʃo̯ara|-|LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Sighișoara.wav}}; {{langx|hu|Segesvár}} {{IPA|hu|ˈʃɛɡɛʃvaːr||Segesvár.ogg}}; {{langx|de|Schäßburg}} {{IPA|de|ˈʃɛsbʊʁk|}}; {{lang-la|Castrum Sex}}) нь [[Румын]]ы [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] нутагт, [[Тарнава Маре гол]]ын хөвөөнд орших [[хот]] юм. [[Трансильвани]]йн түүхэн нутаг дахь тус хот нь 2011 оны тооллогоор 28,102 оршин суугчтай байжээ. Сигишиоара хот нь дараах 7 тосгоноос бүрдэнэ: Ангофа, Аурел Влайцу, Хетиур, Рора, Шоромицлеа, Венчи, Вийлор. Маш сайн хадгалагдаж хоцорсон хэрмээр хүрээлэгдсэн, тус хотын хуучин хэсэг нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд жуулчдын очих дуртай газруудын нэг билээ. ==Хүн ам== {{Хүн амын түүхэн тоо |source = Тооллогын дүн |1910 |10913 |1930 |13033 |1948 |18284 |1956 |20363 |1966 |25109 |1977 |33208 |1992 |36170 |2002 |32287 |2011 |28102 }} Угсаатны бүлгүүд:<ref>{{Cite web |url=http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |title=2011 оны тооллогын дүн |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126095021/http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |url-status=dead }}</ref> *Румын(75%) *Унгар(17.6%) *Цыган (5.3%) *Герман (1.5%) ==Зургийн цомог== <gallery class="center"> File:Sighisoara-Turnul cu ceas2.jpg|Цагт цамхаг File:Sighisoara - covered staircase - inside view.jpg|Дээвэртэй шат File:Sighisoara ortodox trinity church tower.jpg|Гэгээн Тринитигийн цогчин дуган File:Sighisoara, casa di vlad tepes 02.JPG|[[III Влад Цепеш|Влад Дракулагийн]] байшин File:Tower of the Tinmakers.JPG|Лаазчины цамхаг </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Sighișoara|Сигишоара}} * Сигишоарагийн 360° дэлгэмэл зургууд - [https://web.archive.org/web/20071014004055/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-1/ 1], [https://web.archive.org/web/20071020044242/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-2/ 2] * [https://web.archive.org/web/20210303105937/https://sighisoara.ro/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сигишоара}} [[Ангилал:Сигишоара| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хуучин тойргийн төв]] [[Ангилал:12-р зуунд байгуулагдсан]] oku7zvz6a37d7wupe2n2u1ryyu5y95v 867102 867099 2026-08-25T07:52:20Z Enkhsaihan2005 64429 867102 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Румыны дэд хэсэг |type = municipality |county = Муреш |official_name = Сигишоара |other_name = {{langx|de|Schäßburg}}<br /> [[Трансильванийн Саксон аялга|Трансильванийн Саксон]]: ''Scheeßprich'' |image_flag = Sighisoara-MS-drapel-1-1-1.jpg |image_shield = ROU MS Sighisoara CoA transparent background.png | image = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania Transylvania Sighisoara Medieval Fortress Panorama 2.jpg |alt1 = |caption1 = Дэлгэмэл зураг |image2 = Sighisoara, May 2018 78751.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сигишоара Цагны Цамхаг|Цагны Цамхаг]] |image3 = Casa cu cerbi.JPG |alt3 = |caption3 = Хотын төв |image4 = Biserica Manastirii - panoramio.jpg |alt4 = |caption4 = [[Хийдийн сүм, Сигишоара|Хийдийн сүм]] |image5 = Befestigungsturm in Schäßburg.JPG |alt5 = |caption5 = Дарханы цамхаг |image6 = Uphill Lutheran church in Sighișoara 04.jpg |alt6 = |caption6 = [[Толгод дээрх сүм (Сигишоара)|Толгод дээрх сүм]] |image7 = Casa Vlad Dracul din Sighisoara4.JPG |alt7 = |caption7 = [[Влад Дракулагийн байшин]] |image8 = Biserica Sf. Iosif din Sighisoara1.JPG |alt8 = |caption8 = [[Гэгээн Иосефын Ромын Католик Сүм (Сигишоара)|Гэгээн Иосефын Сүм]] |image9 = Primăria Municipiului, Sighișoara, 2024 (2).jpg |alt9 = |caption9 = [[Сигишоара хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] |image10 = Romania 2008-08-19 (3086488325).jpg |alt10 = |caption10 = Хуучин хотын гудамж |image11 = Holy Trinity Church, Sighișoara (8154745433).jpg |alt11 = |caption11 = [[Ариун Гурвалын Сүм, Сигишоара|Ариун Гурвалын Сүм]] }} |image_map = Sighisoara jud Mures.svg |map_caption = Муреш тойрог дахь байршил |leader_name = Иоан-Иулиан Сирбу<ref>{{cite web |url=https://primariasighisoara.ro/portal/mures/sighisoara/portal.nsf/pagini/primar-00000E36 |title=Primar |language=ro |publisher=Сигишоара хотын захиргаа|website= primariasighisoara.ro|access-date=2025-07-13 |df=dmy-all}}</ref> |leader_party = [[Барууны хүч|FD]] |term = 2024&ndash;2028 |coordinates = {{coord|46|13|1|N|24|47|28|E|region:RO|display=inline,title}} |elevation = 380 |elevation_min = |elevation_max = |area_total = 113.47 |area_footnotes = |population_as_of = |population_total = auto |population_footnotes = |postal_code = 545400 |area_code = (+40) 0265 |website = {{URL|https://primariasighisoara.ro/}} {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Сигишоарагийн түүхэн төв | designation1_date = 1999 <small>(23-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = iii, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/902 902] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Сигишоара''' ({{IPA|ro|siɡiˈʃo̯ara|-|LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Sighișoara.wav}}; {{langx|hu|Segesvár}} {{IPA|hu|ˈʃɛɡɛʃvaːr||Segesvár.ogg}}; {{langx|de|Schäßburg}} {{IPA|de|ˈʃɛsbʊʁk|}}; {{lang-la|Castrum Sex}}) нь [[Румын]]ы [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] нутагт, [[Тарнава Маре гол]]ын хөвөөнд орших [[хот]] юм. [[Трансильвани]]йн түүхэн нутаг дахь тус хот нь 2011 оны тооллогоор 28,102 оршин суугчтай байжээ. Сигишиоара хот нь дараах 7 тосгоноос бүрдэнэ: Ангофа, Аурел Влайцу, Хетиур, Рора, Шоромицлеа, Венчи, Вийлор. Маш сайн хадгалагдаж хоцорсон хэрмээр хүрээлэгдсэн, тус хотын хуучин хэсэг нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд жуулчдын очих дуртай газруудын нэг билээ. ==Хүн ам== {{Хүн амын түүхэн тоо |source = Тооллогын дүн |1910 |10913 |1930 |13033 |1948 |18284 |1956 |20363 |1966 |25109 |1977 |33208 |1992 |36170 |2002 |32287 |2011 |28102 }} Угсаатны бүлгүүд:<ref>{{Cite web |url=http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |title=2011 оны тооллогын дүн |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126095021/http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |url-status=dead }}</ref> *Румын(75%) *Унгар(17.6%) *Цыган (5.3%) *Герман (1.5%) ==Зургийн цомог== <gallery class="center"> File:Sighisoara-Turnul cu ceas2.jpg|Цагт цамхаг File:Sighisoara - covered staircase - inside view.jpg|Дээвэртэй шат File:Sighisoara ortodox trinity church tower.jpg|Гэгээн Тринитигийн цогчин дуган File:Sighisoara, casa di vlad tepes 02.JPG|[[III Влад Цепеш|Влад Дракулагийн]] байшин File:Tower of the Tinmakers.JPG|Лаазчины цамхаг </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Sighișoara|Сигишоара}} * Сигишоарагийн 360° дэлгэмэл зургууд - [https://web.archive.org/web/20071014004055/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-1/ 1], [https://web.archive.org/web/20071020044242/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-2/ 2] * [https://web.archive.org/web/20210303105937/https://sighisoara.ro/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сигишоара}} [[Ангилал:Сигишоара| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хуучин тойргийн төв]] [[Ангилал:12-р зуунд байгуулагдсан]] mn3rvt9ry5p7fo4dxjwld53zmxdadm3 867103 867102 2026-08-25T07:52:33Z Enkhsaihan2005 64429 867103 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Румыны дэд хэсэг |type = municipality |county = Муреш |official_name = Сигишоара |other_name = {{langx|de|Schäßburg}}<br /> [[Трансильванийн Саксон аялга|Трансильванийн Саксон]]: ''Scheeßprich'' |image_flag = Sighisoara-MS-drapel-1-1-1.jpg |image_shield = ROU MS Sighisoara CoA transparent background.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania Transylvania Sighisoara Medieval Fortress Panorama 2.jpg |alt1 = |caption1 = Дэлгэмэл зураг |image2 = Sighisoara, May 2018 78751.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сигишоара Цагны Цамхаг|Цагны Цамхаг]] |image3 = Casa cu cerbi.JPG |alt3 = |caption3 = Хотын төв |image4 = Biserica Manastirii - panoramio.jpg |alt4 = |caption4 = [[Хийдийн сүм, Сигишоара|Хийдийн сүм]] |image5 = Befestigungsturm in Schäßburg.JPG |alt5 = |caption5 = Дарханы цамхаг |image6 = Uphill Lutheran church in Sighișoara 04.jpg |alt6 = |caption6 = [[Толгод дээрх сүм (Сигишоара)|Толгод дээрх сүм]] |image7 = Casa Vlad Dracul din Sighisoara4.JPG |alt7 = |caption7 = [[Влад Дракулагийн байшин]] |image8 = Biserica Sf. Iosif din Sighisoara1.JPG |alt8 = |caption8 = [[Гэгээн Иосефын Ромын Католик Сүм (Сигишоара)|Гэгээн Иосефын Сүм]] |image9 = Primăria Municipiului, Sighișoara, 2024 (2).jpg |alt9 = |caption9 = [[Сигишоара хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] |image10 = Romania 2008-08-19 (3086488325).jpg |alt10 = |caption10 = Хуучин хотын гудамж |image11 = Holy Trinity Church, Sighișoara (8154745433).jpg |alt11 = |caption11 = [[Ариун Гурвалын Сүм, Сигишоара|Ариун Гурвалын Сүм]] }} |image_map = Sighisoara jud Mures.svg |map_caption = Муреш тойрог дахь байршил |leader_name = Иоан-Иулиан Сирбу<ref>{{cite web |url=https://primariasighisoara.ro/portal/mures/sighisoara/portal.nsf/pagini/primar-00000E36 |title=Primar |language=ro |publisher=Сигишоара хотын захиргаа|website= primariasighisoara.ro|access-date=2025-07-13 |df=dmy-all}}</ref> |leader_party = [[Барууны хүч|FD]] |term = 2024&ndash;2028 |coordinates = {{coord|46|13|1|N|24|47|28|E|region:RO|display=inline,title}} |elevation = 380 |elevation_min = |elevation_max = |area_total = 113.47 |area_footnotes = |population_as_of = |population_total = auto |population_footnotes = |postal_code = 545400 |area_code = (+40) 0265 |website = {{URL|https://primariasighisoara.ro/}} {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Сигишоарагийн түүхэн төв | designation1_date = 1999 <small>(23-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_type = Соёлын | designation1_criteria = iii, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/902 902] | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Сигишоара''' ({{IPA|ro|siɡiˈʃo̯ara|-|LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Sighișoara.wav}}; {{langx|hu|Segesvár}} {{IPA|hu|ˈʃɛɡɛʃvaːr||Segesvár.ogg}}; {{langx|de|Schäßburg}} {{IPA|de|ˈʃɛsbʊʁk|}}; {{lang-la|Castrum Sex}}) нь [[Румын]]ы [[Муреш тойрог|Муреш тойргийн]] нутагт, [[Тарнава Маре гол]]ын хөвөөнд орших [[хот]] юм. [[Трансильвани]]йн түүхэн нутаг дахь тус хот нь 2011 оны тооллогоор 28,102 оршин суугчтай байжээ. Сигишиоара хот нь дараах 7 тосгоноос бүрдэнэ: Ангофа, Аурел Влайцу, Хетиур, Рора, Шоромицлеа, Венчи, Вийлор. Маш сайн хадгалагдаж хоцорсон хэрмээр хүрээлэгдсэн, тус хотын хуучин хэсэг нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн бөгөөд жуулчдын очих дуртай газруудын нэг билээ. ==Хүн ам== {{Хүн амын түүхэн тоо |source = Тооллогын дүн |1910 |10913 |1930 |13033 |1948 |18284 |1956 |20363 |1966 |25109 |1977 |33208 |1992 |36170 |2002 |32287 |2011 |28102 }} Угсаатны бүлгүүд:<ref>{{Cite web |url=http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |title=2011 оны тооллогын дүн |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126095021/http://www.mures.insse.ro/phpfiles/COMUNICAT_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_judetul_MURES.pdf |url-status=dead }}</ref> *Румын(75%) *Унгар(17.6%) *Цыган (5.3%) *Герман (1.5%) ==Зургийн цомог== <gallery class="center"> File:Sighisoara-Turnul cu ceas2.jpg|Цагт цамхаг File:Sighisoara - covered staircase - inside view.jpg|Дээвэртэй шат File:Sighisoara ortodox trinity church tower.jpg|Гэгээн Тринитигийн цогчин дуган File:Sighisoara, casa di vlad tepes 02.JPG|[[III Влад Цепеш|Влад Дракулагийн]] байшин File:Tower of the Tinmakers.JPG|Лаазчины цамхаг </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Sighișoara|Сигишоара}} * Сигишоарагийн 360° дэлгэмэл зургууд - [https://web.archive.org/web/20071014004055/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-1/ 1], [https://web.archive.org/web/20071020044242/http://www.csvd.ro/panoblog/360-romania/sighisoara/the-15th-medieval-festival-of-sighisoara-part-2/ 2] * [https://web.archive.org/web/20210303105937/https://sighisoara.ro/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сигишоара}} [[Ангилал:Сигишоара| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хуучин тойргийн төв]] [[Ангилал:12-р зуунд байгуулагдсан]] oku7zvz6a37d7wupe2n2u1ryyu5y95v 0 65084 867047 808959 2026-08-25T04:32:26Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867047 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Ховдын хязгаар''' гэж [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын харьяанд байснаа хожим [[Чин улс|Манж Чин Улс]] болон [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үед [[Гадаад Монгол]]ын баруун хэсгийг эзлэн оршиж байсан засаг захиргааны нэгж юм. ==Түүх== Манжууд 1762 онд Ховдын хязгаар гэж байгуулан, [[Ховд хот]]ыг шинээр [[Буянт гол]]ын хөвөөнд барьсан. Манжууд дарангуй цэрэг суулгаж засаг захиргааны нарийн зохион байгуулалт хийж, ард иргэдийг хошуунаасаа гарах эрхгүйгээр хатуу хяналт тавьжээ. 100 гаруй жил Манжийг эсэргүүцэн тэмцэгчдийн үр сад тэднийг манжууд нэгдчих вий гэдгээс их айж, манж ногоон тугийн цэргийг байнга байрлуулж харгалзан, сэргийлж байлаа. Хамгийн түрүүнд тэдний нум сумыг хураасан бөгөөд хүмүүс нандин зүйлээ овоондоо өргөсөн тул өдгөө овооны голоос олон янзын хийц хэлбэртэй, XVIII зууны үеийн байлдааны сумны зэв маш ихээр гардаг. Ойрадуудаас Алтайн урианхайчуудыг л нум сумтай нь үлдээсэн байдаг нь үслэгийн албатай холбоотой. Одоо зөвхөн Урианхайд сурын харваа, нум сумын ойлголт үлдсэн юм. Ховдод Манжийн хааны хөрөнгөөр Түгээмэл амаржуулагч хэмээх том сүм байгуулсан нь олны дунд Ховдын шар сүм гэж алдаршсан. Өмнө талд нь 4 үсгээр бичсэн гэрэлт хөшөө босгосон байжээ. Хөшөөнд амар тайван байхыг сургасан үг бичсэн байдаг. Ховдын хязгаарт сүм хийд, лам нарын тоог эхэн үедээ хатуу барьж байв. Ойрадуудын дунд хутагт хувилгаан тодруулахыг хориглосон. Нэг тугийн дор, нэг хүчирхэг хүний дор нэгдчих гээд байсан учраас ийм бодлого барьсан. ==Засаг захиргааны нэгжүүд== * [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Үйзэн засгийн хошуу]] ** Эрдэнэ засгийн хошуу ** Мэргэн засгийн хошуу ** Түшээ засгийн хошуу ** Хурц засгийн хошуу ** Эетэй засгийн хошуу ** Жонон засгийн хошуу ** Эрх засгийн хошуу ** Баатар засгийн хошуу ** Дайчин засгийн хошуу ** Саруул засгийн хошуу * [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Зоригт ханы хошуу]] ** Ерөөлт засгийн хошуу ** Сүжигт засгийн хошуу ** Дөрвөдийн Далай ханы хошуу ** Бишрэлт засгийн хошуу ** Мянгад дайчин засгийн хошуу ** Ховдын тариачин хошуу ** Өөлдийн үйзэн засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Зүтгэлт засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Эетэй засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Зоригт засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Итгэмжит засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Ёст засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Саруул засгийн хошуу ** Алтайн урианхайн Дархан засгийн хошуу ** Торгууд тайжийн хошуу ** Хошууд засгийн хошуу ** Захчин бэйлийн хошуу ** Захчин гүний хошуу ** Торгууд бэйлийн хошуу ** Торгууд вангийн хошуу [[Ангилал:Ховдын хязгаар| ]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:19-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монгол түүхэн аймгаар]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:1762 он]] 41vwxq3lo1gc8qrwdrgqcdh31esvjam 0 66614 867038 866833 2026-08-24T22:29:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867038 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 89524 867071 866869 2026-08-25T05:55:59Z Zorigt 49 867071 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Уснихын Балжинням<br/>{{MongolUnicode| ᠤᠰᠤᠨᠢᠬᠤ ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠯᠵᠢᠨᠢᠮ᠎ᠠ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1973|3|13}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=171 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=Цэргийн заан|title_year2=1996|title3=Цэргийн начин|title_year3=1995|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=1990|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-22|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|1996 Улаанбаатар}} {{Медаль|Хүрэл|1995 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|1995 Завхан}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|1994 Асгат}} {{Медаль|Алт|1990 Түдэвтэй}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Уснихын Балжинням''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Намтар == Уснихын Балжинням нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, Монгол Улсын начин цолтой бөх юм. Тэрээр 1989 онд Улаанбаатар хотод ирж, циркийн сургуульд сурч 1991 онд төгссөн бөгөөд “Мэргэжлийн циркчин” юм. Улсын заан О.Одгэрэлийн хамт бэлтгэл хийж эхэлсэн. Чөлөөт бөхийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгө, хүрэл медаль хүртэж байжээ. Улмаар “Хүч” спорт хороонд улсын заан Ч.Бямбадоржийн шавь болж, үндэсний бөхөөр түлхүү хичээллэсэн байна. 1995 онд Завхан аймгийн наадамд тав давж, аймгийн начин цол хүртсэн. 1996 онд Бүх цэргийн наадамд зургаа давж үзүүрлэн, цэргийн заан цол хүртжээ. 1997 оны Ардын хувьсгалын 76 жилийн ойн улсын баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж, Монгол Улсын начин цол хүртсэн байна. 2006 оноос “Хангайн Ган-Эрдэнэ” ХХК-д ажиллаж, компанийн үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулан ажиллаж байна. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж "Улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !128 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. !128 |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж, улсын начин С.Мандахад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Цэргийн заан" цол хүртсэн. !128 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1990 |Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн “Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Балжинням, Уснихын}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 3bsteed69a7sgixk7dcyzxkujuh3dbj 0 96546 867046 717238 2026-08-25T04:32:23Z CommonsDelinker 211 Mongolia_1915.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No permission since 17 August 2026. 867046 wikitext text/x-wiki '''Тагнын Урианхайн хязгаар''' гэж, [[Манж Чин Улс]] үед [[Гадаад Монгол]]ын баруун хэсгийг эзлэн оршиж байсан засаг захиргааны нэгж юм. == Нэр == Түүхэнд “[[Урианхай]]” бол нэн эртнээс бичигдэж ирсэн Монголын өвөг аймгуудын нэг юм. Харин “Тагна урианхай” гэж нэрлэгддэг түрэг хэлт угсаатны бүлэг өөрсдийгөө хэзээ ч урианхай гэж нэрлэж байсангүй. Тэд өөрсдийгөө Туба буюу '''[[Тува]]''' гэж нэрлэдэг ажээ. Нийтийн тооллын II-IV зууны үеийн түүхэн хэрэг явдалтай холбогдон нанхиадын түүх шастирт анх тэмдэглэгдсэн Туфа, Тоба хэмээх аймгийн нэрсийн хожмын нэг хувилбар нь [[Тува ястан|тува]] бололтой. Харин дээрх овог аймгуудад “Урианхай” гэдэг нэр хадагдсан нь хожмын хэрэг ажээ. Тэд анх XVII зууны эхэн үеэс эхлэн урианхай хэмээн нэрлэгдэх болсон нь [[Орос хэл|Орос]], [[Манж хэл|Манж]]ийн албан түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Хожим урианхай гэж нэрлэгдсэн түрэг, монгол олон хошуудыг бие биеэс нь ялган салгахын тулд оршин буй нутаг усаар нь [[Алтайн Урианхай]], Тагна урианхай гэх мэтээр нэрлэж хэвшжээ. [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн үе]]д Тагна урианхай нар өөрсдийгөө Урианхай гэж нэрлэдэггүй “Тыва (Тува)” гэдэг ажээ. Тиймээс XIX-XX зууны бичиг зохиолд Тагна урианхай, Тагна-Тува гэж хоёр янзаар нэрлэх нь түгээмэл байжээ. == Түүх == Тагна урианхайчууд XVII зууны эхээр [[Хотгойд]]ын Алтан ханы мэдэлд орж, Алтан хаадад алба татвар төлөх болжээ. Гэвч хаант Оросын зүгээс Сибирийг эзлэх үйл явц хийгээд, Халх, Ойрадын дайн тэмцлээс шалтгаалан Тагна урианхайн (Тувагийн) зарим овог аймгууд Орос, Зүүнгар, Хотгойдын хооронд сэлгэн оршиж, заримдаа Орос, [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]]ын хараат болж, тэдэнд алба төлөх явдал нэлээд байв. Гэвч гол үндсэн хэсэг нь XVII зууны 70-аад он хүртэл Хотгойдын Алтан ханы захиргаанд байлаа. 1688 оны [[Халх-Ойрадын дайн|Халх, Ойрадын дайн]]ы үр дүнд Хотгойдод харьяалагдаж байсан тагна урианхайчууд Ойрадын мэдэлд орсон юм. Гэвч 1715 онд Хотгойдын бэйл Бүүвэй Тагна урианхайн ихэнх хэсгийг байлдан дагуулж Манжийн мэдэлд оруулжээ. Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, [[Улиастайн жанжны газар]]т захируулжээ. Чухам энэ үеэс эдгээр түрэг урианхай нарыг оршин буй газрын нь нэрээр Тагна урианхай гэж нэрлэх болжээ. 1764 онд Өөлдийн гүн Дамбийн харьяат Хэмчиг урианхайн 10 отгоор Хэмчигийн хошууг байгуулснаар Тагна урианхай 5 хошуутай болжээ. Түүнээс гадна монгол ноёдын харьяат, тэдэнд үст алба өргөдөг 4 хошуу Тагна Урианхайд байжээ. Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог (сум), энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм. 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөлийн нуур]]ийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. 1911 онд Манжийн ноёрхол унахад Тагна урианхай Оросын ивээлд орж, 1921 онд тусгаар тогтносон улс болсон юм. 1921 онд БНТТАУ байгуулагдсанаар Тагна урианхай нэрийг хэрэглэхээ больж Тагна Тыва (Тагна Тува), хожим нь Тыва ([[Тува]]) гэж нэрлэх болжээ. 1944 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Холбоот улс]]ын бүрэлдэхүүнд орж, автономит Бүгд найрамдах улс болсон билээ. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Тагна урианхай буюу тува нар нь эртнээс монголчуудтай зах залган сууж, байн байн нэгэн төр улсын захиргаанд хамтдаа орж, монголчуудтай цус холилдсон зүйл буй боловч түрэг хэлний нэг салбар аялгуугаар ярьдаг түрэг угсааны улс билээ. [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:19-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монгол түүхэн аймгаар]] [[Ангилал:Тува|түүх]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн түүх]] [[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]] ja0aphr65vdu6vowuy9nvoqbe8jz54o 0 105908 867041 866836 2026-08-24T23:07:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867041 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 14 113822 867097 663007 2026-08-25T07:44:36Z Enkhsaihan2005 64429 867097 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sighișoara|Сигишоара}} {{cat main}} [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин|Сигишоара]] [[Ангилал:Румыны хот|Сигишоара]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 1yp794mvtq02uxw03kzey047h4wzvjn 14 113823 867090 663008 2026-08-25T07:40:37Z Enkhsaihan2005 64429 867090 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Муреш тойрог}} {{Commons cat|Mureș County|Муреш тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] kuea6olhxs039urymgvc6onv20u5bsk 14 114170 867091 664350 2026-08-25T07:41:32Z Enkhsaihan2005 64429 867091 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Târgu Mureș|Тыргу Муреш}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:Тыргу Муреш}} [[Ангилал:Румыны хот|Тыргу Муреш]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин|Тыргу Муреш]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] iokyu13y54d62egx7ob19jh9bwfg05m 867096 867091 2026-08-25T07:43:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Тыргу-Муреш]] to [[Ангилал:Тыргу Муреш]] without leaving a redirect 867091 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Târgu Mureș|Тыргу Муреш}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:Тыргу Муреш}} [[Ангилал:Румыны хот|Тыргу Муреш]] [[Ангилал:Муреш тойргийн суурин|Тыргу Муреш]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] iokyu13y54d62egx7ob19jh9bwfg05m 0 116648 867117 856001 2026-08-25T10:19:25Z ~2026-46186-68 107030 боловсрол 867117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Х.Баатар.jpg|alt=дуу хөгжим|thumb|Хөгжмийн зохиолч Хаймчигийн Баатар]] '''Хаймчигийн Баатар''' (1944-1982) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын 1960-1970 иад оны нийтийн дууны нэрт мастер, хөгжмийн зохиолч хүн байв. Тэрбээр монгол түмний зүрх сэтгэлд мөнхөд хоногшсон олон сайхан дууны ая эгшиг, хөгжмийг зохиосон юм. ==Намтар== Баатар 1944 оны бич жилд Ховдын Эрдэнэбүрэн сумын хөдөө Дүгэрийн Хаймчиг, Гүндэвийн Жаргал нарын гэр бүлд 2 дахь хүү болон мэндэлжээ. Бага насандаа дуу хуурт дуртай, хөгжмийг өөрийн сонирхолоор сурсан. 1953 онд Ховдын 10 жилийн 1-р дунд сургуульд элсэн орж 1962 онд 8-р анги төгсөөд Ховдын театрт хөгжимчнөөр ажиллаж байгаад 1963 онд УБИС-д элсэн орж 1967 онд хөгжмийн багшаар төгссөн. Улмаар Сөгнөгөрт соёл урлаг хариуцсан мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. 1979 оноос Нийслэлийн 15-р дунд сургуулийн дуу хөгжмийн багшаар ажиллаж байгаад 1971 онд Багшийн дээд сургуулийн кино найруулагчийн ангид элсэн орж 1974 онд төгссөн. Төгсөөд Холбооны сургалтын төвд соёл урлаг хариуцсан мэргэжилтнээр ажиллаж байгаад 1982 оны 4-р сард нас баржээ. = Боловсрол = * Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын бага сургууль * Ховд хотын төвийн нэгдүгээр сургууль * Багшийн дээд сургуулийн Хөгжмийн багш-зохиолч мэргэжлээр * Багшийн дээд сургуулийн сургуулийн Кино найруулагч мэргэжлээр тус тус суралцаж төгссөн. ==Уран бүтээл == *Алтанхан сортой тариа (шүлэг Г.Балдан) *Зулзаган цагаан хус (шүлэг Б.Сосорбарам) *Зуслангийн уянга (шүлэг Р.Чойном) *Миний Улаанбаатар (шүлэг Б.Хүрэлбаатар) *Намраа дуулъя (шүлэг Д.Балдан) *Оюутан цагаа дурсана уу (шүлэг Т.Очирхүү) *Цэргийн бодол (шүлэг Ш.Шажинбат) *Цэцэг нуур (шүлэг Б.Хүрэлбаатар) *Яргуй чи юундаа яараа вэ (шүлэг Ш.Цэен-Ойдов) *Адуучин *Бор шувуу *бид таньтайгаа = Дууны жагсаалт = * Бидний өргөх дуу * Дайчдын дуу * Дуучин ботго * Дүүжин даажин * Сувилагч танаа магтья * Ээжийн минь үгс * Эрвээхэй * Говийн хүү * Хүлгийн жороо * Найрамдал парк * Орчлонд залуус дуулж байна * Төрсөн нутаг * Тусч хүүгийн дуу * Залуу нас минь жавхайтай * Усны шувуу * Алаг шаазгай {{DEFAULTSORT:Баатар, Хаймчигийн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] 5wqsnp4b8hwlax1p8h7j3ory2zxrsx3 0 126768 867063 866710 2026-08-25T05:24:17Z Zorigt 49 867063 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gretchen, Faust and Mephisto.jpg|thumb|295x295px|Гретхен, Фауст болон Мефистофел,]] '''«Фауст» эмгэнэлт жүжиг''' ({{langx|de|Faust. Eine Tragödie.}}), голдуу товчоор '''«Фауст»''' - Германы алдарт зохиолч, гүн ухаантан [[Иоханн Вольфганг фон Гёте]]г алдарт хүргэсэн гол зохиол бөгөөд гүн ухааны эмгэнэлт жүжиг юм. Доктор Фауст хэмээх бодит хүний тухай домгуудын хамгийн алдартайг нь сонгон авсан байдаг. Гёте доктор Фаустын тухай бичих санаагаа 60 жил тээж явсан гэдэг. Анхны хэсгийг ([[Герман хэл|герман]]. ''Faust: der Tragödie erster Teil'') 1790-ээд онд бичиж эхлээд 1806 онд дуусгаад хоёр жилийн дараа анх хэвлүүлж дараа нь хэд хэдэн удаа засвар хийж хэвлүүлж байжээ (хамгийн сүүлд 1828 онд). Хоёр дахь хэсгийг ([[Герман хэл|герман]]. ''Faust: der Tragödie zweiter Teil'') Гёте ахимаг насандаа бичиж 1832 түүнийг нас барсны дараа хэвлэгдсэн байна. Сүүлд 1886 онд Гёте залуу байхдаа 1772-1775 онд бичсэн «Урфауст» ([[Герман хэл|герман.]] ''Urfaust''), хэвлэгдсэн байна. Хүнд хэцүү ритм, аяаас шалтгаалж «Фауст»-ыг Германы яруу найргийн нэгэн оргил гэж үздэг. == Жүжгийн агуулга == ==== Эхлэл ==== Жүжгийг хэрхэн яаж бичих талаар театрын захирал, яруу найрагч хоёрын хооронд уг эмгэнэлт жүжгийн агуулгад ямар ч ач холбоогүй маргаан үүссэнээр эхэлдэг. Энэхүү маргаанд захирал яруу найрагчид хандан үзэгч нь бүдүүлэг, тэнэг, өөрийн гэсэн үзэл бодолгүй байдаг, бусдын үгээр бүтээлийг дүгнэдэг гэж тайлбарладаг. Үзэгч бүр урлаг сонирхож биш зөвхөн "өөрийгөө бусдад харуулах"-ын тулд тоглолтод ирдэг. Тиймээс үзэгчид ихэнх тохиолдолд үүнийг үнэлж чаддаггүй тул гайхалтай бүтээл хийх гэж оролдох нь утгагүй юм. Үүний оронд та орж ирж буй бүх зүйлийг овоолоод үзэгчид өгөхөд болно гэдэг. ==== Нэгдүгээр хэсэг ==== Үйл явдал муу ёрын сүнс болсон '''''Мефистофель''''' (Умард Европын Сэргэн мандалтын үеийн муу ёрын сүнсийг төлөөлсөн дүр) "Фауст"-ын сүнсийг Их Эзэн бурханаас аварч чадах эсэх талаар дээд тэнгэрт түүнтэй мөрий тавьж буйгаар эхэлдэг. Доктор Фауст судалгаа шинжилгээний ололтоороо ойр орчмын тосгоны оршин суугчдад маш их сайн сайхныг авчирсан боловч номоос олж авсан мэдлэгтээ сэтгэл хангалуун бус байдаг болж. Орчлон ертөнцийн дотоод нууц нь хүний ​​оюун ухаанд бүрэн нэвтэрч чадахгүй гэдгийг ухаарсан тэрээр цөхрөнгөө барсандаа хор уух гэж байтал гэнэт сүмийн хонхны дуу гарч түүнийг амиа хорлохоос сэргийлэн авардаг байна. Өөрийн шавь Вагнерын хамт хотоор тэнүүчилж явахдаа Фауст нохойтой таарч, түүнийгээ гэртээ авчрахад нохой нь Мефистофель-хүний ​​дүрд хувирчээ. Муу ёрын сүнс хэд хэдэн сорилтын дараа өвгөнийг өөрт нь жигшүүртэй болсон амьдралын баяр баясгаланг дахин мэдрэхийг ятгадаг. Үүний үнэ цэн төлбөр бол Фаустын сүнс ажээ. Гэрээгээ цусаар баталгаажуулсан Фауст "энгийн хувцас өмсөж, амьдралыг бүрэн ойлгож мэдрэхийн тулд мацаг бариад" гарчээ. Зугаа цэнгэлийн эрэлд Фауст, Мефистофель нар [[Лайпциг|Лайпцигийг]] тойрч байв. Ауэрбахийн зооринд муу ёрын сүнс Мефистофель ширээн дээр өрөмдсөн нүхнээс дарс гаргаж аван сурагч шавь нараа дайлжээ. Фаустын Маргарита охинтой ойртох (Гретхен гэж өхөөрдөж дуудах) хүслийг Мефистофель өөгшүүлэн дэмждэг. Энэ хүслийг тэрээр зөвхөн махан биеийн таашаал гэж хардаг. Фаустыг Маргаритатай ойр танил болгохын тулд Мефистофель Маргаритагийн хөршийн итгэлийг олж авав. Фауст хайртай хүнтэйгээ шөнийг өнгөрөөхийг тэсэн ядан хүлээж байдаг. Тэрээр Маргаритад өөрт байгаа нойрны эмийг ээждээ өгч унтуулахыг ятгадаг. Эх нь уусан эмнээс болж нас бардаг байна. Хожим нь Маргарита жирэмсэн болсныг олж мэдээд түүний ах Валентин Фаусттай тулгардаг байна. Зодоон дунд ах Валентиныг алаад Фауст муу ёрт Мефистофелийн хамт зугтаадаг. Тэрээр Маргаритаг мартсан байдаг бөгөөд санаандгүй таараад санасан байна. Фауст хайртай эмэгтэй нь Фаустаас олсон охиноо усанд живүүлсэн хэргээр шоронд цаазаар авахуулахаар хүлээж байгаа тухай Мефистофелээс мэдэж авчээ. Фауст ухаан санаагаа аажмаар орхиж буй Маргарет руу гянданд туслахаар яаран очоод түүнд зугтахыг санал болгодог байна. Охин муу ёрын сүнснүүдийн тусламжийг хүлээн авахаас татгалзаж, цаазаар авахыг хүлээхээр шийджээ. Мефистофель үхнэ гэж бодож байсан хүлээлтээс үл хамааран Бүрхан охины сүнсийг тамын зовлонгоос аврахаар шийдэж, "Аврагдсан" гэсэн шийдвэрээ гарган зарлажээ. Төгсгөлд нь Мефистофель Бурхантай хийсэн мөрийгөө алдаж түүний сүр хүч аажмаар замхарч алга болдог байна. == "Фауст" Монголд == Москвагийн улсын Театр урлагийн дээд сургууль (ГИТИС)-ийн төгсөгч, найруулагч [[Мягмарнарангийн Батболд|Мягмарнарангийн Батболдын]] тухайд баргийн хүн нэг уншаад ойлгохооргүй И.В.Гётегийн “Фауст” хэмээх тэр хүнд зохиолыг Монголын тайзнаа 2020 оны 11-р сард тавьсан. [[Тордайн Ганболд]] Ерөнхий продюсероор нь ажилласан байна. [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Иоханн Вольфганг фон Гёте]] [[Ангилал:Жүжиг]] m10lql1t2cz6n5pkm2yudm6ljj47h9r 0 137792 867054 866607 2026-08-25T05:05:38Z Zorigt 49 867054 wikitext text/x-wiki [[Файл:Өвгөн.jpg|thumb|'''Лэгцэгийн Өвгөн''' ]] '''Лэгцэгийн Өвгөн''' [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын гавьяат багш]], Физик-математикийн ухааны доктор, [[профессор]]. = Намтар = 1936 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] Хяргас суманд малчин Өөдлөхийн Лэгцэг, Нанзадын Өлзийт нарын гэр бүлд төрсөн. 1949 онд сумынхаа бага сургууль, 1952 онд Туруун сумын 7 жилийн сургууль, 1955 онд Улаангом хотын 10 жилийн сургууль, 1959 онд МУИС-ийн Физик-математикийн салбарыг тус тус төгсөж, математикийн багш мэргэжил эзэмшин төрөлх сургуульдаа багшаар томилогдон 60 гаруй жил энэхүү эрдмийн их өргөөнд тасралтгүй, тогтвор суурьшилтай ажиллаж, эрдэм судлал, сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд бүхий л ухамсарт амьдралаа зориулжээ. Тэрээр 1971-1974 онд Украины Киевийн их сургуулийн аспирантурт суралцаж, “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалж, 1989 онд дэд профессор, 2004 онд профессор, 2000 онд МУИС-ийн хүндэт профессор, 1999 онд Монголын математикийн багш нарын Академийн академич цол хүртсэн, тооцон бодох математикийн салбарын Монголын анхны эрдэмтэн юм. МУИС-д түүний санаачлан эхлүүлсэн тооцон бодох математикийн мэргэжлээр 1970 онд анхны төгсөлт хийснээс хойш 550 орчим мэргэжилтэн бэлтгэгдэж, хэдэн арван эрдэмтэн төрөн гарсан тул түүнийг МУИС-д тооцон бодох математикийн шавь сургуулийг үндэслэгч хэмээн зүй ёсоор үнэлдэг. Багшлах хугацаандаа 10000 гаруй оюутанд хичээл зааж, 250 оюутны ангийн ажил, 20 гаруй оюутны дипломын ажил, 5 магистрын ажил удирдан, 30 гаруй оюутан, 10 гаруй залуу багш нарыг дагуулан сургасан байна. Түүнчлэн сурах бичиг, гарын авлага, бодлогын хураамж зэрэг 40 гаруй ном, эрдэм шинжилгээ, сурталчилгааны 60 гаруй өгүүлэл хэвлүүлснээс элсэгчдэд зориулсан “Математик”, “Математикийн тест”, “Математикийн сорилго” зэрэг цуврал ном нь үе, үеийн багш, сурагчдын ширээний ном байж, математикийн боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэх үйлст жинтэй хувь нэмэр оруулсны сацуу 1962 оноос Улсын математикийн олимпиадыг зохион байгуулах хорооны гишүүнээр олон жил идэвхтэй ажиллаж ирсэн. Мөн тэрбээр Монгол Улсад [[Зуун буудалт даам|100 буудалт даам]]ын спортыг анхлан дэлгэрүүлсэн ахмад даамчдын нэг бөгөөд спортын дэд мастерын зэрэгтэй тамирчин байв. Л.Өвгөн багшийн шавь нараас МУИС-д 45, ШУТИС-д 23, УБИС-д 16, бусад дээд сургуульд 20 гаруй, ерөнхий боловсролын сургуульд 2000 орчим багш, түүнчлэн программ хангамж, компьютерын инженерчлэлийн чиглэлээр 100 гаруй мэргэжилтэн ажиллаж байна. Түүнчлэн шавь нараас Ардын багш 2, ШУА-ийн гишүүн 4, Төрийн шагналт 2, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн 3, Гавьяат багш 10 гаруй, профессор 12, шинжлэх ухааны доктор 13, доктор 70 гаруй төрөн гарсан байна. Түүний олон жилийн хөдөлмөр, зүтгэлийг төр, засгаас өндрөөр үнэлэн Монгол Улсын Гавьяат багш цол, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын 40, 60, 80, 90 жилийн ойн медаль, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол, тэмдгээр шагнажээ. Тэрээр 2026 оны 8 сарын 18-ны өглөө 90 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. == Шагнал == * [[Монгол улсын гавьяат багш]] (2006) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] (1997) * Монголын математикийн багш нарын академийн Академич (1999) * [[Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]] (1991) * Ардын хувьсгалын 40, 60, 90, 100 жилийн ойн медаль == Бүтээл == # Эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл, үүнээс 5-ыг олон улсын хуралд хэлэлцүүлсэн # Академик ном, сонин, сэтгүүл, эрдмийн ажилд, судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэсэн ESAN цахим санд 10 гаруй бүтээл байрласан. # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математик”, 1-р дэвтэр 1986, 2-р дэвтэр 1988 он # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математикийн бодлогын хураамж”, # Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Тооцон бодох математик”, 1995, 2006 он # А.Мекей, Л.Өвгөн “Математик 1000 бодлого”, 1984, 1990, 1993, 1998, 2022 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн тест”, МУИС, 1999-2004 он 6 удаа хэвлэгдсэн. # А.Мекей, Л.Өвгөн, Б.Чимэд-очир “Математикийн тест”, ХИС, 2002, 2004 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн сорилго”, МУИС, 1905-1911 он 6 удаа хэвлэгдсэн.  # Р.Ринчинбазар, Л. Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого”, 2001 он # Р.Ринчинбазар, Л.Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого бодох зөвлөмж”, 2002 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математик компьютерын сургуулийн түүхэн замнал: 1942-2012 он, 70 жил”, 2012 он # А.Галтбаяр, Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Дифференциал тэгшитгэлийн бодлогын хураамж”, 2007 он # Л.Өвгөн “Судоку”, 2022 он {{DEFAULTSORT:Өвгөн, Лэгцэгийн}} [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монголын даамчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] r1ni9q76nt9udb6hxhd138vh4uh1tp9 0 145373 867115 851510 2026-08-25T09:16:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 867115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Masoud Pezeshkian 14040616 (cropped).jpg|thumb]] '''Масуд Пезешкиан''' ([[Перс хэл|перс.]] مسعود پزشکیان‎, 1954 оны 9-р сарын 29-нд [[Иран|Ираны]] Баруун Азербайжан мужийн Махабад хотод төрсөн) - [[Иран|Ираны]] улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. Зүрхний мэс засалч мэргэжилтэй. 2024 оны 7-р сарын 28-наас хойш [[Иран|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын]] 9 дэх Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Пезешкиан [[Ираны парламент- Межлис|Ираны парламент-Межилст]] Табриз, Оску, Азаршахр тойргуудыг төлөөлж байсан. Тэрээр 2016-2020 онд Парламентын нэгдүгээр орлогч даргаар, 2001-2005 онд [[Мохаммад Хатами]]йн засгийн газарт Эрүүл мэнд, анагаах ухааны боловсролын сайдаар ажиллаж байжээ. == Намтар == Масуд Пезешкиан 1954 оны 9-р сарын 29-нд Ираны Баруун Азербайжан мужийн [[курдүүд]] голчлон амьдардаг Махабад хотод төрсөн. Тэрээр өөрийгөө турк ([[Азербайжан хэл|Азербайжан]]: Türk, [[Турк хэл|Турк]]: Türk) гэж тодорхойлдог. [[Перс хэл|Перс]], азербайжан хэлээс гадна уугуул хүний түвшинд [[Курд хэл|курд хэлээр]] ярьдаг. 1973 онд дипломоо авч, армид алба хаахаар Забол хот руу явжээ. Энэ үеэр тэр анагаах ухаанд сонирхолтой болсон. Армид албаа хааж дуусаад төрөлх муж руугаа буцаж ирээд анагаах ухааны сургуульд элсэн орж, ерөнхий анагаах ухааны зэрэг хамгаалжээ. [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] (1980-1988) үеэр Пезешкиан ихэвчлэн фронтын тэргүүн шугамд ажиллаж, эмнэлгийн багуудыг илгээх үүрэгтэй эмчээр ажиллаж байжээ. Масуд Пезешкиан 1985 онд ерөнхий эмчийн сургалтаа дуусгаад анагаах ухааны коллежид физиологийн хичээл зааж эхэлсэн. Масуд Пезешкианы улс төрийн замнал 1997 онд Мохаммад Хатамийн засгийн газарт Эрүүл мэндийн дэд сайдаар ажилласнаар эхэлсэн юм. Дөрвөн жилийн дараа буюу 2001-2005 онуудад тэрээр Эрүүл мэндийн сайдаар томилогдож ажилласан. Түүнээс хойш тэрээр Ираны парламентад таван удаа сонгогдож, 2016-2020 онуудад Парламентын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллаж байжээ. Ерөнхийлөгчийн хувиар анхны хэвлэлийн бага хурлаараа Масуд Пезешкиан Ираны ёс суртахууны цагдаа нар заавал өмсөх ёстой хижабын асуудлаар эмэгтэйчүүдийг цаашид "дарамтлахгүй" гэж амласан. Мөн Ираны цөмийн хэлэлцээрээр дамжуулан тус улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татахаа амласан. Гэсэн хэдий ч 2025 онд [[Доналд Трамп]] АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдож, Ираны эсрэг "хамгийн их дарамт шахалт"-ын бодлого зарлаж, шинэ хориг арга хэмжээ авсан нь тус улсын эдийн засгийн байдлыг улам дордуулсан. Масуд Пезешкиан 2026 оны 2-р сарын 28-нд эхэлсэн АНУ-Израилийн Иранд хийсэн хамтарсан цохилтыг буруушааж, уг халдлагыг "хүмүүнлэгийн зарчмуудыг илт зөрчсөн, мусульманчуудын эсрэг дайн зарласан" гэж тодорхойлсон. 2026 оны 3-р сарын 1-нд Дээд удирдагч [[Али Хаменеи]] алагдсаны дараа Ерөнхийлөгч Пезешкиан Түр Удирдах Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд элсэн орсон. {{DEFAULTSORT:Пезешкиан, Масуд}} [[Ангилал:Ираны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Ираны эмч]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] 17of66gu72ji5m6qxwmrlrl2e2t0eov 0 147393 867036 866831 2026-08-24T21:47:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 867036 wikitext text/x-wiki [[File:Trans_woman_power_symbol.svg|thumb|Трансфеминизм хөдөлгөөнийг төлөөлөхөд ашигладаг бэлгэдэл]] '''Трансфеминизм''' буюу '''транс-феминизм''' нь трансжендер эмэгтэйчүүдэд чиглэсэн, трансжендер судалгаагаар үндэслэсэн [[Феминизм|феминизмийн]] нэг салбар юм. <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/transbodiestrans0000unse/page/620 |title=Trans bodies, trans selves : a resource for the transgender community |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199325351 |editor-last=Erickson-Schroth |editor-first=Laura |location=[S.l.] |page=[https://archive.org/details/transbodiestrans0000unse/page/620 620]}}</ref> Трансфеминизм нь трансмисогини ба патриархын транс эмэгтэйчүүдэд үзүүлэх нөлөөнд анхаарлаа төвлөрүүлдэг хөдөлгөөн. Энэ нь квир онолын (queer theory) өргөн хүрээтэй салбарт холбоотой. Энэ нэр томьёог Эми Кояама ''Трансфеминист тунхаглалдаа'' ISNA-тай хамт түгээн дэлгэрүүлсэн. <ref>{{Cite web |last=Emi Koyama |title=The transfeminist manifesto - Introduction |url=https://eminism.org/readings/pdf-rdg/tfmanifesto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040401071911/https://eminism.org/readings/pdf-rdg/tfmanifesto.pdf |archive-date=2004-04-01 |access-date=2026-07-25 |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEmi_Koyama">Emi Koyama. <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Archived from <span class="cs1-format">(PDF)</span> on April 1, 2004.</cite></ref> Трансфеминизм нь хүйсийн үл нийцэл, эршүүд ба эмэгтэйлэг байдлын тухай ойлголтууд, мөн хүйсийн хувьд олон янзын хувь хүмүүсийн хүйсийн хоёртын ялгааг хадгалах тухай ойлголтуудыг тодорхойлдог. Трансфеминистууд хүйсийн тохиролцоог трансжендер болон хүйсийн хувьд тохироогүй хүмүүсийн эсрэг хүчирхийллийн замаар хадгалагддаг хяналтын механизм гэж үздэг бөгөөд энэ нь эцгийн эрхт байдал ба трансмизогинигийн үндэс суурь болдог. <ref>{{Cite journal |last=Draper |first=Suzanne C. |last2=Chapple |first2=Reshawna |date=April 25, 2023 |title=Resistance as a Foundational Commons: Intersectionality, Transfeminism, and the Future of Critical Feminisms |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08861099231165788 |journal=Affilia |volume=38 |issue=4 |pages=585–596 |doi=10.1177/08861099231165788 |s2cid=258340922 |url-access=subscription |via=CrossRef}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDraperChapple2023">Draper, Suzanne C.; Chapple, Reshawna (April 25, 2023). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08861099231165788 "Resistance as a Foundational Commons: Intersectionality, Transfeminism, and the Future of Critical Feminisms"]</span>. ''Affilia''. '''38''' (4): <span class="nowrap">585–</span>596. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1177/08861099231165788|10.1177/08861099231165788]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:258340922 258340922] &#x2013; via CrossRef.</cite></ref> <ref>{{Cite book |last=Hereth |first=Blake |url=https://books.google.com/books?id=2zKtDwAAQBAJ&dq=Transfeminism+and+patriarchy&pg=PT287 |title=The Lost Sheep in Philosophy of Religion: New Perspectives on Disability, Gender, Race, and Animals |last2=Timpe |first2=Kevin |date=September 4, 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-66355-0 |via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHerethTimpe2019">Hereth, Blake; Timpe, Kevin (September 4, 2019). [https://books.google.com/books?id=2zKtDwAAQBAJ&dq=Transfeminism+and+patriarchy&pg=PT287 ''The Lost Sheep in Philosophy of Religion: New Perspectives on Disability, Gender, Race, and Animals'']. Routledge. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-429-66355-0|<bdi>978-0-429-66355-0</bdi>]] &#x2013; via Google Books.</cite></ref> Трансфеминист тактикууд 1990-ээд онд трансжендер хүмүүсийг Квер бахархлын жагсаалд оролцуулаагүйн хариуд Трансжендер аюул заналхийлэл <ref name="Enke-2018">{{Cite journal |last=Enke |first=Finn |date=February 1, 2018 |title=Collective Memory and the Transfeminist 1970s: Toward a Less Plausible History |url=https://read.dukeupress.edu/tsq/article-abstract/5/1/9/133890 |journal=Transgender Studies Quarterly |volume=5 |issue=1 |pages=9–29 |doi=10.1215/23289252-4291502 |url-access=subscription |access-date=}}</ref> зэрэг бүлгүүдээс гарч ирсэн. Тус бүлэглэл нь трансжендер хүмүүсийн эсрэг хүчирхийлэл, тухайлбал трансжендер эр Брэндон Тинаг хөнөөж, хүчиндсэн хэрэгт анхаарлаа хандуулж, шууд арга хэмжээ авч зохион байгуулагдсан. Трансжендер Менац нь хүйсийн олон янз байдлыг анагаах ухаан болон сэтгэцийн анагаах ухааны үүднээс авч үзэхийг эсэргүүцэн жагсаал, суулт зохион байгуулсан. <ref>{{Cite book |last=Scott |first=Bonnie Kime |url=https://books.google.com/books?id=C4w9DAAAQBAJ&dq=The+Transexual+Menace+Hermaphrodites+with+attitude&pg=PA389 |title=Women in Culture: An Intersectional Anthology for Gender and Women's Studies |last2=Cayleff |first2=Susan E. |last3=Donadey |first3=Anne |last4=Lara |first4=Irene |date=May 24, 2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-12071-1 |via=Google Books}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFScottCayleffDonadeyLara2016">Scott, Bonnie Kime; Cayleff, Susan E.; Donadey, Anne; Lara, Irene (May 24, 2016). [https://books.google.com/books?id=C4w9DAAAQBAJ&dq=The+Transexual+Menace+Hermaphrodites+with+attitude&pg=PA389 ''Women in Culture: An Intersectional Anthology for Gender and Women's Studies'']. John Wiley & Sons. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-119-12071-1|<bdi>978-1-119-12071-1</bdi>]] &#x2013; via Google Books.</cite></ref> Трансжендер хүмүүсийг феминизмийн эхний давалгаанаас хассан бөгөөд лесбиян болон бусад бүх хүмүүсийг " квир " гэж үздэг байв. Феминизмийн хоёр дахь давалгаа (second-wave feminism)-ын үед зарим феминистүүдийн дунд ЛГБК (queer) хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрөх хандлага илүү нэмэгдсэн. Гэвч транссексуал байдал нь ихээхэн гадуурхагдаж, бүр "өвчин" гэж тодорхойлогддог байсан.[1] Энэ нь ижил хүйстнүүдийн эрхийг дэмждэг байсан зарим феминистүүдийн дунд ч түгээмэл байжээ. Гурав болон дөрөв дэх давалгааны феминизм нь ерөнхийдөө трансжендер хүмүүсийг хүлээн зөвшөөрч, трансжендер эрх чөлөөг эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний ерөнхий нэг хэсэг гэж үздэг. <ref name="Enke-2018"/> <ref>{{Cite web |last=Ruth Pearce |date=2012 |title=Inadvertent Praxis: What Can "Genderfork" Tell Us about Trans Feminism? |url=http://academinist.org/wp-content/uploads/2010/06/MP0304_06Genderfork.pdf |issn=1939-330X}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRuth_Pearce2012">Ruth Pearce (2012). [http://academinist.org/wp-content/uploads/2010/06/MP0304_06Genderfork.pdf "Inadvertent Praxis: What Can "Genderfork" Tell Us about Trans Feminism?"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[Олон улсын стандарт цувралын дугаар (ISSN)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1939-330X 1939-330X].</cite></ref> <ref>{{Cite journal |last=Mann |first=Susan Archer |last2=Huffman |first2=Douglas J. |date=January 22, 2005 |title=The Decentering of Second Wave Feminism and the Rise of the Third Wave |url=http://guilfordjournals.com/doi/10.1521/siso.69.1.56.56799 |journal=Science & Society |volume=69 |issue=1 |pages=56–91 |doi=10.1521/siso.69.1.56.56799 |url-access=subscription |via=CrossRef}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMannHuffman2005">Mann, Susan Archer; Huffman, Douglas J. (January 22, 2005). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://guilfordjournals.com/doi/10.1521/siso.69.1.56.56799 "The Decentering of Second Wave Feminism and the Rise of the Third Wave"]</span>. ''Science & Society''. '''69''' (1): <span class="nowrap">56–</span>91. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1521/siso.69.1.56.56799|10.1521/siso.69.1.56.56799]] &#x2013; via CrossRef.</cite></ref> 2006 онд трансфеминизмийн тухай анхны ном болох Trans/Forming Feminisms: Transfeminist Voices Speak Out хэвлэгдсэн. Уг номыг Криста Скотт-Диксон редакторлан эмхэтгэж, Sumach Press хэвлэлийн газраас гаргажээ. Трансфеминизмыг мөн ерөнхийд нь "трансжендер улс төрөөс үүдэлтэй феминизмд хандах хандлага" гэж тодорхойлсон байдаг. <ref name="scott-dixon">{{Cite book |url=http://www.sumachpress.com/transfem.htm |title=Trans/forming feminisms : trans/feminist voices speak out |date=2006 |publisher=Sumach Press |isbn=9781894549615 |editor-last=Scott-Dixon |editor-first=Krista |location=Toronto |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326080040/http://www.sumachpress.com/transfem.htm |archive-date=March 26, 2009}}</ref> c7mv27fvsl3jyoq1kzdtmcny3b1cd8t 0 148017 867055 866656 2026-08-25T05:11:42Z Zorigt 49 867055 wikitext text/x-wiki '''Алдагдсан диважин''' ({{langx|en|Paradise Lost}}) — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] анх 1668 онд хэвлэгдсэн 10 боть найраглал. 1674 онд хэвлэгдэхдээ 12 боть болсон. Уг найраглалд анхны хүн болох [[Адам]]ын түүхийг өгүүлдэг. [[Файл:Milton paradise.jpg|thumb]] Жон Милтон мөн "Эргэн олдсон диваажин" нэртэй үргэлжлэлийг бичсэн. Хоёр шүлэг хоёулаа [[Библи]]йн түүх, 17-р зууны Английн улс төрийн үймээн самуун, зохиолчийн хувийн амьдралыг тусгасан гэж үздэг. == Үйл явдал == Энэ яруу найраг нь хүний ​​уналт, ертөнцийг бүтээх, мөн харанхуй эсвэл эмх замбараагүй байдалд орших тамын тухай Эхлэл номын үйл явдлыг хөгжүүлдэг. Үүнд Сатан эсвэл Могой гэгддэг унасан тэнгэр элч гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэрээр хүүгийнхээ өмнө өвдөг сөгдөхгүйн тулд Бурханы эсрэг босдог; тэнгэр элчүүдийн гуравны нэгийг (босогч тэнгэр элчүүд) нууцаар удирдаж, тэнгэр элчүүдийн эсрэг зэвсэгт тэмцэл зохион байгуулж, улмаар хүний ​​уналтад хүргэдэг. Шүлэгт Адам, [[Ева]] хоёр Уналтаас өмнө гэрлэсэн боловч үүний дараа бэлгийн хайр өөр шинж чанартай болсон. Шүлэгт Ева маш үзэсгэлэнтэй бөгөөд Адамаас хараат бус байдаг. Хориотой жимс идсэний дараа Ева Адамд хайрынхаа нэрээр жимсийг идүүлэхийг өгдөг. Тэрээр Рафаэлийн тэнгэр элчийн анхааруулгыг үл харгалзан дуулгавартай байдаг. Тушаалыг дагаагүйн улмаас тэд Диваажингаас хөөгдөж, дараа нь өөрсдийн хоол хүнсээ олох ёстой болдог. Гэвч тэдний хүү Бурханы өмнө тэдний төлөө зуучилж, үүний дараа тэнгэр элч бууж ирээд тэдэнд ирээдүйн найдварыг өгдөг. Шүлгийн төгсгөлд Адамд ирээдүйн үр удам болон Мессиагийн ирэлт хүртэлх бүх ирээдүйг харуулдаг. == Утга учир == [[Хомер|Хомерын]] баатарлаг туульс, дундад зууны үеийн туульс, Дантегийн шүлгээс ялгаатай нь "Алдагдсан диваажин" зохиол нь яруу найрагчийн бүтээлч төсөөлөлд багахан боломж олгодог. Пуритан Жон Милтон Библийн түүхийг сонгож, Судрын үгсийн дагуу илэрхийлсэн; цаашлаад түүний дүрүүд нь ихэвчлэн хэт хүний ​​ертөнцөд хамаардаг бөгөөд бодитой дүрслэлийг зөвшөөрдөггүй. Нөгөөтэйгүүр, сахиусан тэнгэрүүд болон чөтгөрүүд, Адам Ева хоёр болон Милтоны туульсын бусад дүрүүд нь Библиэс тэтгэгдсэн ардын төсөөлөлд тодорхой дүр төрхтэй байдаг бөгөөд гүн гүнзгий үндэсний яруу найрагч Жон Милтон эдгээр уламжлалаас хэзээ ч хазайдаггүй. Ж.Милтоны ажилласан материалын эдгээр шинж чанарууд түүний шүлэгт тусгагдсан байдаг: дүрслэлийн техникийн талууд нь уламжлалт, тайлбар нь дүрслэлгүй; Библийн амьтад ихэвчлэн зүгээр л зүйрлэл мэт санагддаг. p6w1yhm9o93gfw9l8dpgid59d1ghbjl 867075 867055 2026-08-25T06:15:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 867075 wikitext text/x-wiki '''Алдагдсан диважин''' ({{langx|en|Paradise Lost}}) — [[Жон Милтон|Жон Милтоны]] анх 1668 онд хэвлэгдсэн 10 боть найраглал. 1674 онд хэвлэгдэхдээ 12 боть болсон. Уг найраглалд анхны хүн болох [[Адам]]ын түүхийг өгүүлдэг. [[Файл:Milton paradise.jpg|thumb]] Жон Милтон мөн "Эргэн олдсон диваажин" нэртэй үргэлжлэлийг бичсэн. Хоёр шүлэг хоёулаа [[Библи]]йн түүх, 17-р зууны Английн улс төрийн үймээн самуун, зохиолчийн хувийн амьдралыг тусгасан гэж үздэг. == Үйл явдал == Энэ яруу найраг нь хүний ​​уналт, ертөнцийг бүтээх, мөн харанхуй эсвэл эмх замбараагүй байдалд орших тамын тухай Эхлэл номын үйл явдлыг хөгжүүлдэг. Үүнд Сатан эсвэл Могой гэгддэг унасан тэнгэр элч гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Тэрээр хүүгийнхээ өмнө өвдөг сөгдөхгүйн тулд Бурханы эсрэг босдог; тэнгэр элчүүдийн гуравны нэгийг (босогч тэнгэр элчүүд) нууцаар удирдаж, тэнгэр элчүүдийн эсрэг зэвсэгт тэмцэл зохион байгуулж, улмаар хүний ​​уналтад хүргэдэг. Шүлэгт [[Адам]], [[Ева]] хоёр Уналтаас өмнө гэрлэсэн боловч үүний дараа бэлгийн хайр өөр шинж чанартай болсон. Шүлэгт Ева маш үзэсгэлэнтэй бөгөөд Адамаас хараат бус байдаг. Хориотой жимс идсэний дараа Ева Адамд хайрынхаа нэрээр жимсийг идүүлэхийг өгдөг. Тэрээр Рафаэлийн тэнгэр элчийн анхааруулгыг үл харгалзан дуулгавартай байдаг. Тушаалыг дагаагүйн улмаас тэд Диваажингаас хөөгдөж, дараа нь өөрсдийн хоол хүнсээ олох ёстой болдог. Гэвч тэдний хүү Бурханы өмнө тэдний төлөө зуучилж, үүний дараа тэнгэр элч бууж ирээд тэдэнд ирээдүйн найдварыг өгдөг. Шүлгийн төгсгөлд Адамд ирээдүйн үр удам болон Мессиагийн ирэлт хүртэлх бүх ирээдүйг харуулдаг. == Утга учир == [[Хомер|Хомерын]] баатарлаг туульс, дундад зууны үеийн туульс, Дантегийн шүлгээс ялгаатай нь "Алдагдсан диваажин" зохиол нь яруу найрагчийн бүтээлч төсөөлөлд багахан боломж олгодог. Пуритан Жон Милтон Библийн түүхийг сонгож, Судрын үгсийн дагуу илэрхийлсэн; цаашлаад түүний дүрүүд нь ихэвчлэн хэт хүний ​​ертөнцөд хамаардаг бөгөөд бодитой дүрслэлийг зөвшөөрдөггүй. Нөгөөтэйгүүр, сахиусан тэнгэрүүд болон чөтгөрүүд, Адам Ева хоёр болон Милтоны туульсын бусад дүрүүд нь Библиэс тэтгэгдсэн ардын төсөөлөлд тодорхой дүр төрхтэй байдаг бөгөөд гүн гүнзгий үндэсний яруу найрагч Жон Милтон эдгээр уламжлалаас хэзээ ч хазайдаггүй. Ж.Милтоны ажилласан материалын эдгээр шинж чанарууд түүний шүлэгт тусгагдсан байдаг: дүрслэлийн техникийн талууд нь уламжлалт, тайлбар нь дүрслэлгүй; Библийн амьтад ихэвчлэн зүгээр л зүйрлэл мэт санагддаг. 2g0drk7juvlnv5dl4srunw4etaym4db 0 148018 867058 866708 2026-08-25T05:14:42Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Иштван Сабо]] to [[Сабо Иштван]]: унгар хүний нэр 866708 wikitext text/x-wiki [[Файл:SzaboIstvan1.jpg|thumb]] '''Иштван Са́бо''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Szabó István''; 1938 оны 2-р сарын 18-нд [[Будапешт]] хотод төрсөн) — унгарын кино найруулагч, кино зохиолч бөгөөд уран зохиолч. Европын кино академийг үндэслэгчдийн нэг болон гишүүн юм. 1960-аад оноос хойш тэрээр Унгарын урдаа барьдаг кино найруулагчдын нэг болсон. Түүний кинонууд нь Европ дахь зохиогчийн кино урлагийн уламжлалаар бүтээгдсэн бөгөөд Төв Европын сүүлийн үеийн нийгэм, улс төр, сэтгэл зүйн зөрчлийг харуулдаг. 1959 онд Театр, кино урлагийн дээд сургуульд суралцаж байхдаа анхны богино хэмжээний кино, 1964 онд анхны бүрэн хэмжээний киногоо бүтээжээ. Тэрээр 1982 онд Шилдэг гадаад хэл дээрх киноны [[Оскарын шагнал]] хүртсэн "Мефисто" эмгэнэлт киногоороо олон улсын амжилтанд хүрсэн. == Намтар == Иштван Сабо 1938 оны 2-р сарын 18-нд Будапешт хотод Нацист [[Салаши Ференц|Ференц Салашигийн]] дарангуйллын үед нуугдаж байсан еврей гэр бүлд төрсөн. Ахлах сургуулиа төгсөөд радиогийн сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. 1956 онд Будапештийн Театр, Кино Академийн найруулгын ангид элсэн орж, Феликс Мариашшигийн удирдлага дор суралцах хугацаандаа тэрээр хэд хэдэн богино хэмжээний кино ("Сэдвийн вариаци", "Чи") хийжээ. Түүний төгсөлтийн дипломын кино болох "Концерт" нь хэд хэдэн олон улсын наадамд амжилттай оролцсон. == Бүтээлүүд == === Бүрэн хэмжээний кинонууд === * 1964 — Мөрөөдөх цаг / ''Álmodozások kora'' * 1966 — Эцэг / ''Apa'' * 1970 — Хайрын тухай кино / ''Szerelmesfilm'' * 1971 — Будапешт, би чамд хайртай / ''Budapest, amiért szeretem'' * 1973 — Гал сөнөөгчдийн гудамж, 25 / ''Tűzoltó utca 25.'' * 1976 — Будапештын үлгэрүүд / ''Budapesti mesék'' * 1980 — Итгэл / ''Bizalom'' * 1980 — Ногоон жигүүртэн / ''Der Grüne Vogel'' * 1981 — Мефисто / ''Mephisto'' * 1985 — Хурандаа Редль / ''Redl ezredes'' * 1988 — Хануссен / ''Hanussen'' * 1991 — Хавартай уулзав / ''Meeting Venus'' * 1992 — Хайрт Эмма, хүндэт Бёбе / ''Édes Emma, drága Böbe'' * 1999 — Нарны туяаны амт / ''Sunshine'' * 2001 — Талуудын байр суурь / ''Taking Sides'' * 2002 — 10 минутын ах: Виолончель (хэсэг «Арван минут өнгрөөд») / ''Ten Minutes Older: The Cello'' (segment ''Ten Minutes After'') * 2004 — Театр / ''Being Julia'' * 2006 — Хамаатнууд / ''Rokonok'' * 2011 — Хаалга (Магда Сабо-гийн романаар) f5vu201ee09t52mctmv696f4h0b2cob 867060 867058 2026-08-25T05:18:00Z Zorigt 49 867060 wikitext text/x-wiki [[Файл:SzaboIstvan1.jpg|thumb]] '''Сабо Иштван''' ({{langx|hu|Szabó István}}; 1938 оны 2-р сарын 18-нд [[Будапешт]] хотод төрсөн) — Унгарын кино найруулагч, кино зохиолч бөгөөд уран зохиолч. Европын кино академийг үндэслэгчдийн нэг болон гишүүн юм. 1960-аад оноос хойш тэрээр Унгарын урдаа барьдаг кино найруулагчдын нэг болсон. Түүний кинонууд нь Европ дахь зохиогчийн кино урлагийн уламжлалаар бүтээгдсэн бөгөөд Төв Европын сүүлийн үеийн нийгэм, улс төр, сэтгэл зүйн зөрчлийг харуулдаг. 1959 онд Театр, кино урлагийн дээд сургуульд суралцаж байхдаа анхны богино хэмжээний кино, 1964 онд анхны бүрэн хэмжээний киногоо бүтээжээ. Тэрээр 1982 онд Шилдэг гадаад хэлээрх киноны [[Оскарын шагнал]] хүртсэн "Мефисто" эмгэнэлт киногоороо олон улсын амжилтад хүрсэн. == Намтар == Сабо Иштван 1938 оны 2-р сарын 18-нд Будапешт хотод Нацист [[Салаши Ференц]]ийн дарангуйллын үед нуугдаж байсан еврей гэр бүлд төрсөн. Ахлах сургуулиа төгсөөд радиогийн сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ. 1956 онд Будапештийн Театр, Кино Академийн найруулгын ангид элсэн орж, Мариашши Феликсийн удирдлага дор суралцах хугацаандаа хэд хэдэн богино хэмжээний кино ("Сэдвийн вариаци", "Чи") хийжээ. Түүний төгсөлтийн дипломын кино болох "Концерт" нь хэд хэдэн олон улсын наадамд амжилттай оролцсон. == Бүтээлүүд == === Бүрэн хэмжээний кинонууд === * 1964 — Мөрөөдөх цаг / ''Álmodozások kora'' * 1966 — Эцэг / ''Apa'' * 1970 — Хайрын тухай кино / ''Szerelmesfilm'' * 1971 — Будапешт, би чамд хайртай / ''Budapest, amiért szeretem'' * 1973 — Гал сөнөөгчдийн гудамж, 25 / ''Tűzoltó utca 25.'' * 1976 — Будапештын үлгэрүүд / ''Budapesti mesék'' * 1980 — Итгэл / ''Bizalom'' * 1980 — Ногоон жигүүртэн / ''Der Grüne Vogel'' * 1981 — Мефисто / ''Mephisto'' * 1985 — Хурандаа Редль / ''Redl ezredes'' * 1988 — Хануссен / ''Hanussen'' * 1991 — Хавартай уулзав / ''Meeting Venus'' * 1992 — Хайрт Эмма, хүндэт Бёбе / ''Édes Emma, drága Böbe'' * 1999 — Нарны туяаны амт / ''Sunshine'' * 2001 — Талуудын байр суурь / ''Taking Sides'' * 2002 — 10 минутын ах: Виолончель (хэсэг «Арван минут өнгрөөд») / ''Ten Minutes Older: The Cello'' (segment ''Ten Minutes After'') * 2004 — Театр / ''Being Julia'' * 2006 — Хамаатнууд / ''Rokonok'' * 2011 — Хаалга (Сабо Магдагийн романаар) [[Ангилал:Унгарын кино найруулагч]] [[Ангилал:1938 онд төрсөн]] 9o6vhttckirzbx3ec0kmu22aqef31f5 0 148019 867061 866709 2026-08-25T05:20:46Z Zorigt 49 867061 wikitext text/x-wiki [[Файл:Idealporträt Joannes Faustus.jpg|thumb]] '''Иоханн Георг Фауст''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Georg Faust''; 1480 он орчим (?) Ариун Ромын эзэнт улсын Книтлингенд төрсөн — 1540 (?) Ариун Ромын эзэнт улсын Штауфен-им-Брайсгауд нас барсан) — 16-р зууны эхний хагаст Германд амьдарч байсан домогт бадарчин, алхимич, зурхайч, илбэчин байсан юм. Фаустын домогт намтар нь Шинэчлэлийн үеэс хойш тархаж ирсэн. Энэ хүний аж амьдрал хожим нь [[Кристофер Марлоу|Кристофер Марлоугийн]] "Доктор Фаустын эмгэнэлт түүх", [[Иоханн Вольфганг фон Гёте|Гётегийн]] [[Фауст (эмгэнэлт жүжиг)|"Фауст" эмгэнэлт жүжиг]] зэрэг [[Европын уран зохиол|Европын уран зохиолын]] хэд хэдэн бүтээлийн үндэс суурь болсон байдаг юм. == Намтар == Фаустын амьдралын талаарх ихэнх дэлгэрэнгүй мэдээлэл нь 16-р зууны сүүлч болон түүнээс хойших үеийн бичвэрүүдэд гардаг; Тэдгээрээс бодит баримт мөн эсэхийг шалгах боломжгүй юм. Ихэнх түүхчид Иоханн Георг Фауст 1480 оны орчимд төрсөн гэдэгтэй санал нийлдэг ч зарим нь 1466 онд төрсөн гэж үздэг. Түүний төрсөн газар гэж Книттлинген, Хельмстедт, Зиммерн, эсвэл Зальцведелийг дурдсан байдаг. 1508 оноос хойш тэрээр Кройцнахт багшаар ажиллаж байсан ч нутгийн оршин суугчдын дарамт шахалтаар хотоос гарсан. Бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 1509 онд Иоханн Фауст Хайделбергийн Их Сургуульд теологийн чиглэлээр бакалаврын зэрэг авсан анхны хүн болсон гэдэг. Тэрээр мөн [[Ягеллоны Их Сургууль|Краковын Их Сургуульд]] "практик ид шид"-ийг судалсан. Тэрээр эрдэмтэн, илбэчин дүр эсгэн Европ даяар аялсан бөгөөд 1528 онд түүнийг Ингольштадтын магистратын зарлигаар хотоос хөөжээ. Мөн 1532 онд Нюрнбергийн эрх баригчид хотод орохыг хориглосон байдаг. Түүнийг мөн Эрфуртаас цөлсөн гэдэг. 1539 оноос хойш түүний талаар өөр мэдээлэл алга байдаг. Фаустыг нас барсан тухай ихэвчлэн 1540 эсвэл 1541 онд дурдсан байдаг юм. == Уран зохиол дахь Фаустын дүр == Фаустын дүр хурдан домог болж, Европ даяар өргөн тархсан байна. Домгийн анхны уран зохиолын хувилбарыг 1587 онд Германд "Шпис" хэвлэх газар хэвлэгдсэн ажээ. "''Historia von Dr. Iohann Fausten, dem weitbeschreiten Zauberer und Schwartzkünstler etc."'' («Алдарт ид шидтэн, Доктор Фаустын түүх г.м.») гэх ном хожим «Ардын ном» гэгдэж алдаршсан байна. Энэ ном англи (1589, 1592), нидерланд (Эммерих, 1592), фламанд (Антверпен, 1592), чех (Кархезиусын орчуулга, 1617), швед (1674) болон бусад хэл рүү орчуулагдсан байна. 1588 онд Тюбингенд А. Хокком шүлгүүд хэвлэсэн боловч эрх баригчид шууд хааж зохиогчийг торгосон байдаг. === Зохиолуудын жагсаалт === * ''Historia von Dr. Iohann Fausten, dem weitbeschreiten Zauberer und Schwartzkünstler etc. (Алдарт'' ''ид шидтэн, Доктор Фаустын түүх г.м.)'', (1587) * [[Кристофер Марлоу]]: ''Доктор Фаустын эмгэнэлт түүх'' (1590) * Ахим фон Арним. ''«Die Kronenwächter» (Титмийн хамгаалагчид)'', (1817) * Фридрих Максимилиан Клингер: ''Фауст, түүний амьдрал, үйлс ба тамд буусан нь (Fausts Leben, Thaten und Höllenfahrt)'' (1791) * Теодор Шторм: Эрнст * Август Клингеманн (Ernst August Klingemann): ''Фауст (Faust)'' (1816) * Генрих Манн: Унрат профессор ''(Professor Unrat)'', (1904) * Томас Манн: Доктор Фаустус ''(Doktor Faustus)'' (1947) * Roger Zelazny & Robert Sheckley: «If at Faust you don’t succeed») (1993) * Майкл Суэнвик: Жэ''к/Фауст (Jack Faust)'' (1997) * Roman Möhlmann: ''Faust und die Tragödie der Menschheit'' (2007) * Adolfo Bioy Casares: «Фаустын өмнөх нь» (1949) * Иоганн Шпис: «Агуу, алдартай илбэчин, хууран мэхлэгч доктор Иоганн Фаустын домог». * John Rich: ''The Necromancer'' (1723) * Гёте: ** ''Урфауст (Urfaust)'' ** ''Фауст, 1-р хэсэг (Faust I)'' ** ''Фауст, 2-р хэсэг (Faust II)'' * Friedrich Müller: ''Faust’s Leben (Faust)'', (1778) * Христиан Дитрих Граббе: ''Дон Жуан'' ''ба Фауст (Don Juan und Faust)'' (1828) * Николаус Ленау: ''Фауст (Faust)'' (1836) * Хенрих Хэйне: ''Фауст (Der Doktor Faust. Ein Tanzpoem)'', балетын либретто (1851) * И.Тургенев. ''Фауст'', (1856) * Фридрих Теодор Фишер: ''Фауст.'' ''2 бүлэгт эмгэнэл (Faust. Der Tragödie dritter Teil)'' (1862) * А. Луначарский: ''Фауст и город'', 1908 * Мишель де Гельдерод. Д''октор Фаустын үхэл'', 1926 * Дороти Сэйерс: ''(The Devil to Pay)'' (1939) * Wolfgang Bauer: ''Herr Faust spielt Roulette (Герр Фауст'' ''хоёр рулетк тоглож байна)'' (1986) * Günther Mahal (Hrsg.): Doktor Johannes Faust — Puppenspiel (Доктор Иоанн Фауст — Хүүхэлдэйн театр) * Werner Schwab: ''Faust: Mein Brustkorb: Mein Helm''. (1992) * Pohl, Gerd-Josef: ''Faust — Geschichte einer Höllenfahrt Textfassung für die Piccolo Puppenspiele'', 1995 * Philipp Vandenberg. Die Frau des Seiltänzers, 2011 8icmy5pui3jnb5ansb5qggomq4bi6k1 0 148020 867064 866714 2026-08-25T05:28:40Z Zorigt 49 867064 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ettore Bugatti in 1932.jpg|thumb|Этторе Бугатти, 1932 он.]] '''Этторе Арко Изидоро Бугатти''' ({{langx|it|Ettore Arco Isidoro Bugatti}}; 1881 оны 9-р сарын 15-нд Милан хотод төрсөн — 1947 оны 8-р сарын 21-нд Парис хотод нас барсан) — Италийн алдарт зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч, Итали-Францын автомашин үйлдвэрлэгч "Bugatti" компани үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Этторе Бугатти 1881 оны 9-р сарын 15-нд [[Милан]] хотод Италийн модны мужаан (оршуулгын хэрэгслийн дизайнер), үнэт эдлэлийн дизайнер Карло Бугатти ([[Итали хэл|итали.]] ''Carlo Bugatti'') , Тереза ​​Лориоли ([[Итали хэл|итали.]] ''Teresa Lorioli'') нарын гэр бүлд ууган хүү нь болж төрсөн. Алдарт амьтны уран барималч [[Рембрандт Бугатти|Рембрандт Бугаттигийн]] ах Этторе нь мөн зураач Жованни Сегантинигийн үеэл дүү, алдарт уран барималч, архитектор Жованни Луижи Бугаттигийн хамаатан байв. Этторе бага насаа Милан хотод өнгөрөөсөн бөгөөд тэнд сонгодог боловсрол эзэмшсэнийхээ дараа ах Рембрандт Бугаттигийн хамт Милан хот дахь Дүрслэх урлагийн академи ([[Франц хэл|франц.]] ''Académie des Beaux-Arts'')-д суралцаж уран баримал судалжээ. Этторе 1907 онд Барбара Мариа Жузеппина Больцони ([[Франц хэл|франц.]] ''Barbara Maria Guiseppina Mascherpa Bolzoni'')-той гэрлэж хоёр охин, Жан болон Роланд гэх хоёр хүүтэй болжээ. Анхны эхнэрээ нас барсны дараа тэрээр Женевьев Маргерит Делькюз ([[Франц хэл|франц.]] ''Geneviève Marguerite Delcuze'') -тай 2 дахь удаагаа гэрлэж 1942 онд охин Терез, 1945 онд хүү Мишээл нартай болсон. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Бугатти 17 настайдаа анхны автомашинаа зохион бүтээж 1901 оны хавар Миланы үзэсгэлэнгээс алтан медаль хүртсэн юм. Уг машин нь нэлээд төгс бус байсан ч залуу дизайнер гүн Жинеллигийн анхаарлыг татаж чаджээ. Түүний санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Этторе 2 жилийн дараа хоёр дахь "Бугатти" машинаа бүтээсэн бөгөөд энэ нь Миланы үзэсгэлэнгээс мөн медаль хүртжээ. Энэ загвар нь түүнийг нухацтай, ирээдүйтэй зохион бүтээгч гэдэг нэр хүндтэй болгосон юм. Тэрээр "De Dietrich" (Де Дитриш, Франц компани), Туркат-Мэри (Франц компани) зэрэг янз бүрийн компаниудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Амьдралынхаа туршид Э.Бугатти Европын хамгийн том автомашины компаниудын ихэнхэд ажиллаж үзсэн байна. Түүний автомашины уралдаанд дурлах хүсэл нь Бугаттигийн дизайны сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлсэн: түүний анхны уралдааны машин болох "Bugatti-10" нь 1909 онд бүтээгдсэн. Бугатти өөрөө энэ үед алдартай уралдааны машины жолооч болсон байв. 1922 оноос "Bugatti Type 30" машинууд үйлдвэрлэж эхэлсэн. Энэ машинаар Элишка Юнкова гэж эмэгтэй 1926 оны хурдны дээд амжилт тогтоосон байна. Спорт загварын уралдааны "Bugatti Type 35" 1920-иод оны автомашины уралдаануудад тэргүүлж байв. Мөн түүний "Bugatti Type 41 Royal", "Bugatti Type 50", "Bugatti Type 57" зэрэг загварууд автомашины үйлдвэрлэлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Файл:1933 Bugatti Type 59 Grand Prix 34.jpg|thumb|378x378px|"Bugatti Type 57 C" загвар]] Дэлхийн эдийн засгийн хямралын улмаас Этторе Бугатти өндөр хурдны галт тэрэг үйлдвэрлэхэд анхаарлаа хандуулж 1933 онд түүний зохион бүтээсэн галт тэрэг 172 км/цаг хурдтайгаар зорчигч тээврийн галт тэрэгний дэлхийн хурдны дээд амжилтыг тогтоосон. Ердөө 88 ширхэг цуваа үйлдвэрлсэн байна. Ажилчдын ажил хаялтын дараа тэрээр компанийн удирдлагыг том хүү Жан Бугатти (1909–1939)-д шилжүүлсэн бөгөөд тэрээр 1936 онд автомашины дизайн, үйлдвэрлэлд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн. Жан Бугатти 1939 оны 8-р сарын 11-нд "Bugatti Type 57 C" төрлийн уралдааны машиныг туршиж байхдаа нас баржээ. 200 км/цаг (124 миль/цаг) хурдтай явж байхдаа гэнэт урд нь гарч ирсэн машиныг гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мод мөргөсөн юм. Хүүгийнх нь үхэл Этторе Бугаттигийн хувь заяанд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр үйлдвэрлэл зогссон. Дайны дараа түүний дунд хүү Роланд Бугатти компанийг удирдаж эхэлсэн. Шинэ загварууд амжилтгүй болсон бөгөөд компаниа 1960-аад онд зарахад хүргэсэн байна. Этторе Бугатти 1947 оны 8-р сарын 21-нд нас барсан. Түүний амьдралын туршид 7,900 машин үйлдвэрлэгдсэнээс бараг 2,000 нь өнөөдөр ч хадгалагдан үлджээ. Тэдгээр нь голчлон хийц загвараараа үнэлэгддэг. {{DEFAULTSORT:Бугатти, Этторе}} [[Ангилал:Италийн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1947 онд өнгөрсөн]] 12y30z59d7asdnqq317wepkfequkcbt 867074 867064 2026-08-25T06:11:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 867074 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ettore Bugatti in 1932.jpg|thumb|Этторе Бугатти, 1932 он.]] '''Этторе Арко Изидоро Бугатти''' ({{langx|it|Ettore Arco Isidoro Bugatti}}; 1881 оны 9-р сарын 15-нд [[Милан]] хотод төрсөн — 1947 оны 8-р сарын 21-нд [[Парис]] хотод нас барсан) — Италийн алдарт зохион бүтээгч, аж үйлдвэрлэгч, Итали-Францын автомашин үйлдвэрлэгч "Bugatti" компани үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Этторе Бугатти 1881 оны 9-р сарын 15-нд [[Милан]] хотод Италийн модны мужаан (оршуулгын хэрэгслийн дизайнер), үнэт эдлэлийн дизайнер Карло Бугатти ([[Итали хэл|итали.]] ''Carlo Bugatti'') , Тереза ​​Лориоли ([[Итали хэл|итали.]] ''Teresa Lorioli'') нарын гэр бүлд ууган хүү нь болж төрсөн. Алдарт амьтны уран барималч [[Рембрандт Бугатти|Рембрандт Бугаттигийн]] ах Этторе нь мөн зураач Жованни Сегантинигийн үеэл дүү, алдарт уран барималч, архитектор Жованни Луижи Бугаттигийн хамаатан байв. Этторе бага насаа Милан хотод өнгөрөөсөн бөгөөд тэнд сонгодог боловсрол эзэмшсэнийхээ дараа ах Рембрандт Бугаттигийн хамт Милан хот дахь Дүрслэх урлагийн академи ([[Франц хэл|франц.]] ''Académie des Beaux-Arts'')-д суралцаж уран баримал судалжээ. Этторе 1907 онд Барбара Мариа Жузеппина Больцони ([[Франц хэл|франц.]] ''Barbara Maria Guiseppina Mascherpa Bolzoni'')-той гэрлэж хоёр охин, Жан болон Роланд гэх хоёр хүүтэй болжээ. Анхны эхнэрээ нас барсны дараа тэрээр Женевьев Маргерит Делькюз ([[Франц хэл|франц.]] ''Geneviève Marguerite Delcuze'') -тай 2 дахь удаагаа гэрлэж 1942 онд охин Терез, 1945 онд хүү Мишээл нартай болсон. == Мэргэжлийн үйл ажиллагаа == Э.Бугатти 17 настайдаа анхны автомашинаа зохион бүтээж 1901 оны хавар Миланы үзэсгэлэнгээс алтан медаль хүртсэн юм. Уг машин нь нэлээд төгс бус байсан ч залуу дизайнер гүн Жинеллигийн анхаарлыг татаж чаджээ. Түүний санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Этторе 2 жилийн дараа хоёр дахь "Бугатти" машинаа бүтээсэн бөгөөд энэ нь Миланы үзэсгэлэнгээс мөн медаль хүртжээ. Энэ загвар нь түүнийг нухацтай, ирээдүйтэй зохион бүтээгч гэдэг нэр хүндтэй болгосон юм. Тэрээр "De Dietrich" (Де Дитриш, Франц компани), Туркат-Мэри (Франц компани) зэрэг янз бүрийн компаниудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Амьдралынхаа туршид Э.Бугатти Европын хамгийн том автомашины компаниудын ихэнхэд ажиллаж үзсэн байна. Түүний автомашины уралдаанд дурлах хүсэл нь Бугаттигийн дизайны сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлсэн: түүний анхны уралдааны машин болох "Bugatti-10" нь 1909 онд бүтээгдсэн. Бугатти өөрөө энэ үед алдартай уралдааны машины жолооч болсон байв. 1922 оноос "Bugatti Type 30" машинууд үйлдвэрлэж эхэлсэн. Энэ машинаар Элишка Юнкова гэж эмэгтэй 1926 оны хурдны дээд амжилт тогтоосон байна. Спорт загварын уралдааны "Bugatti Type 35" 1920-иод оны автомашины уралдаануудад тэргүүлж байв. Мөн түүний "Bugatti Type 41 Royal", "Bugatti Type 50", "Bugatti Type 57" зэрэг загварууд автомашины үйлдвэрлэлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Файл:1933 Bugatti Type 59 Grand Prix 34.jpg|thumb|378x378px|"Bugatti Type 57 C" загвар]] Дэлхийн эдийн засгийн хямралын улмаас Этторе Бугатти өндөр хурдны галт тэрэг үйлдвэрлэхэд анхаарлаа хандуулж 1933 онд түүний зохион бүтээсэн галт тэрэг 172 км/цаг хурдтайгаар зорчигч тээврийн галт тэрэгний дэлхийн хурдны дээд амжилтыг тогтоосон. Ердөө 88 ширхэг цуваа үйлдвэрлсэн байна. Ажилчдын ажил хаялтын дараа тэрээр компанийн удирдлагыг том хүү Жан Бугатти (1909–1939)-д шилжүүлсэн бөгөөд тэрээр 1936 онд автомашины дизайн, үйлдвэрлэлд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн. Жан Бугатти 1939 оны 8-р сарын 11-нд "Bugatti Type 57 C" төрлийн уралдааны машиныг туршиж байхдаа нас баржээ. 200 км/цаг (124 миль/цаг) хурдтай явж байхдаа гэнэт урд нь гарч ирсэн машиныг гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мод мөргөсөн юм. Хүүгийнх нь үхэл Этторе Бугаттигийн хувь заяанд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайн эхэлснээр үйлдвэрлэл зогссон. Дайны дараа түүний дунд хүү Роланд Бугатти компанийг удирдаж эхэлсэн. Шинэ загварууд амжилтгүй болсон бөгөөд компаниа 1960-аад онд зарахад хүргэсэн байна. Этторе Бугатти 1947 оны 8-р сарын 21-нд нас барсан. Түүний амьдралын туршид 7,900 машин үйлдвэрлэгдсэнээс бараг 2,000 нь өнөөдөр ч хадгалагдан үлджээ. Тэдгээр нь голчлон хийц загвараараа үнэлэгддэг. {{DEFAULTSORT:Бугатти, Этторе}} [[Ангилал:Италийн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1947 онд өнгөрсөн]] 5ufmz5oegvaxarz7qxhgi3c9hmsmvg9 0 148021 867065 866718 2026-08-25T05:31:51Z Zorigt 49 867065 wikitext text/x-wiki '''Тунгалаг тамир''' - Төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадрабалын Лодойдамбын]] тууривсан, Монгол Улсын 20-р зууны шилдэг бүтээл юм. == Түүх == Зохиолч Чадраабалын Лодойдамба тухайн үедээ гадаад, дотоодод сурч боловсроод энгийн машинистаас Төрийн сайд хүртэл хариуцлагатай алба хашиж ирсэн өндөр боловсролтой тэргүүний сэхээтний нэг байсны хувьд Монголын түүхийг маш нарийн мэддэг бөгөөд архив, баримт дээр тулгуурлан романаа уран зохиолын хэлээр бүтээсэн байна. Түүний олон жилийн судалгаа, амьдралын туршлага дээр суурилан 43 хэсгээс бүрдсэн нэгдүгээр дэвтрийг 1961 онд бичиж 1963 онд анх хэвлүүлсэн бөгөөд 1968 онд хоёрдугаар дэвтрийг хэвлүүлсэн юм. Сүүлд 1971 онд нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба зохиолын гол дүрүүд болох баян Итгэлт, Эрдэнэ, цахиур Төмөр нарын зан чанар, аж ахуйч ухааныг тэр үеийн бодит хүмүүсийн амьдралын хэв маягаас санаа авч баяжуулсан гэдэг. == Зохиолын агуулга == Уг романд Олноо өргөгдсөн цаг үеэс эхлэн 1921 оны Ардын хувьсгал, түүний дараах шинэ нийгэм тогтнох хүртэлх ээдрээт түүхийг монгол ахуй, уламжлал дээр тулгуурлан өгүүлдэг. Зохиолч романдаа нийгэм дэх баян хоосны зөрчил, хайр сэтгэл, үнэнч шударга ёс болон урвалтын сэдвийг маш уран тод дүрсэлсэн байдаг юм. == Шагнал == Ч.Лодойдамбын тус романыг нь үнэлж 1971 онд түүнийг нас барсны дараа БНМАУ-ын Төрийн шагналыг нэхэн олгосон бөгөөд хожим 1999 онд "ХХ зууны манлай роман"-аар өргөмжилсөн байна. Тус роман өнөөгийн байдлаар 20 гаруй гадаад хэлээр орчуулагдсан бөгөөд романаас сэдэвлэж 1971-1973 онд Монгол кино үйлдвэрт найруулагч Р.Доржпаламын удирдлагаар [[Тунгалаг Тамир (кино)|"Тунгалаг Тамир"]] уран сайхны кино бүтээгдсэн. 02cv6x91dyiz3m1e8gkpn84gr8j3yk8 0 148022 867066 866720 2026-08-25T05:33:28Z Zorigt 49 867066 wikitext text/x-wiki '''Цэвэлмаагийн Готов''' (1932 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрж, 1985 онд нас барсан) - БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин. Түүний хамгийн алдартай дүрүүдийн нэг нь "Тунгалаг Тамир" киноны Түгжил юм. == Намтар == 1963 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг жүжигчин мэргэжлээр төгсөөд насан эцэслэтлээ Хүүхэд Залуучуудын театрт жүжигчнээр ажиллахдаа дэлхийн болон Монголын сонгодог жүжгүүдэд 50 гаруй дүр бүтээсэн байна. == Кинонд бүтээсэн дүрүүд == * [[Хүний мөр]] -1965 он- Сумьяа * [[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]] - 1971 он- Түгжил * [[Ичээнд нь]] -1972- Галсан * [[Хань]]- 1975- Сэргийлэхийн дарга * [[Газрын жигүүр]] - 1978 {{DEFAULTSORT:Готов, Цэвэлмаагийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Онгоны хүн]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] gcuoneult1rh4v5bttdy0vzem6db9zy 0 148023 867067 866722 2026-08-25T05:35:28Z Zorigt 49 867067 wikitext text/x-wiki '''Цэвэлийн Дашнамжил''' (1944 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт төрж, 2003 онд нас барсан) - [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]], Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын дуурийн дуулаач, кино жүжигчин. == Намтар == Ц.Дашнамжил 1944 онд Төв аймгийн Дэлгэрхаан суманд малчны гэрт мэндэлжээ. Сум, аймгийнхаа бага, дунд сургууль төгсөж, улмаар Улсын багшийн дээд сургууль, [[Болгар]] улсад дуулаачийн cypгууль дүүргэж, 1968 оноос Дуурь бүжгийн эрдмийн театрт дуулаачаар 30 гаруй жил ажиллажээ. Энэ хугацаанд Дэлхийн сонгодог болон Монголынхоо олон дуурьд оролцон тоглож, жүжиг, киноны олон шилдэг дүрийг бүтээж үлдээсэн юм. "Шивээ Хиагт", "Тэмцэл", "Мартагдашгүй 42 хоног" дуурь болон "[[Өглөө (кино)|Өглөө]]", "[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл]]", “[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]]", "[[Солонгын таван өнгө]]", "[[Ичээнд нь]]", "[[Намрын халуун өдрүүд]]" зэрэг түүхэн уран сайхны олон кинонд тэрээр их жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] дүрийг бүтээсэн юм. {{DEFAULTSORT:Дашнамжил, Цэвэлийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Дэлгэрхааны (Төв) хүн]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] [[Ангилал:2003 онд өнгөрсөн]] iyzdy2l0yzt9qg2mawn6lwwlbz9jw7p 0 148024 867068 866729 2026-08-25T05:39:28Z Zorigt 49 867068 wikitext text/x-wiki [[Файл:Soong sisters.jpg|thumb]] '''Эгч дүү Сун нар''' (хятад. 宋家姊妹, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Sòngjiā Jiěmèi,'' галиг. ''Сунзя Зэмэй'') — 20-р зууны Хятадын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн эгч дүү гурав. Тэд тус бүр нь нөлөө бүхий нэр хүндтэй улс төрийн зүтгэлтнүүдийн эхнэрүүд байсан. Олны дунд тархсан хэллэгийн дагуу «нэг нь мөнгөнд дуртай, нөгөөх нь эрх мэдэлд дуртай, гуравдахь Хятадад хайртай» (хятад. 個愛錢、一個愛權、一個愛國, пиньинь.''yí ge aì qián, yí ge aì quán, yí ge aì guó'') гэдэг байсан. * [[Сун Айлин]] (1889—1973) том эгч, «мөнгөнд дуртай», 1938-1939 онуудад Хятадын Ерөнхий сайд, ажил хэрэгч Кун Сянсигийн эхнэр байсан. * [[Сун Мэйлин]] (1898—2003) дундах, «эрх мэдэлд дуртай», Хятадын Ерөнхийлөгч, [[Гоминдан|Гоминдан намын]] удирдагч [[Чан Кайши]]гийн эхнэр. * [[Сун Чинлин]] (1893—1981), отгон эмэгтэй дүү «Хятадад хайртай», Хятадын анхны Ерөнхийлөгч (1912 оны 1-р сараас 4-р сард) [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсены]] эхнэр; Тэрээр нас барахаасаа өмнөхөн [[Хятад|БНХАУ]]-ын хүндэт ерөнхийлөгч байсан. 1894 онд төрсөн тэдний эрэгтэй дүү Сун Зывэнь тухайн үеийнхээ хамгийн том Хятадын бизнесмэнүүдийн нэг байсан гэдгээр нь гэр бүлийн дээгүүр байр суурийг дүгнэж болно. Сун нарын гэр бүлийн түүх ихэд анхаарал татаж байсан учраас [[Хонконг|Хонконгод]] (1997, «Эгч дүү Сун» 宋家皇朝) гэж тэдний тухай кино хийж байсан юм. pkzhqux050voebczaxydm7yrm9bbruh 0 148025 867069 866731 2026-08-25T05:41:05Z Zorigt 49 867069 wikitext text/x-wiki [[Файл:Soong Ai-ling.jpg|thumb]] '''Сун Айлин''' ([[Хятад хэл|хятад]].宋藹齡, [[пиньинь]]. ''Sòng Àilíng''; [[Англи хэл|англи.]] ''Soong Ai-ling'', 1889 оны 7-р сарын 15-нд [[Шанхай|Шанхайд]] төрсөн — 1973 оны 10-р сарын 18-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] [[Нью-Йорк хот|хотод]] нас барсан) — [[20-р зуун|20-р зууны]] Хятадын түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн Эгч дүү Сун нарын ууган нь бөгөөд 1949 оноос өмнөх Хятадын улс төрч, эдийн засагч бөгөөд хамгийн баян Кун Сянсигийн эхнэр байсан юм. Христ нэр нь Нэнси. == Намтар == Сун Айлин 1889 онд [[Шанхай]] хотод төрсөн бөгөөд 1904 оны 6-р сарын 30-нд 14 настайдаа АНУ-ын [[Сан-Франциско]] боомтод очиж, [[Жоржиа|Жоржиа мужийн]] Макон хотын Веслиан коллежид суралцаж төгсөөд 1909 онд Хятад руу буцаж ирсэн байна. 1911 оны сүүлээр тэрээр [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсены]] нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан бөгөөд хожим нь түүний дүү [[Сун Чинлин]] энэ албан тушаалыг уламжлан аваад Сунь Ятсены эхнэр болсон байна. 1913 онд тэрээр ирээдүйн нөхөр Кун Сянситай танилцаж, дараа жил нь Японы [[Ёкохама]] хотод гэрлэжээ. Гэрлэснийхээ дараа Сун Айлин англи хэл зааж, хүүхдийн буяны ажил эрхэлж байжээ. 1927 онд Гоминдан намын тэргүүн Чан Кайши түүний дүү [[Сун Мэйлин|Сун Мэйлинд]] дурласан боловч тэдний гэр бүлийнхэн үүнд дургуй байжээ. Айлин эгч нь харин гэрлүүлэхийг тохиролцож Чан Кайшиг Библи итгүүлэх болсон. Харин хариуд нь Сун Айлингийн нөхөр Кун Сянси Чан Кайшиг санхүүжүүлэх бөгөөд түүний дүү эрэгтэй чиннэлэг дүү Сун банкны эзэд, үйлдвэр эрхлэгчдийг Чан Кайшигийн дэглэмийг санхүүжүүлэхийг ятгахаар болжээ. Дайны сүүлийн жилүүдэд Сун Айлин, түүний нөхөр, хүүхдүүдийг авлига, хар зах зээл эрхэлж, дайнаас ашиг хонжоо хайсан хэргээр буруутгаж байжээ. 1944 онд нөхрийг нь эцэст нь Сангийн сайдын албан тушаалаас огцрохыг хүссэн байна. Тэрээр нөхөртэйгээ хамт асар их хөрөнгө, бизнесээ гадаадад шилжүүлж, АНУ руу явсан. Сун Айлин улмаар АНУ руу цагаачлан нүүж очиж амьдарсан бөгөөд 1967 онд нөхөр нь нас барсан. Бэлэвсэн Сун 1973 оны 10-р сарын 18-нд 84 насандаа Нью-Йорк хотын эмнэлэгт нас барсан байна. g915patsqw8pry8xsnw4ms7o44gipqk 0 148026 867070 866735 2026-08-25T05:47:14Z Zorigt 49 867070 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ока Иванович Городовиков.jpg|thumb]] [[Файл:Oka Gorodovikov.jpg|thumb]] '''Ока Городовиков''' ({{langx|ru|Ока́ Ива́нович Городовико́в}}, 1879 оны 10-р сарын 1-нд Доны цэргийн мужийн Мокрая Ельмута тосгонд төрсөн - 1960 оны 11-р срын 26-нд Москва хотод нас барсан) — Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, хурандаа генерал (1940), [[халимаг ястан]]. ЗХУ-ын Баатар (1958). Оросын Иргэний дайны үед 2-р Морин армийн командлагч (1920). Тэрээр Баруун Двинагийн шугамын хамгаалалтыг зохион байгуулахад гаргасан амжилтаараа алдартай бөгөөд Морин цэргийн анги нэгтгэлийг байгуулах ажлыг удирдаж, [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] үеэр Дээд командлалын төвийн Морин цэргийн асуудал эрхэлсэн төлөөлөгч байсан. Ока [[Басан Городовиков|Басан Городовиковын]] авга ах юм. {{DEFAULTSORT:Городовиков, Ока}} [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Халимагийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:1879 онд төрсөн]] [[Ангилал:1960 онд өнгөрсөн]] fmveibqvxnf4dw1c9raqaxycj0w9qj7 0 148028 867073 866781 2026-08-25T06:10:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 867073 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karakum Desert.png|thumb|353x353px|Каракум цөлийн сансраас авсан гэрэл зураг]] '''Караку́м''' ([[Туркмен хэл|туркм.]] ''Garagum'' {{IPA|[ɡɑɾɑˈɡʊm]}}; [[Узбек хэл|узбек.]] ''Qoraqum / Қорақум'', шууд утгаараа — ''Хар элс'') — [[Төв Ази|Төв Азийн]] өмнөд хэсэгт орших элсэрхэг цөл бөгөөд [[Туркменистан|Туркменистаны]] ихэнх нутаг болон [[Узбекистан|Узбекистаны]] хил орчмын нутгийг хамардаг байна. Талбай нь 350,000 км². Цөл нь Заунгузын Каракумын өндөрлөг, Заунгузаас Унгузын хотгороор тусгаарлагдсан Төв Каракум (Насанд газар Каракум), Зүүн өмнөд Каракум гэсэн гурван хэсэгт хуваагддаг. Каракумын зүүн, төв, баруун, хойд хэсгүүд нь эртний [[Амударья|Амударья мөрний]] элсэжсэн эрхэг хурдасаар, харин өмнөд хэсэг нь Тэжэн, Мургаб голуудын хурдасаар бүрдсэн байна. Каракум цөлд [[газрын тос]], [[Байгалийн хий|байгалийн хийн]] ордууд, мөн хүхрийн ордууд байдаг бөгөөд Дарваза хийн тогоо тэнд байрладаг. == Уур амьсгал == [[Файл:Karakum Desert, Turkmenistan.jpg|thumb|283x283px]] Уур амьсгал нь эрс тэс эх газрын шинж чанартай бөгөөд 1-р сарын дундаж температур хойд хэсгээр -5°C, өмнөд хэсгээр +3°C, 7-р сарын температур тус тус +28°C-ээс +34°C хооронд хэлбэлздэг. Өдрийн агаарын температурын хэлбэлзэл маш өндөр байдаг - цөлийн олон хэсэгт өдрийн температур зуны улиралд 50°C ба түүнээс дээш болж, дэлхийн хамгийн халуун цөлийн нэг болдог. Газрын температур бүр ч өндөр бөгөөд 80°C хүртэл хүрдэг. Хур тунадас бага ордог - хойд хэсгээр жилд 60 мм-ээс өмнөд хэсгээр 150 мм хүртэл, үүний 70% хүртэл нь 11-р сараас 4-р сарын хооронд ордог байна. == Ургамал ба амьтад == Хаварын улиралд Каракум цөлийн 5%-ийг эзэлдэг элсэн манханаас бусад цөл бүхэлдээ нэг настай болон олон настай түр зуурын ургамалаар бүрхэгдсэн байдаг бөгөөд 5-р сарын эхээр хатадаг байна. Ургамалд элсэн хурдас, элсэн хуайс, сүүн хээрт, заг багтдаг. Каракум цөлд цагаан зээр, хярс үнэг, чоно, элсэн болон хээрийн муур, мэрэгч амьтад, гүрвэл, могой, фаланг, хилэнцэт хорхой, хээрийн яст мэлхий амьдардаг. Хонь, тэмээний бэлчээрийн мал аж ахуй сайн хөгжсөн. Репетек байгалийн нөөц газар нь Зүүн Өмнөд Каракум цөлд байрладаг. Берекетли-Каракум байгалийн нөөц газар нь Төв Каракум цөлд байрладаг. 2024 онд Казахстаны Амьтан судлалын хүрээлэнгийн эрдэмтэд [[Кызылкум цөл|Кызылкум цөлөөс]] өмнө нь мэдэгдэж байгаагүй хоёр төрлийн аалз илрүүлжээ. Арахнологичид буюу [[сээр нуруугүй амьтан]] судлаачид 54 төрлийн аалз илрүүлснээс 27 нь (цуглуулсан 50%) цөлд шинээр ирсэн, 10 зүйл (19%) нь Казахстанд огт мэдэгдээгүй байжээ. Шинжлэх ухаанд хоёр төрлийн аалз шинэ байсан бөгөөд тэдгээрийг тодорхойлж, Anagraphis karamola болон Drassodes babenkoi гэж нэрлэжээ. == Хүн ам == Хүн ам нь голчлон [[Амударья]], Тэжэн, Мургаб голууд болон жижиг голуудаас бүрдсэн баянбүрдүүдэд төвлөрдөг байна. cdl34x2psus327b6139e8kpg4halawy 0 148030 867072 866796 2026-08-25T06:04:21Z Zorigt 49 867072 wikitext text/x-wiki '''Шэнь Миньжуань''' ({{langx|zh|沈敏娟}}, 1972 оны 7 сард төрсөн) нь Хятадын дипломатч. Шэнь Миньжуань 2023 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Монгол Улсад хүрэлцэн ирсэн бөгөөд 10 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьж, БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын үүргээ албан ёсоор эхлүүлсэн байна. Тэрээр Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд ажилласны дараа 2026 оны 7 дугаар сард бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусган эх орондоо буцсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын мэдээлснээр, түүнийг Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. == Элчин сайдын үйл ажиллагаа == Шэнь Миньжуанийн Монгол Улсад ажилласан хугацаанд хоёр орны худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, дэд бүтэц, эрчим хүч, хил орчмын эдийн засгийн хамтын ажиллагаа зэрэг чиглэлд хэд хэдэн томоохон төсөл хэрэгжиж эхэлсэн байна. Хятад судлаач, доктор Х.Баатархүү 2026 оны 7 дугаар сард өгсөн ярилцлагадаа түүний бүрэн эрхийн хугацааг Монгол, Хятадын эдийн засгийн харилцааны зарим удаан хугацаанд шийдэгдээгүй асуудалд ахиц гарсан үе гэж дүгнэжээ. Шэнь Миньжуань нь эдийн засагч мэргэжилтэй бөгөөд дипломат албанд олон жил ажилласан туршлагатай гэж уг ярилцлагад дурдсан байна. Тэрээр өмнө нь БНХАУ-аас Малайз, Индонез улсад суугаа Элчин сайдын яаманд ажиллаж, Монгол Улсад томилогдохоосоо өмнө БНХАУ-ын Гадаад харилцааны яамны Азийн газрын дэд даргаар ажиллаж байжээ. == Хоёр талын харилцаа == Шэнь Миньжуанийн бүрэн эрхийн хугацаанд Монгол, Хятадын харилцааны хүрээнд худалдаа, эдийн засаг, тээвэр, эрчим хүч, хил орчмын хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хоёр улсын төрийн байгууллагууд хэлэлцэн хэрэгжүүлсэн байна. === [[Ганцмод-Гашуунсухайт төмөр зам|Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр зам]] === Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын төсөл нь Монгол, Хятадын тээвэр, худалдааны хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Монгол Улсын Зам, тээврийн яамны мэдээлснээр уг төслийн Монголын талын бүтээн байгуулалтын ажил 2025 оны 5 дугаар сарын 14-нд эхэлсэн бөгөөд 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. 2026 оны 3 дугаар сарын байдлаар төслийн хүрээнд төмөр замын доод бүтэц, гүүр болон бусад дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байсан бөгөөд 2027 оны 4 дүгээр сард туршилтын тээвэр эхлүүлэхээр төлөвлөсөн байна. === Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс === 2024 оны 3 дугаар сарын 19-нд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлөөс "Хятад–Монголын Эрээн хот–Замын-Үүд эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс" байгуулахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. Тус хамтын ажиллагааны бүсийн нийт төлөвлөсөн талбай 18.03 км² бөгөөд үүнээс Хятадын талын хэсэг 9.03 км², Монголын талын хэсэг 9 км² байхаар төлөвлөгдсөн. Хятадын талын хэсэгт олон улсын худалдаа, логистик, импорт, экспортын боловсруулалт, хил дамнасан аялал жуулчлал болон холбогдох үйлчилгээ хөгжүүлэхээр төлөвлөжээ. === Эрчим хүчний хамтын ажиллагаа === Монгол Улсын баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилготой Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станцын төсөл нь Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын хамтын ажиллагааны томоохон төслүүдийн нэг юм. Уг төсөл нь 90 МВт-ын суурилагдсан хүчин чадалтай байхаар төлөвлөгдсөн бөгөөд баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг нэмэгдүүлэх, дотоодын цахилгаан үйлдвэрлэлийг өсгөх зорилготой. == Хэрэгжсэн төслүүд == Шэнь Миньжуанийн Монгол Улсад ажилласан хугацаанд Монгол, Хятадын хамтын ажиллагааны хүрээнд дараах томоохон төслүүдэд ахиц гарсан байна. * Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр зам; * Замын-Үүд–Эрээн хил дамнасан эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүс; * Эрдэнэбүрэний усан цахилгаан станц; * Дорноговь аймаг дахь газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эдийн хангамжтай холбоотой хамтын ажиллагаа; * Улаанбаатар хотын Ногооннуур орон сууцны хороолол; * Улаанбаатар хотын Сэлбэ дэд төвийн бүтээн байгуулалтын ажил. Гашуунсухайт–Ганцмодын төмөр замын бүтээн байгуулалт 2025 онд эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсын Зам, тээврийн яам 2027 онд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байгааг мэдээлсэн. Замын-Үүд–Эрээн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны бүсийг байгуулах шийдвэрийг БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл 2024 оны 3 дугаар сард гаргасан. Харин эдгээр төслийг Шэнь Миньжуанийн хувийн санаачилга, эсхүл зөвхөн түүний үйл ажиллагааны үр дүн гэж үзэхээс илүүтэй Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын болон холбогдох байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжсэн төслүүд гэж авч үзэх нь зүйтэй. == Элчин сайдын бүрэн эрхийн хугацааны төгсгөл == 2026 оны 7 дугаар сарын 21-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал Шэнь Миньжуанийг эх орондоо буцахтай нь холбогдуулан хүлээн авч уулзсан байна. Ерөнхий сайдын албан мэдээлэлд дурдсанаар, Шэнь Миньжуань Монгол Улсад хоёр жил 10 сарын хугацаанд томилолтоор ажилласан байна. Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх түүнийг хүлээн авч уулзан, Монгол, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнасан байна. == Ашигласан эх сурвалж == *{{cite news |last=Энхмаа |first=Э. |title=Х.Баатархүү: Монгол Хятадын эдийн засгийн харилцааны олон асуудлыг шийдэхэд Элчин сайд Шэнь Миньжуань-ий идэвх зүтгэл их байлаа |url=https://gogo.mn/r/4m0nkn |work=GoGo |date=2026-07-25 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=БНХАУ-ын Элчин сайдыг хүлээн авч уулзлаа |url=https://president.mn/38793/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=ТАНИЛЦ: Зам, тээврийн салбарт хийгдэж буй онцлох ТАВАН ажил |url=https://mrt.gov.mn/i/4973 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-31 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=Гашуунсухайт–Ганцмод боомтын хил дамнасан төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажлын явцтай танилцлаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4941 |publisher=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |date=2026-03-13 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=国务院关于设立中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区的批复 |url=https://www.nhc.gov.cn/bgt/gwywj2/202403/aa11cc53ee664ec0bfd05bccc758c561.shtml |publisher=中华人民共和国国务院 |date=2024-03-19 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=中蒙二连浩特—扎门乌德经济合作区：推动“通道经济”转化为“产业经济” |url=https://www.elht.gov.cn/c/2024-04-08/97030.shtml |publisher=二连浩特市人民政府 |date=2024-04-08 |access-date=2026-08-16}} *{{cite web |title=Ерөнхий сайд Н.Учрал БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Шэнь Миньжуанийг хүлээн авч уулзав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27710 |publisher=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2026-07-21 |access-date=2026-08-16}} [[Ангилал:Хятадын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол дахь Хятадын элчин сайд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] e1xxmyih0z232zqj1yms7vpfocmgl4o 0 148040 867076 866940 2026-08-25T06:18:35Z Zorigt 49 867076 wikitext text/x-wiki [[Файл:UTEH Econ6.jpg|thumb]] '''Тегераны Их Сургууль''' ([[Перс хэл|перс.]] '''دانشگاه تهران''' — ''Данэшга́х-э Тэхра́н'') — [[Тегеран]] хотод байрладаг [[Иран]]ы хамгийн том бөгөөд ууган сонгодог дээд боловсролын төрийн байгууллага юм. Тегераны Их Сургуулийн түүх 1851 оноос Дар ул-Фунун (перс. دارالفنون) нэртэйгээр эхэлсэн байна. Үндсэндээ Тегераны их сургуулийг 1934 онд шах [[Мохаммед Реза Пехлеви|Реза Пехлеви]]йн шууд захирамжаар тухайн үеийн хэд хэдэн дээд боловсролын байгууллагуудыг нэгтгэж байгуулсан. 2016 оны байдлаар тус их сургууль нь 25 факультет, 9 кампус, 11 судалгааны төвөөс бүрддэг. Мөн тус их сургууль 34 шинжлэх ухааны сэтгүүл хэвлэн гаргадаг. Факультет, судалгааны төвүүдэд нийт 1500 профессор, багш ажилладаг. 088cxxze2yi264dr0cm8os6xi3cyhco 867114 867076 2026-08-25T09:06:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 867114 wikitext text/x-wiki [[Файл:UTEH Econ6.jpg|thumb]] [[Файл:Tehran University of Art LOGO.svg|thumb]] '''Тегераны Их Сургууль''' ([[Перс хэл|перс.]] '''دانشگاه تهران''' — ''Данэшга́х-э Тэхра́н,'' [[Англи хэл|англи.]] ''University of Tehran'') — Ираны улсын коллежийн их сургууль бөгөөд нийслэл [[Тегеран]] хохтод байрладаг Ираны хамгийн эртний, хамгийн нэр хүндтэй их сургууль юм. Түүх, нийгэм-соёл, улс төрийн удам угсаа, судалгаа, сургалтын чиглэлээрээ үндэслэн UT-г "Эх болсон Их Сургууль" ([[Перс хэл|перс.]]ه مادر, Dâneshgâh-e mâdar) гэж хочилдог бөгөөд энэ нь тэргүүлэх их сургууль гэсэн утгатай. Тус их сургууль нь мөн [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага|Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын]] бүх орнуудын дунд мэдлэг бүтээгч тэргүүлэх боловсролын байгууллага юм. Тус их сургууль нь 111 гаруй бакалаврын зэрэг, 177 магистрын зэрэг, 156 докторын зэрэг хөтөлбөр санал болгодог. Тегераны Их Сургуулийн түүх 1851 оноос Дар ул-Фунун (перс. دارالفنون) нэртэйгээр эхэлсэн байна. 1899 онд байгуулагдсан Тегераны Улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль зэрэг олон тэнхимийг Тегераны Их Сургуульд нэгтгэсэн. Үндсэндээ Тегераны их сургуулийг 1934 онд шах [[Мохаммед Реза Пехлеви|Реза Пехлеви]]йн шууд захирамжаар тухайн үеийн хэд хэдэн дээд боловсролын байгууллагуудыг нэгтгэж байгуулсан. Мөн тус их сургууль 34 шинжлэх ухааны сэтгүүл хэвлэн гаргадаг. Факультет, судалгааны төвүүдэд нийт 1500 профессор, багш ажилладаг. loa9mgxfe1m1bqqpymttijyqtbaotoz 0 148046 867078 866987 2026-08-25T06:28:11Z Zorigt 49 867078 wikitext text/x-wiki '''Честер''' (Chester) нь Английн баруун хойд хэсэгт орших Чешир гүнлигийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй эртний хот юм. Энэхүү хотыг анх МЭ I зуунд ромчууд цэргийн чухал цайз болгон байгуулжээ. Честер хот нь Их Британид Дундад зууны үеийн хотын хэрмийг хамгийн бүрэн бүтэн хадгалж үлдсэн хот гэдгээрээ алдартай. Хотын төв дэх хар цагаан өнгөтэй модон барилгууд болон хоёр давхар бүхий Дундад зууны үеийн худалдааны галерейнууд (The Rows) нь түүний өвөрмөц өнгө төрхийг бүрдүүлдэг бөгөөд жил бүр олон мянган жуулчдыг татдаг байна. 47o8jgh4d2lxhywijylyloly9vumtxs 0 148047 867079 866988 2026-08-25T06:29:11Z Zorigt 49 867079 wikitext text/x-wiki '''Солсбери''' (Salisbury) нь Английн Уилтшир гүнлигт оршдог сүмийн хот юм. Дундад зууны үед байгуулагдсан тус хот нь гайхамшигт Солсберийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай. Тус сүм нь Их Британид хамгийн өндөр (123 метр) оройтой бөгөөд дотор нь дэлхий дээр хамгийн сайн хадгалагдаж үлдсэн "Эрх чөлөөний их харти" (Magna Carta)-гийн эх хувь хадгалагддаг. Мөн дэлхийн түүхэн гайхамшиг болох [[Стоунхенж]] (Stonehenge) хэмээх эртний чулуун байгууламж нь тус хотоос баруун хойш 13 орчим километрийн зайд оршдог. sfj4goi0bwwqcfid2qq6jfe3umoaxuh 0 148048 867080 866989 2026-08-25T06:29:57Z Zorigt 49 867080 wikitext text/x-wiki '''Личфилд''' (Lichfield) нь Английн Стаффордшир гүнлигт оршдог түүхэн хот юм. Хэдийгээр хүн ам, газар нутгийн хэмжээгээр бага боловч маш эртний түүхтэй. XIII-XIV зууны үед баригдсан Личфилдийн катедрал сүм нь Их Британи дахь гурван оройтой цорын ганц Дундад зууны үеийн сүм юм. Мөн тус хот нь Английн утга зохиолын нэрт зүтгэлтэн, анхны иж бүрэн англи хэлний толь бичгийг зохиогч Сэмюэл Жонсон (Samuel Johnson)-ы төрсөн нутаг бөгөөд хотод түүний дурсгалын музей байдаг. g3jtdsieu2pkn1hlxa1f92dmciemmmf 0 148049 867081 866990 2026-08-25T06:31:03Z Zorigt 49 867081 wikitext text/x-wiki '''Сент-Олбанс''' (St Albans) нь Английн Хартфордшир гүнлигт оршдог эртний хот бөгөөд [[Лондон]] хотоос хойд зүгт 32 километрийн зайд байрладаг. [[Эртний Ром]]ын үед Веруламиум (Verulamium) хэмээх цэцэглэн хөгжсөн хот байсан бөгөөд одоо ч Ромын театрын туурь энд хадгалагдаж байна. Тус хот нь Их Британийн түүхэн дэх анхны Христийн шашны зүтгэлтэн Гэгээн Олбан (Saint Alban)-ы нэрээр нэрлэгдсэн. Хотын гол бахархал болох Гэгээн Олбансын катедрал сүм нь Норман болон Готик стилийн архитектурын хэв маягийг хослуулсан сүрлэг байгууламж юм. 52ya9zyu9s29qdft1lmx07japm362gd 0 148050 867082 866991 2026-08-25T06:31:49Z Zorigt 49 867082 wikitext text/x-wiki '''Чичестер''' (Chichester) нь Английн Баруун Сассекс гүнлигийн засаг захиргааны төв бөгөөд арвин их түүхтэй сүмийн хот юм. Тус хотыг Эртний Ромын үед байгуулсан бөгөөд хотын төвийн гудамжны өвөрмөц загалмай хэлбэртэй зохион байгуулалт нь одоог хүртэл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Хотын төвд орших Чичестерийн катедрал сүм нь XI зуунд баригдсан бөгөөд Норман болон Готик архитектурын гайхалтай хэв маягийг харуулдаг. Мөн тус хот нь Их Британийн соёлын салбарт алдартай Чичестерийн театрын наадмыг зохион байгуулдгаараа алдартай. odylno1layjuxtm64owsughy5vvdumk 0 148051 867083 866992 2026-08-25T06:37:14Z Zorigt 49 867083 wikitext text/x-wiki '''Или''' (Ely) нь Английн Кембрижшир гүнлигт оршдог түүхэн хот бөгөөд хүн амын тоогоор Их Британид хоёрдугаарт ордог хамгийн жижиг хот юм. Или хот нь "Фенлэнд" хэмээх намгархаг бүс нутагт байрладаг бөгөөд түүхэндээ тусгаарлагдсан арал байжээ. Тус хот нь өвөрмөц найман өнцөгт төв цамхаг бүхий гайхамшигт Илийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд уг сүмийг "Намгийн дарвуул" гэж нэрлэдэг. Түүхэнд энэ хот нь Их Британийн удирдагч [[Оливер Кромвелл]]ийн амьдарч байсан газар байв. baz6zxthva7jplx0q8dxtua3uv1lqea 867084 867083 2026-08-25T06:38:04Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Или (Ely)]] to [[Или (Англи)]] without leaving a redirect 867083 wikitext text/x-wiki '''Или''' (Ely) нь Английн Кембрижшир гүнлигт оршдог түүхэн хот бөгөөд хүн амын тоогоор Их Британид хоёрдугаарт ордог хамгийн жижиг хот юм. Или хот нь "Фенлэнд" хэмээх намгархаг бүс нутагт байрладаг бөгөөд түүхэндээ тусгаарлагдсан арал байжээ. Тус хот нь өвөрмөц найман өнцөгт төв цамхаг бүхий гайхамшигт Илийн катедрал сүмээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд уг сүмийг "Намгийн дарвуул" гэж нэрлэдэг. Түүхэнд энэ хот нь Их Британийн удирдагч [[Оливер Кромвелл]]ийн амьдарч байсан газар байв. baz6zxthva7jplx0q8dxtua3uv1lqea 0 148052 867085 866993 2026-08-25T06:39:07Z Zorigt 49 867085 wikitext text/x-wiki '''Уэлс''' (Wells) нь Английн Сомерсет гүнлигт оршдог Дундад зууны үеийн эртний хот юм. Хүн ам цөөтэй тул энэ нь Английн хамгийн жижиг бөгөөд хамгийн цөөн хүн амтай хотод тооцогддог. Хотын нэр нь өнөөг хүртэл ундарсаар байгаа орон нутгийн ариун рашаан, булгаас гаралтай. Уэлс хот нь Дундад зууны үеийн өнгө төрхөө бүрэн хадгалж үлдсэн бөгөөд Уэлсийн катедрал сүм нь баруун талын чамин сийлбэрүүдээрээ алдартай. Түүний хажууд орших Хамбын ордон нь усан сувгаар хүрээлэгдсэн бөгөөд Их Британийн хамгийн үзэсгэлэнтэй барилга байгууламжуудын нэг юм. bzs83b5aje63rgdnzumbblvt9vgh32h 0 148053 867086 866994 2026-08-25T06:41:45Z Zorigt 49 867086 wikitext text/x-wiki '''Колчестер''' (Colchester) нь Английн Эссекс гүнлигт оршдог бөгөөд Их Британийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний хот юм. Эртний Ромын үед энэ нь Ромын Британи мужийн анхны нийслэл байсан бөгөөд тухайн үед "Камулодунум" гэж нэрлэгддэг байв. Хотод байрлах Колчестер цайз нь XI зуунд баригдсан бөгөөд Европын хамгийн том Норман маягийн цайзын цамхагтай. Өдгөө уг цайз нь Ромын үеийн олон тооны олдворуудыг дэлгэсэн музей болжээ. Мөн тус хотод Их Британийн нэртэй дээд боловсролын байгууллага болох Эссексийн их сургууль байрладаг. jws957sjn7ik7hv91w237sfs09crhzl 0 148054 867087 866995 2026-08-25T06:42:59Z Zorigt 49 867087 wikitext text/x-wiki '''Донкастер''' (Doncaster) нь Английн Өмнөд Йоркшир гүнлигт оршдог, аж үйлдвэр болон тээврийн арвин түүхтэй томоохон хот юм. Тус хотыг анх ромчууд цэргийн цайз болгон байгуулсан бөгөөд Дундад зууны үед зах зээлийн худалдаагаар цэцэглэн хөгжжээ. Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеэр Донкастер нь Их Британийн төмөр замын тээврийн чухал зангилаа, нүүрс олборлолтын төв болон хөгжсөн. Мөн тус хот нь Их Британийн морин уралдааны спортод чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд алдарт Донкастер морин уралдааны талбайд жил бүр дэлхийн хамгийн эртний сонгодог уралдаан болох "Сент-Лежер" (St Leger Stakes) тэмцээн зохиогддог. i5obstw0hwywyo66zu26vviz3oxcejt 0 148055 867059 2026-08-25T05:14:42Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Иштван Сабо]] to [[Сабо Иштван]]: унгар хүний нэр 867059 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сабо Иштван]] 4fmz0sn20cwkcwwjd7mdsa2cswhohnv 14 148057 867100 2026-08-25T07:51:07Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{hidden category}}" 867100 wikitext text/x-wiki {{hidden category}} jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6 14 148058 867101 2026-08-25T07:51:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{hidden category}}" 867101 wikitext text/x-wiki {{hidden category}} jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6 0 148059 867104 2026-08-25T08:11:34Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Гуаякиль бол Эквадор улсын хамгийн том хот бөгөөд голов боомт, эдийн засаг, худалдааны төв юм. Энэ нь Гуаяс голын эрэг дээр оршино." 867104 wikitext text/x-wiki Гуаякиль бол Эквадор улсын хамгийн том хот бөгөөд голов боомт, эдийн засаг, худалдааны төв юм. Энэ нь Гуаяс голын эрэг дээр оршино. 1ca6sxipvl6udmye4ole3kz9azqzeoe 0 148060 867105 2026-08-25T08:14:47Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Барранкилья бол Колумбын хойд хэсэгт Карибын тэнгисийн эрэг дээр орших чухал боомт, аж үйлдвэрийн хот бөгөөд алдартай багт наадмаараа зарттай юм." 867105 wikitext text/x-wiki Барранкилья бол Колумбын хойд хэсэгт Карибын тэнгисийн эрэг дээр орших чухал боомт, аж үйлдвэрийн хот бөгөөд алдартай багт наадмаараа зарттай юм. t79x0use95lip1b84rkxngkn5nwip9r 0 148061 867106 2026-08-25T08:21:36Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кальяо бол Перу улсын хамгийн чухал боомт хот бөгөөд нийслэл Лима хоттой залга оршиж, тус улсын далай болон агаарын тээврийн гол зангилаа болдог." 867106 wikitext text/x-wiki Кальяо бол Перу улсын хамгийн чухал боомт хот бөгөөд нийслэл Лима хоттой залга оршиж, тус улсын далай болон агаарын тээврийн гол зангилаа болдог. ka6yw0ucbcq7v28n5coq67aajosgf33 0 148062 867107 2026-08-25T08:23:46Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Арекипа бол Перугийн өмнөд хэсэгт орших томоохон хот бөгөөд цагаан галт уулын чулуугаар баригдсан колоничлолын үеийн барилга байгууламжаараа "Цагаан хот" гэж алдаршжээ." 867107 wikitext text/x-wiki Арекипа бол Перугийн өмнөд хэсэгт орших томоохон хот бөгөөд цагаан галт уулын чулуугаар баригдсан колоничлолын үеийн барилга байгууламжаараа "Цагаан хот" гэж алдаршжээ. seobxcyuq03bmxjts8h7j3612ntz5se 0 148063 867108 2026-08-25T08:26:08Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Санта-Крус-де-ла-Сьерра бол Боливи улсын хамгийн олон хүн амтай, эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн хот бөгөөд тус улсын зүүн хэсэгт халуун орны нам дор газарт оршино." 867108 wikitext text/x-wiki Санта-Крус-де-ла-Сьерра бол Боливи улсын хамгийн олон хүн амтай, эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн хот бөгөөд тус улсын зүүн хэсэгт халуун орны нам дор газарт оршино. faw9258n8ie9ef2ruobikz138pm4859 0 148064 867109 2026-08-25T08:34:01Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Трухильо бол Перугийн баруун хойд хэсгийн соёл, эдийн засгийн чухал төв бөгөөд баялаг түүхтэй, Инкагийн өмнөх үеийн түүхийн дурсгалуудтай ойрхон оршдог." 867109 wikitext text/x-wiki Трухильо бол Перугийн баруун хойд хэсгийн соёл, эдийн засгийн чухал төв бөгөөд баялаг түүхтэй, Инкагийн өмнөх үеийн түүхийн дурсгалуудтай ойрхон оршдог. 9iyb83yvfnpwo5aufcogoa53dm7swhd 0 148065 867110 2026-08-25T08:37:54Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Игуасу бол Бразилан, Аргентиний хилийн заагт орших чухал аялал жуулчлалын хот бөгөөд дэлхийд алдартай Игуасугийн хүрхрээтэй зэрэгц оршдог." 867110 wikitext text/x-wiki Игуасу бол Бразилан, Аргентиний хилийн заагт орших чухал аялал жуулчлалын хот бөгөөд дэлхийд алдартай Игуасугийн хүрхрээтэй зэрэгц оршдог. g9suucb4ljpgzxzhnjq8s8lhd2suyxd 0 148066 867111 2026-08-25T08:40:09Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Кочабамба бол Боливийн төв хэсэгт Андын нурууны хөндийд орших томоохон хот бөгөөд таатай уур амьсгалтай тул "Цэцэрлэгт хот" хэмээн алдаршжээ." 867111 wikitext text/x-wiki Кочабамба бол Боливийн төв хэсэгт Андын нурууны хөндийд орших томоохон хот бөгөөд таатай уур амьсгалтай тул "Цэцэрлэгт хот" хэмээн алдаршжээ. 7kvke86eafoj74j9j77laionm5ysmva 0 148067 867112 2026-08-25T08:43:04Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Куэнка бол Эквадор улсын өмнөд хэсэгт Андын нуруунд орших түүх, соёлын алдартай хот бөгөөд хуучин хэсэг нь колоничлолын үеийн барилга байгууламжаа сайн хадгалсан тул Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна." 867112 wikitext text/x-wiki Куэнка бол Эквадор улсын өмнөд хэсэгт Андын нуруунд орших түүх, соёлын алдартай хот бөгөөд хуучин хэсэг нь колоничлолын үеийн барилга байгууламжаа сайн хадгалсан тул Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. ii3govop6igjewqezwfl64vkmn8i4nn 0 148068 867113 2026-08-25T08:45:12Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Чиклайо бол Перугийн баруун хойд хэсгийн худалдааны чухал төв бөгөөд археологийн арвин баялаг олдвор, найрсаг уур амьсгалаараа алдартай." 867113 wikitext text/x-wiki Чиклайо бол Перугийн баруун хойд хэсгийн худалдааны чухал төв бөгөөд археологийн арвин баялаг олдвор, найрсаг уур амьсгалаараа алдартай. r0zv5000von7uzqknqg8gh8mp0lw0m5 0 148069 867116 2026-08-25T10:15:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Sharif-University-of-Technology.jpg|thumb|Шарифын Технологийн Их Сургууль]] '''Шарифын''' '''нэрэмжит Технологийн Их Сургууль''' ([[Перс хэл|перс:]] دانشگاه صنعتی شریف, латин үсгээр: Dāneshgāh-e San'ati-e Sharif) - Ираны [[Тегеран]] хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус их су..." 867116 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sharif-University-of-Technology.jpg|thumb|Шарифын Технологийн Их Сургууль]] '''Шарифын''' '''нэрэмжит Технологийн Их Сургууль''' ([[Перс хэл|перс:]] دانشگاه صنعتی شریف, латин үсгээр: Dāneshgāh-e San'ati-e Sharif) - Ираны [[Тегеран]] хотод байрладаг улсын судалгааны их сургууль юм. Тус их сургууль нь шинжлэх ухаан, технологи, инженерчлэл, математикийн (STEM) салбарын боловсролын байгууллага юм. 1966 онд [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза Шах Пехлевигийн]] үед байгуулагдсан тус их сургуулийг түүний хүндэтгэлд Арьяамехр Технологийн Их Сургууль ([[перс хэл]]: даншгаه صنعتی آریامهر, латин галиг: Dāneŝgāhe Sannatiye Āryāmehr) гэж нэрлэж, 1979 оны хувьсгалын дараа богино хугацаанд Тегераны Технологийн Их Сургууль гэж нэрлэж байсан боловч дараа нь Ираны Ардын Можахед Байгууллагын тэргүүлэх гишүүн тэрс үзэлтэн Мажид Шариф Вагефигийн нэрэмжит Шариф Технологийн Их Сургууль болгон нэрээ өөрчилсөн байна. [[Файл:Sharif univ.JPG|thumb|420x420px]] Өнөөгийн байдлаар тус их сургууль нь 15 үндсэн чиглэлээр бакалавр болон магистрын хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлдэг. Оюутны бүрэлдэхүүнд Ираны 31 мужийн 6000 орчим бакалаврын оюутан, 4700 магистрын оюутан, 700 докторантууд багтдаг юм. Шарифын Технологийн их сургуулийг Засгийн газар болон хувийн санхүүжилтээр төсвийг бүрдүүлдэг. Шарифын бакалаврын элсэлтийг Ираны Шинжлэх ухаан, судалгаа, технологийн Яамнаас жил бүр зохион байгуулдаг улсын элсэлтийн шалгалтанд тэнцсэн 500,000 оюутны шилдэг 800 нь л олгодог байна. == Үйл ажиллагаа == === Сургалтын чиглэлд === * Нефтийн химийн инженерийн факультет. * Барилгын инженерийн факультет. * Физикийн факультет. * Химийн факультет. * Математикийн шинжлэх ухааны факультет. * Цахилгаан инженерийн факультет. * Материал судлал ба инженерийн факультет. * Агаарын сансрын инженерийн факультет. * Компьютерийн инженерийн факультет. * Цахилгаан инженерийн факультет. * Механик инженерийн факультет. * Үйлдвэрлэлийн инженерийн факультет. * Менежмент ба эдийн засгийн факультет. * Шинжлэх ухааны философийн факультет. === Эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлд === * Дэвшилтэт Харилцаа Холбооны Технологийн Судалгааны Төв. * Мэдээлэл, Харилцаа Холбооны Технологийн Судалгааны Төв. * Гамма болон Сансрын Цацрагийн Ажиглалтын Алборз Одон Орчны Төв. * Биохими ба Биоэкологийн Судалгааны Төв. * Нөхцөл байдлын Хяналтын Төв. * Бизнес эрхлэлтийн Төв. * Аж Үйлдвэрийн Эдийн Засгийн Судалгааны Төв. * Электроник Судалгааны Төв. * Эрчим Хүчний Технологийн Судалгааны Төв. * Экологийн Судалгааны Төв. * Аж Үйлдвэрийн Системийн Судалгааны Төв. * Нанотехнологийн Судалгааны Төв. * Тээврийн Судалгааны Төв. * Шарифын нэрэмжит Хэрэглээний Физикийн Судалгааны Төв. * Далай судлал ба Усны Нөөцийн Судалгааны Төв. m7ve9dh6ad7vgm61hetq9lqvwvntf1l