Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2437 867403 865551 2026-08-27T16:10:27Z Munkhbat1998 107079 867403 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах муж}} {{stack|{{Инфобокс суурин | name = Өвөр Монгол | official_name = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад хэл}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|内蒙古自治区}}<br />({{transl|zh|Nèi Měnggǔ Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|Монгол хэл}} | translit_lang1_info1 = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ|style=max-height:2em; word-wrap:normal}}{{parabr}}({{transliteration|mn|Öbür mongγol-un öbertegen jasaqu orun}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = NM / {{lang|zh-Hans-CN|蒙}} ({{transl|zh|Měng}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = 新巴尔虎右旗 草原 - panoramio.jpg | photo1b = Gegengol in Greater Khingan forest2017.jpg | photo2a = 成吉思汗陵2021.jpg | photo2b = 大召大雄宝殿.jpg | photo3a = | photo3b = | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white | text = {{Center|Дээд зүүн талаас цагийн зүгийн дагуу:{{flatlist| * [[Хөлөнбуйр]]ын тал нутаг * [[Их Хянган]]ы нуруу * [[Хөх хот]] дахь [[Их зуу хийд|Дажао хийд]] * [[Эзэн хороо]] }} }} }} | image_map = Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Өвөр Монголын байршил | coordinates = {{coord|44|N|113|E|format=dms|type:adm1st_region:CN-15|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хөх хот]] | seat1_type = Томоохон хот | seat1 = [[Бугат хот]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|12 аймаг]]<br />103 хошуу<br />1025 суурин ба хороолол |government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |governing_body = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Төлөөлөгчдийн хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Сүнь Шаочэн]] |leader_title1 = Хурлын Дарга |leader_name1 = Сүнь Шаочэн | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Ван Лишя]] |leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга |leader_name3 = [[Жан Янькүнь]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 58 гишүүн | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web|title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce – People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}</ref> | area_total_km2 = 1183000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|3-р байр]] | elevation_max_m = 3556 | elevation_max_point = Гол оргил, [[Хэлань уул]]<ref name="quaternary"/> | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 24,049,155 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|28-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]] – 78.7%<br/>[[Хятад дахь монголчууд|Монгол]] – 17.7%<br /> Бусад – 3.6% | demographics1_title2 = Хэл, аялгуу | demographics1_info2 = [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]],<ref>{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue}}</ref> [[Монгол хэл]] (албан ёсны), [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]], [[Буриад хэл|Буриад]], [[Дагуур хэл|Дагуур]], [[Эвэнх хэл|Эвэнх]], [[Жинь Хятад хэл]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM]] | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥2,316 их наяд (21-р)<br>$344 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥96,474 (8-р)<br>$14,343 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 4.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.777<ref name="hdis">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}</ref> (8-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://mgl.nmg.gov.cn/l|Монгол хувилбар}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Inner Mongolia (Chinese characters, simplified only).svg | piccap = "Өвөр Монгол" [[Хятад үсэг|Хятад ханзаар]] | picupright = 0.8 | pic2 = Oburmonggul.svg | piccap2 = "Өвөр Монгол" [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] | picsize2 = 80px | order = st | s = {{linktext|内蒙古}} | t = {{linktext|內蒙古}} | p = Nèi Měnggǔ | w = Nei⁴ Mêng³-ku³ | gr = Ney Meengguu | tp = Nèi Měnggǔ | bpmf = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ &nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ | l = Өвөр Монгол | mi = {{IPA-cmn|nêi mə̌ŋ.kù|}} | wuu = Ne Monku | j = Noi6mung4gu2 | y = Noih Mùhnggú | ci = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2}} | poj = Lāi-bông-kó | mong = ᠦᠪᠦᠷ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ | monr = Öbür Monggol | mon = Өвөр Монгол | mnc = ᡩᠣᡵᡤᡳ<br />ᠮᠣᠩᡤᠣ | mnc_rom = Dorgi monggo | showflag = p | c = | altname = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | poj2 = Lāi-bông-kó Chū-tī-khu | j2 = Noi6mung4gu2 Zi6zi6keoi1 | bpmf2 = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ<br>ㄗˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄑㄩ | y2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | w2 = Nei⁴ Mêng³-ku³ Tzŭ⁴-chih⁴-ch{{wg-apos}}ü¹ | tp2 = Nèiměnggǔ Zìhjhìhcyu | wuu2 = Ne Monku Zyzychiu | ci2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | s2 = {{linktext|内蒙古|自治区}} | t2 = {{linktext|內蒙古|自治區}} | p2 = Nèiměnggǔ Zìzhìqū | gr2 = Ney Meengguu Tzyhjyhchiu | mi2 = {{IPA-cmn|nêɪ mɤ̌ŋkù t͡sɹ̩̂ʈ͡ʂɻ̩̂t͡ɕʰʏ́|}} }} }} '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон''' ({{lang-zh|内蒙古自治区}} ''Nèi Měnggǔ Zìzhìqū''; [[Монгол хэл|монг.]]{{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ<br/> ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br/> ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ<br/> ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br/> ᠣᠷᠣᠨ}}; [[товчлол|товч.]] '''ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО''') — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[өөртөө засах орон]] (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа [[Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор [[Хармөрөн]], [[Гирин]], [[Ляонин]], [[Хэбэй]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], [[Ганьсү]] гэх долоон муж, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-той хаяална. Нийслэл нь [[Хөх хот]], хамгийн том хот нь нь [[Бугат хот|Бугат]]. 1947 оны 5 сарын 1-нд [[Улаан хот]]од төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн газар нутгийн хэмжээний харьцуулалт|3-р том]]) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ([[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн хүн амын харьцуулалт|23-р олон]]) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх [[Хятад үндэстэн]], 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит [[Монгол үндэстэн]], 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор [[Хятад хэл]]нээс гадна [[Монгол бичиг]]т [[Монгол хэл]] албан ёсных байна. == Нэр == {{Монголнэрийнхүснэгт |хэмжээ = 22 |худам_монгол = [[Зураг:Öbür mongɣol-12.PNG]] |кирилл_буриад = үбэр-монгол |кирилл_монгол = өвөр монгол |кирилл_халимаг = өвр моңһл }} Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг. #[[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлт]] хүн "Өвөр Монгол" гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Говь|Говийн]] хойд талын нутгийг "[[Ар Монгол]]", өмнөд талын нутгийг "Өвөр Монгол" гэжээ гэх тайлбар байдаг. #[[Хятад хэл]]ээр "内蒙古" (''Nèi Měnggǔ'', «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх ''dorgi'' («дотоод»), ''tulergi'' («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Япон]]ы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд "Дотоод Монгол" гэж бичих тохиолдол бий. ==Түүх== [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нутаг анх [[Хятад]]ын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт [[Алтай]], зүүн урд зүгт [[Говь]] нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ. === Зүүн монгол === [[Зураг:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан]] [[Юань улс]] (Их хааны улс) мөхсөний дараа [[Цагаан хэрэм]]ээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ([[Ойрад|Дөрвөн Ойрад]]), Зүүн ([[Зургаан түмэн]]) хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. [[Халх]], [[Цахар]], [[Урианхай]] гурав буюу Зүүн гар [[хаан]]аар удирдуулж, [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]] гурав буюу Баруун гар [[жонон]]гоор залуулж байлаа. 1504 онд [[Батмөнх Даян хаан]] өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. [[Халх|Ар Халх]] (одоогийн [[Монгол улс|Монгол орны]] дийлэнх хэсэг) отгон хүү [[Гэрсэнз]]эд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. [[16-р зуун]]ы дунд үед [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]]гийн хүү Түмэдийн [[Алтан хан|Алтан]] хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр [[хан]] цолтон болжээ. Алтан хан [[Мин улс]]ыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд [[Хөх хот]]ыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн [[Шарын шашин|Гэлүгваа ёс]]ын их лам [[Гуравдугаар Далай лам|Содномжамцад]] [[Далай лам]] цол өргөмжилжээ. === Чин улсын дор === [[17-р зуун]]ы эхээр Цахарын [[Лигдэн хаан]] Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. [[Харчин]], Хорчин, Өвөр Халхын ноёд [[Зүрчид]]ийн [[Нурхачи|Нурхач баатар]]тай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад [[Ганьсү]]д өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манж [[Дээд эрдэмт]] хаан өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон [[Чин гүрэн|Чин улсын]] нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. Хятадыг [[Манж үндэстэн|Манжууд]] байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор [[17-р зуун]]ы эцсээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт]]ийн эсрэг, [[18-р зуун]]ы дундуур [[Зүүнгарын хаант улс]]ын эсрэг аян дайнд явалцжээ. 19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас [[Ванчинбалын Инжаннаш]] хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг [[дугуйлан|дугуйлан хөдөлгөөн]] өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч [[Хишигбат]] байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ. === Хорьдугаар зуун === [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. [[Зураг:Princ Teh Wang.jpg|thumb|[[Дэмчигдонров|Дэ ван]] хэмээх [[Дэмчигдонров]]]] [[Зураг:Inner Mongolia Autonomous Government Officials Taking the Oath.jpg|thumb|Ерөнхий Ассамблейн Өвөр Монголын өөртөө засах засгийн газар байгуулах]] 1915 оны [[Монгол]], [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг [[Дэмчигдонров]] ван оройлсон. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Inner Mongolia Museum stele of Yisungge.jpg|thumb|«[[Чингисийн чулууны бичиг]]», Өвөр Монголын музейн хуулбар]] [[Манж Чин гүрэн]] 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Урад (Баяннуур), Ордос (Их-Зуу), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаанхад хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> *[[Дундад Иргэн Улс]]ын үеийн Өвөр Монголын нутаг: **[[Цахар муж]] **[[Жэхэ муж]] **[[Ляобэй]] муж **[[Хянган муж]] **[[Суйюань муж]] ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]]тай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд [[Чин улс]]ын үеэс [[чуулган]], 20-р зуунаас [[аймаг]] ({{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|гуравдугаар түвшинд]] [[хошуу]] үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг [[тойргийн энтэй хот]] ({{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ([[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хянган аймаг|Хянган]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]]) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар [[Хайлаар]], [[Жинин]] гэх мэтийн хотууд [[хотын тойрог]] гэгдэх болсон. [[Хөлөнбуйр]], [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Улаанцав]] гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, [[Жирэм]] хоёр Чифен (одоо Монголоор [[Улаанхад]] гэдэг), [[Тонляо хот|Тонляо]] гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. [[Их Зуу]] харин [[Ордос хот|Ордос]] гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="9" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="9" align="center" | [[File:Nei Mongol prfc map.png|350px]] |- ! # ! Монгол нэр ! Засаг захиргааны<br>төрөл ! Хятад нэр (ханзыг латинчлах<br>пиньинь галигийн хамт) ! Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний<br>латин галигийн хамт) ! Газар нутаг<br>(км²) ! Хүн ам<br>(2010 тоол.) ! Засаг захиргааны<br>төв |---------- |1 |[[Алшаа аймаг]] |аймаг |阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) |{{MongolUnicode|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (alaša ayimaɣ) |267,574 |231,334 |[[Баян хот]] |---------- |2 |[[Баяннуур хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (bayannaɣur qota) |65,788 |1,669,915 |[[Линьхе дүүрэг]] |---------- |3 |[[Үхай хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌海市 (Wūhǎi Shì) |{{MongolUnicode|ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ}} (üqai qota) |1,754 |532,902 |[[Хайбовань дүүрэг]] |---------- |4 |[[Ордос хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ}} (ordus qota) |86,752 |1,940,653 |[[Хиа багш дүүрэг]] |---------- |5 |[[Бугат хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |包头市 (Bāotóu Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ}} (buɣutu qota) |27,768 |2,650,364 |[[Хөндлөн дүүрэг]] |---------- |6 |[[Хөх хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ}} (kökeqota) | 17,271 |2,866,615 |[[Хуйминь дүүрэг]] |---------- |7 |[[Улаанцав хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣančab qota) |54,491 |2,143,590 |[[Жинин дүүрэг]] |---------- |8 |[[Шилийн гол аймаг]] |аймаг |锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (sili-yin ɣoul ayimaɣ) |201,494 |1,028,022 |[[Шилийн хот]] |---------- |9 |[[Улаанхад хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |赤峰市 (Chìfēng Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣanqada qota) |90,021 |4,341,245 |[[Хуншань дүүрэг]] |---------- |10 |[[Тонляо хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |通辽市 (Tōngliáo Shì) |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ}} (töngliyao qota) |59,535 |3,139,153 |[[Хорчин дүүрэг]] |---------- |11 |[[Хянган аймаг]] |аймаг |兴安盟 (Xīng'ān Méng) |{{MongolUnicode|ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (qingɣan ayimaɣ) |59,806 |1,613,250 |[[Улаан хот]] |---------- |12 |[[Хөлөнбуйр хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (kölün-buyir qota) |263,953 |2,549,278 |[[Хайлаар|Хайлар дүүрэг]] |---------- |} Хоёрдугаар ([[аймаг]]тай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшинд 21 [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]], 11 [[шяны энтэй хот]], 17 [[шянь]], 49 [[хошуу]], 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ([[сум]]тай тэнцэх) түвшинд 532 [[балгас]], 407 [[шян]], 277 сум, 18 [[угсаатны шян]], 1 угсаатны сум, 190 [[хороо]] буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг. == Хүн ам == ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% [[Хятад үндэстэн]], 17.13% болох 3,995,349 нь [[Монгол үндэстэн]] байгаагаас гадна бусад 48 [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|угсаатны]] төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна. {| class="wikitable" |+ Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц<br/>(2000 оны тооллогын дүн) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] ! Хүн амын тоо ! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятад үндэстэн|Хятад]] (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) || 18,465,586 || 79.17 % |- | [[Монгол үндэстэн|Монгол]] (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн)|| 3,995,349 || 17.13 % |- | [[Манж үндэстэн|Манж]] || 499,911 || 2.14 % |- | [[Хотон үндэстэн|Хотон]] (Хуй) || 209,850 || 0.90 % |- | [[Дагуур]] || 77,188 || 0.33 % |- | [[Хамниган]] (Эвэнх)|| 26,201 || 0.11 % |- | [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] || 21,859 || 0.09 % |- | [[Орос үндэстэн|Орос]] || 5,020 || 0.02 % |- | [[Орчон]] || 3,573 || 0.015 % |- | [[шибэ]] ( [[Файл:sibe.png|20px]] ''Sibe'') || 3,023 || 0.01 % |- | Бусад || 15,787 || 0.085 % |} Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь [[Хятад дахь Монголчууд]]ын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг "Монгол" гэж бүртгэдэг болохоор [[ястан]] тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас [[Цахар]], [[Сөнөд]], [[Үзэмчин]], [[Авга (овог)|Авга ба Авханар]], [[Урад]], [[Ордос]], [[Хошууд]], [[Халх]], [[Баарин]], [[Ар хорчин]], [[Онгиуд]], [[Хишигтэн]], [[Хорчин]], [[Харчин]], [[Дөрвөд]], [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]], [[Өөлд]], [[Торгууд]] гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх [[Монгол хэл]]ийг Урд Монголын (магадгүй ''урд'' биш ''өвөр'' байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр [[Цахар аялгуу]]г [[Шулуун хөх хошуу]]ныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа [[Монгол бичиг|Монгол бичгээ]] гээлгүй хэрэглэж байгаа. == Эдийн засаг == ===Уурхай === Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на.<ref name="gogo">[http://news.gogo.mn/r/6118 Өвөр Монгол "Өдрийн сонин"]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2007.9.3</ref> <ref name="cri">[http://mongol.cri.cn/483/2009/04/01/21s128152.htm Өвөр Монгол China Radio International] 2009</ref> Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ.<ref name="gogo"/><ref name="cri"/> 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж.<ref name="gogo"/> === Хөдөө аж ахуй === Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна.<ref name="gogo"/> ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Inner Mongolia regions.jpg Файл:Umnud Mongol 1956 atlas.jpg|Өвөрмонгол 1956 онд Файл:Gobi-desert-map.gif Файл:China_(2675592718).jpg|19-р зуун File:China old map.jpg|1926 он Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Inner mongolia map.jpg Файл:China6.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Inner Mongolia|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} * [https://web.archive.org/web/20170603233317/http://mgl.nmg.gov.cn/index.html Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (монголоор) * [http://www.nmg.gov.cn/ Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар) * (<small>Англи, Монголоор</small>) [http://www.smhric.org/ Өвөр Монголын Хүний Эрхийн Мэдээллийн Өртөө] * (<small>Монгол бичгээр</small>) [https://web.archive.org/web/20120924065420/http://www.solonggo.net/mdls/ah/alh.aspx?pid=0&alias=menkcms&mid=4748&wv=P Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг] * [http://lupm.org/ Монголын эрх чөлөө холбооны нам] * [http://www.hunmagyar.org/turan/mongol/50yrs.html 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA] ==Эшлэл== <references /> {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвөр Монгол| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] kqlvenx66ntx72q9z2kfs3rvd0e2s5p 867489 867403 2026-08-27T18:37:37Z Munkhbat1998 107079 867489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах муж}} {{stack|{{Инфобокс суурин | name = Өвөр Монгол | official_name = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад хэл}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|内蒙古自治区}}<br />({{transl|zh|Nèi Měnggǔ Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|Монгол хэл}} | translit_lang1_info1 = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ|style=max-height:2em; word-wrap:normal}}{{parabr}}({{transliteration|mn|Öbür mongγol-un öbertegen jasaqu orun}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = NM / {{lang|zh-Hans-CN|蒙}} ({{transl|zh|Měng}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = 新巴尔虎右旗 草原 - panoramio.jpg | photo1b = Gegengol in Greater Khingan forest2017.jpg | photo2a = 成吉思汗陵2021.jpg | photo2b = 大召大雄宝殿.jpg | photo3a = | photo3b = | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white | text = {{Center|Дээд зүүн талаас цагийн зүгийн дагуу:{{flatlist| * [[Хөлөнбуйр]]ын тал нутаг * [[Их Хянган]]ы нуруу * [[Хөх хот]] дахь [[Их зуу хийд|Дажао хийд]] * [[Эзэн хороо]] }} }} }} | image_map = Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Өвөр Монголын байршил | coordinates = {{coord|44|N|113|E|format=dms|type:adm1st_region:CN-15|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хөх хот]] | seat1_type = Томоохон хот | seat1 = [[Бугат хот]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|12 аймаг]]<br />103 хошуу<br />1025 суурин ба хороолол |government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |governing_body = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Төлөөлөгчдийн хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Сүнь Шаочэн]] |leader_title1 = Хурлын Дарга |leader_name1 = Сүнь Шаочэн | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Ван Лишя]] |leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга |leader_name3 = [[Жан Янькүнь]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 58 гишүүн | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web|title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce – People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}</ref> | area_total_km2 = 1183000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|3-р байр]] | elevation_max_m = 3556 | elevation_max_point = Гол оргил, [[Хэлань уул]]<ref name="quaternary"/> | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 24,049,155 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|28-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]] – 78.7%<br/>[[Хятад дахь монголчууд|Монгол]] – 17.7%<br /> Бусад – 3.6% | demographics1_title2 = Хэл, аялгуу | demographics1_info2 = [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]],<ref>{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue}}</ref> [[Монгол хэл]] (албан ёсны), [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]], [[Буриад хэл|Буриад]], [[Дагуур хэл|Дагуур]], [[Эвэнх хэл|Эвэнх]], [[Жинь Хятад хэл]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM]] | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥2,316 их наяд (21-р)<br>$344 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥96,474 (8-р)<br>$14,343 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 4.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.777<ref name="hdis">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}</ref> (8-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://mgl.nmg.gov.cn/l|Монгол хувилбар}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Inner Mongolia (Chinese characters, simplified only).svg | piccap = "Өвөр Монгол" [[Хятад үсэг|Хятад ханзаар]] | picupright = 0.8 | pic2 = Oburmonggul.svg | piccap2 = "Өвөр Монгол" [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] | picsize2 = 80px | order = st | s = {{linktext|内蒙古}} | t = {{linktext|內蒙古}} | p = Nèi Měnggǔ | w = Nei⁴ Mêng³-ku³ | gr = Ney Meengguu | tp = Nèi Měnggǔ | bpmf = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ &nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ | l = Өвөр Монгол | mi = {{IPA-cmn|nêi mə̌ŋ.kù|}} | wuu = Ne Monku | j = Noi6mung4gu2 | y = Noih Mùhnggú | ci = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2}} | poj = Lāi-bông-kó | mong = ᠦᠪᠦᠷ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ | monr = Öbür Monggol | mon = Өвөр Монгол | mnc = ᡩᠣᡵᡤᡳ<br />ᠮᠣᠩᡤᠣ | mnc_rom = Dorgi monggo | showflag = p | c = | altname = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | poj2 = Lāi-bông-kó Chū-tī-khu | j2 = Noi6mung4gu2 Zi6zi6keoi1 | bpmf2 = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ<br>ㄗˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄑㄩ | y2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | w2 = Nei⁴ Mêng³-ku³ Tzŭ⁴-chih⁴-ch{{wg-apos}}ü¹ | tp2 = Nèiměnggǔ Zìhjhìhcyu | wuu2 = Ne Monku Zyzychiu | ci2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | s2 = {{linktext|内蒙古|自治区}} | t2 = {{linktext|內蒙古|自治區}} | p2 = Nèiměnggǔ Zìzhìqū | gr2 = Ney Meengguu Tzyhjyhchiu | mi2 = {{IPA-cmn|nêɪ mɤ̌ŋkù t͡sɹ̩̂ʈ͡ʂɻ̩̂t͡ɕʰʏ́|}} }} }} '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон''' ({{lang-zh|内蒙古自治区}} ''Nèi Měnggǔ Zìzhìqū''; [[Монгол хэл|монг.]]{{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ<br/> ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br/> ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ<br/> ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br/> ᠣᠷᠣᠨ}}; [[товчлол|товч.]] '''ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО''') — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[өөртөө засах орон]] (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа [[Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор [[Хармөрөн]], [[Гирин]], [[Ляонин]], [[Хэбэй]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], [[Ганьсү]] гэх долоон муж, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-той хаяална. Нийслэл нь [[Хөх хот]], хамгийн том хот нь нь [[Бугат хот|Бугат]]. 1947 оны 5 сарын 1-нд [[Улаан хот]]од төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн газар нутгийн хэмжээний харьцуулалт|3-р том]]) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ([[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн хүн амын харьцуулалт|23-р олон]]) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх [[Хятад үндэстэн]], 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит [[Монгол үндэстэн]], 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор [[Хятад хэл]]нээс гадна [[Монгол бичиг]]т [[Монгол хэл]] албан ёсных байна. == Нэр == {{Монголнэрийнхүснэгт |хэмжээ = 22 |худам_монгол = [[Зураг:Öbür mongɣol-12.PNG]] |кирилл_буриад = үбэр-монгол |кирилл_монгол = өвөр монгол |кирилл_халимаг = өвр моңһл }} Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг. #[[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлт]] хүн "Өвөр Монгол" гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Говь|Говийн]] хойд талын нутгийг "[[Ар Монгол]]", өмнөд талын нутгийг "Өвөр Монгол" гэжээ гэх тайлбар байдаг. #[[Хятад хэл]]ээр "内蒙古" (''Nèi Měnggǔ'', «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх ''dorgi'' («дотоод»), ''tulergi'' («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Япон]]ы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд "Дотоод Монгол" гэж бичих тохиолдол бий. ==Түүх== [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нутаг анх [[Хятад]]ын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт [[Алтай]], зүүн урд зүгт [[Говь]] нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ. === Зүүн монгол === [[Зураг:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан]] [[Юань улс]] (Их хааны улс) мөхсөний дараа [[Цагаан хэрэм]]ээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ([[Ойрад|Дөрвөн Ойрад]]), Зүүн ([[Зургаан түмэн]]) хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. [[Халх]], [[Цахар]], [[Урианхай]] гурав буюу Зүүн гар [[хаан]]аар удирдуулж, [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]] гурав буюу Баруун гар [[жонон]]гоор залуулж байлаа. 1504 онд [[Батмөнх Даян хаан]] өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. [[Халх|Ар Халх]] (одоогийн [[Монгол улс|Монгол орны]] дийлэнх хэсэг) отгон хүү [[Гэрсэнз]]эд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. [[16-р зуун]]ы дунд үед [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]]гийн хүү Түмэдийн [[Алтан хан|Алтан]] хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр [[хан]] цолтон болжээ. Алтан хан [[Мин улс]]ыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд [[Хөх хот]]ыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн [[Шарын шашин|Гэлүгваа ёс]]ын их лам [[Гуравдугаар Далай лам|Содномжамцад]] [[Далай лам]] цол өргөмжилжээ. === Чин улсын дор === [[17-р зуун]]ы эхээр Цахарын [[Лигдэн хаан]] Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. [[Харчин]], Хорчин, Өвөр Халхын ноёд [[Зүрчид]]ийн [[Нурхачи|Нурхач баатар]]тай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад [[Ганьсү]]д өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манж [[Дээд эрдэмт]] хаан өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон [[Чин гүрэн|Чин улсын]] нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. Хятадыг [[Манж үндэстэн|Манжууд]] байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор [[17-р зуун]]ы эцсээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт]]ийн эсрэг, [[18-р зуун]]ы дундуур [[Зүүнгарын хаант улс]]ын эсрэг аян дайнд явалцжээ. 19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас [[Ванчинбалын Инжаннаш]] хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг [[дугуйлан|дугуйлан хөдөлгөөн]] өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч [[Хишигбат]] байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ. === Хорьдугаар зуун === [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. [[Зураг:Princ Teh Wang.jpg|thumb|[[Дэмчигдонров|Дэ ван]] хэмээх [[Дэмчигдонров]]]] [[Зураг:Inner Mongolia Autonomous Government Officials Taking the Oath.jpg|thumb|Ерөнхий Ассамблейн Өвөр Монголын өөртөө засах засгийн газар байгуулах]] 1915 оны [[Монгол]], [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг [[Дэмчигдонров]] ван оройлсон. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Inner Mongolia Museum stele of Yisungge.jpg|thumb|«[[Чингисийн чулууны бичиг]]», Өвөр Монголын музейн хуулбар]] [[Манж Чин гүрэн]] 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Урад (Баяннуур), Ордос (Их-Зуу), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаанхад хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> *[[Дундад Иргэн Улс]]ын үеийн Өвөр Монголын нутаг: **[[Цахар муж]] **[[Жэхэ муж]] **[[Ляобэй]] муж **[[Хянган муж]] **[[Суйюань муж]] ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]]тай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд [[Чин улс]]ын үеэс [[чуулган]], 20-р зуунаас [[аймаг]] ({{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|гуравдугаар түвшинд]] [[хошуу]] үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг [[тойргийн энтэй хот]] ({{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ([[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хянган аймаг|Хянган]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]]) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар [[Хайлаар]], [[Жинин]] гэх мэтийн хотууд [[хотын тойрог]] гэгдэх болсон. [[Хөлөнбуйр]], [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Улаанцав]] гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, [[Жирэм]] хоёр Чифен (одоо Монголоор [[Улаанхад]] гэдэг), [[Тонляо хот|Тонляо]] гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. [[Их Зуу]] харин [[Ордос хот|Ордос]] гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="9" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="9" align="center" | [[File:Nei Mongol prfc map.png|350px]] |- ! # ! Монгол нэр ! Засаг захиргааны<br>төрөл ! Хятад нэр (ханзыг латинчлах<br>пиньинь галигийн хамт) ! Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний<br>латин галигийн хамт) ! Газар нутаг<br>(км²) ! Хүн ам<br>(2010 тоол.) ! Засаг захиргааны<br>төв |---------- |1 |[[Алшаа аймаг]] |аймаг |阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) |{{MongolUnicode|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (alaša ayimaɣ) |267,574 |231,334 |[[Баян хот]] |---------- |2 |[[Баяннуур хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (bayannaɣur qota) |65,788 |1,669,915 |[[Линьхе дүүрэг]] |---------- |3 |[[Үхай хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌海市 (Wūhǎi Shì) |{{MongolUnicode|ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ}} (üqai qota) |1,754 |532,902 |[[Хайбовань дүүрэг]] |---------- |4 |[[Ордос хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ}} (ordus qota) |86,752 |1,940,653 |[[Хиа багш дүүрэг]] |---------- |5 |[[Бугат хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |包头市 (Bāotóu Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ}} (buɣutu qota) |27,768 |2,650,364 |[[Хөндлөн дүүрэг]] |---------- |6 |[[Хөх хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ}} (kökeqota) | 17,271 |2,866,615 |[[Хуйминь дүүрэг]] |---------- |7 |[[Улаанцав хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣančab qota) |54,491 |2,143,590 |[[Жинин дүүрэг]] |---------- |8 |[[Шилийн гол аймаг]] |аймаг |锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (sili-yin ɣoul ayimaɣ) |201,494 |1,028,022 |[[Шилийн хот]] |---------- |9 |[[Улаанхад хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |赤峰市 (Chìfēng Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣanqada qota) |90,021 |4,341,245 |[[Хуншань дүүрэг]] |---------- |10 |[[Тонляо хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |通辽市 (Tōngliáo Shì) |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ}} (töngliyao qota) |59,535 |3,139,153 |[[Хорчин дүүрэг]] |---------- |11 |[[Хянган аймаг]] |аймаг |兴安盟 (Xīng'ān Méng) |{{MongolUnicode|ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (qingɣan ayimaɣ) |59,806 |1,613,250 |[[Улаан хот]] |---------- |12 |[[Хөлөнбуйр хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (kölün-buyir qota) |263,953 |2,549,278 |[[Хайлаар|Хайлар дүүрэг]] |---------- |} Хоёрдугаар ([[аймаг]]тай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшинд 21 [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]], 11 [[шяны энтэй хот]], 17 [[шянь]], 49 [[хошуу]], 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ([[сум]]тай тэнцэх) түвшинд 532 [[балгас]], 407 [[шян]], 277 сум, 18 [[угсаатны шян]], 1 угсаатны сум, 190 [[хороо]] буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг. == Хүн ам == ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% [[Хятад үндэстэн]], 17.13% болох 3,995,349 нь [[Монгол үндэстэн]] байгаагаас гадна бусад 48 [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|угсаатны]] төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна. {| class="wikitable" |+ Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц<br/>(2000 оны тооллогын дүн) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] ! Хүн амын тоо ! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятад үндэстэн|Хятад]] (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) || 18,465,586 || 79.17 % |- | [[Монгол үндэстэн|Монгол]] (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн)|| 3,995,349 || 17.13 % |- | [[Манж үндэстэн|Манж]] || 499,911 || 2.14 % |- | [[Хотон үндэстэн|Хотон]] (Хуй) || 209,850 || 0.90 % |- | [[Дагуур]] || 77,188 || 0.33 % |- | [[Хамниган]] (Эвэнх)|| 26,201 || 0.11 % |- | [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] || 21,859 || 0.09 % |- | [[Орос үндэстэн|Орос]] || 5,020 || 0.02 % |- | [[Орчон]] || 3,573 || 0.015 % |- | [[шибэ]] ( [[Файл:sibe.png|20px]] ''Sibe'') || 3,023 || 0.01 % |- | Бусад || 15,787 || 0.085 % |} Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь [[Хятад дахь Монголчууд]]ын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг "Монгол" гэж бүртгэдэг болохоор [[ястан]] тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас [[Цахар]], [[Сөнөд]], [[Үзэмчин]], [[Авга (овог)|Авга ба Авханар]], [[Урад]], [[Ордос]], [[Хошууд]], [[Халх]], [[Баарин]], [[Ар хорчин]], [[Онгиуд]], [[Хишигтэн]], [[Хорчин]], [[Харчин]], [[Дөрвөд]], [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]], [[Өөлд]], [[Торгууд]] гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх [[Монгол хэл]]ийг Урд Монголын (магадгүй ''урд'' биш ''өвөр'' байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр [[Цахар аялгуу]]г [[Шулуун хөх хошуу]]ныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа [[Монгол бичиг|Монгол бичгээ]] гээлгүй хэрэглэж байгаа. == Эдийн засаг == ===Уурхай === Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на.<ref name="gogo">[http://news.gogo.mn/r/6118 Өвөр Монгол "Өдрийн сонин"]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2007.9.3</ref> <ref name="cri">[http://mongol.cri.cn/483/2009/04/01/21s128152.htm Өвөр Монгол China Radio International] 2009</ref> Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ.<ref name="gogo"/><ref name="cri"/> 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж.<ref name="gogo"/> === Хөдөө аж ахуй === Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна.<ref name="gogo"/> ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Inner Mongolia regions.jpg Файл:Umnud Mongol 1956 atlas.jpg|Өвөрмонгол 1956 онд Файл:Gobi-desert-map.gif Файл:China_(2675592718).jpg|19-р зуун File:China old map.jpg|1926 он Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Inner mongolia map.jpg Файл:China6.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Inner Mongolia|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} * [https://web.archive.org/web/20170603233317/http://mgl.nmg.gov.cn/index.html Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (монголоор) * [http://www.nmg.gov.cn/ Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар) * (<small>Монгол бичгээр</small>) [https://web.archive.org/web/20120924065420/http://www.solonggo.net/mdls/ah/alh.aspx?pid=0&alias=menkcms&mid=4748&wv=P Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг] * [http://www.hunmagyar.org/turan/mongol/50yrs.html 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA] ==Эшлэл== <references /> {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвөр Монгол| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] op5co2a93uvpd594f7734jbuthif6gs 4 2923 867377 862764 2026-08-27T13:45:03Z Enkhsaihan2005 64429 867377 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байна уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 26,000 гаруй засвар хийв. Өнгөрсөн 12 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 24 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг цэгцэлж, ангилалыг мөн цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Герман кодтой загваруудыг англи болгож байгаа. * Ангилал хуудсыг цэгцлэх * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:43, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] koqi455fyjeto5edjkl7xt83tguysrt 867378 867377 2026-08-27T13:45:15Z Enkhsaihan2005 64429 /* Админ болох хүсэлт — Enkhsaihan2005 */ 867378 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байна уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 26,000 гаруй засвар хийв. Өнгөрсөн 12 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 24 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг цэгцэлж, ангилалыг мөн цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Герман кодтой загваруудыг англи болгож байгаа. * Ангилал хуудсыг цэгцлэх * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:43, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] 68j7snnpyzglo4q7geg4fxva85hy4dj 867506 867378 2026-08-28T02:06:36Z Megzer 20491 867506 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байна уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 26,000 гаруй засвар хийв. Өнгөрсөн 12 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 24 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг цэгцэлж, ангилалыг мөн цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Герман кодтой загваруудыг англи болгож байгаа. * Ангилал хуудсыг цэгцлэх * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:43, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Таны Вики-д хийж байгаа зүйлд өөлөх зүйл алга. Цаашид энэ эрчээрээ байхыг хүсэж байна. Админ болох хүсэлтийг тань Дэмжиж байна. ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] tm7n31li2nmg2isvla334k27oe1983n 867507 867506 2026-08-28T02:06:57Z Megzer 20491 867507 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Filing cabinet icon.svg|50px]] |- | align="center" | [[Wikipedia:Админ болох хүсэлтүүд/Архив|Архив]] |} Админ болохыг хүсч байвал өөрийн хэрэглэгчийн нэрээ доор байрлуулна уу. Харин Википедиагийн үйл ажиллагаанд 3-аас доошгүй сар оролцож, 100-гаас доошгүй өөрчлөлт хийсэн байхыг зөвлөж байна. Тийм биш бол таны хүсэл биелэхэд их хугацаа шаардагдах, эсвэл эсэргүүцэгдэж магадгүй. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Wikipedia:Администраторууд|эндээс]] авна уу. == Хүсэлтүүд == <!--Дээрхийг битгий арилгаарай. Доорхиос эхэлж хүсэлтүүдээ тавина уу---> --[[Хэрэглэгч:Zafinamn|Zafinamn]] Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Х.Сэргэлэнбат]]=== Админ болох хүсэлтэй байна. ===[[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]]=== ===Танилцуулга=== Сайн байна уу? Монголын википедиад өөрийн хувь нэмрээ оруулах хүсэлтэй байна. Та бүхнийг гэдэгт итгэлтэй байна. Хүндэтгэсэн![[Хэрэглэгч:Гончиглувсангийн Энхбаатар]] ====Дэмжихгүй буй==== Админ биш ч гэсэн хувь нэмэр хуудас үүсгэж мэдээлэл нэмж болно [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===[[Хэрэглэгч:Bazraa032]]=== Сайн байна уу? Монгол википедиад хувь нэмэр оруулан нөхөрлөж 3-аад жил боллоо ингэхэд зарим хуудсын хамгаалах хэрэг гарч байгаа юм гэвч даанч надад админы эрх байхгүй учраас админ болгохын дэмчээч гэж гуйя хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Bazraa032]] ===Админ болох хүсэлт [[Хэрэглэгч:Megzer]]=== Сайн байна уу? Миний бие Монгол Википедиад 2013 онд элсэж байснаас хойш Монголын түүх, түүхэн зүтгэлтэний намтар, нийгэм, газарзүй чиглэлийн сэдэвт төвлөрч ирлээ. Энэ хугацаанд их ч зүйл сурлаа, цөөнгүй алдаа дутагдал гаргаж түүнээсээ сургамж авч цаашид сурч мэдэх зүйл арвин байна. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд монголын түүхийн зарим нэг хуудсанд санаатай дайралтууд олон ирж, одоо үед уламжлагдан ирсэн дотоод гадаадын түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг шинээр зохиож байгаа нь Википедиагийн ямагт төвийн байр сууринаас хандах бодлоготой зөрчилдөж байна. Эдгээр дайралт нь шууд нөлөөлөхгүй гэж бодох болох ч, орчин үед ном уншихаас илүү интернет орчноос бүх мэдээлэл авдаг хүүхэд залуучууд, түүх сонирхогчдын дунд эргэлзээ үүсгэж, монголын түүхийг онлайн орчинд засварлахдаа гутаан доромжлох үзэгдэл гарахвий гэж сэрдэж байна. Жишээ нь: Юань гүрний үеийн Монголын Хаад ноёдын охид гүнжийг нөхрийнх нь талын овог аймгаас гаралтай хойч үеийн хатан авхай нартай баримтгүйгээр холбох, тэдгээр хатдын овог угсааг сольж бичих, түүхийн шастирт бичигдээгүй зүйлийг зохиож бичиж байгаа нь та бидний ёс уламжлал, бахархал руу нулимаж байна. Иймийн учир Админ болох хүсэлтэй байна. Хүндэтгэсэн: [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:25, 4 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна, амжилт хүсье --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:25, 9 Аравдугаар сар 2022 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[User talk:Enkhsaihan2005]] 07:03, 10 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] === Админ болох хүсэлт - [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya]] === Сайн байна уу? Монголын википедиад 2014 оны 12 сараас эхлэн өнөөг хүртэл тасралтгүй өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн бөгөөд 2018 оны зургаадугаар сараас хойш администраторын эрхтэйгээр байгаа. Энэ хугацаанд өөрийн нөөц бололцоог ашиглан өөрийн хувь нэмрээ ба админы үүргээ тодорхой хэмжээнд гүйцэтгэсэн гэж бодож байна. Одоо админы эрхээ дахин сунгуулах буюу хугацаагүй болгох зорилготой байгаа юм. Та бүхнийг саналаа өгч Монгол хэлнийхээ википедиаг бусад хэлний википедиатай адил хэмжээнд хүргэх гэсэн үйлсэд минь өөрийн хувь нэмрээ оруулахад дэмжинэ гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн! [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 06:46, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] - монгол агуулгад хувь нэмрээ оруулж буйд баярлалаа. ‎Myagmardalai 06:11, 2. Okt. 2022 * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] --[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 12:15, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй буй==== * [[File:Symbol_oppose_vote.svg|15px]] Таны хийсэн зарим засварууд controversial байгаа тул одоогоор дэмжихгүй байна. Жишээ: [[Хэлэлцүүлэг:Монголчууд]] --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:49, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] == Сайн байцгаана уу, 2011-2017 оны хооронд [[User:MongolWiki|MongolWiki]] гэсэн хэрэглэгчийн нэрээр Википедиад хувь нэмэр оруулсан. Нийт 21000 удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө хуучин хаяг руу нэвтэрч чадахгүй болсон тул энэхүү шинэ хаягийг нээгээд нэмж 100 засвар хийгээд байна. Монгол хэлний Википедиаг цэгцтэй, уншигчид хэрэгтэй мэдээлэлтэй байлгахад анхаарах хүсэлтэй байна. Газар зүй, түүх, эдийн засаг, хэл соёл гэх мэт суурь асуудлаар Википедиаг баяжуулалцах, тооноос чанарт анхаарах голлон анхаарах зорилготой байна. Хуудасны устгалтай харилцах эрхтэй буюу "Администратор" болох хүсэлтийг минь дэмжихийг хүсье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:00, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * '''Дэмжихгүй''' Википедиаг хөгжүүлэхэд админы эрх мэдэл өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шаардлагагүй гэж бодож байна. Админ болохгүйгээр засвар хийж хуудас үүсгэж болно. Ахиад сайн бодож үзээрэй. Би энэ удаад дэмжихгүй ээ [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 20:26, 18 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) ==== Асуулт / Questions ==== * Шинэ аккаунтаа ядаж жил идэвхтэй хэрэглэж байгаад дахиад санал хураах уу даа - метавикигийнхэн ч хэтэрхий шинэ аккаунт байна гээд юм хэлж магадгүй байх? BTW устгаж барих зүйл дээр бол <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэж оруулахад л яваандаа устгагдчихна шүү --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:51, 15 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу, 2020 оноос хойш нийт 2000 гаруй удаагийн засвар хийсэн. Өдгөө Munkhzaya.E админ асан байхгүй болсон тул одоо үлдсэн замбараагүй загвар, холбоосуудыг засахын тулд админ эрх хэрэгтэй байна. Мэдээж энгийн хэрэглэгч, админуудын хоорондох харилцах аргыг өргөсөх бодолтой байгаа. Түүх, хэл, эдийн засаг, соёл гэх сэдвүүдээр ер нь Википедиаг хөгжүүлдэг. Буриад Википедиад 1 жил админаар ажиллаж байсан.--[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 23:25, 22 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|talk]]) 13:12, 26 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * Монгол Вики-д герман хэл дээр хийгдсэн загвар, infobox-уудыг англи хэл рүү хөрвүүлэх боломжтой юу? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 14:11, 23 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Боломжтой [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 16:12, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) * Админ эрх шаардсан үйлдэл гэхээр юу байна? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:36, 24 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *:Хуудас устгах, нэгтгэх. МедиаВики хуудсуудыг засварлах. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 01:53, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) *::Устгах хуудсан дээрээ <nowiki>{{delete}}</nowiki> гээд биччихэд админууд устгаад өгнө. Нэгтгэхэд адилхан, хуулж муулаад устгах хуудсаа нэг бол REDIRECT-дээд, нэг бол delete гээд биччихэд болох байх. МедиаВики хуудсыг засварлахаасаа өмнө аль болох Хэлэлцүүлэг өрнүүлж байгаад хийхгүй бол сайтыг тэр чигээр нь өөрчлөх магадлалтай байх. Interface Орчуулга хийе гэвэл translatewiki ашиглах хэрэгтэй. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:25, 25 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Монгол Википедиагийн нийт оролцогчдод энэ өдрийн мэндийг хүргэе Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд 12 мянган засвар хийж Монгол Википедиад идэвхтэй оролцож монгол хэлээр ярьдаг уншигчдын мэдээллийн чанар, хүртээмжийг сайжруулахад цаг зав, хүч чадлаа зориулж байна. Өнгөрсөнд хийсэн алдаагаа ч мөн хүлээн зөвшөөрч байна. Хоёр жилийн өмнө Munkhzaya админы хүсэлтэд олон хуурамч хаяг үүсгэн sockpuppeting хийсэн. Би энэ алдааг бүрэн хүлээн зөвшөөрч, үүнээс сургамж авсан. Ил тод байдал, шударга байдал нь Википедиагийн нийгэмлэгийн хувьд нэн чухал бөгөөд би эдгээр үнэт зүйлсийг урагшлуулахын төлөө тууштай ажиллана гэдгээ баталж байна. Админ болсоны дараах хийхийг төлөвлөж буй ажлууд: * Одоогоор Монгол Википедиа нь зарим инфобокс загваруудын олон хувилбартай байгаа нь уялдаа холбоогүй, үр ашиггүй байдалд хүргэж болзошгүй юм. Би Монгол Википедиаг хэрэглэгчдэд ээлтэй болгохын тулд эдгээр загваруудыг нэгтгэж, стандартчилсан хувилбар болгон нэгтгэхийг зорьж байна. * Мөн шинээр ирсэн хэрэглэгчдэд таатай орчныг бүрдүүлж, Википедиагийн дүрэм, практикт дасан зохицоход нь туслах заавар, дэмжлэг үзүүлэхийн төлөө ажиллах болно. * Админы хувьд би Википедиагийн удирдамжийг шударгаар мөрдөж, нийтлэлийнхээ чанар, төвийг сахисан байдлыг дэмжихийг чухалчлах болно. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. Greetings to all participants of Mongolian Wikipedia Over the past 4 years, he has made 12,000 edits and actively participated in the Mongolian Wikipedia, devoting his time and energy to improving the quality and accessibility of information for Mongolian-speaking readers. I also admit my mistakes in the past. Two years ago, on Munkhzaya's request I did sockpuppeting by creating many fake accounts. I fully acknowledge this error and have learned from it. Transparency and fairness are essential to the Wikipedia community, and I assure you that I will continue to work hard to advance these values. Future Plans as an Administrator: *Currently, Mongolian Wikipedia has multiple versions of some infobox templates, which can lead to inconsistencies and inefficiencies. I intend to integrate these templates into a standardized version to make Mongolian Wikipedia more user-friendly. *I will also work to create a welcoming environment for new users and provide guidance and support to help them adapt to Wikipedia's rules and practices. *As an admin, I will make it a point to follow Wikipedia's guidelines fairly and promote the quality and neutrality of my articles. You can write any questions you want to ask below. Thank you [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:35, 16 Арванннэгдүгээр сар 2024 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ✅ Дэмжиж байна / Support : Идэвхтэй хоёр админий нэгийн хувьд дэмжиж байна. Enkhsaihan2005 хэрэглэгч нь олон жилийн турш Монгол болон Буриад викигийн хөгжүүлэлтэд оролцож байгаа бөгөөд монгол википедиад админ буюу давуу эрхтэй болсноор илүү үр дүнтэйгээр хувь нэмрээ оруулж, википедиагийн хөгжилд тус болно гэж бодож байна. Өмнө нь админ болж байсан хэрэглэгчдийн үйлдэл г.м.-ээ тооцоод эхэндээ жил юмуу хагас жилийн турш “туршилтийн хугацаатай” түр админ болгоод дараа нь дахин баталгаажуулж болох байх. : As one of two admins on the Mongolian Wikipedia, I support this request. Enkhsaihan2005 has been contributing to both the Mongolian and Buryat Wikipedias, and I believe that granting admin/elevated rights will help them contribute more efficiently and effectively. I acknowledge the past experiences/issues of/with new admins and believe that a 6-month or 1-year long “probation” period would be a good way for new admins to get started - with the assumption that this can always be made permanent or semi-permanent in the future (with appropriate discussion). --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:06, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * Дэмжиж байна / Support Герман хэлээр бичигдсэн инфобокс загвар нилээд харагдаж байсан, тэдгээрийг орчуулах эсвэл шинээр үүсгээрэй. Жишээ нь: [[Загвар:Инфобокс зэвсэгт хүчний нэгтгэл]], [[Загвар:Инфобокс аж ахуйн нэгж]], [[Загвар:Инфобокс дээд сургууль]], [[Загвар:Инфобокс холбоо]], [[Загвар:Инфобокс талбай]] гэх мэт[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 07:07, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Дэмжиж байна. Буриад википедиад сайн нэмэрээ оруулсан Enkhsaihan2005-д админ болож амжилт хүсъе --[[Хэрэглэгч:Elvonudinium|Elvonudinium]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elvonudinium|яриа]]) 12:56, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. 2020 оноос эхлэн өнөөг хүртэл 15 мянга гаруй засвар хийж, 3 сарын өмнө администраторын эрхтэй болсон. Энэ богино хугацаанд өөрийн хязгаарлагдмал хүч чадлаараа эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээр ажилласан. Эрхээ хэрэгжүүлж байх үеийн хамгийн том ажил нь [[Загвар:Location map|Location map]] загварыг ашигласан бүх газрын зургийн модуль хуудсыг монгол хэлээр орчуулсан явдал юм. Администраторын эрхээ 6-12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] хуудас руу шилжүүлэхээр ажиллаж байгаа. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:42, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * 1 жилээр сунгахыг дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 12:31, 23 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байцгаана уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 18,000 гаруй засвар хийжээ. Өнгөрсөн 6 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 12 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг бага багаар цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Одоогоор [[Загвар:Infobox]] хуудсыг бүрэн [[Загвар:Инфобокс]] руу шилжүүлэх ажлыг эхлүүлээд байгаа бөгөөд үүнийг үргэлжлүүлэн гүйцээх. * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Шинэ хэрэглэгчдийг дэмжих: Тэдэнд найрсаг зөвлөгөө өгөх, хэрэгтэй гарын авлага, зааврыг боловсруулж өгөх. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. * Вандализмын эсрэг ажил үргэлжлүүлэх: Хуудас хамгаалах, шаардлагатай үед устгах зэрэг хамгаалалтын ажлыг цаашид тогтвортой хийх. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:42, 27 Наймдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Дэмжиж байна --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 03:00, 2 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Би 2023 оноос эхлэн Википедиад хувь нэмэр оруулж байна. Хувь нэмэр оруулаад удаагүй ч програмистаар ажилладаг тул Википедиагийн стандарт загварыг хийх, ойлгож ашиглахад дөхөмтэй байна. Аль болох орчуулагүй байгаа чухал хуудсуудыг орчуулах, хуудсуудын өнгө аясыг засах (төвийг барьсан өнгө аястай болгох), загвар тэмплэйт инфобокс шинээр хийх орчуулах ашиглах, эшлэл эх сурвалж оруулах, бусад өгүүллүүд рүү холбоос нэмэх, ангилал нэмэх зэрэг стандартын дагуу хувь нэмэр оруулахаар зорьж байна. Зарим хийсэн ажлуудаас дурьдал: * [[Загвар:Mongolian Wrestling Record]] * [[ChatGPT]] * [[Парфын улс]] * [[Неро]] Одоогийн байдлаар Ангилал хуудсуудыг цэгцлэх, шинээр нэмэх ажил дээр төвлөрч байна. Долоо хоногт дор хаяж 20 цаг хувь нэмэр оруулахаар төлөвлөн ажиллаж байна. Админы эрх авах шалтгаан: * Зарим ангилал, өгүүллүүдийг устгах(ихэвчлэн redirect хийсэн, шалтгаан нь орчуулж болох нэрсийг латинаар бичсэн гм). Одоогоор delete тавиад явж байгаа. * Эх хэл боловсруулалтын програм (их хэлний загвар гм) ашиглан орчуулга хувь нэмэр оруулсан хэрэглэгчид анзаарагдсан. Тэр хэрэглэгчдийг тодорхой хугацаагаар эрхийг нь хасах. * Вандализмтай тэмцэх Цаашид хийх ажил: * Ангилал цэгцлэх * Дээр дурьдсан стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах * Орчуулж нэмэхээр төлөвлөсөн өгүүллүүдээ бий, тэд нараас орчуулах, нэмэх * Эх сурвалж, холболтууд нэмэх, инфобокс хэрэглэх (шаардлагатайг орчуулах, арчлах) Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 22:50, 1 Есдүгээр сар 2025 (CST) ====Дэмжиж буй / Support ==== * Сайн байна уу, хувь нэмэр оруулж байгаад баярлалаа! Ялангуяа програмист, дата шинжээч гэх мэт мэргэжлийн хүмүүс гүнээ дутагдаж байна. Яваандаа community-гээ хөгжүүлээд, олон админтай болвол маш сайн байна. Гэхдээ өмнөх туршлагаас хуваалцвал админ болонгуутаа хэтэрхий туйлширсан байдлаар ажиллаж, олон хүнийг үргээж байсан хүмүүс бий тул жаахан болгоомжтой хандах хэрэгтэй байх. Миний зүгээс эхлээд 1-3 сар түр админ эрхтэй болоход дэмжиж байна. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 22:49, 3 Есдүгээр сар 2025 (UTC) * Сайн байна уу. Википедиа дээр ажиллаж байгаа чиглэл адилхан юм байна. Программист болохоор надаас ч дээр байх гэж бодож байна. 1-3 сарын түр эрх олгохыг дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:47, 5 Есдүгээр сар 2025 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]] == Сайн байна уу! Миний бие администраторын түр эрх аваад 3 сар болсон бөгөөд энэ эрхээ сунгуулах хүсэлтэй байна. Админ эрх аваад 56 системийн үйлдэл (устгал 52, түгжээ 2, хамгаалал 1) хийжээ. Цаашдаа ангилал хуудас цэгцлэх, вандализмтай тэмцэх, стандартын дагуу хувь нэмэр оруулах зэрэг өмнөх хийж байсан ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр төлөвлөж байна. Та бүхэнд ямар нэгэн санал сэтгэгдэл байвал [[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|Хэлэлцүүлэг]] хуудсан дээр маань бичиж үлдээнэ үү. Гүнээ талархах болно. [[Хэрэглэгч:Batkhishign55|Batkhishign55]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batkhishign55|яриа]]) 20:37, 7 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== == Админ болох хүсэлт — [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] == Сайн байна уу. Миний бие 2020 оноос эхлэн Монгол Википедиад оролцож, өнөөг хүртэл 26,000 гаруй засвар хийв. Өнгөрсөн 12 сарын хугацаанд администраторын эрхтэйгээр ажиллаж, богино хугацаанд өөрийн боломжийн хэрээр эрх, үүргээ хэрэгжүүлэн ажилласан билээ. Администраторын эрхээ 24 сараар сунгуулах зорилготой байна. Үргэлжлүүлж инфобокс загваруудыг цэгцэлж, ангилалыг мөн цэгцэлж, шинэ хэрэглэгчдийг дэмжиж, төвийг сахисан байдлаа хадгалахыг амлаж байна. Цаашдын зорилтууд: * Загваруудын цэгцлэлт: Герман кодтой загваруудыг англи болгож байгаа. * Ангилал хуудсыг цэгцлэх * Инфобокс шинэчлэл: Инфобокс загваруудыг нэгтгэн, системтэй болгож, шинэ хуудсуудын бүтцийг энгийн, ойлгомжтой болгох. * Төвийг сахисан, шударга байр суурь баримтлах: Хамтын ажиллагааг дэмжиж, википедиагийн зарчмыг чанд баримтлах. Асуухыг хүссэн асуултуудаа доор бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 13:43, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжиж буй / Support ==== * [[File:Symbol__support_vote.svg|15px]] Таны Вики-д хийж байгаа зүйлд өөлөх зүйл алга. Цаашид энэ эрчээрээ байхыг хүсэж байна. Админ болох хүсэлтийг тань Дэмжиж байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 02:06, 28 Наймдугаар сар 2026 (UTC) ====Дэмжихгүй буй / Oppose ==== * ==== Асуулт / Questions ==== * == Админы эрхтэй хэрэглэгчдийн жагсаалт == *[[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Википедиа:Нэр дэвшигч]] fxkgkrqa82smixvbhggaqgatquuceuk 0 2943 867411 864950 2026-08-27T16:50:11Z Munkhbat1998 107079 867411 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Солонгосын дайн |partof= [[Хүйтэн дайн]] |image=[[Зураг:Koreanwarmontage.jpg|300px]] |caption=Дээрээсээ цагийн зүүний дагуу: Америкийн ачааны машин 38-р өргөргийг өнгөрлөө; F-86 байлдааны онгоц Солонгосын тэнгэрт; Инчонийн боомт, Инчонийн тулалдааны дараа; Дайнаас буцаж ирсэн Хятадын цэргүүдэд баяр хүргэж байна; АНУ-ын армийн дэслэгч Инчонийн далайн хаалт руу авирч байгаа нь. |date= 1950 оны 6 сарын 25 - одоо хүртэл.<br />1953 оны 7 сарын 27-нд гал зогсоосон |place=[[Солонгосын хойг]] |terrtory= |result=Галаа түр зогсоосон; Хоёр Солонгосын газар нутаг 38-р өргөргийн дагуу бага зэрэг өөрчлөгдсөн. |combatant1='''[[Файл:Flag of the United Nations.svg|20px]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]''':<br /> {{KOR}}<br /> {{AUS}}<br /> {{BEL}}<br /> {{CAN}}<br /> {{COL}}<br /> {{ETH}}<br /> {{FRA}}<br /> {{GRC}}<br /> {{LUX}}<br /> {{NLD}}<br /> {{NZL}}<br /> {{PHL}}<br /> {{ZAF}}<br /> {{THA}}<br /> {{TUR}}<br /> {{GBR}}<br /> {{USA}}<br /> ---- '''Цэргийн үйлчилгээ/засвар''':<br /> {{JPN}} ---- '''Эмнэлгийн''':<br /> {{DNK}}<br /> {{ITA}}<br /> {{NOR}}<br /> {{IND}}<br /> {{SWE}} |combatant2='''[[Файл:Hammer and sickle.svg|15px]] [[Коммунизм|Коммунист]] хүчнийхэн''': [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] <br /> {{template:CHN}} <br /> {{template:SSR}} |commander1={{template:KOR}} Ли Синман {{KOR}} Чон Ил Квон<br /> {{KOR}} Пэк Сон Ёп<br /> {{USA}} Дуглас МакАртур<br /> {{USA}} Маттью Ридвэй<br /> {{USA}} Марк Кларк<br /> {{USA}} Харри Труман<br /> {{USA}} Дэвид Эйзенхуар<br /> |commander2=[[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Ир Сен [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Чой Ён Кон<br /> [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Чак<br /> {{CHN}} [[Мао Зе Дун]]<br /> {{CHN}} Пэн Дэхуа<br /> {{SSR}} [[Иосиф Сталин]] |strength1= {{KOR}} 590,911<br /> {{USA}} 480,000<br /> {{GBR}} 63,000<ref>{{cite web | title =On This Day 29 August 1950 | publisher =[[BBC]] | url =http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/29/newsid_3053000/3053107.stm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{CAN}} 26,791<ref>{{cite web | title =Veterans Affairs Canada&nbsp;— The Korean War | publisher =Veterans Affairs Canada | url =http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history/koreawar | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-05-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070505080638/http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history%2FKoreaWar | url-status =dead }}</ref><br /> {{AUS}} 17,000<br /> {{PHL}} 7,430<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> {{TUR}} 5,455<ref>{{cite web | last =Walker | first =Jack D | title =A brief account of the Korean War | url =http://www.koreanwar-educator.org/topics/brief/brief_account_of_the_korean_war.htm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{NLD}}3,972<br /> {{FRA}} 3,421<ref name="frinvolvement">{{cite web | title =French Participation in the Korean War | publisher =Embassy of France | url =http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927195348/http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | url-status =dead }}</ref><br /> {{NZL}} 1,389<br /> {{THA}} 1,294<br /> {{ETH}} 1,271<br /> {{GRE}} 1,263<br /> {{COL}} 1,068<br /> {{BEL}} 900<br /> {{ZAF}} 826<br /> {{LUX}} 44 '''Нийт: 941,356–1,139,518''' |strength2= [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] 260,000<br /> {{template:CHN}} 1,350,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref> <br /> {{template:SSR}} 26,000 '''Нийт: 1,066,000''' <small>Note: All figures may vary according to source. This measures peak strength as sizes changed during the war.</small> |casualties1='''Өмнөд Солонгос:'''<br />58,127 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />175,743 шархадсан<br />80,000 бууж өгсөн, сураггүй болсон<ref>{{cite web | title =South Korean POWs | url =http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-10-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071007105009/http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''АНУ:'''<br />36,516-54130 амь үрэгдсэн (2,830 нь байлдаанд бус)<br />92,134 шархадсан<br />8,176 сураггүй<br />7,245 бууж өгсөн<ref>{{cite web | title =All POW-MIA Korean War Casualties | url =http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-07-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070706113727/http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''Англи:'''<br />1,109 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The UK & Korea, Defence Relations | publisher =Office of the Defence Attache, British Embassy, Seoul | url =http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070929084025/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | url-status =dead }}</ref><br />2,674 шархадсан<br />1,060 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey">{{cite web | last =Hickey | first =Michael | title =The Korean War: An Overview | url =http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Турк:'''<br />721 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The Turks in the Korean War | url =http://www.korean-war.com/turkey.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2011-06-28 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110628062801/http://www.korean-war.com/turkey.html | url-status =dead }}</ref><br />2,111 шархадсан<br />168 сурагүй<br />216 бууж өгсөн<br /> '''Канад'''<br />516 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Canadians in Korea: Epilogue| publisher =Veterans Affairs Canada |date=1998-10-6 | url =http://www.vac-acc.gc.ca/remembers/sub.cfm?source=history/koreawar/valour/epilogue| accessdate =2007-10-27}}</ref><br /> 1,042 шархадсан<br /> '''Австрали'''<br />339 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Korean War 1950–53: Epilogue| publisher =Australian War Memorial |date=2007-10-16 | url =http://www.awm.gov.au/atwar/korea.htm| accessdate =2007-11-12}}</ref><br /> 1,200 шархадсан<br /> '''Франц:'''<br />300 амь үрэгдсэн эсвэл сураггүй<ref>{{cite web | title =''Departure of the French batallion'' | publisher =French newsreels archives (Les Actualités Françaises) | date =[[2003-11-05]] | url =http://www.dailymotion.com/video/x2eo52_depart-du-bataillon-francais-051119 | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Филиппин:'''<br />амь үрэгдсэн үхсэн<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> '''Өмнөд Африк'''<br />28 амь үрэгдсэн, 8 сураггүй<ref>{{cite web |publisher= korean-war.com |date= November 20, 2006 |title= South Africa in the Korean War |url= http://www.korean-war.com/soafrica.html |access-date= Зургадугаар сар 22, 2008 |archive-date= Арван нэгдүгээр сар 1, 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061101080222/http://www.korean-war.com/soafrica.html |url-status= dead }}</ref><br /> '''Нийт: 474,000 гаруй''' |casualties2='''Умард Солонгос:'''<br />215,000 амь үрэгдсэн,<br /> 303,000 шархадсан,<br />120,000 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey"/><br /> '''Хятад<br />''(Хятадын тооцоо)'':'''<br />114,000 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />34,000 нас барсан (тулалдаанд бус)<br />380,000 шархадсан<br />21,400 бууж өгсөн<ref name="Xu">{{cite web | last =Xu | first =Yan | title =Korean War: In the View of Cost-effectiveness | publisher =Consulate-General of the People's Republic of China in New York | url =http://www.nyconsulate.prchina.org/eng/xw/t31430.htm | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br />'''''(АНУ-ын тооцоо)'':'''<ref name="Hickey"/><br />400,000+ амь үрэгдсэн<br />486,000 шархадсан<br />21,000 бууж өгсөн<br /> '''ЗХУ:'''<br />315 амь үрэгдсэн<br /> '''Нийт: 1,190,000-1,577,000+''' |casualties3='''амь үрэгдсэн болон шархадсан энгийн солонгос иргэд (Нийт)''' = хэдэн сая |notes= }} '''Солонгосын дайн''' нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд]] ба [[Умард Солонгос]]ын хооронд 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд болсон дайн юм. Хоёр Солонгосын аль аль нь нийт Солонгосыг өөрийн удирдлага доор нэгтгэх зорилготой байв. Өмнөд Солонгосыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ба барууныхан Умард Солонгосыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Хятад|БНХАУ]] зэрэг коммунист орнууд дэмжиж байв. Энэ дайн [[хүйтэн дайн]]ы үед болсон хамгийн том дайн гэж үздэг. == Түүхэн угтвар == Солонгос нь 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы эрхшээлд байв<ref>{{cite web | title =Treaty of Annexation (Annexation of Korea by Japan) | publisher =USC-UCLA Joint East Asian Studies Center | url =http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | accessdate =2007-08-19 | archive-date =2007-02-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070211234114/http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | url-status =dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы сүүлээр байгуулагдсан АНУ ба ЗХУ-ын гэрээгээр Солонгосын хойгийг 38-р өргөргөөр хоёр хуваах асуудлыг тохиролцсон<ref name="McCullough">{{cite book | last =McCullough | first =David | title =Truman | url =https://archive.org/details/truman0000mccu_o9s9 | publisher =Simon & Schuster Paperbacks |year=1992 | pages =p. 785, 786 | isbn =0671869205 }}</ref> бөгөөд уг гэрээний дагуу Зөвлөлт Холбоот Улсын арми 8-р сарын 10-нд уг өргөрөгөөс хойш нутагт, хэдэн долоо хоногийн дараа буюу 1945 оны 9-р сарын 9-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын арми 38-р өргөргөөс өмнөх нутагт хяналтаа тогтоов. Хоёр тал хяналтын нутаг дээрхи олзлогдсон япон цэргүүдийг тус бүрдээ хүлээн авахаар тохиролцсон байна. Ийнхүү Солонгос нь Зөвлөлтийн мэдлийн хойд, Америкийн мэдлийн өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан түүхтэй. 1945 оны 12-р сард АНУ ба ЗХУ нь Солонгосыг түр хугацаагаар удирдах гэрээ байгуулав. Энэ үеэс Өмнөдөд АНУ-ын цэргийн хяналтыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн эхэллээ. Учир нь Америкууд Японы түрэмгийлэлийн үеийн засаг захиргааны нэгж, удирдлагуудын ихэнхийг хэвээр авч үлдсэн ба, солонгос хүмүүсийн байгуулсан аливаа эвсэл, хөдөлгөөныг хориглож байв. 1946 оны 9-р сард эхэлсэн төмөр замчдын эсэргүүцэл эрчимжин өмнөдийн ихэнх хотод үймээн дэгдэн, хэдэн арван цагдаагийн ажилтан, Японы газрын эзэд амь үрэгдэв. Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн удирдлага дайны байдал тогтоон, солонгосын иргэдийн эсрэг галт зэвсэг хэрэглэжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |title=Green Left - Features: HISTORICAL FEATURE: The Korean War - a war of counter-revolution<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-07-31 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828132011/http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |url-status=dead }}</ref>. Өмнөдөд коммунист үзэл баримтлалыг дэмжиж эхлэв. Америкийн Нэгдсэн Улс Солонгост бүх нийтийн сонгуулиар шинэ засгийн газар байгуулах санаачлага гаргасан байна. Өмнөдийн хүн ам хойд нутгийнхаас хоёр дахин илүү тул бүх нийтийн сонгуулиар коммунист [[Ким Ир Сен]] олонхын санал авч чадахгүйг мэдэж байлаа. Өмнөд нутагт АНУ-д боловсрол эзэмшсэн, коммунизмыг эсэргүүцэгч Ли Сын Ман шинэ засгийн газрыг тэргүүлэх болов<ref name="MacroHistory">{{cite web | title =The Korean War, The U.S. and Soviet Union in Korea | publisher =MacroHistory | url =http://www.fsmitha.com/h2/ch24kor.html | accessdate =2007-08-19 }}</ref>. Энэ засгийн газар нь албан ёсоор нийт солонгосын засгийн газар байсан байна.АНУ анти-коммунист үзэлтэй Лы Син ман ийг Өмнөд Солонгосыг удирдуулахаар томилов. 1948 оны тавдугаар сард Өмнөд Солонгос өөрийн улсыг зарлажээ. Наймдугаар сард нь анхны ерөнхийлөгч болсон Ли шууд Өмнөд Солонгос дахь коммунист болон зүүний чиг хандлагатай хүмүүсийн эсрэг дайн зарлав. Харин хойд нутагт Зєвлєлтийн дэмжлэгтэйгээр коммунист үзэл суртал улам бэхжин, Ким Ир Сенээр толгойлуулсан коммунист засгийн газар 1947 оны зун байгуулагдав<ref name="AMH">{{cite web | title =The Korean War, 1950-1953, (an extract from American Military History, Volume 2 - revised 2005) | url =http://www.army.mil/cmh-pg/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter8.htm | accessdate =2007-08-20 }}</ref>.Гэхдээ Ким ир сен шууд умардын тэргүүн болчихоогүй юм байна. Түүнтэй өрсөлдөж мэдэх илүү нөлөө бүхий Москвад танил олонтой Пак Чон Хён гэгч байлаа. Энэ коммунист засгийн газар нь ууланд партизанчлан, АНУ-ын дэмжлэгтэй засгийн газрын эсрэг дайнд бэлтгэж эхэлжээ. 1948 оны есдүгээр сарын 9-нд тэр албан ёсоор засгийн эрхийг авав. Ким тэр дороо өөрийн тойрон хүрээлэгчдийг бүрдүүлж, барууны үзэлтэй хүмүүсийг улс төрөөс зайлуулж эхэлжээ. Шинээр байгуулагдсан хоёр засгийн газар аль аль нь нийт солонгосыг өөрийн удирдлагад нэгтгэх зорилготой байлаа. Энэ нь нэг талаар тэдний ивээгч болох АНУ бүх хойгийг капиталист засаглалтай болгохыг сонирхож байсан бол ЗХУ бүхэлд нь коммунист улс болгохыг хүсч байсанд хэргийн гол зангилаа оршин байв. [[Файл:Korean war 1950-1953.gif|thumb|left|Дайны эхэн үед хоёр талын эзэлж байсан газар нутаг]] 1949 онд ЗХУ ба АНУ нь өөрсдийн мэдлийн бүсээс анги нэтгэлүүдээ бүрэн гаргасан ба Кимын удирдсан коммунист засгийн газар өмнөдийг цэргийн хүчээр нэгтгэхийг санаархаж эхэлсэн боловч Сталин энэ дайнд АНУ-ыг оролцож болзошгүй гэж болгоомжилж байв. 1950 оны 1 сард АНУ, [[Номхон далай]] дахь АНУ-ын хамгаалалтын бүсийг Алеутийн арал, [[Япон]], [[Филиппин]] гээд, Солонгосын хойгийн хамгаалалтыг НҮБ хариуцах ёстой гэж мэдэгдлээ<ref>{{cite book | last =Acheson | first =Dean | authorlink =Dean Acheson | title =Present at the Creation: My Years at the State Department | publisher =W.W. Norton, Inc. | year =1969 | pages =355-358 | url =http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | isbn = | access-date =2008-09-09 | archive-date =2006-06-23 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060623174442/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | url-status =dead }}</ref>. Энэ үеэс Умард Солонгосын арми Хятадын чөлөөлөх армид 1930-д оноос хойш байлдаж байсан солонгос цэргүүдээр хүчээ зузаатган, зөвлөлтийн зэвсгээр зэвсэглэж эхлэв. 1950 оны 3 ба 4 сард Ким [[Москва]]д [[Иосиф Сталин|Сталин]]тай уулзаж, дайн эхлүүлэх зөвшөөрөл авчээ<ref name="MacroHistory" /><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Message from Stalin to Kim Il Sung, via Shtykov, Affirmative response to Kim Il Sung's previous requests of lead and ammunitions from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-18 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2007-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071005084134/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref>. 1950 оны 3 сард Хойдууд Зөвлөлтүүдэд 9 тонн [[алт]], 40 [[килограмм|тонн]] [[мөнгө (химийн элемент)|мөнгө]], 15,000 тонн [[фосфор]], газрын ховор элементийн баяжмалыг худалдаж авсан зэр зэвсгийн төлбөрт шилжүүлсэн байна<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Telegram from Shtykov to Vyshinsky, Receipt of goods and payments expected of North Korea from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-09 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2008-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081026105820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref> == Дайны эхлэл == 1950 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Умард Солонгосын арми нь их бууны галын дэмжлэгтэйгээр 38-р өргөргийг 6 дивиз, 150 Т-34 танкийн хүчээр давснаар дайн эхэлжээ. Умард Солонгосын тал "урвагч Ли Сын Ман итгэл эвдэн хил давж, цөмрөн ирсний хариуд цохилт өгч байна" гэж мэдэгджээ<ref name="Appleman" />. Умард Солонгосын арми нь 415,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй, 150 Т-34 танк, 40 орчим сөнөөгч, 70 бөмбөгдөгч, 10 тагнуулын онгоцтой байв<ref name="Appleman" />. Өмнөдийн арми амьд хүчний хувьд 150,000 цэрэгтэй байсан нь хувцас хангамж, зэвсэг муутай (Японы [[Квантуны Арми]]ас үлдсэн хөнгөн зэвсэг, дүрэмт хувцсаар нийт бие бүрэлдхүүний ердөө 1/3 нь хангагдсан), техникийн парк гэхэд мөн л Японы армиас үлдсэн, АНУ-ын тусламжаар орж ирсэн 40 гаруй танк, хуягт машин, сургалт дадлагын 14 нисэх онгоцтой байсан хийгээд дайн эхлэх үед өмнөдийн нутаг дээр гадаадын цэргийн томоохон нэгтгэл байгаагүй ажээ. Хамгийн ойрхон нь Японы ойролцоо байсан Америкийн цэргийн ангиуд байжээ<ref name="Appleman" />. Дайны эхний өдрүүдэд [[Умард Солонгос]]ын арми маш амжилттай урагшлаж, 6-р сарын 28 гэхэд [[Сөүл]] хотыг эзлэв. Хойдууд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] удирдлага доор гадаадын цэргийн хүч ирж амжихаас өмнө [[Солонгосын хойг]]ийг нэгтгэж амжина гэж итгэж байсан байна. Уг оны 8 сарын дунд үе гэхэд хойгийн 90%-ийг Хойдууд эзэлж, зөвхөн Бусан хот орчим өмнөдүүдийн мэдэлд үлджээ. Умард Солонгосчууд Өмнөд рүү дайрсан нь АНУ болон өрнөдийн бусад орнуудын хувьд гэнэтийн зүйл болов. Учир нь дайн эхлэхээс хэдхэн өдрийн өмнө АНУ-ын Төрийн департаментаас Конгресст тавьсан илтгэлдээ хоёр Солонгосын хооронд дайн гарах магадлал тун бага гэж мэдэгдэж байсан юм. АНУ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссантай холбоотойгоор армийнхаа бие бүрэлдэхүүнийг цөөлж, дайн дэгдсэн бүс нутагт хангалттай цэргийн хүчгүй болсон байв. Японд байрлаж байсан Дуглас МакАртур генералаар удирдуулсан нэгтгэл нь бүс нутагтаа хамгийн том нь байлаа. Дайны эхэнд ерөнхийлөгч Трумен [[Өмнөд Солонгос]]ын армийг зэвсэг, техникээр хангах, цэргийн нисэх хүчнээр хамгаалуулан Америкийн иргэдийг Солонгосоос гаргах үүргийг Макартурт өгснөөр дэмжлэгээ хязгаарлав. Хэдийгээр Америкийн цэргийнхэн [[Умард Солонгос]]ын эсрэг цэргийн нисэх хүчнийг идэвхтэй ашиглахыг санал болгож байсан ч Трумэн зөвшөөрөөгүй бөгөөд харин Долдугаар флотод [[Тайвань|Тайванийг]] хамгаалах тушаал өгснөөр Хятадын коммунистууд болон гоминданыхны хоорондын тэмцэлд хөндлөнгөөс үл оролцох бодлогыг эцэс болгов. Солонгосын дайн эхэлсэн өдөр [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага#Аюулгүйн Зөвлөл|НYБ-ын Аюулгүйн зөвлөл]] хуралдсан бөгөөд Зөвлөлтийн төлөөлөгч хуралдаанд суухаас татгалзаж, Югославын төлөөлөгч түдгэлзсэн санал өгсөн тул АНУ-ын санал болгосон тогтоолыг хүлээн авчээ. Энэ явдал нь ЗХУ-д маш том сургамж өгсөн юм. Хэрэв энэхүү тогтоол дээр байнгын гишүүн болох ЗХУ хориг тавьсан бол НYБ-ын цэрэг [[Өмнөд Солонгос]]т цэрэг оруулж чадахгүй байх байсан гэдэг. [[Файл:U.S. Army machine gun team near the Chongchon River in North Korea (November 1950).jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд Солонгост]] НYБ-ын тогтоолын дагуу АНУ нь Өмнөд Солонгост туслуулахаар цэргээ явуулж, өрнөдийн орнууд зэвсэг, хүн хүчээр тусламж үзүүлж эхлэв. Гадаадын цэргийнхэн оролцсон анхны томоохон тулалдаан 7 сарын 5-нд Осаны орчим болсон байна. Үүнд АНУ-ын 24-р дивиз оролцов. Өмнөд ба АНУ-ын тал асар их хохирол амсан Тэжон хүртэл ухарсан ба дивизийн захирагч, хошууч генерал Виллиам Ф.Дийн олзлогдов. Энэ ажиллагааны явцад Америкын тал 32 мянган цэрэг, офицер, 220 их буу, миномет, 20 танк, 540 пулемёт, 1300 автомашинаа алдав. Үүний дараа Нактонган голын орчим болсон тулалдаанд Америкийн явган цэргийн 25-р дивиз болон хуягт танкийн дивиз ихээхэн хэмжээний хохирол амссанаас гадна баруун урд чиглэлд нь Умард Солонгосын явган цэргийн 6-р дивиз, мотоциклийн 1-р ангиуд нь Өмнөд Солонгосын ухарч байсан нэгтгэлүүдийг бут ниргэж, Солонгосын баруун өмнөд болон, өмнөд бүс нутгийг бүхэлд нь эзлэн, Масан хотод ойртосноор Америкийн тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз Бусан хот руу ухрахаас өөр аргагүй болов. 8 сарын дунд үед Өмнөд Солонгос ба АНУ-ын 8-р арми Солонгосын хойгийн зүүн өмнөд хэсэг болох Бусан хот орчимд бүслэгдэн, нийт хойгийн дөнгөж 10%-тай тэнцэх, 100-120 км гүнтэй, 120 км-ийн урттай Бусаны мөргөцгийг л хянаж байлаа. Энэ хооронд АНУ цэргийн хүчээ зузаатгасан ба 8 сарын сүүлээр гэхэд 500 танктай, цэргийн бие бүрэлдэхүүний тоогоор Умард Солонгосынхоос 180,000 аар илүү болж, сөрөг давшилтанд орлоо<ref name="Appleman">{{cite book | last =Appleman | first =Roy E | title =South to the Naktong, North to the Yalu | publisher =Dept. of the Army |year=1998 | pages =p. 3, p. 15, pp 381, 545, 771, 719 | url =http://www.army.mil/cmh/books/korea/20-2-1/toc.htm | isbn =0160019184 }}</ref>.Энэ үед байдал маш хүндэрснийг мэдэрсэн Зөвлөлтийн засгийн газар Солонгос, Хятадтай хиллэх хилийн бүсэд V танкийн дивиз, Порт-Артур дахь Номхон далайн флотын анги нэгтгэлүүдийг татан байрлуулав. Маршал Р.Малиновскийн командалсан энэ цэргийн бүлэглэл нь Умардынхны хувьд нэг ёсны ар талын бааз нь болж байлаа. == Агаарын тулалдаан == Солонгосын дайн нь цэрэг дайны тэр дундаа нисэх хүчний түүхэнд анх удаа тийрэлтэт онгоцуудын хооронд тулалдаан болсноороо онцлог юм. Анхлан өмнөд эвслийн зүгээс [[P-51]], [[F4U]], [[A-1]] зэрэг поршент хөдөлгүүрт онгоц ашиглаж байлаа. Үүний эсрэг Умард Солонгос, Хятадын тал нь [[Як-9]], [[Ла-9]] загварын сөнөөгч, [[Ил-2]], [[Ил-10]], [[ТУ-2]], [[Пе-2]] маягийн дайрагч, бөмбөгдөгч онгоцтой байв. Гэвч удалгүй Өмнөдийн эвсэл нь агаарт ноёрхохын тулд [[F-80]],[[F9F]], [[F2H]] зэрэг тийрэлтэт хөдөлгүүр бүхий онгоцуудыг татан ирүүлэв. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвслийн тийрэлтэт онгоцууд нь Умард Солонгос, Хятадын поршент хөдөлгүүртэй онгоцуудаас илт давуурхаж, агаарт ноёлж байсан ч Зөвлөлтийн тал хамгийн сүүлийн үеийн [[МиГ-15]] сөнөөгч онгоцыг Умард Солонгос, Хятадын талд өгснөөр байдал дээрдэв. Yvний хариуд америкчууд «МиГ-15»-ийн эсрэг тусгайлан зохион бvтээсэн [[F-84]], [[F-86]] угтан сөнөөгч онгоцыг Солонгос руу илгээсний дараа зөвлөлтийн сөнөөгчдийн хаанчлал дуусч, хоёр тал агаарт харилцан тэнцвэртэй болсон байна. Агаарын тулалдаанд туршлага илүү өмнөд эвслийн нисэгч нар ялах нь их байлаа. Агаарт ноёлж чадахгүй байгаагийн улмаас газрын байлдааны ажиллагаанд муугаар нөлөөлөх болсон нь Умард Солонгос, Хятадын таних тэмдэгтэй нисэх онгоц, мөн тэдний дүрэмт хувцас, бичиг баримттай зөвлөлтийн туршлагатай нисгэгчдийг тулалдаанд оруулахад хүрэв. Америкийн тал нь 78–н F-86 сөнөөгчөө алдаж 792 МиГ, 108 бусад онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг ч 335 удаагийн ялалт нь л баримтаар нотлогддог. {Энэ нь нэг талаар туршлага муутай Солонгос, Хятадын нисгэгч нарын жолоодсон онгоцыг оруулан тооцсонтой холбоотой бололтой} Зөвлөлтийн талаас 335 МиГ сөнөөгчөө алдаж 1300 онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг. Солонгосын дайны явцад Америкийн агаарын цэргийн хүчин нь гол төлөв шатаагч бөмбөг ашигласан ихээхэн хэмжээний бөмбөгдөлт явуулж байжээ. Дайн нь гурван жил гаруй үргэлжилсэн ч Америкчууд [[Вьетнамын дайн]]ы 13 жилийн дотор хаяснаас илүү хэмжээний напалмын бөмбөгийг Умард Солонгосын нутагт хаясан байдаг. == Холбоотнуудын сөрөг давшилт == 1950 оны 9 сарын 15-нд холбоотнууд сөрөг давшилтаа эхлэв. Холбоотнууд Өмнөд Солонгосын 5, Америкийн 5 дивиз, Их Британий бригад болон 500 танк, 1,634 их буу, миномет, 1,120 нисэх онгоц, 230 байлдааны хөлөг онгоц ашиглан сөрөг давшилтанд орсон бол тэдний эсрэг Умард Солонгосын армийн 40,000 цэрэг, 40 танк, 811 их буу сөрөн зогсож байв. Ийнхүү эхний өдрийн давшилтаар өмнө талаасаа баттай хамгаалалттай болсноор мөн сарын 16-ны өдөр "Хромит" гэж нэрлэсэн ажиллагаагааг эхлүүлэв. Энэ ажиллагааны үеэр холбоотнууд [[Сөүл]] орчимд орших Инчон хотод 70,000 орчим цэргээс бүрдсэн далайн десант буулгалаа. Уг десантад АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз, явган цэргийн 7-р дивиз, [[Их Британи]]йн армийн тусгай отряд, Өмнөд Солонгосын нэгтгэл багтаж байв. [[Файл:KoreanWar recover Seoul.jpg|thumb|left|Сөүл хот дахь тулалдаан, 1950 он]] Десант нь буусан өдөртөө Инчонийг эзлэн, Сөүлийн зүг давшилтаа үргэлжлүүлжээ. Харин өмнөд чиглэлд Тэгүгийн бүсээс Өмнөд Солонгосын хоёр нэгтгэл, америкийн явган цэргийн 7-р дивиз, их бууны 36-р дивизионы хүчээр сөрөг давшилтанд орсон бөгөөд энэхүү хоёр бүлэглэл нь 9-р сарын 27-нд Есан нэртэй газар нэгдэн, Умард Солонгосын армийн 1-р бүлэглэлийг бүслэв. Холбоотнууд Сөүлийг 9 сарын 25-нд эзлэж<ref name="Schnabel">{{cite book | last =Schnabel | first =James F | title =United States Army In The Korean War: Policy And Direction: The First Year | publisher =Center of Military History |year=1992 | pages =155-192, 212, 283-284, 288-289, 304 | url =http://www.army.mil/cmh/books/P&D.HTM | isbn =0-16-035955-4 }}</ref><ref name="KIMH">{{cite book | last =Korea Institute of Military History | first = | title =The Korean War: Korea Institute of Military History 3 Volume Set | publisher =Bison Books, University of Nebraska Press | pages =512-529|volume= 2 | isbn =0803277946 }}</ref>, 10 сарын 8-ны өдөр 38-р өргөрөгт хүрэв. Хоёр улсын хуучин хилийн орчим болсон хэд хэдэн удаагийн цуврал тулалдааны дараагаар 10 сарын 11-ний өдөр холбоотнууд [[Пёньян]]ы зүг давшилтанд орсон бөгөөд дэмжлэг болгож, 10 сарын 19-ны өдөр Пёньянаас хойш 40 км-т 5,000 хүнтэй агаарын десант буулган, тэр өдөртөө Умард Солонгосын нийслэлийг эзлэн авав. Умард Солонгосын 135,000 цэрэг олзлогдов. == Хятадын арми == Хятадууд эхэндээ Солонгост цэргийн тойргуудын арми, корпус,анги нэгтэлүүдээр өргөдөл, санал цуглуулах ажлыг явуулсан боловч хүсэлт гаргасан нэг ч хүн гарсангүй тул дээд командлалын тушаалаар Пэн дэ хуайд командлуулан бэлтгэл ажлыг өрнүүлжээ. Хятад нь 38-р өргөргийг солонгосын бус цэргийн хүч давсан тохиолдолд дайнд орно гэж мэдэгдэж байсан ч АНУ үүнийг нь "Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг сүрдүүлэх гэсэн оролдлого" гэж үзэж байв. Гэвч 1950 оны 10 сарын 8-нд Америкийн цэргийн нэгтгэлүүд Умард Солонгосын хилийг давахад [[Мао Зэдун]] Хятадын армийг Ялузянь голын эрэгт ойртон, гатлахад бэлэн байх тушаал өгөв. Мао [[Иосиф Сталин|Сталин]]д "Хэрэв АНУ Солонгосын хойгийг бүхэлд нь эзэлвэл, удалгүй Хятадад дайн зарлана гэдэгт бэлэн байхаас өөр аргагүй" гэж хэлж байв. Тэрээр Зөвлөлтүүдээс дэмжлэг авахын тулд ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]г Москва руу явуулаад, хариу хүлээн дайнд орох өдрийг 10 сарын 13-аас 19-ний өдөр болгон хойшлуулав. Гэвч ЗХУ нь агаарын болон тэнгисийн цэргийн дэмжлэгээр туслахаас татгалзсан төдийгүй өөрийн сөнөөгч [[МиГ-15]]-ыг фронтын шугаманд 100 км-ээс илүү ойртохыг нь хориглож зөвхөн Умард Солонгос, Хятадын нисэх хүчний бие бүрэлдэхүүнийг бэлтгэх, ар талын агаарын хамгаалалтыг хариуцах, зэр зэвсэг, галт хэрэгсэл нийлүүлэхээс хэтэрсэнгүй. Энэ нь Сталины хувьд "Уулан дээрээс 2 барсын хоорондох зодооныг тайван ажиглаж, аятай тохиол хүлээх сармагчны хаан" Мао-ЗеДуны бодлогоос болгоомжилсноос үүдэлтэй байлаа. == Өвлийн сөрөг давшилт == [[Файл:105-mm-howitzer-Korea-19500824.jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд. 1950 оны 8 сар]] Байдал тун ээдрээтэй болж ирсэн тул Хятадын тал Зөвлөлтийн хариуг хүлээлгүй 1950 оны 10 сарын 25-ны өдөр Пэн Дэхуй генералаар удирдуулсан 270,000 хүнтэй армиа Ялузян голыг гатлан дайнд орох тушаал өгчээ. Гэнэтийн дайралтын хүчээр Хятадын арми Өмнөдийн эвсэл буюу НYБ-ын цэргийн хүчний хамгаалалтыг устгасан ч өөрсдөө уулархаг нутаг руу ухарсан байна. Энэ тулааны явцад Хятадын тал 10,000 хүнээ алдсан бол Өмнөд Солонгос 6,000, АНУ 2,000 мянган хүнээ алджээ. НYБ-ын цэрэг ихээхэн хохирол амссан ч Ялузян голыг чиглэсэн дайралтаа үргэлжлүүлсээр байв. 1950 оны 11 сарын сүүлээр Хятадын тал хоёр дахь давшилтаа эхлэв. Америкийн цэргийг Ханган ба Пёньяны хоорон дахь сайтар бэхлэгдсэн хамгаалалтаас нь холдуулахын тулд Пэн Дэхуй өөрийн нэгтгэлүүддээ эмх замбараагүй ухарч байгаа байдал үзүүлэхийг тушаав. Генерал МакАртур үүнд хууртан 11 сарын 24-ний өдөр өөрийн дивизүүдээ Хятадын бэлдсэн занга руу явуулж ноцтой алдаа гаргав. Yр дүнд нь 420,000 хүнтэй Хятадын арми НYБ-ын цэргийг баруун талаас нь тойрч бүслээд Америкийн 8-р дивизийн эзлэж байсан байрлалд хүчтэй цохилт өгөв. Зүүн чиглэлд 11 сарын 26 - 12 сарын 13-ны хооронд Чхосиний усан сангийн орчим болсон тулаанаар америкийн явган цэргийн 3,000 хүнтэй корпус бут ниргүүллээ. Харин Америкийн тэнгисийн явган цэргийнхэн өмнө зүгт ухарсан ч гэлээ Хятадын давшилтыг амжилттай эсэргүүцэн, тэдний зургаан дивизийг устгажээ<ref>{{cite book | last =Hopkins | first =William | title =One Bugle No Drums: The Marines at Chosin Reservoir | publisher =Algonquin |year=1986 | location = | pages = | url = | isbn = }}</ref>. Энэ ухралт Америкийн цэргийн түүхэн дэх хамгийн хол ухралт гэж тооцогддог байна<ref>{{cite book | last =Cohen | first =Eliot A | coauthors =Gooch, John | title =Military Misfortunes: The Anatomy of Failure in War | publisher =Free Press |year=2005 | pages =[https://archive.org/details/militarymisfortu0000cohe_s7d9/page/165 165]-195 | url =https://archive.org/details/militarymisfortu0000cohe_s7d9| isbn =0743280822 }}</ref>. НYБ-ын хүчин Хуннам хот хүртэл ухарч, бэхлэлтийн шугам байгуулаад 1950 оны 12-р сард хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа эхлүүлжээ. Энэ ажиллагааны явцад 105,000 цэрэг, 98,000 Умард Солонгосын энгийн иргэдийг Өмнөд Солонгос руу хөлөг онгоцоор тээвэрлэн хүргэсэн байна<ref name="Schnabel" /><ref>{{Citation | last =Rear Admiral Doyle | first =James H | last2 =Mayer | first2 =Arthur J | title =December 1950 at Hungnam | journal =U.S. Naval Institute Proceedings | volume = 105 | issue = 4 | pages = 44-65 |date=April 1979 | year =1979 }}</ref>. [[Файл:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb|B-26 бөмбөгдөгч Умард Солонгосын Вонсаныг бөмбөгдөж байна. 1951 он]] 1951 оны 1 сарын 4-ий өдөр Умард Солонгос, Хятадын хамтарсан Умардын эвслийнхэн Сөүл хотыг эзлэв. Тулааны явцад алагдсан генерал Уокерийн оронд албан тушаалыг нь авсан дэслэгч генерал М.Рижуэй Америкийн армийн сэтгэл санааг өргөх, ёс суртахууныг бэхжүүлэх арга хэмжээ авч "Чонын ав", "Аянга", "Бүслэлт" зэрэг сөрөг дайралт явуулсан ч олигтой үр дүнд хүрч чадсангүй. Өмнөдийн эвслийнхэн 1951 оны 2 сарын 21-нд эхлүүлсэн ажиллагаагаар Хятадын армийг хойд зүгт нэлээд ухраав. Yүний дараа 3 сарын 7-нд "Цөлмөгч" ажиллагааг эхлүүллээ. Энэ ажиллагааны хүрээнд фронтын төв хэсэгт хоёр чиглэлээр цохилт өгсөн нь амжилттай болж 3 сарын дундуур эвслийнхэн Ханган голын гатлан Сөүлийг дахин эзэллээ. Сөүл хот дайнд нэрвэгдэн балгас болж, хүн ам нь 1.5 саяас 200,000 хүртэл багасав<ref name="KIMH" />. 4 сарын 22-нд Умардын эвслийнхэн сөрөг давшилтанд орж, фронтын баруун хэсэгт гол, төв болон зүүн чиглэлд хоёр туслах цохилт хийн, Өмнөдийн эвслийн хамгаалалтыг сэтлэн Америкийн анги нэгтгэлүүдийг хоорондоо холбоогүй жижиг бүлэглэлүүд болгон бутаргаад, Сөүлийн чиглэлд давшив. Давшилтын гол чиглэлд Имжинган голын орчим байрлаж байсан [[Их Британи]]йн 29-р бригад өртөж, тулалдааны явцад бие бүрэлдэхүүнийхээ 25%-ийг алдан ухарсан байна. 1951 оны 4 сарын 22-29 хооронд болсон энэ дайралтаар Өмнөдийн эвслийн 20,000 орчим хүн шархадаж, олзлогджээ. 1951 оны 4 сарын 11-нд Трумэний тушаалаар генерал Макартурыг цэргийн удирдлагаас авч, оронд нь дэслэгч Генерал Ван Флитийг томилов. 1951 оны 5 сарын 16-нд Умардын эвсэл ээлжит давшилтаа эхэлсэн ч Өмнөдийн эвсэл амжилттай хамгаалж, тэр сарынхаа 21-нд сөрөг давшилтанд орон, 38-р өргөрөг хүрсэн ба байлдааны ажиллагааг цааш үргэлжүүлэлгүй зогсоосон байна. == Мухардал == [[Файл:DeadchinesesoldierEdit.jpg|thumb|Алагдсан хятад цэрэг, 1951 он]] 1951 оны 6 сард дайны эрч дээд цэгтээ хүрэв. Хоёр тал ихээхэн хохирол амссан ч тус бүрд нь байлдах чадвар сайтай сая гаруй хүнтэй арми байв. 1951 оны 10 сард АНУ-ын армийнхан цөмийн бөмбөг хэрэглэн цохилт өгөх боломжийг судалж эхлэв. Цөмийн бөмбөг бүхий бөмбөгдөгч B-29 онгоцыг Японы Окинава арлаас хөөргөхөөр төлөвлөж байсан байна. Гэвч "цөмийн бөмбөгөөр цохилт өгөхүйц ихээхэн хэмжээний дайсны цэргийн бөөгнөрөл байхгүй" байсан тул уг ажиллагааг зогсоов<ref>{{Citation | last =Hasbrouck | first =S. V | title =memo to file (November 7, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Army Chief of Staff | title =memo to file (November 20, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{cite book | last =Watson | first =Robert J | coauthors =Schnabel, James F. | title =The Joint Chiefs of Staff and National Policy, 1950-1951, The Korean War and 1951-1953, The Korean War (History of the Joint Chiefs of Staff, Volume III, Parts I and II) | publisher =Office of Joint History, Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff |year=1998 | pages =part 1, p. v; part 2, p. 614 }}</ref><ref>{{Citation | last =Commanding General, Far East Air Force | title =Memo to 98th Bomb Wing Commander, Okinawa | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Far East Command G-2 Theater Intelligence | title =Resumé of Operation, Record Group 349, box 752 | year =1951 }}</ref>. Энэ үеэс хойш дайны явцад эрс өөрчлөлт гараагүй бөгөөд талууд хэлэлцээр хийж эхлэв. Хэдий хэлэлцээр явагдаж байсан ч байлдааны ажиллагаа зогссонгүй. Тухайлбал, 1951 оны 8-р сарын 31-ээс 12-р сарын 12-ны хооронд Өмнөдийн Эвслийнхэн давшилтын ажиллагаа явуулж Америкийн тал 22,000, Өмнөд Солонгосын тал 38,000 хүнээ, 11 сарын сүүлээр Умардын эвсэл сөрөг дайралтанд орж 100,000 гаруй хүнээ алдаж байв. Америкийн шинээр сонгогдсон ерөнхийлєгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] дайныг зогсоохын тулд авч болох арга хэмжээг хайж 1953 онд Солонгост ирж байдалтай газар дээр нь танилцжээ. Гэвч сөргөлдөгч талуудын энхийн хэлэлцээр дорвитой урагшласангүй. 1953 онд Сталиныг нас барсны дараа байдал эрс өөрчлөгдсөн байна. Зөвлөлтийн Н.Хрущёв тэргүүтэй шинэ удирдлага Солонгосын дайныг зогсоох нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргав. Зөвлөлтөөс дэмжлэггүй болсон Хятадын тал олзны хүмүүсийг суллан явуулахыг зөвшөөрч, 1953 оны 4-р сарын 20-ноос эхлэн талууд цэргийн олзлогдогсдоо солилцож эхэлсэн байна. 5 сард Хятадын арми энэ дайны сүүлчийн давших ажиллагааг Кымсоны орчим явуулснаас хойш, дайн намжих тийшээ хандаж 1953 оны 7-р сарын 27-ны өдөр гал зогсоох тухай гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан байна. Гэвч уг гэрээнд Өмнөд Солонгос гарын үсэг зурахаас татгалзсан<ref>{{cite web | title =Syngman Rhee Biography: Rhee Attacks Peace Proceedings | publisher =Korean War Commemoration Biographies | url =http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | accessdate =2007-08-22 | archive-date =2007-07-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070716121057/http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | url-status =dead }}</ref> тул Өмнөдийн эвслийн өмнөөс Америкийн генерал Кларк гарын үсэг зурсан юм. Гэрээнд гарын үсэг зурах үед фронтын шугам [[38-р өргөрг]]<nowiki/>ийн орчимд байсан тул фронтын шугамаар "Зэвсэггүй бүс" байгуулав. Энэ бүсийг одоо умард талаас нь [[Умард Солонгос]]ын арми, өмнөд талаас нь АНУ, [[Өмнөд Солонгос]]ын хамтарсан хүч хамгаалж байдаг байна. Гал зогсоох хэлэлцээр явагдсан солонгосын хуучин нийслэл Кэсон нь дайнаас өмнө Өмнөд Солонгосын мэдэлд байсан ч одоо [[Умард Солонгос]]ын тусгай эрхтэй хот болсон байна. Дайныг эцэслэсэн энхийн хэлэлцээр өнөөдрийг хүртэл Хойд ба Өмнөд Солонгосын талуудын хооронд хийгдээгүй байгаа болно. == Цэргийн гэмт хэрэг == Солонгосын дайн үеэр талууд хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байсныг олон тооны баримт харуулдаг. Тухайлбал, Умард Солонгос, Хятадын армийн илтгэлд олзны хүмүүсийг тамлаж, цаазлах, шархтай цэргүүдийг буудаж алах явдал гарч байгаа талаар нэг бус удаа дурдагдаж байсан. Америкийн цэргүүдэд фронтын шугам дээрх байрлалд нь дөхөж ирсэн хэнийг ч болов, энгийн хувцастай байсан ч буудан алах тушаал өгсөн байна. Хэдий Умард Солонгосын тал нь энгийн хувцастай тагнуул илгээх нь байсан ч, гол төлөв энгийн иргэд алагддаг байжээ<ref name="wash">{{cite news | first =Charles J. | last =Hanley | coauthors =Martha Mendoza | date = [[2006-05-29]] | title =U.S. Policy Was to Shoot Korean Refugees | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/29/AR2006052900485.html | work = [[The Washington Post]] | publisher = [[Associated Press]] | accessdate = 2007-04-15 }} </ref><ref name="Letter_reveals" > {{cite news | first = Charles J. | last = Hanley | coauthors = Martha Mendoza | title = Letter reveals U.S. intent at No Gun Ri | url = http://www.nola.com/newsflash/topstories/index.ssf?/base/international-21/1176512119139600.xml&storylist=topstories | work = [[New Orleans Times-Picayune]] | publisher = [[Associated Press]] | date = [[2007-04-13]] | accessdate = 2007-04-14 }}</ref>. Байлдагч талууд булаан эзэлсэн хот, суурин газраа энгийн номхон иргэдийг хомроглон цаазалдаг байсан байна. Ялангуяа эсрэг талынхны давшилт эхэсний дараа энэ нь улам ихэссэн байна<ref name="SOD">{{cite book | last =Rummel | first =R.J | title =Statistics of Democide | pages =Chapter 10, Statistics Of North Korean Democide Estimates, Calculations, And Sources | url =http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM | isbn = }}</ref>. Өмнөд Солонгост олон арван мянган хүнийг коммунист үзэлтэй гэж буруутган мөрдөн байцаалт, шүүхийн шийдвэргүйгээр цаазаар авсан байна<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |title=AP IMPACT: Thousands killed in 1950 by US's Korean ally - Yahoo! News<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-19 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519234526/http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |url-status=live }}</ref>. Өмнөдийн эвслийнхэн [[тарваган тахал]], булчин задраах тахал зэрэг өвчний нянгаар халдварлагдсан шавьж бүхий бөмбөг шидэх зэргээр Умардын эвслийнхний эсрэг бактериологийн зэвсэг хэрэглэж байв. Тухайн үед эсрэг талынхаа энгийн номхон иргэдийг санаатай болон санаандгүйгээр алахыг хориглосон гэрээ, хэлэлцээр байгаагүй бөгөөд энэ дайны дараа буюу 1977 онд дайны үеэр энгийн иргэдийн эсрэг хийсэн гэмт хэргийн талаарх нэмэлт Протоколыг баталсан байдаг юм. == ЗХУ-ын нисгэгчдийн оролцоо == АНУ-ын нисэх хүчний гол хүч 5-р агаарын арми Японд төвлөрсөн байжээ. Америкийн 5-р агаарын армийн бүрэлдхүүн нь :тактикийн бөмбөгдөгч, сөнөөгч онгоц тагнуулын онгоцноос 6үрдсэн байлаа. Мөн Алс Дорнодод байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан тээврийн, агаарын, агаарын тээврийн, агаарын довтолгооноос хамгаалах агаарын тээврийн холбооны бүрэлдэхүүн, нэгжүүд байв. Өмнөд Солонгосын агаарын цэргийн хүчин хэдийгээр сайн зохион байгуулалттай байсан боловч цөөн тооны сөнөөгч болон сургалт, тээврийн онгоцтой байв. Дайны төгсгөл гэхэд БНСУ дахь АНУ-ын агаарын флот 2,400 байлдааны онгоцтой болж нэмэгджээ. 1950 оны 6-р сарын өдрүүдэд Хойд Солонгосын агаарын цэргийн хүчний идэвхгүй байдлаас үүдэн байлдааны ажиллагаанд орсон Америкийн нисэх хүчин бүрэн агаарын давуу байдлыг олж авчээ. Агаарын довтолгооны үеэр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин БНАСАУ дахь стратегийн байгууламжуудыг идэвхгүй болгож, олон тооны техник эд материал хүн хүчийг жагсаалаас гаргасан байна. Гэсэн хэдий ч 9-р сарын дунд үе хүртэл Эвслийн хүчны газар болон тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Хариуд нь Хойд Солонгосын Зэвсэгт хүчин (75 мянга хүртэл хүн) дайралтыг дахин өргөжүүлж өмнөд Солонгосын нутаг дэвсгэрийн 90 хүртэлх хувийг хяналтандаа авч чаджээ. Мөн НҮБ--ын цэргүүд БНАСАУ-ын нутаг дэвсгэр рүү дайрч, 10-р сарын 19-нд нийслэл Пхеньяныг эзлэн авав. Америкийн нисэх хүчин, Хойд Солонгос дахь цэргийн болон үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, мөн БНХАУ-ын цэргийн байгууламжинд олон тооны бөмбөг дэлбэлсэн байна. Энэ үед БНАСАУ-ЗСБНХУ-хоёрын хооронд 1950 оны 10-р сарын 8-нд БНАСАУ-д Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийг оруулах гэрээ байгуулжээ. 1950 оны эцэс гэхэд тэдний ажилтнууд 246 ажилтан болон өргөжжээ. 1950 онд дайн эхэлснээс хойш НҮБ-ын хүчнүүдын үйл ажиллагаа явуулж байгаа 1100 нисэх онгоцны эсрэг Хойд Солонгос 172 байлдааны нисэх онгоцоор зогсож байв. Хойд Солонгосын тал Өмнөд Солонгосын Инчон боомтыг эзэлсэн боловч хамгаалахын тулд цаг хугацаанд нь бэлтгэх цаг зав байсангүй. Энэ үед Америкийн нисэх хүчин довтолгоо хийлээ. Ажиллагаанд оролцсон тэнгисийн цэргийн хүчинд 500 гаруй байлдааны болон тээврийн нисэх онгоц, нисдэг тэрэг өгчээ. Хоёр өдрийн дараа Инчон хотын боомт АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжжээ. Хойд Солонгос нутаг дэвсгэрээсээ дайсныг гаргахын тулд Зөвлөлтийн тусламж авахаас өөр аргаггүй болсон байлаа. Өмнөд Солонгосын армийн байлдааны бүрэлдэхүүнийг агаарт ялахын тулд "Зөвлөлтийн хязгаарлагдмал нисэх бие бүрэлдхүүн" илгээх хүсэлт тавьжээ. Мөн БНХАУ сөнөөгч агаарын корпусаа Хойд Солонгос руу татсан байна. Эхний ээлжинд хятадын корпус нь Америкийн агаарын довтолгооноос Хойд Солонгос дахь БНХАУ-ын стратегийн объектуудыг хамгаалж байлаа. Үүний дараа ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 8-р сарын 28-ны өдрийн тушаалын дагуу Зөвөлөлтийн нисэх 64-р корпусын нэг хэсгийг Хойд Солонгосын нутаг дэвсгэрт нүүлгэн шилжүүлж, корпусын нисгэгчид байлдааны ажиллагаа явуулж эхлэжээ. 1952 оны 11-р сарын 1-гэхэд Зөвлөлтийн корпус 441 нисгэгчийн бие бүрэлдхүүнтэй байсан бөгөөд онгоцны тоо 321 онгоцонд хүрчээ. Ихэвчлэн МиГ-15бис ,МиГ-15 сөнөөгч онгоцуудаар зэвсэглэжээ Эхний агаарын тулалдааны үр дүнгээс үзэхэд МиГ-15 сөнөөгч онгоцны хувьд нислэгийн өндөр үзүүлэлт гаргаж Агаарын цэргийн командлагч, хурандаа генерал П.Ф Жигарев, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Сталин руу. “МИГ-15 онгоц Америкийн арван B-29 онгоц, нэг F-80 онгоц буудаж унагалаа.Агаарын тулаанд МИГ-15 онгоц хохирол амссангүй” гэсэн мэдээ явуулжээ. БНАСАУ дахь Зөвлөлтийн агаарын хүчний корпусын даргаар хурандаа генерал С. А Красовский ажиллаж байжээ. 1952 оны 12-р сард Хойд Солонгосын агаарын хүчин Зөвлөлтийн 4 Хятадын 1 болон өөрийн 5 агаарын дивизээс бүрдсэн байв. Үүнээс гадна Хятад улсын өөр 4 агаарын дивизийг байгуулж, нисэх онгоцны буудлуудад байрлуулсан байлаа.. Зөвлөлтийн нисгэгчид хятадын дүрэмт хувцастай, хятад тусгай хуурамч нэртэй,хятад бичиг баримттай Korean Реорle,s Air Force-БНАСАУ-ын Ардын нисэх хүчин гэсэн тэмдэгтэй онгоцтой байжээ. Нийтдээ 1950 оны 11-р сараас 1952 оны 1-р сар хүртэл агаарын тулалдаанд дайсны 564 нисэх онгоцыг унагаажээ. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн тал 34 онгоцоо алдсан байна. Зөвлөлтийн МиГ-15 сөнөөгч онгоц түүний маневрлах чадвар галын хүч зэрэг идэвхтэй ажиллагаа нь дайсны агаарын цохилтыг эрс тасалж, дайсны байлдааны бүрэлдэхүүнээ оновчтой тараахад саад болж бөмбөгдөлтийн нарийвчлалыг бууруулж чадсан байв. 1950 оны 10-р сард Хятад сайн дурынхан БНАСАУ-д ирсэний дараа Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийн нэг хэсэг хамтарсан (Солонгос-Хятад) командлалын төв байранд ажиллаж байжээ. 1953 оны 7 сарын хугацаанд агаарын тулалдаанд дайсны 139 онгоц сөнөөсөн байна. Зөвлөлтийн 64-р корпусын хохирол 25 МиГ-15бис МиГ-15 78 сөнөөгч онгоцоо алдсан байна. 1951 оны 9-р сараас 12-р саруудад Зөвлөлтийн нисгэгчид дайсны зенитийн 1,093 батерейг устгаж, Америкийн 50 онгоцыг унагаажээ. Дайны явцад Зөвлөлтийн нисгэгчид 63229 байлдааны нислэг үйлдэж, 1790 агаарын тулалдаанд оролцож, дайсны 1,309 нисэх онгоц, түүний дотор 1097 сөнөөгч онгоц, 21221 зенитийн их бууны батарейг устгажээ. Зөвлөлтийн тал агаарын тулалдаанд онгоц нь сөнөж шүхрээр буусан Америкийн 262 нисгэгчийг олзолж, Хятад, Солонгосын цэргийн мэдэлд шилжүүлсэн байдаг . Зөвлөлт засгийн газрын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар "Засгийн газрын даалгаврыг амжилттай биелүүлсний төлөө" 3504 албан хаагчийг, одон медалиар шагнасан бол 22 нисгэгч нь ЗХУ-ын баатар цолыг хүртжээ. Зөвлөлтийн хамгийн алдартай нисгэгчид болох : Э.Г. Пепеляев, Н.В. Сутягин, Д.П. Оскин, Л.К. Шукин, S.M. Крамаренко, A.P. Сморчков, С.П. Субботин ба бусад нарыг ЗХУ-ын Баатар цолоор шагнажээ. Мөн Эх орны дайны баатар ЗХУ-ын Баатар Иван Кожедуб өөрийнхөө хороотойгоо Солонгосын тэнгэрт Америкчуудтай тулалдсан юм. 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд Зөвлөлтийн нисэх хүчний хохирол 125 нисгэгч, 335 нисэх онгоц болсон байлаа. Зарим эх сурвалжид Зөвлөлтийн талын Солонгосын дайны нийт хохирол 1000 давсан МиГ-15 сөнөөгч онгоцоо алдсан бол Америкийн тал 2300 хол давсан F-86 сөнөөгч онгоцоо алдсан гэж бичсэн байдаг. Энэ нь туршлага муутай МиГ-15 сөнөөгч онгоцон дээр дадлагажаагүй Хойд Солонгос Хятадын нисгэгчидыг оруулан тооцсонтой холбоотой аж. == Yр дагавар == [[Файл:WarKorea B-29-korea.jpg|thumb|Дайны хугацаанд хамгийн багадаа 16 B-29 бөмбөгдөгч онгоц устгагдсан байна]] Солонгосын дайн нь [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн болж, хоёр их гүрэн хязгаарлагдмал орон зайд, [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэлгүйгээр дайтах бүс нутгийн дайны загварыг гаргаж өгсөн байна. === Солонгос === Дайны уршгаар Өмнөд Солонгосын сая орчим, Умард Солонгосын сая гаруй хүн, нийтдээ 2,500,000 гаруй солонгос хүн алагдсан байна. Хоёр улсын үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн 80% гаруй нь бүрэн устаж, орон сууцны фондын 50%, засаг захиргааны барилга байгууламжийн гуравны хоёр нь бүрэн устжээ. Умард Солонгосын тухайд түүний удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] солонгосын дайн дуусав уу үгүй юу Сталины зөвлөлт, [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы хятад нөхдөөсөө сурсан муу аргаараа Манжуурт япончуудын эсрэг партизанчилж зовлон, жаргалаа хуваалцаж, хэцүү бэрхийг хамтдаа туулж нам төрөө үүсгэн байгуулалцсан журмын нөхдөө хүртэл бүгдийг нь хоморголон баривчилж шүүхийн шийдвэр, мөрдөн байцаалтгүйгээр хилс зохиомол хэрэг тулган гэр бүлээр нь хүйс тэмтэрсэн цэвэрлэгээг гардан явуулж ганцаар нам,төр, цэргийн эрх мэдлийг авч үлдсэн. Энэ нь дээр дурьдсан өөрийн өрсөлдөгч байж мэдэх Пак Чон Хён болон түүний тойрон хүрээллээс эхлэн 1953 онд их баривчилгаа ,цэвэрлэгээ явагдсаны дараа 1956 онд тэднийг америкийн тагнуул хэмээн нийтэд зарлан буудан хороох тушаал өгснөөр нам, төр, цэргийн удирдах өндөр албан тушаалаас эхлээд бүх шатны салаа мөчир, салбар даяар найз нөхдөө, гэр бүлээ, эцэг эхээ, ах дүүгээ, хамт олноо тагнан матдаг компанит цэвэрлэгээг улс орон даяар явагддаг жигшүүрт жишиг тогтсон ажээ. Хамгийн оргил үе нь хятадын соёлын хувьсгалтай нэгэн зэрэг явагдсан 70 аад он байсан гэдэг юм.ийнхүү Умард Солонгост нэг хүнийг тахин дангаар дарангуйлан захирах дэглэм тогтсон түүхтэй. Өмнөд Солонгос гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа Өмнөд солонгосын дайны дараах сэргээн босгох ажилд АНУ туслан, Солонгосын ард түмнийг тэжээж байжээ. Тэжээж хэмээн онцолж буй шалтгаан нь жил бүр АНУ-с өгөх тусламжийн мөнгөөр Солонгосчууд хүнс, нефть, эм, барилгын материал, тоног төхөөрөмж зэрэг амин шаардлагатай бүхнээ гаднаас импортлодог байжээ. Жишээ нь: 1960 оны Өмнөд Солонгосын эдийн засгийг авч үзвэл 32 сая долларын бүтээгдэхүүн экспортолж, 343 сая долларын бүтээгдэхүүн импортолсон байдгийг харьцуулбал худалдааны алдагдал 10:1 хэмжээнд хүрэн эдийн засгийн хувьд дампуурсан орон болсныг харуулж байна. Харамсалтай нь жил бүр АНУ-ын өгөх тусламж буурсанаар Өмнөд Солонгосын эдийн засаг улам бүр доройтож, улс орны хэмжээний хямрал сүйрэл болох нь гэсэн түгшүүр тархан байлаа. 1961 онд Японы Засгийн газраас Өмнөд Солонгосын эдийн засгийн тухай дараах дүгнэлтийг гаргажээ. Үүнд: "Өмнөд Солонгосын эдийн засаг # Хүн амын хэт өсөлт # Байгалийн баялагийн хомсдол # Аж үйлдвэр хөгжөөгүй # Цэргийн зардлын хүнд дарамт # Улс төрийн ядмаг хөгжил # Хөрөнгийн дутагдал # Төрийн захиргааны чадавх сул зэрэг хүнд асуудлууд тээж буй бөгөөд эдийн засаг нь өсч хөгжих, бие даах найдваргүй" гэсэн байв. Солонгос орон тийнхүү ирээдүйгүй орон байсан ажээ. Эдүгээ БНСУ ямар хөгжлийн оргилд явааг та бид мэдэх бүлгээ === Америкийн Нэгдсэн Улс === Америкийн Нэгдсэн Улс нь энэ дайнд 54,246 хүнээ алджээ. Энэ нь Вьетнамын дайны хохирлоос бага байгаа ч, Вьетнамын дайн нь 13 жил, харин Солонгосын дайн 3 жил үргэлжилсэн. Америкууд Дэлхийн 2-р дайн, [[Вьетнамын дайн]]ы сэдвээр их ярьдаг ч Солонгосын дайны талаар бараг дурддаггүй тул Америкт энэ дайныг "[[Мартагдсан дайн]]" гэж нэрлэдэг. Солонгосын дайны дараа мэргэжилтнүүд Америкийн арми байлдааны ажиллагаа явуулахад хангалттай бэлэн биш байсан гэсэн дүгнэлт хийсэн тул дайны дараанаас АНУ батлан хамгаалахын төсвөө 50 тэрбум доллар болгон өсгөж, явган цэрэг, агаарын цэргийн хүчний бие бүрэлдэхүүнийг тоог хоёр дахин нэмснээс гадна [[Европ]], [[Ойрх Дорнод]], [[Ази]]д олон тооны цэргийн бааз байгуулсан байна. Мөн орчин үеийн шинэ зэвсгээр хангах асуудал гарч М16 винтов, 40 мм миномет, F-4 сөнөөгч зэрэг шинэ зэвсэгүүд армийн зэвсэглэлд орж ирсэн байна. [[Файл:Sherman-korea.jpg|thumb|left|Америкийн Шерман танк, 1952 оны 5 сар]] === Хятад === Хятадын талын албан ёсны мэдээгээр энэ дайнд Хятадын ардын чөлөөлөх арми 390,000 хүнээ алджээ. Гэвч өрнөдийн зарим эх сурвалжууд хятадын хохирлын тоог сая хүн давсан гэж үздэг. Дайны явцад Хятад болон ЗХУ-ын харилцаа эрс мууджээ. Хятадууд энэ дайнд зөвхөн өөрийн хүчинд найдан оролцох шийдвэр гаргаж, үнэндээ АНУ-тай сөргөлдөн тулалдсанаар улсынхаа хүчийг Дэлхий дахинаа харуулж, хожим улс төрийн тавцан дээр нөлөөтэй тоглогч байх болно гэдгээ бодит жишээгээр харуулсан хэрэг байв. === Тайвань === [[Файл:Sikorsky HRS-1 of HMR-161 in flight over USS Sicily (CVE-118) off Inchon on 1 September 1952 (80-G-477573).jpg|thumb|right|150px|Солонгосын дайны үед АНУ-ын армийн зэвсэглэлд H-19-тэй төстэй нисдэг тэрэг хэрэглэгдэж байв<ref>http://www.historynet.com/the-rise-of-the-helicopter-during-the-korean-war.htm</ref><ref>http://tri.army.mil/LC/CS/csa/aahist.htm</ref>]]Солонгосын дайн нь Тайваньд маш ашигтайгаар туссан байна. Солонгосын дайнаас өмнө АНУ нь Тайвань болон эх газрын Хятад хоёрын мөргөлдөөнд ямар нэг байдлаар оролцохоос эрс татгалзан, Тайваньд дэмжлэг үзүүлэхээ зогсоогоод байсан билээ. Харин дайны дараанаас бүс нутагт өөрийн нөлөөллийг авч үлдэхийн тулд Тайванийн эрх баригчдыг бүх талаар дэмжих хэрэгтэй гэж үзсэн байна. Улмаар Тайвань руу өөрийн зэвсэгт хүчний ангиудыг илгээж, [[Гоминдан]]<nowiki/>ы засгийн газрыг гарцаагүй ялагдлаас аварчээ. Улмаар Солонгосын дайны дараа давамгайлах болсон үзлийн нөлөөгөөр Өрнөдийн дийлэнх орнууд БНХАУ-ыг 1970-аад он хүртэл хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байсан юм. === Япон === Олон зуун мянган хүний аминд хүрсэн энэ дайнаар эдийн засгийн хувьд хожсон цорын ганц улс нь Япон гэж болно. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвсэл ялагдсан, мөн Японд зүүний үзэл баримтлалтай хөдөлгөөн хүчээ авсан тул АНУ-ын удирдлаган дор эхлээд дотоодын цэрэг, цагдаагийн албыг байгуулсан нь одоогийн Японы өөрийгөө хамгаалах хүч болон хувирсан юм. Мөн АНУ дайны дундуур Сан-Франциско хотод Японтой энхийн гэрээ байгуулан, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн байна. Америкийн цэргийн хангалтын гол баазууд Японд байрлаж байсан нь эдийн засгийн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Солонгосын дайны явцад АНУ 3.5 тэрбум долларын өртөг бүхий Японы бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авсан байна. Энэ үед хөл дээрээ тогтсон компаниудын дотор "Мицүи", "Мицүбиши", "Сүмитомо" зэрэг багтана. 1950-1951 онд Японы үйлдвэрлэлийн өсөлт 50%-д хүрсэн ба 1952 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх түвшиндээ хүрсэн нь ганцхан жилийн дотор гурав дахин нэмэгдсэн хэрэг байлаа. === Зөвлөлт Холбоот Улс === 1950 оны зургадугаар сарын 25-нд ЗХУ-ын шууд дэмжлэг, оролцоотойгоор Солонгосын дайн эхэлжээ. Энэ дайн нь улс төрийн хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад (ЗХУ) алдагдалтай байлаа. Солонгосын хойгийг [[Ким Ир Сен]]ий дэглэмийн дор нэгтгэх гэсэн зорилгодоо хүрээгүйгээр зогсохгүй хөрш коммунист Хятадтай харилцаа муудлаа. Гэтэл Өрнөдийн эвсэлийн гишүүн орнуудын харилцаа хоорондоо болон Баруун Герман, Япон зэрэгтэй орнуудтай сайжирсан байна. Нөгөө талаас ЗХУ нь гуравдагч ертөнцийн хөгжиж байгаа орнуудад туслалцаа үзүүлэхэд бэлэн гэдгээ харуулсан тул Солонгосын дайны дараа маш олон орнууд ЗХУ-ыг даган социалист чиг баримталж эхлэв. Эдийн засгийн хувьд Солонгосын дайн нь ЗХУ-д хүндээр туссан ч, дайны явцад шинэ зэвсгийг бодит байдал дээр турших боломжтой болж, өрсөлдөгч талын олон тооны шинэ зэвсгийг олзолж авснаар цаашид өөрийн зэвсэг техникийг улам боловсронгуй болгох боломжтой болсон төдийгүй дайнд тодорхой хэмжээгээр оролцсон зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүний 30,000 гаруй албан хаагчид асар их туршлага хуримтлуулсныг олон арван жилийн туршид дараа дараагийн бүс нутгийн олон дайнд амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. == Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хувьд == БНМАУ хэдийгээр энэ дайнд шууд оролцоогүй боловч улс төр-үзэл суртлын [[холбоотон]] улс болохын хувьд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д тусалж байсны нэгэн адил дайны үеийн болон дайны дараах сэргээн босголтын үед Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнөжээ.1950 онд [[Умард Солонгос]]т [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын (БНМАУ) Элчин Сайдын Яам (ЭСЯ) нээгдэж, 1950-1952 онд Элчин сайдаар [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]], 1952-1955 онд генерал [[Сандивын Равдан]] нар томилогдож, дайны үед монголчууд тэнд ажиллаж байсан юм. Манай дипломатууд Америкийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд нэг бус удаа өртөж, элчин сайд С.Равдан дэлбэрэлтийн улмаас бэртэж, өрөөсөн чих нь сонсголгүй болжээ. Азаар хүний амь үрэгдээгүй байна.1948 оны аравдугаар сарын 8-нд Умард Солонгосын ГЯЯ-ны сайд Пак Хон-ёнгоос хоёр орны хооронд дипломат болон эдийн засгийн харилцаа тогтоох санал дэвшүүлсэн байдаг. Монгол Улсын Засгийн газар хүлээн авч “Тусгаар тогтносон Солонгос Улс болон түүний Засгийн газар байгуулагдсан явдалд БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгосын бүх ард түмэнд баяр талархлаа хүргэж, манай хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа, эдийн засгийн хэлхээ холбоо тогтоох гэсэн Умард Солонгосын Засгийн газрын саналыг ханамжтай хүлээн авч байгаагаа нотлон, ноот бичиг солилцсоноор ''1948 оны аравдугаар сарын 15-нд'' хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтжээ. 1950 оны зун Монгол Улсын ЭСЯ Пёнъян хотноо байгуулагдан үйл ажиллагаа эхэлж, элчин сайд Ж.Самбуу 1950 оны наймдугаар сарын 11-нд Умард Солонгосын Ардын Дээд Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ким Ду бон Итгэмжлэх жуух бичигээ барьжээ. Өөрөөр хэлбэл Солонгосын дайн эхэлсэн тэр зун байв. ЭСЯ-нд зөвлөх бөгөөд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Х.Санжмятав, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Л.Пүрэв нар ГЯЯ-наас томилогдсон байна. БНМАУ-д суух Умард Солонгосын анхны элчин сайд КУТВ-т суралцсан [[Ким Ён-жин]] (Kim Yong-jin), ЭСЯ-ны бүрэлдэхүүн III нарийн бичгийн дарга болон хоёр атташег ГЯЯ-ны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгч [[Баянбаатарын Очирбат|Б.Очирбат]], Дорнод хэлтсийн эрхлэгч Б.Дөрвөлжин нар Монгол, Зөвлөлтийн хилийн Алтанбулаг боомтод угтан авчээ. Умард Солонгосын дипломат төлөөлөгчид Зөвлөлтийн цэргийн ангийн зочид буудалд нэг хонож, маргааш нь хамтдаа галт тэргээр Улаанбаатар луу мордсон байна. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Улаанбаатарт ГЯЯ-ны сайд [[Номтайширын Лхамсүрэн|Намтайширын Лхамсүрэн]], орлогч сайд Г.Пунцаг, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бадамын Лхамсүрэн, Дорнод хэлт­сийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж, Ёслолын хэлтсийн орлогч Г.Минжүүр болон ЗХУ-ын элчин сайд [[Юрий Приходов|Юрий К.Приходов]], БНХАУ-ын элчин сайд Цзы Яа-тай угтаж авч харилцан ярилцжээ. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд элчин сайд Ким Ён-жин БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]]<nowiki/>эд Итгэмжлэх жуух бичигээ өр­гөн барьжээ. Эдгээр бүх үйл явц Солонгосын дайны эхний хамгийн хүнд өдрүүдэд болж өнгөрчээ. Солонгосын дайны талаарх ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны “маш нууц” зэрэглэлтэй архивын багц материалууд (эдүгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив болж өөрчлөгдсөн) 1990-ээд оны дундаас нээлттэй болж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд орсноор пост-коммунист орнуудад энэ дайны гол зохион байгуулагчид нь тодорхой болсон билээ. Энэ дайны талаар тухайн үедээ Монгол Улс болон бусад социалист орнууд ерөнхий ойлголттой байсан ба УМАРД СОЛОНГОС нь өөрийгөө хамгаалах, эх орноо нэгтгэх үйлсийн төлөө эх орны дайн явуулж байна гэж үзэж байжээ. АНУ болон НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчин энэ дайнд оролцсоноор ЗХУ, Умард Солонгосоос бусад социалист орнуудад тарааж байсан мэдээллээр “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг явуулж буй эх орны дайн” болон өөрчлөгдсөн байна. Монголын Засгийн газар ч ийм л ойлголттой байжээ. БНМАУ дэлхийн II дайны сүүлчийн улиралд Японы милитаризмын эсрэг чөлөөлөх дайнд ЗХУ-ын улс төр, цэргийн холбоотны хувиар оролцсон, Умард Солонгосыг хүлээн зөвшөөрсөн хоёрдахь социалист орны хувьд энэ дайнд Умард Солонгосын талд баттай зогсч, эд материалын болон санаа сэтгэлийн үлэмж хэмжээний тусламж үзүүлжээ. Солонгосын дайн эхлээд удаагүй байхад БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд, маршал Х.Чойбалсан Умард Солонгосын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ил-сон]]<nowiki/>д 1950 оны долдугаар сарын 12-нд илгээсэн цахилгаандаа: “Эрх чөлөөг эрмэлзэгч солонгосын ард түмний эсрэг зэвсгээр халдан түрэмгийлсэн [[Ли Сын-ман]]<nowiki/>ы (Rhee Syng-man Д.У) урвагч бүлэг ба америкийн импе­риалистуудаас өөрийн орныг бүрэн чөлөөлөхийн төлөө эрэлхэгээр тэмцэж байгаа солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцлийг монголын ард түмэн гүнээ талархан ширтэн харж байна. УМАРД СОЛОНГОС-ын бүрэн чөлөөлөгдөх өдөр айсуй гэдэгт монголын ард түмэн гүнээ итгэж, солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцэлд цаашдын амжилт ба түргэн ялалтыг хүснэ” гэсэн байна. Энхтайвныг Хамгаалах Монголын Хорооноос (ЭТХМХ) Солонгосын Энхтайвныг хамгаалах Хороонд 1950 оны долдугаар сарын 19-нд илгээсэн захидалд Монголын олон нийт олон тооны цуглаан хийж, Аме­рикаас Умард Солонгосын эсрэг түрэмгийлж байгаа явдлыг нэн даруй зогсоохыг шаардсан тогтоолуудыг гаргасныг дурдаад “ЭТХМХ нь америкийн империалистуудаас солонгосын ард түмний до­тоодын хэрэгт зэвсэгл­эн оролцож байгаа явдлыг эсэргүүцэн, Солон­госоос Америкийн зэвсэгт хүчнийг нэн даруй гар­гахыг шаардаж, бүх ард түмний санал зори­гийг илэрхийлж байна” гэжээ. БНМАУ Солонгосын дайн эхэлсэн даруйд Умард Солонгост тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргаагүй гэдгийг онцлон тэмдэглэмээр байна. Харин АНУ тэргүүтэй холбоотны цэргийн хүчин 1950 оны есдүгээр сарын 25-нд Сөүлийг чөлөөлж, аравдугаар сарын 8-нд 38 өргөргийг давж, 1950 оны аравдугаар сарын 19-нд нийслэл [[Пёньян]] хот эзлэгдэж, АНУ-ын агаарын хүчин В-29 онгоцноос Умард Солонгосын хот тосгодыг бөмбөгдөж, түүнд энгийн иргэд олноор хэлмэгдэж эхэлсэн, түүнчлэн аравдугаар сарын 25-нд “сайн дурынхан” нэртэй Пэн Дэнхуайн удирдсан БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх армийн цэргүүд Солонгосын дайнд хөндлөнгөөс оролцож, дайн ноцтой өргөжих болсон тэр үед л МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо хуралдаж, 1950 оны аравхоёрдугаар сарын 1-ний өдөр “Солонгосын ард түмнээс америкийн империализмын эсрэг явуулж буй баатарлаг тэмцэлд нь тусламж үзүүлэх” тухай тогтоол батлан гаргажээ. 1950-1953 оны Солонгосын дайны үед болон дайны дараах сэргээн босголтын жилүүдэд МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлаар Солонгосын ард түмэнд туслах тухай асуудлыг удаа дараа хэлэлцэн, Солонгосын ардын армид агт морьд, үржлийн мал, дулаан хувцас, хүнсний зүйлээр туслах, дайн дууссанаас хойш УААА-гаа сэргээн босгоход нь зориулж тусламж үзүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч Б.Ламжав, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Лхамсүрэн ахалсан “Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах тусгай комисс”-ыг байгуулж, энэ хугацаанд 43924 адуу, 9094 үхэр, хонь, ямаа 79965 толгой (үүний 30 хувь нь эр, 70 хувь нь үржлийн мал), дулаан хувцас, үстэй дээл 17462 ширхэг, эсгий гутал 10000, хөвөнтэй өмд цамц 20030 хос, шинель 4500 ширхэг, хонины элдсэн нэхий 50000 ширхэг, савхин гутал 10000 хос зэрэг олон нэрийн үнэ бүхий зүйл бэлэглэжээ. Хүнсний зүйлд мах 2248,7 тонн, цөцгийн тос 30 тонн, өөхөн тос 65 тонн, хиам 99,1 тонн, нарийн боов 97,3 тонн, улаан буудай 1209, долоон тонн, цагаан будаа 160,8 тонн, гурил 200 тонн, спирт 26,5 мянган литрийг тус тус тусламжаар үзүүлжээ. 1951 оны намар Монголын төлөөлөгчид Умард Солонгост айлчлан хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 3 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцон 3 дахь удаагийн тусламжийн цувааг гардуулан өгчээ. СХН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, ард түмэн төлөөлөгчдийг халуун дотно хүлээн авч, Монголын ард түмний тусламжийг өндөр үнэлж фронтын шугам дээр байлдаж байсан цэргийн анги нэгтгэлүүдээр явж, Монголын төлөөлөгчдийг танилцуулж байжээ. Тэнд “БНМАУ-аас үзүүлсэн дэмжлэг, тусламж” гэсэн нэртэй олон самбаруудтай булан гаргаж байжээ. Монгол агт, морьдыг “Монголын сайн дурынхан” гэж нэрлэж байснаас гадна фронтын зурвас нутгуудын зам муутай, шавар намаг ихтэй нуга, хөндий, гол горхи, уул даваануудад их буу, миномёт, байлдааны бусад техник хэрэгслэлийг тээвэрлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан монгол морьдод хувийн нэр өгч, зургийг нь самбар дээр тавьж, “баатар морь” гэж цол өгч байжээ. Зохион байгуулах комиссын гишүүд аймаг, орон нутагт явж, агт морьд, хонь, мал сонгон авч, сүрэг болгон зохион байгуулж, тууврын замд гаргаж улсын хил давуулан БНХАУ-ын Манжуур өртөөн дээр хүргэж галт тэргэнд ачиж цуваа болгон явуулдаг байжээ. Цаашид Солонгост нутагшуулан үржүүлэх зориулалтаар унагатай гүү, азарга, үхрийн үржлийн хэсгийг илгээж байжээ. Фронтын дайчдад монголын ард түмнээс олон мянган захидал, цахилгаан утас бичдэг байсан байна. Гэвч тэр бүгдийг солонгос хэл дээр орчуулах бололцоогүйгээс шууд хүргүүлдэг байжээ. “Америкийн империалистууд Солонгосоос бузар савраа тат!”,“Солонгосын ард түмэн ялна” зэрэг өгүүлбэрийг захидлуудаас иш татан олон мянган хувь хэвлүүлэн Солонгост явуулах тусламжийн барааны хайрцаг, сав баглаа, түүнийг тээвэрлэсэн машин, галт тэргэн дээр нааж явуулж байжээ. Тусламжийн эдгээр зүйлийг Монголын төлөөлөгчид 3 удаа явж Ардчилсан Солонгосын Засгийн газрын төлөөлөгчдөд гардуулан өгчээ. 1950-1953 онд үзүүлсэн тусламжийн зүйлийн нийт үнэ 23 сая 365 мянган төгрөг болж байжээ. Тэгвэл 1950 онд Монгол Улсын нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 1.327 тэрбум төгрөг, үндэсний орлого 879.3 сая төгрөгөөр хэмжэгдэж байжээ. Тус­ламжийн нийт үнийн дүнг тухайн үеийн төгрөг-рубль-долларын ханшны тооцоогоор авч үзвэл 1.298.000 сая ам. доллартай дүйцэж байсан байна. Үүнээс гадна Монгол Улс 1952-1959 онуудад эцэг, эх нь амь үрэгдэж, өнчин хоцорсон '''197''' хүүхдийг (115 эрэгтэй, 82 эмэгтэй) найман багшийн хамт Улаанбаатарт авчран асран хүмүүжүүлж '''30''' гаруй оюутныг өөрийн их, дээд сургуульд сургаж нутагт нь буцаажээ. Эд­гээр хүүхдүүд Монгол Улсад найман жил сурч хүмүүжихдээ Шарга морьтын аманд зус­лангийн байртай, Зайсан толгойн аманд өвлийн байртай байсан ба дурьдсан хугацаанд Монгол Улсаас найман сая 544 мянга 400 төгрөгийн зардал гарчээ. Мөн 1959 онд Японд суурьшиж байсан Умард Солонгосын иргэдэд 15 мянган төгрөгийн тусламж үзүүлж байжээ. Монголын ард түм­нээс үзүүлсэн тус­ламжийг өндөр үнэлж Солонгост туслах ажлыг зохион байгуулахад идэвх чармайлттай оролцсон БНМАУ-ын хэдэн арван иргэдийг Умард Солонгосын одон медалиар шагнасан байна. Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын дарга Ким Ил-сон 1953 оны нэгдүгээр сарын 10-нд Монголын Засгийн газарт явуулсан илгээлтдээ: “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг, эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, нэр төрийн төлөө бүх дэлхийн улс түмний энхтайван, жаргалант амьдралыг хамгаалахын төлөө Солонгосын ард түмний шударга дайн эхэлсэн өдрөөс аваад ах дүү Монголын ард түмнээс чин зүрхний тусламжийг бүх хүчээрээ үзүүлсэн, үзүүлсээр байна. Ах дүү Монголын ард түмнээс бидэнд үзүүлж байгаа эд материал, санаа сэтгэлийн асар их тусламж бол тэмцэж байгаа Солонгосын ард түмэнд хайр талархалтай эв санааны нэгдэлтэй байдгийнх нь илрэл мөн” гэж бичжээ. Солонгосын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцсэнийг нь үнэлэн Ардчилсан Солонгосын 288 хүнийг одон медалиар, түүний дотор арван хүнийг Сүхбаатарын одонгоор 1953 оны нэгдүгээр сард шагнажээ. Дэлхийн II дайнд германы фашизмыг ялсан ЗХУ, ялангуяа И.В.Сталин өөрийнхөө асар их нэр хүндийг ашиглан Солонгосын дайны жинхэнэ учир шалтгааны талаар дэлхий нийтийг асар их төөрөгдүүлж байсан ажээ. Тиймээс Европ, Америкт Солонгосын дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн ч эрчимтэй өрнөж байжээ. Дайнд оролцогч талууд 1953 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд хэлэлцээг Паньмүньжомд сэргээжээ. Мэдээж Сталин 1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд таалал төгссөн нь гал зогсоох хамгийн гол учир шалтгаан байжээ. Цэргийн олзлогдогсдыг нутагт нь буцаах тухай хэлэлцээрт Энэтхэгийн зуучлалаар долдугаар сарын 8-нд гарын үсэг зурав. Асуудлыг энхтайвнаар төгс зохицуулах хүртэл “Солонгос дахь дайн болон дайсагнасан аливаа явдлыг бүрэн зогсоохоор” заасан Солонгосын хойгт гал зогсоох тухай хэлэлцээрт 1953 оны долдугаар сарын 27-нд УМАРД СОЛОНГОС-ын Солонгосын Ардын армийн дээд Ерөнхий командлагч, маршал Ким Ил-сон, Хятадын сайн дурынхны командлагч Пэн Дэнхуай, НҮБ-ын хүчний командлагч АНУ-ын Армийн генерал Марк В.Кларк, Солонгосын ардын арми, Хятадын сайн дурынхныг төлөөлж, Солонгосын Ардын армийн ахлах төлөөлөгч Нам-Иль, НҮБ-ын хүчнийг төлөөлж, АНУ-ын Армийн ахлах төлөөлөгч, дэслэгч генерал [[Уилльям К.Харрисон]] нар гарын үсэг зуржээ. Өмнөд Солонгос гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурахаас татгалзсан нь Умард Солонгосыг бүрэн чөлөөлөх бодолтой байсантай нь холбоотой байжээ. Солонгосын дайны гал зогсоох Панмүньжомын хэлэлцээрт гарын үсэг зурах ёслолын олон улсын хэмжээний томоохон түүхэн үйл явдалд Монголын төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. Монгол Улсаас анх удаа “Үнэн” сонины тусгай сурвалжлагч Ц.Намсрай (тухайн үед Намын түүхийн институтийн орлогч захирал байсан Д.У), Бээжин дэх БНМАУ-ын ЭСЯ-ны I нарийн бичгийн дарга Т.Пүрэвжал нар 1953 оны долдугаар сарын 22-ноос наймдугаар сарын 4-ны өдрүүдэд оролцсон байна. Хятадын ГЯЯ-ны хэвлэл мэдээллийн хэлтсээс зохион байгуулсны дагуу ЗХУ, БНМАУ, Польш, Австри, Итали, Чехословак, Румын, Болгар, Унгар, Ардчилсан Германы хэвлэлийн төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. 1953 оны долдугаар сарын 28-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаас Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын даргад явуулсан илгээлтэд өгүүлэхдээ: “Солонгост дайныг зогсоох тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурагдаж, Солонгосын баатарлаг ард түмэн ба эрх чөлөөг эрмэлзэгч бүх хүн төрөлхтөн, агуу их ялалт байгуулсныг тохиолдуулан Монголын ард түмний өмнөөс …. халуун баяр хүргэе. Солонгосын ард түмний эрх чөлөөний тэмцэлд хэзээ ямагт маш их талархаж ирсэн Монголын ард түмэн ба БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгост дайн зогсч, Солонгосын баатарлаг ард түмэн, Хятадын ардын эрэлхэг сайн дурынхан ба энхтайван, ардчиллын бүх лагерийн алдарт ялалт болсон явдалд гүн их баясгалантай бөгөөд сэтгэл хангамжтайгаар баяр хүргэж байна” гэжээ. == Мөн үзэх == * [[Дайн]] * [[Хүйтэн дайн]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131102121134/http://www.kdvamerica.org/About.html Korea Defense Veterans of America] * [https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Korean War Ex-POW Association] * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Korean War Veterans Associtaion] * [https://web.archive.org/web/20061217210901/http://www.koreanwarcenter.org/index.html The Center for the Study of the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20100121022554/http://www.rt66.com/~korteng/smallarms/ Korean War Documentary] * [http://www.koreanchildren.org Korean Children's War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20071001023403/http://www.calvin.edu/news/releases/2001_02/korea.htm Calvin College on the Impact of the War on the Korean People] * [http://www.paulnoll.com/Korea/War/index.html Facts and texts on the War] * [http://www.bbc.co.uk/history/war/coldwar/korea_usa_01.shtml BBC: American Military Conduct in the Korean War] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/atrocities.htm#types Atrocities against Americans in the Korean War] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55a/099.html Atrocities by Americans in the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20130909162831/http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov Quicktime sequence of 27 maps adapted from the West Point Atlas of American Wars] showing the dynamics of the front. * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1950english.html Animation for operations in 1950] * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1951english.html Animation for operations in 1951] * [http://fornits.com/anonanon/articles/200103/20010330-258.htm POW films, brainwashing and the Korean War]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-112/conflict_war/korea/ CBC Digital Archives - Forgotten Heroes: Canada and the Korean War] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm Chinese 50th Anniversary Korean War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20080516222205/http://www.wilsoncenter.org/nkidp North Korea International Documentation Project] * [http://qindex.info/Q_incld/drctry.php?id=movie&ctgry=938 Collection of videos on Korean War]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгосын дайн| ]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түүх]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Австралийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Канадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шведийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Польшийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1950 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1951 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1952 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1953 оны зөрчилдөөн‎]] tgts1z37u4v6fkzgvdnx5o4wsyxx1is 0 2967 867404 854255 2026-08-27T16:13:50Z Munkhbat1998 107079 867404 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах орон}} {{About|Хятадын засаг захиргааны нэгжийн|газарзүйн бүс нутгийг|Зүүн Туркестан|хэрэглээг}} <!-- Please do not add or remove major content in this article without discussing on the talk page first. Please spell-check your contributions and review the grammar. --> {{Инфобокс суурин | name = Шинжаан | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|[[Стандарт Хятад хэл|Хятад хэл]]}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}}<br/>({{transliteration|zh|Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Уйгур хэл]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى}}<br/>{{nowrap|({{transliteration|ug|Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni}})}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = XJ / {{linktext|lang=zh|新}} ({{transliteration|zh|Xīn}}) | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = A glance at Urumqi from Hongshan Park.jpg | caption1 = [[Өрөмч]]ийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Karakul-muztagh-ata-d09.jpg | caption2 = [[Музтагата]] болон [[Каракуль нуур]] | image3 = 喀什城市规划展示馆 - Kashgar City Planning Exhibition Hall - 2015.04 - panoramio.jpg | caption3 = Хот төлөвлөлтийн үзэсгэлэнгийн танхим, [[Кашгар]] | image4 = People's Square of Urumqi 1.jpg | caption4 = [[Ардын талбай (Өрөмч)|Ардын талбай]] | image5 = 火焰山 - panoramio.jpg | caption5 = [[Галт нуруу]], [[Турфан хот|Турфан]] | color = white }} | image_map = Xinjiang in China (de-facto) (+all claims hatched).svg | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Шинжааны байршил | coordinates = {{coord|41|N|85|E|type:adm1st_region:CN-65_dim:2000000|format=dms|display=it}} | named_for = | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight: normal;">ба томоохон хот</span> | seat = [[Өрөмч]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Шинжааны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|14 аймаг]]<br />95 хошуу<br />1142 суурин ба хороолол | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ма Шинрүэй]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Зумрет Обул]] | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Эркин Тунияз]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = [[Нурлан Абильмажинулы]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 60 гишүүн | area_footnotes =<ref name="area">{{cite web|script-title =zh:6-1 自然资源划|language = zh|trans-title = 6-1 Natural Resources|url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|publisher = Statistics Bureau of Xinjiang|access-date= 19 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152943/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|archive-date=22 December 2015}}</ref> | area_total_km2 = 1664897 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|1-р байр]] | elevation_max_m = 8,611 | elevation_max_point = [[К2|К2 уул]] | elevation_min_m = −154 | elevation_min_point = [[Айдын нуур]]<ref>{{Cite book|last1=Mackerras|first1=Colin|url=https://books.google.com/books?id=yiq_f71uXboC&q=%2BAydingkol&pg=PA192|title=The Cambridge handbook of contemporary China|last2=Yorke, Amanda|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0-521-38755-2|page=192|access-date=4 June 2008}}</ref> | population_footnotes =<ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 25,890,000 | population_as_of = 2021 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|29-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes =<ref>{{cite web|url=https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm|title=Main Data of Xinjiang Uygur Autonomous Region from the Seventh National Population Census|date=16 June 2021|website=www.fmprc.gov.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613171035/https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm |archive-date=13 June 2022|publisher=Consulate General of the People's Republic of China in Toronto|access-date=8 August 2021}}</ref> | demographics1_title1 = Угсаатны<br/>{{pad|0.5em}}бүрэлдэхүүн ([[2020 оны Хятадын хүн амын тооллого|2020 Тооллого]]) | demographics1_info1 = {{unbulleted list|44.96% [[Уйгурууд]]|42.24% [[Хятадууд]]|12.80% Бусад}} | demographics1_title2 = {{nowrap|Хэл<br/>{{pad|0.5em}}, аялгууд}} | demographics1_info2 = {{unbulleted list|[[Уйгур хэл|Уйгур]] (албан ёсны)<ref>{{cite web|title = China|url=http://www.ethnologue.com/country/CN/status|website = [[Ethnologue]]|access-date = 3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226074704/https://www.ethnologue.com/country/CN/status|archive-date = 26 December 2018|url-status = live}}</ref>|[[Умард Хятад хэл|Хятад]] (албан ёсны)|[[Казах хэл]]|[[Киргиз хэл]]|[[Монгол хэл]]|[[Ойрад хэл]]|43 бусад хэлнүүд}} | iso_code = CN-XJ | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥1.7 их наяд (23-р байр)<br/>$263 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥68,552 (19-р байр)<br/>$10,190 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 3.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.738<ref name="2013 report">{{cite web|url=http://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?years=2021+2020|title= Human Development Indices (5.0)- China|publisher= Global Data Lab|access-date=11 January 2023}}</ref> ([[List of Chinese administrative divisions by HDI|24-р]]) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://uygur.xinjiang.gov.cn/|Уйгур хувилбар}} | footnotes = | official_name = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон }} [[Файл:Шиньжаан засаг захиргааны нэгж.jpg|thumb]] '''Шинжаан''' (албан ёсоор '''''БНХАУ-ын''''' '''''Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон''''') гэдэг нь албан ёсоор 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын бүрэлдхүүнд багтсан бөгөөд тус улсын баруун хойд талыг эзлэн оршдог том [[өөртөө засах орон]] юм. Газар нутаг-1,6 сая км кв, х ам 19,630 мян, 2005 оны байдлаар Шинжаан-Уйгурт 21 сая хүн амьдарч байна. Хятад улсад нийт 56 үндэстэн, ястан байдгаас 34 нь Шинжаан-Уйгурт амьдарч байна. Хүн амын эзлэх тоогоороо хятад, [[уйгур]], [[казахууд]] эхний гуравт орно. Мөн энд [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], монгол, [[киргиз]], шибэ, [[тажикууд‎|тажик]], [[Узбекчүүд|узбек]], [[манж]], [[дагуур]], [[Татарууд|татар]], [[Оросууд|орос]], [[дунсян]], [[салар]] зэрэг үндэстэн бий. Нийслэл [[Өрөмч]] хот. Баруун хойд, хойд, зүүн хойд талаараа [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Афганистан]], [[Энэтхэг]]ийн ба [[Пакистан]]ы хяналтын [[Ладакх]] муж ([[Кашмир]] нутаг), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Монгол]] улстай, дотооддоо [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]], [[Ганьсу]], [[Хөхнуур]] мужтай хиллэнэ. Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг засаг захиргааны төв хот нь [[Өрөмч]] юм. Өрөмч гэдэг нь [[Тэнгэр уул]]ын мөнх цаст уулнаас эх аван урсдаг голын Монгол нэр юм. Хятадууд хотын нэрийг У-лу-му-чи гэх өөрийн дуудлагад нийцүүлэн өөрчилж англи үсгээр “'''Urumqi'''” гэж галиглах болжээ. Харин манайхан түүнийг нь дуурайж Үрүмчи гэж бичдэгээс нэрийн нь утгыг ойлгохоо больсон байна. Өрөмч гэдэг үгийг ойрдоор "үзэсгэлэнтэй бэлчээр" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. Өрөмч хот нь Шинжаан-Уйгарын нийслэл төдийгүй, нийт Шинжааны улс төр, эдийн засаг, соёл, мэдээлэл, технологийн төв юм. Энэ хот нь шинжааны зам харилцааны гол зангилаа хот бөгөөд мөн Евроазийн эх газрын гүүр болж, хятад улсын баруун талыг гадаадад нээх үүд юм. Өрөмч хот нь [[Еврази]]йн эх газрын хэвлийд орших Тэнгэр уулын хойд бэл, Зүүнгарын хотгорын өмнөд захад оршдог. Далай түвшнээс дээш 680-920 м, эх газрын дундаж дулаан, хагас хуурай уур амьсгалтай, жилийн дундаж дулааны хэм 7.3С, унах хур тунадасны жилийн дундаж нь 236 мм, жилийн дундаж нартай өдөр 2775 цаг, шүүдэр буухгүй хоногийн тоо жилд дундажаар 105-168 хоног, хавар, намрын улирал харьцангуй богино, өвөл зуны улирал харьцангуй урт, дэлхий дээрх далайгаас хамгийн их алслагдсан хот ажээ. Тус хот одоогоор 7 дүүрэг,1 сумтай. Тяньшань (Тэнгэр уул), Шайбик, Шинэши /шинэ хот/, Шуймогоү, Тоүдунхэ, Дуншань, Наньшанькуан. Сумын нэр нь Өрөмч. Мөн улсын зэрэглэлийн 2 нээлттэй бүс байдаг. [[File:ColourfulBeach.jpg|thumb|[[Эрчис]] мөрний цутгалан]] [[File:Xinjiang Space View.jpg|thumb|Сансраас авсан зураг]] Томоохон голууд — [[Тарим]], [[Или мөрөн|Или гол]], [[Эрчис мөрөн]] (эхэн хэсгийг нь буюу Монголоос эх авч Хятадаар дайран урсч Казахстан дахь [[Зайсан нуур]]<nowiki/>т цутгадаг хэсгийг нь [[Хар Эрчис]] гэж нэрлэдэг). Томоохон нуур — [[Лоб нуур]], [[Бост нуур]], [[Эв нуур]]. == Түүх == [[File:Tarimbecken 3. Jahrhundert.png|thumb|Таримийн сав газар МЭӨ 3-р зуун]] [[File:BezeklikSogdianMerchants.jpg|thumb|Буддын шашинт Согд-Перс лам нар ба сүсэгтнүүд Зүүн Таримийн хотгор 8-р зуун]] Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд [[Берлин]], [[Лондон]], [[Парис]], [[Токио]], [[Санкт-Петербург]], [[Шинэ Дели]] хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр эрдэм шинжилгээний экспедици Шинжааны торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Энд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ. <!--Харамсалтай нь гадаадын түүх судлаач тэр дундаа энэ хэсгийн бусад хэл дээрхи материалуудад ташаа зүйл оруулсан нь маш их ажиглагдаж байгааг уншигч та анхаарч өөрийн мэддэг хэл дээрхи хуудсанд залруулга хийж энэхүү хуудсыг өргөжүүлж тусална уу?--> Эрт дээр цагт энэ нутгаар их [[Торгоны зам|торгоны замын]] чиглэл дайран өнгөрдөг байлаа. 1970-аад оны сүүлчээр Хятадын археологичид дэлхий дахинд Турфаны соёл гэж алдаршсан соёлын асар үнэт олдвор, хэдэн зууны турш хурааж хуримтлуулсан номын санг Таримын саваас нээсэн билээ.Хятадын баруун этгээдийн захын боомт [[Ланжоу]]гаас гараад өмнөх зам нь Уйгарын [[Хотан]], [[Яркенд]]аар дайрч Тэнгэр уулын даваагаар дамжиж өрнө зүгт лалын худалдааны хотуудад хүрдэг. Хойд зам нь Ланжоугаас хойд зүгт эргэж [[Куньлун]]ы хойд сугаар ороож Таримын саваар дайрч гардаг юм. Шинжааны хойд хэсэгт нь [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын тал]], өмнөд хэсэгт нь Кашгарын тал, төв хэсэгт нь [[Такла-Макан]]ы элсэн цөл бий. Эдгээр тал газрыг 7000 метрийн өндөр Тэнгэр уул заагладаг. Ил, Эрчис мөрний сав, [[Тарвагатай]]н тал нутгийн сахлаг өвст бэлчээр бол Ойрад, Зүүнгарын хаант улсын гол цөм билээ. ===Тохарын улсууд=== {{гол|Тохар}} ===Хүннү гүрэн (МЭӨ III-МЭ I зуун)=== {{гол|Хүннү улс}} === Сүмбэ улс === {{гол|Сүмбэ улс}} === Нирун улс (330-555)=== {{гол|Нирун улс}} Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 555 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ ===Эфталит буюу Цагаан хүннү нар=== {{гол|Цагаан хүннү}} ===Бусад улсууд === === Түрэг улс МЭ 555 он === {{гол|Түрэг улс}} [[Түрэг улс|Түрэгийн]] 2-р хаант улс сэргэн мандсанаар [[Тан улс|Тан]] гүрний баруун жигүүрийг тас цохисон билээ. МЭ ҮII зуунд Уйгурын 9 овог аймаг нэгдэж, Түрэгийн хожуу хаант улсыг баруун зүгт шахаад 745 онд [[Уйгурын хаант улс]]ыг байгуулжээ. Монголын тал нутаг дахь бусад гүрнүүдийг бодвол уйгурууд гадагшаа харьцангуй бага дайн тулаан хийсэн ба хөгжингүй соёлтой, олон хот суурин байгуулсан нүүдэлчин үндэстэн байсан юм. === Тан улс === {{гол|Тан улс}} [[File:Emperor Taizong's campaign against Xiyu states.svg|thumb|Тан улсын Шинжаан дахь улсуудын эсрэг хийсэн дайн]] === Уйгурын хаант улс МЭ 740-840 он === {{гол|Уйгурын хаант улс}} === Харханы улс, уйгуруудын нүүдэл, тохарчууд түрэгжин ууссан нь=== {{гол|Хар ханы улс|Найман|Уйгур|Хар Хидан}} ===Их Монгол Улс, Цагадайн улс, Монгол Улс, Дөрвөн Ойрад (XIII-XVII зуун)=== {{гол|Их Монгол Улс|Цагадайн улс|Бутралын үеийн Монгол|Дөрвөн Ойрад}} [[Файл:Chagatai Khan.JPG|thumb|left|Цагадай хан]] 1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм. Чингис хааны үеэс Монголчууд энэ нутгийг бусдад алдаагүй юм. Хубилайтай тэрсэлдсэн Өгөдэйн угсааны Хайду, Наян нар чухам энэ нутагт түшиглэн 70 гаруй жил тулалдсан юм. Өгэдэйн угсааныхан Толуйн угсааныхантай тэмцсэн 100 гаруй жилд энэ нутагт Ойрад хэмээх хүчирхэг Монгол аймгийн холбоо бий болж, яваандаа үндэстний шинжийг олсон юм. Хожим Оросын түүхчдийн дэглэсэн Монголын түүхийг уншихад Ойрадууд, Монголчууд огт өөр улс болоод, хоорондоо дайтаж байсан мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг ч үнэндээ Чингис хааны угсааныхны хаан ширээний төлөөх дотоодын тэмцэл байсан юм. тэр ч байтугай Тогоонтөмөрийг Бээжингээс зугтсаны дараа Хорчины заримыг Ойрадууд талдаа татаж, сайн дайчидтай болохыг зорьсноор Хошууд хэмээх аймаг бий болж байлаа.XIҮ зууны үед Цагаадайн улсаас [[Моголистан]] улс тусгаарлаж гарсан байна. Могул гэдэг үг нь “монгол” гэсэн үгнээс гаралтай. [[Моголистан]] улсын хүн амын ихэнх нь түрэг хэлээр ярьдаг уйгарчууд байлаа. Өөрөөр хэлбэл хангууд нь монгол, ард түмэн нь уйгур голдуу байжээ. Энэ улсын нийслэл нь [[Бешбалык]] хот байлаа. Бешбалык хот нь өмнө нь Уйгурын Идигүдийн улсын нийслэл байсан билээ. XҮ зуунд Моголистан [[Дөрвөн Ойрад]], [[казахууд|казах]]т шахагдан улсынх нь төв нь Шинжааны өмнөд хэсгийн баянбүрдүүд рүү шахагджээ. ===Моголистан=== {{гол|Моголистан|Яркендын хант улс}} === Зүүнгарын хаант улс === {{гол|Зүүнгарын хаант улс}} Ойрадууд 1449 оноос эхлэн буюу Эсэн тайш хааны үед Тарвагатай болон Эрчис мөрний сав дагуу нутаглаж байсан бөгөөд эл нутаг нь Цагадайн удмын Моголистантай харилцаж байсан тэдний харилцаа үе үе зөрчилдөж байсан торгоны замыг хяналтандаа авахын төлөө байсан Ойрадын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, эдийн засгийн сонирхлоор Уйгурыг түшмэг болгохыг эрмэлзэж байв. Төвдтэй харилцах замд байдаг Уйгарууд Зүүнгарыг сөрөх чадалгүй тул ая эвийг хичээж байлаа. Дотоодын зөрчилдөөнөө шийдвэрлэхийн тулд Далай ламаар уламжлуулан [[Галдан бошигт хаан]]аас дэмжлэг авснаар түшмэг улс болжээ. XҮI зуунд Уйгарчууд Мамлакат ба Могул (Могол улс) гэдэг нэртэй Яркенд хотод нийслэлтэй улс байгуулжээ. === Манжийн үе === {{гол|Чин улс}} [[File:Veselovski-1898-Yakub-Bek.jpg|thumb|150px|Цагаан малгайтны Якуб бек.]] Халх Зүүнгар даяар гарсан бослого эмгэнэлтэйгээр дарагдсаны үр дүнд [[Хулж хот|Илий]]н хязгаарын [[Жанжин]]ы газар хэмээн нэг хэсэг нэрлэгдэж байсан ажээ. Энэ нь одоогийн Шинжааны өмнөд хэсгийг захирч байсан Уйгарын захирагч асаны ач нар болох цагаан уулын бүлгийн шашны мяндагтан Аппак Хожа ба ах дүү Бурханнэдин, Хожа Жихан нар болон тэдний өрсөлдөгч хар уулын бүлгийн Яхи Хожа нарын тэмцлийн талбар болон хувирчээ. Манжийн цэрэг Ойрадуудыг хядан устгахад тэдэнд багагүй тусламж үзүүлж хядлагад идэвхтэй оролцож түүний төлөө эрх дураараа амьдарна хэмээн тэдний горьдсоноор байдал дээрдсэнгүй. Харин Ойрадын харъяанд байснаас дордов. Аппак юу хийснээ ойлгосон боловч хэдийн оройтсон байлаа. 1758 онд Аппак Хожа өөрийгөө Уйгарын дээд захирагч Баатар хаан хэмээн өргөмжлөв. Хэдийгээр нилээд эрх мэдэл олж авсан боловч түүний өрсөлдөгч нараас нилээдгүй нь Уйгарууд Манж нарын талд ороод амжжээ. Манж нар өмнө зүг шуурхайлан хөдөлж Куча, Сайр хэмээх гол гол хотуудыг ээлж дараалан эзлэн авсаар Аксу, Турфан хотуудын өрсөлдөгч мяндагтан нараа Манжийн жанжин Жаоху-д ах дүү Бурханнэдин, Хож Жихан нар барьж өгөв. Тэгээд дараа жил нь эцсийн түшиц газар Яркенд, Кашгар хотууд унажээ. “Иймэрхүү" гавъяа хүчин чармайлтын шанд ах дүүс бусад удирдагчид, ард түмний нүүрийг харах аргагүй болж Уйгар орноо Манжаас тусгаарлах горьдлого нь талаар болжээ. Үр дагавар нь Манж чин улс Туркестаны зүүн бүс нутгийг бүрмөсөн эзлэн авч цэрэг захиргааг төвшитгөн тохинуулж, элбэн дагуулсан “Шинэ Хязгаар буюу Шинжаан” хэмээн [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 20 дугаар онд Дайчин гүрний эзэн хааны соёрхсон зарлигаар нэрлэжээ. 1862-1877 онд Манж Чин улсын Шэньси, Ганьсу, [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Кашгар]]ыг хамарсан “цагаан малгайтны бослого” дэгдэж, босогчид үе үе Монголд нэвтрэн. === Дундад иргэн улс === [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед Шинжаан урт хугацааны мөргөлдөөнтэй байсан. [[Уйгурууд]] [[Зүүн Туркестан]] улсыг хоёр удаа байгуулсан боловч [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн нөлөөн дор алга болжээ. === Орчин үе === 1949 онд БНХАУ байгуулагдахад Хятадын бүрэлдэхүүнд багтаж, цөөнх үндэстний өөртөө засах эрхтэй засаг захиргааны бүс болжээ. == Цөмийн туршилт== Хятад улс 1964 оноос Шинжааны [[Лоб нуур]]ын орчимд өөрийнхөө цөмийн бөмбөгийн туршилт хийж ирсэн. == Нутгийн хуваарь == Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон нь 4 тойргийн энтэй хот, 5 өөртөө засах тойрог (өөртөө засах жуу), 5 тойрог, 13 шууд захирагдах хошууны энтэй хот хуваагдана. * тойргийн энтэй хот: ** [[Өрөмч|Өрөмч хот]] ({{lang|zh-hans|乌鲁木齐市}}, {{lang|ug|ئۈرۈمچى شەھىرى}}) ** [[Карамай|Карамай хот]] ({{lang|zh-hans|克拉玛依市}}, {{lang|ug|قاراماي شەھىرى}}) ** [[Турфан хот]] ({{lang|zh-hans|吐鲁番市}}, {{lang|ug|تۇرپان شەھىرى}}) ** [[Хамил тойрог|Хамил хот]] ({{lang|zh-hans|哈密市}}, {{lang|ug|قۇمۇل شەھىرى}}) * өөртөө засах тойрог ** [[Чанжи тойрог|Чанжи хотон үндэстний өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|昌吉回族自治州}}, {{lang|ug|سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Бортал тойрог|Бортал Монгол өөртөө засах жуу]] ({{lang|zh-hans|博尔塔拉蒙古自治州}}, {{lang|ug|بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол Монгол өөртөө засах тойрог жуу]] ({{lang|zh-hans|巴音郭楞蒙古自治州}}, {{lang|ug|بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Кызылсу|Кызылсу Киргиз өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|克孜勒苏柯尔克孜自治州}}, {{lang|ug|قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Или|Или Казах өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|伊犁哈萨克自治州}}, {{lang|ug|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى}}) * тойрог: ** [[Аксу тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿克苏地区}}, {{lang|ug|ئاقسۇ ۋىلايىتى}}) ** [[Кашгар тойрог]] ({{lang|zh-hans|喀什地区}}, {{lang|ug|قەشقەر ۋىلايىتى}}) ** [[Хотан тойрог]] ({{lang|zh-hans|和田地区}}, {{lang|ug|خوتەن ۋىلايىتى}}) ** [[Тарвагатай тойрог]] ({{lang|zh-hans|塔城地区}}, {{lang|ug|تارباغاتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд ** [[Алтай тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿勒泰地区}}, {{lang|ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд * шууд захирагдах хошууны энтэй хот ([[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]]): ** [[Шихэз хот]] ({{lang|zh-hans|石河子市}}, {{lang|ug|شىخەنزە شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 8 дугаар дивиз ** [[Арал хот]] ({{lang|zh-hans|阿拉尔市}}, {{lang|ug|ئارال شەھرى}}) - Шиньжяны корпусын 1 дугаар дивиз ** [[Тумшук хот]] ({{lang|zh-hans|图木舒克市}}, {{lang|ug|تۇمشۇق شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 3 дугаар дивиз ** [[Узячу хот]] ({{lang|zh-hans|五家渠市}}, {{lang|ug|ۋۇجياچۈ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 6 дугаар дивиз ** [[Бэйтүн хот]] ({{lang|zh-hans|北屯市}}, {{lang|ug|بەيتۈن شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 10 дугаар дивиз ** [[Тэмэнгуан хот]] ({{lang|zh-hans|铁门关市}}, {{lang|ug|باشئەگىم شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 2 дугаар дивиз ** [[Шуанхэ хот]] ({{lang|zh-hans|双河市}}, {{lang|ug|قوشئۆگۈز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 5 дугаар дивиз ** [[Кокдала хот]] ({{lang|zh-hans|可可达拉市}}, {{lang|ug|كۆكدالا شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 4 дугаар дивиз ** [[Кунюү хот]] ({{lang|zh-hans|昆玉市}}, {{lang|ug|قۇرۇمقاش شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 14 дугаар дивиз ** [[Хуянхэ хот]] ({{lang|zh-hans|胡杨河市}}, {{lang|ug|خۇياڭخې شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 7 дугаар дивиз ** [[Шиншин хот]] ({{lang|zh-hans|新星市}}, {{lang|ug|يېڭى يۇلتۇز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 13 дугаар дивиз ** [[Байян хот]] ({{lang|zh-hans|白杨市}}, {{lang|ug|بەيياڭ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 9 дугаар дивиз ** [[Цаоху хот]] ({{lang|zh-hans|草湖市}}, {{lang|ug|ساۋخۇ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 15 дугаар дивиз == Байгаль-цаг уур, газарзүй == [[Файл:Jiaozuo Guozigou.png|thumb|[[Тэнгэр Уул]]]] Ази тивийн хэвлийд орших Шинжаан нутгийн хойноос урагш Алтайн нуруу, Тэнгэр уул, Куньлун нуруу үргэлжилж, төв хэсэгт нь Зунгарын хотгор, Таримын хотгор байдаг. Куньлун гэж Хөндлөн уул гэсэн монгол үгийн хувирсан дуудлага гэдэг. Хөхнуур, Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой Куньлун нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд Шинжааны газар зүй, уур амьсгалд багагүй нөлөө үзүүлдэг. Хөх нуур, Хатан голын чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадаг учир Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаанд Хятадын хамгийн том дотоод урсгалт Таримын гол, Или гол, Эрчис мөрөн зэрэг томоохон гол мөрөн, Хятадын хамгийн том цэнгэг устай Бестен нуур, Лоб, Баграшкүль, Эв, Ханас зэрэг том нууртай. Тэнгэр уулаас өмнөх нутгийг “Наньжян” буюу Өмнөд хязгаар, хойших нутгийг “Бэйжян” буюу Хойд хязгаар, Хами, Турфаны хотгор хавийг “Дүнжян” буюу Зүүн хязгаар хэмээн нэрлэнэ. Шинжаан бол бүхэлдээ хөхрөн ногоорч, хоёр их хотгорыг нь дагасан том жижиг олон баян бүрд хэлхсэн сувд шиг гэрэлтсэн, ер бусын үзэсгэлэнт нутаг юм. [[Файл:Bostenlake 20121004 02.jpg|thumb|left|[[Бост нуур]]]] Шинжаан эх газрын хуурай, эрс тэс уур амьсгалтай, халуун хүйтний зөрөө маш их. Хятад орон даяар хамгийн хүйтэн болсон нь Шинжааны Алтайн бүсэд, урт хугацааны турш хамгийн халуун болсон тохиолдол Турфанд бүртгэгдсэн юм. Хятадын нийт элсэн цөлийн гуравны хоёр нь Шинжаанд бий. Такалмаканы элсэн цөл 330 мянган ам дөрвөлжин км, хэмжээгээрээ Хятадад хамгийн том, дэлхийд хоёрт ордог элсэн цөл юм. Зунгарын хотгорын Гурвантүнгэдийн цөл 48 мянган ам дөрвөлжин км буюу Хятадад хэмжээгээр хоёрт орно. Шинжааны цөл газрын тос, ашигт малтмал, байгалийн хийгээр баялаг. == Хүн ам зүйн бүтэц == Энд цэвэр манж үндэстэн 50 гаруй мянган хүн байдаг. === Эдийн засаг, аж-ахуй, зам тээвэр === [[Файл:Map of language areas of Xinjiang.png|thumb|Угсаатны бүрэлдэхүүн]] Шинжаан дахь Хятадын армийнхан бүтээн байгуулалтын ажил эрхэлж зам гүүр тавьж, олон зуун мянган га талбайд усан үзмийн тариалан эрхэлж, цөл дундуур 4500 км урт нефьтийн хоолой татаж, өндөр байшингуудыг барьж байна. Бүр мексикийн зах зээлд ихээхэн нэрд гарч, хятадын төрийн өндөрлөгүүд хүртэх дуртай болсон “Sunshine” хэмээх сайхан дарс нэрж экспортлоод эхэлсэн ба Хятадын цэргийнхэн дарсны компаниа иргэний компани болгон хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэнд хувьцаа их өсөж байсан түүхтэй.Шинжаан Эв нуур, Лоб нуур, Баграшкүль гэсэн 3 том нууртай. Уур амьсгал нь эх газрын хуурай, эрс тэс юм. Газар зүйн бас нэгэн чухал хүчин зүйлийг байнга мартдаг нь Куньлуний нуруу юм. Энэ нь Хөндлөн уул гэсэн Монгол үгийн хувирсан дуудлага. Хөх нуур ба Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой энэ нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд мужийн газар зүй, уур амьсгалд маш их нөлөөтэй. Хөх нуур, Хатан голын /шар мөрөн/ чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадгаас Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаан-Уйгарын нутаг бол эртний соёл иргэншлийн өлгий бөгөөд ялангуяа Таримын сав бол эртний соёлын онцгой голомт, өрнө дорнын соёлын солилцооны нэвшилт явагдаж байсан нутаг билээ. Энд мөн дэлхийн хамгийн урт газар доорх суваг бий. Эртний ард түмнүүд зундаа +40С градусаас буудаггүй халуунд тариалан услахын тулд 5500 киломерт урт суваг газар дор байгуулжээ. Тэнгэр уулын мөс хавар хайлахад цөлийн хатсан сайр усаар дүүрч цөлийг ундлаад ууршдаг. Харин энэ чандмань эрдэнийг ууршуулж алдахгүйн тулд усыг газар доорх сувагт шургуулж авдаг байна. Тиймээс Шинжааны хүн ам оршин суудаг баян бүрд, үржил шимт голын сав дагуу олон мянган жилийн түүхтэй асар урт суваг бий болжээ. Эдгээрийг түшиглэн Шинжаан-Уйгарт аялал жуучлалын хэд хэдэн бүс байгуулжээ. == Холбоотой утга == {{commons category|Xinjiang}} * [[Зүүнгар нутаг]] * [[Зүүн Туркестан]] * [[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]] ==Зураг== <gallery> Файл:Karakorum-kirguiz-d01.jpg[[Каракорум]] уулын өндөр уулын зам File:Karakorum-carretera-d08.jpg|Каракорумын хөндий File:Westerner on a camel.jpg|VI-VII зууны үед хамаарах тэмээ унасан Бактри хүний баримал File:BuddhaTumshuqXinjiang5thcentury.jpg|Буддагийн баримал. МЭ V зуун File:Central Asian Buddhist Monks.jpeg|Шиньжааны буддын лам нарын хөрөг (агуйн хадны зураг) зүүн гар талаас хүрэн үс, цэнхэр нүдтэй Индо-ари эсвэл Энэтхэг-Иран Дундад азийн Тохар, баруун гар талаас Азийн Монголжуу төрхийн Төвд эсвэл Хятад байж болох ламын зураг 9-10 дугаар зуун <ref>[http://discovermagazine.com/1994/apr/themummiesofxinj359 The Mummies of Xinjiang] ''DISCOVER Magazine''. April 1, 1994.</ref> Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|Шинжааны хүн ам 2000 онд Файл:Xinjiang.jpg|Засаг захиргааны нэгж Файл:Hyatad.jpg Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Хятадын физик газарзүй Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь Файл:Хятад-атлас.jpg Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Хятадын атлас-орос хэлээр Файл:Xinjiang1.jpg|Шиньжааны зам тээврийн сүлжээ Файл:Urumqi-d02.jpg|[[Өрөмч хот]] Файл:Ürümqi skyline, Xinjiang, China, 2004.jpg Файл:UrumqiSouthSta.jpg File:Wind farm xinjiang.jpg|Шинжааны салхины эрчим хүчний үүсгүүр </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Шинжаан| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Уйгурууд]] jjutzdte3r2lky5kf1a34ulguatehxy 867405 867404 2026-08-27T16:19:10Z Munkhbat1998 107079 867405 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах орон}} {{About|Хятадын засаг захиргааны нэгжийн|газарзүйн бүс нутгийг|Зүүн Туркестан|хэрэглээг}} <!-- Please do not add or remove major content in this article without discussing on the talk page first. Please spell-check your contributions and review the grammar. --> {{Инфобокс суурин | name = Шинжаан | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|[[Стандарт Хятад хэл|Хятад хэл]]}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}}<br/>({{transliteration|zh|Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Уйгур хэл]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى}}<br/>{{nowrap|({{transliteration|ug|Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni}})}} | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = XJ / {{linktext|lang=zh|新}} ({{transliteration|zh|Xīn}}) | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = A glance at Urumqi from Hongshan Park.jpg | caption1 = [[Өрөмч]]ийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Karakul-muztagh-ata-d09.jpg | caption2 = [[Музтагата]] болон [[Каракуль нуур]] | image3 = 喀什城市规划展示馆 - Kashgar City Planning Exhibition Hall - 2015.04 - panoramio.jpg | caption3 = Хот төлөвлөлтийн үзэсгэлэнгийн танхим, [[Кашгар]] | image4 = People's Square of Urumqi 1.jpg | caption4 = [[Ардын талбай (Өрөмч)|Ардын талбай]] | image5 = 火焰山 - panoramio.jpg | caption5 = [[Галт нуруу]], [[Турфан хот|Турфан]] | color = white }} | image_map = Xinjiang in China (de-facto) (+all claims hatched).svg | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Шинжааны байршил | coordinates = {{coord|41|N|85|E|type:adm1st_region:CN-65_dim:2000000|format=dms|display=it}} | named_for = | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | seat_type = Нийслэл<br /><span style="font-weight: normal;">ба томоохон хот</span> | seat = [[Өрөмч]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Шинжааны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|14 аймаг]]<br />95 хошуу<br />1142 суурин ба хороолол | government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | governing_body = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орны ардын их хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ма Шинрүэй]] | leader_title1 = Хурлын дарга | leader_name1 = [[Зумрет Обул]] | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Эркин Тунияз]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга | leader_name3 = [[Нурлан Абильмажинулы]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 60 гишүүн | area_footnotes =<ref name="area">{{cite web|script-title =zh:6-1 自然资源划|language = zh|trans-title = 6-1 Natural Resources|url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|publisher = Statistics Bureau of Xinjiang|access-date= 19 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152943/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2014xjtjnj/zyhj_2014/201506/t20150630_472020.html|archive-date=22 December 2015}}</ref> | area_total_km2 = 1664897 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|1-р байр]] | elevation_max_m = 8,611 | elevation_max_point = [[К2|К2 уул]] | elevation_min_m = −154 | elevation_min_point = [[Айдын нуур]]<ref>{{Cite book|last1=Mackerras|first1=Colin|url=https://books.google.com/books?id=yiq_f71uXboC&q=%2BAydingkol&pg=PA192|title=The Cambridge handbook of contemporary China|last2=Yorke, Amanda|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0-521-38755-2|page=192|access-date=4 June 2008}}</ref> | population_footnotes =<ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 25,890,000 | population_as_of = 2021 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|21-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|29-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes =<ref>{{cite web|url=https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm|title=Main Data of Xinjiang Uygur Autonomous Region from the Seventh National Population Census|date=16 June 2021|website=www.fmprc.gov.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613171035/https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgtrt/eng/news/t1884310.htm |archive-date=13 June 2022|publisher=Consulate General of the People's Republic of China in Toronto|access-date=8 August 2021}}</ref> | demographics1_title1 = Угсаатны<br/>{{pad|0.5em}}бүрэлдэхүүн ([[2020 оны Хятадын хүн амын тооллого|2020 Тооллого]]) | demographics1_info1 = {{unbulleted list|44.96% [[Уйгурууд]]|42.24% [[Хятадууд]]|12.80% Бусад}} | demographics1_title2 = {{nowrap|Хэл<br/>{{pad|0.5em}}, аялгууд}} | demographics1_info2 = {{unbulleted list|[[Уйгур хэл|Уйгур]] (албан ёсны)<ref>{{cite web|title = China|url=http://www.ethnologue.com/country/CN/status|website = [[Ethnologue]]|access-date = 3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226074704/https://www.ethnologue.com/country/CN/status|archive-date = 26 December 2018|url-status = live}}</ref>|[[Умард Хятад хэл|Хятад]] (албан ёсны)|[[Казах хэл]]|[[Киргиз хэл]]|[[Монгол хэл]]|[[Ойрад хэл]]|43 бусад хэлнүүд}} | iso_code = CN-XJ | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥1.7 их наяд (23-р байр)<br/>$263 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥68,552 (19-р байр)<br/>$10,190 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 3.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.738<ref name="2013 report">{{cite web|url=http://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?years=2021+2020|title= Human Development Indices (5.0)- China|publisher= Global Data Lab|access-date=11 January 2023}}</ref> ([[List of Chinese administrative divisions by HDI|24-р]]) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://uygur.xinjiang.gov.cn/|Уйгур хувилбар}} | footnotes = | official_name = Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон }} [[Файл:Шиньжаан засаг захиргааны нэгж.jpg|thumb]] '''Шинжаан''' (албан ёсоор '''''БНХАУ-ын''''' '''''Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон''''') гэдэг нь албан ёсоор 1949 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын бүрэлдхүүнд багтсан бөгөөд тус улсын баруун хойд талыг эзлэн оршдог том [[өөртөө засах орон]] юм. Газар нутаг-1,6 сая км кв, х ам 19,630 мян, 2005 оны байдлаар Шинжаан-Уйгурт 21 сая хүн амьдарч байна. Хятад улсад нийт 56 үндэстэн, ястан байдгаас 34 нь Шинжаан-Уйгурт амьдарч байна. Хүн амын эзлэх тоогоороо хятад, [[уйгур]], [[казахууд]] эхний гуравт орно. Мөн энд [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], монгол, [[киргиз]], шибэ, [[тажикууд‎|тажик]], [[Узбекчүүд|узбек]], [[манж]], [[дагуур]], [[Татарууд|татар]], [[Оросууд|орос]], [[дунсян]], [[салар]] зэрэг үндэстэн бий. Нийслэл [[Өрөмч]] хот. Баруун хойд, хойд, зүүн хойд талаараа [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Афганистан]], [[Энэтхэг]]ийн ба [[Пакистан]]ы хяналтын [[Ладакх]] муж ([[Кашмир]] нутаг), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Монгол]] улстай, дотооддоо [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]], [[Ганьсу]], [[Хөхнуур]] мужтай хиллэнэ. Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг засаг захиргааны төв хот нь [[Өрөмч]] юм. Өрөмч гэдэг нь [[Тэнгэр уул]]ын мөнх цаст уулнаас эх аван урсдаг голын Монгол нэр юм. Хятадууд хотын нэрийг У-лу-му-чи гэх өөрийн дуудлагад нийцүүлэн өөрчилж англи үсгээр “'''Urumqi'''” гэж галиглах болжээ. Харин манайхан түүнийг нь дуурайж Үрүмчи гэж бичдэгээс нэрийн нь утгыг ойлгохоо больсон байна. Өрөмч гэдэг үгийг ойрдоор "үзэсгэлэнтэй бэлчээр" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. Өрөмч хот нь Шинжаан-Уйгарын нийслэл төдийгүй, нийт Шинжааны улс төр, эдийн засаг, соёл, мэдээлэл, технологийн төв юм. Энэ хот нь шинжааны зам харилцааны гол зангилаа хот бөгөөд мөн Евроазийн эх газрын гүүр болж, хятад улсын баруун талыг гадаадад нээх үүд юм. Өрөмч хот нь [[Еврази]]йн эх газрын хэвлийд орших Тэнгэр уулын хойд бэл, Зүүнгарын хотгорын өмнөд захад оршдог. Далай түвшнээс дээш 680-920 м, эх газрын дундаж дулаан, хагас хуурай уур амьсгалтай, жилийн дундаж дулааны хэм 7.3С, унах хур тунадасны жилийн дундаж нь 236 мм, жилийн дундаж нартай өдөр 2775 цаг, шүүдэр буухгүй хоногийн тоо жилд дундажаар 105-168 хоног, хавар, намрын улирал харьцангуй богино, өвөл зуны улирал харьцангуй урт, дэлхий дээрх далайгаас хамгийн их алслагдсан хот ажээ. Тус хот одоогоор 7 дүүрэг,1 сумтай. Тяньшань (Тэнгэр уул), Шайбик, Шинэши /шинэ хот/, Шуймогоү, Тоүдунхэ, Дуншань, Наньшанькуан. Сумын нэр нь Өрөмч. Мөн улсын зэрэглэлийн 2 нээлттэй бүс байдаг. [[File:ColourfulBeach.jpg|thumb|[[Эрчис]] мөрний цутгалан]] [[File:Xinjiang Space View.jpg|thumb|Сансраас авсан зураг]] Томоохон голууд — [[Тарим]], [[Или мөрөн|Или гол]], [[Эрчис мөрөн]] (эхэн хэсгийг нь буюу Монголоос эх авч Хятадаар дайран урсч Казахстан дахь [[Зайсан нуур]]<nowiki/>т цутгадаг хэсгийг нь [[Хар Эрчис]] гэж нэрлэдэг). Томоохон нуур — [[Лоб нуур]], [[Бост нуур]], [[Эв нуур]]. == Түүх == [[File:Tarimbecken 3. Jahrhundert.png|thumb|Таримийн сав газар МЭӨ 3-р зуун]] [[File:BezeklikSogdianMerchants.jpg|thumb|Буддын шашинт Согд-Перс лам нар ба сүсэгтнүүд Зүүн Таримийн хотгор 8-р зуун]] Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд [[Берлин]], [[Лондон]], [[Парис]], [[Токио]], [[Санкт-Петербург]], [[Шинэ Дели]] хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр эрдэм шинжилгээний экспедици Шинжааны торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Энд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ. <!--Харамсалтай нь гадаадын түүх судлаач тэр дундаа энэ хэсгийн бусад хэл дээрхи материалуудад ташаа зүйл оруулсан нь маш их ажиглагдаж байгааг уншигч та анхаарч өөрийн мэддэг хэл дээрхи хуудсанд залруулга хийж энэхүү хуудсыг өргөжүүлж тусална уу?--> === Эрт үе === Эрт дээр цагт энэ нутгаар их [[Торгоны зам|торгоны замын]] чиглэл дайран өнгөрдөг байлаа. 1970-аад оны сүүлчээр Хятадын археологичид дэлхий дахинд Турфаны соёл гэж алдаршсан соёлын асар үнэт олдвор, хэдэн зууны турш хурааж хуримтлуулсан номын санг Таримын саваас нээсэн билээ.Хятадын баруун этгээдийн захын боомт [[Ланжоу]]гаас гараад өмнөх зам нь Уйгарын [[Хотан]], [[Яркенд]]аар дайрч Тэнгэр уулын даваагаар дамжиж өрнө зүгт лалын худалдааны хотуудад хүрдэг. Хойд зам нь Ланжоугаас хойд зүгт эргэж [[Куньлун]]ы хойд сугаар ороож Таримын саваар дайрч гардаг юм. Шинжааны хойд хэсэгт нь [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын тал]], өмнөд хэсэгт нь Кашгарын тал, төв хэсэгт нь [[Такла-Макан]]ы элсэн цөл бий. Эдгээр тал газрыг 7000 метрийн өндөр Тэнгэр уул заагладаг. Ил, Эрчис мөрний сав, [[Тарвагатай]]н тал нутгийн сахлаг өвст бэлчээр бол Ойрад, Зүүнгарын хаант улсын гол цөм билээ. ===Тохарын улсууд=== {{гол|Тохар}} ===Хүннү гүрэн (МЭӨ III-МЭ I зуун)=== {{гол|Хүннү улс}} === Сүмбэ улс === {{гол|Сүмбэ улс}} === Нирун улс (330-555)=== {{гол|Нирун улс}} Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 555 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ ===Эфталит буюу Цагаан хүннү нар=== {{гол|Цагаан хүннү}} ===Бусад улсууд === === Түрэг улс МЭ 555 он === {{гол|Түрэг улс}} [[Түрэг улс|Түрэгийн]] 2-р хаант улс сэргэн мандсанаар [[Тан улс|Тан]] гүрний баруун жигүүрийг тас цохисон билээ. МЭ ҮII зуунд Уйгурын 9 овог аймаг нэгдэж, Түрэгийн хожуу хаант улсыг баруун зүгт шахаад 745 онд [[Уйгурын хаант улс]]ыг байгуулжээ. Монголын тал нутаг дахь бусад гүрнүүдийг бодвол уйгурууд гадагшаа харьцангуй бага дайн тулаан хийсэн ба хөгжингүй соёлтой, олон хот суурин байгуулсан нүүдэлчин үндэстэн байсан юм. === Тан улс === {{гол|Тан улс}} [[File:Emperor Taizong's campaign against Xiyu states.svg|thumb|Тан улсын Шинжаан дахь улсуудын эсрэг хийсэн дайн]] === Уйгурын хаант улс МЭ 740-840 он === {{гол|Уйгурын хаант улс}} === Харханы улс, уйгуруудын нүүдэл, тохарчууд түрэгжин ууссан нь=== {{гол|Хар ханы улс|Найман|Уйгур|Хар Хидан}} ===Их Монгол Улс, Цагадайн улс, Монгол Улс, Дөрвөн Ойрад (XIII-XVII зуун)=== {{гол|Их Монгол Улс|Цагадайн улс|Бутралын үеийн Монгол|Дөрвөн Ойрад}} [[Файл:Chagatai Khan.JPG|thumb|left|Цагадай хан]] 1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм. Чингис хааны үеэс Монголчууд энэ нутгийг бусдад алдаагүй юм. Хубилайтай тэрсэлдсэн Өгөдэйн угсааны Хайду, Наян нар чухам энэ нутагт түшиглэн 70 гаруй жил тулалдсан юм. Өгэдэйн угсааныхан Толуйн угсааныхантай тэмцсэн 100 гаруй жилд энэ нутагт Ойрад хэмээх хүчирхэг Монгол аймгийн холбоо бий болж, яваандаа үндэстний шинжийг олсон юм. Хожим Оросын түүхчдийн дэглэсэн Монголын түүхийг уншихад Ойрадууд, Монголчууд огт өөр улс болоод, хоорондоо дайтаж байсан мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг ч үнэндээ Чингис хааны угсааныхны хаан ширээний төлөөх дотоодын тэмцэл байсан юм. тэр ч байтугай Тогоонтөмөрийг Бээжингээс зугтсаны дараа Хорчины заримыг Ойрадууд талдаа татаж, сайн дайчидтай болохыг зорьсноор Хошууд хэмээх аймаг бий болж байлаа.XIҮ зууны үед Цагаадайн улсаас [[Моголистан]] улс тусгаарлаж гарсан байна. Могул гэдэг үг нь “монгол” гэсэн үгнээс гаралтай. [[Моголистан]] улсын хүн амын ихэнх нь түрэг хэлээр ярьдаг уйгарчууд байлаа. Өөрөөр хэлбэл хангууд нь монгол, ард түмэн нь уйгур голдуу байжээ. Энэ улсын нийслэл нь [[Бешбалык]] хот байлаа. Бешбалык хот нь өмнө нь Уйгурын Идигүдийн улсын нийслэл байсан билээ. XҮ зуунд Моголистан [[Дөрвөн Ойрад]], [[казахууд|казах]]т шахагдан улсынх нь төв нь Шинжааны өмнөд хэсгийн баянбүрдүүд рүү шахагджээ. ===Моголистан=== {{гол|Моголистан|Яркендын хант улс}} === Зүүнгарын хаант улс === {{гол|Зүүнгарын хаант улс}} Ойрадууд 1449 оноос эхлэн буюу Эсэн тайш хааны үед Тарвагатай болон Эрчис мөрний сав дагуу нутаглаж байсан бөгөөд эл нутаг нь Цагадайн удмын Моголистантай харилцаж байсан тэдний харилцаа үе үе зөрчилдөж байсан торгоны замыг хяналтандаа авахын төлөө байсан Ойрадын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг байгуулаад, эдийн засгийн сонирхлоор Уйгурыг түшмэг болгохыг эрмэлзэж байв. Төвдтэй харилцах замд байдаг Уйгарууд Зүүнгарыг сөрөх чадалгүй тул ая эвийг хичээж байлаа. Дотоодын зөрчилдөөнөө шийдвэрлэхийн тулд Далай ламаар уламжлуулан [[Галдан бошигт хаан]]аас дэмжлэг авснаар түшмэг улс болжээ. XҮI зуунд Уйгарчууд Мамлакат ба Могул (Могол улс) гэдэг нэртэй Яркенд хотод нийслэлтэй улс байгуулжээ. === Манжийн үе === {{гол|Чин улс}} [[File:Veselovski-1898-Yakub-Bek.jpg|thumb|150px|Цагаан малгайтны Якуб бек.]] Халх Зүүнгар даяар гарсан бослого эмгэнэлтэйгээр дарагдсаны үр дүнд [[Хулж хот|Илий]]н хязгаарын [[Жанжин]]ы газар хэмээн нэг хэсэг нэрлэгдэж байсан ажээ. Энэ нь одоогийн Шинжааны өмнөд хэсгийг захирч байсан Уйгарын захирагч асаны ач нар болох цагаан уулын бүлгийн шашны мяндагтан Аппак Хожа ба ах дүү Бурханнэдин, Хожа Жихан нар болон тэдний өрсөлдөгч хар уулын бүлгийн Яхи Хожа нарын тэмцлийн талбар болон хувирчээ. Манжийн цэрэг Ойрадуудыг хядан устгахад тэдэнд багагүй тусламж үзүүлж хядлагад идэвхтэй оролцож түүний төлөө эрх дураараа амьдарна хэмээн тэдний горьдсоноор байдал дээрдсэнгүй. Харин Ойрадын харъяанд байснаас дордов. Аппак юу хийснээ ойлгосон боловч хэдийн оройтсон байлаа. 1758 онд Аппак Хожа өөрийгөө Уйгарын дээд захирагч Баатар хаан хэмээн өргөмжлөв. Хэдийгээр нилээд эрх мэдэл олж авсан боловч түүний өрсөлдөгч нараас нилээдгүй нь Уйгарууд Манж нарын талд ороод амжжээ. Манж нар өмнө зүг шуурхайлан хөдөлж Куча, Сайр хэмээх гол гол хотуудыг ээлж дараалан эзлэн авсаар Аксу, Турфан хотуудын өрсөлдөгч мяндагтан нараа Манжийн жанжин Жаоху-д ах дүү Бурханнэдин, Хож Жихан нар барьж өгөв. Тэгээд дараа жил нь эцсийн түшиц газар Яркенд, Кашгар хотууд унажээ. “Иймэрхүү" гавъяа хүчин чармайлтын шанд ах дүүс бусад удирдагчид, ард түмний нүүрийг харах аргагүй болж Уйгар орноо Манжаас тусгаарлах горьдлого нь талаар болжээ. Үр дагавар нь Манж чин улс Туркестаны зүүн бүс нутгийг бүрмөсөн эзлэн авч цэрэг захиргааг төвшитгөн тохинуулж, элбэн дагуулсан “Шинэ Хязгаар буюу Шинжаан” хэмээн [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 20 дугаар онд Дайчин гүрний эзэн хааны соёрхсон зарлигаар нэрлэжээ. 1862-1877 онд Манж Чин улсын Шэньси, Ганьсу, [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], [[Кашгар]]ыг хамарсан “цагаан малгайтны бослого” дэгдэж, босогчид үе үе Монголд нэвтрэн. === Дундад иргэн улс === [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед Шинжаан урт хугацааны мөргөлдөөнтэй байсан. [[Уйгурууд]] [[Зүүн Туркестан]] улсыг хоёр удаа байгуулсан боловч [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн нөлөөн дор алга болжээ. === Орчин үе === 1949 онд БНХАУ байгуулагдахад Хятадын бүрэлдэхүүнд багтаж, цөөнх үндэстний өөртөө засах эрхтэй засаг захиргааны бүс болжээ. == Цөмийн туршилт== Хятад улс 1964 оноос Шинжааны [[Лоб нуур]]ын орчимд өөрийнхөө цөмийн бөмбөгийн туршилт хийж ирсэн. == Нутгийн хуваарь == Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон нь 4 тойргийн энтэй хот, 5 өөртөө засах тойрог (өөртөө засах жуу), 5 тойрог, 13 шууд захирагдах хошууны энтэй хот хуваагдана. * тойргийн энтэй хот: ** [[Өрөмч|Өрөмч хот]] ({{lang|zh-hans|乌鲁木齐市}}, {{lang|ug|ئۈرۈمچى شەھىرى}}) ** [[Карамай|Карамай хот]] ({{lang|zh-hans|克拉玛依市}}, {{lang|ug|قاراماي شەھىرى}}) ** [[Турфан хот]] ({{lang|zh-hans|吐鲁番市}}, {{lang|ug|تۇرپان شەھىرى}}) ** [[Хамил тойрог|Хамил хот]] ({{lang|zh-hans|哈密市}}, {{lang|ug|قۇمۇل شەھىرى}}) * өөртөө засах тойрог ** [[Чанжи тойрог|Чанжи хотон үндэстний өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|昌吉回族自治州}}, {{lang|ug|سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Бортал тойрог|Бортал Монгол өөртөө засах жуу]] ({{lang|zh-hans|博尔塔拉蒙古自治州}}, {{lang|ug|بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол Монгол өөртөө засах тойрог жуу]] ({{lang|zh-hans|巴音郭楞蒙古自治州}}, {{lang|ug|بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Кызылсу|Кызылсу Киргиз өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|克孜勒苏柯尔克孜自治州}}, {{lang|ug|قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى}}) ** [[Или|Или Казах өөртөө засах тойрог]] ({{lang|zh-hans|伊犁哈萨克自治州}}, {{lang|ug|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى}}) * тойрог: ** [[Аксу тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿克苏地区}}, {{lang|ug|ئاقسۇ ۋىلايىتى}}) ** [[Кашгар тойрог]] ({{lang|zh-hans|喀什地区}}, {{lang|ug|قەشقەر ۋىلايىتى}}) ** [[Хотан тойрог]] ({{lang|zh-hans|和田地区}}, {{lang|ug|خوتەن ۋىلايىتى}}) ** [[Тарвагатай тойрог]] ({{lang|zh-hans|塔城地区}}, {{lang|ug|تارباغاتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд ** [[Алтай тойрог]] ({{lang|zh-hans|阿勒泰地区}}, {{lang|ug|ئالتاي ۋىلايىتى}}) - Или Казах өөртөө засах тойргийн харьяанд * шууд захирагдах хошууны энтэй хот ([[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]]): ** [[Шихэз хот]] ({{lang|zh-hans|石河子市}}, {{lang|ug|شىخەنزە شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 8 дугаар дивиз ** [[Арал хот]] ({{lang|zh-hans|阿拉尔市}}, {{lang|ug|ئارال شەھرى}}) - Шиньжяны корпусын 1 дугаар дивиз ** [[Тумшук хот]] ({{lang|zh-hans|图木舒克市}}, {{lang|ug|تۇمشۇق شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 3 дугаар дивиз ** [[Узячу хот]] ({{lang|zh-hans|五家渠市}}, {{lang|ug|ۋۇجياچۈ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 6 дугаар дивиз ** [[Бэйтүн хот]] ({{lang|zh-hans|北屯市}}, {{lang|ug|بەيتۈن شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 10 дугаар дивиз ** [[Тэмэнгуан хот]] ({{lang|zh-hans|铁门关市}}, {{lang|ug|باشئەگىم شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 2 дугаар дивиз ** [[Шуанхэ хот]] ({{lang|zh-hans|双河市}}, {{lang|ug|قوشئۆگۈز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 5 дугаар дивиз ** [[Кокдала хот]] ({{lang|zh-hans|可可达拉市}}, {{lang|ug|كۆكدالا شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 4 дугаар дивиз ** [[Кунюү хот]] ({{lang|zh-hans|昆玉市}}, {{lang|ug|قۇرۇمقاش شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 14 дугаар дивиз ** [[Хуянхэ хот]] ({{lang|zh-hans|胡杨河市}}, {{lang|ug|خۇياڭخې شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 7 дугаар дивиз ** [[Шиншин хот]] ({{lang|zh-hans|新星市}}, {{lang|ug|يېڭى يۇلتۇز شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 13 дугаар дивиз ** [[Байян хот]] ({{lang|zh-hans|白杨市}}, {{lang|ug|بەيياڭ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 9 дугаар дивиз ** [[Цаоху хот]] ({{lang|zh-hans|草湖市}}, {{lang|ug|ساۋخۇ شەھىرى}}) - Шиньжяны корпусын 15 дугаар дивиз == Байгаль-цаг уур, газарзүй == [[Файл:Jiaozuo Guozigou.png|thumb|[[Тэнгэр Уул]]]] Ази тивийн хэвлийд орших Шинжаан нутгийн хойноос урагш Алтайн нуруу, Тэнгэр уул, Куньлун нуруу үргэлжилж, төв хэсэгт нь Зунгарын хотгор, Таримын хотгор байдаг. Куньлун гэж Хөндлөн уул гэсэн монгол үгийн хувирсан дуудлага гэдэг. Хөхнуур, Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой Куньлун нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд Шинжааны газар зүй, уур амьсгалд багагүй нөлөө үзүүлдэг. Хөх нуур, Хатан голын чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадаг учир Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаанд Хятадын хамгийн том дотоод урсгалт Таримын гол, Или гол, Эрчис мөрөн зэрэг томоохон гол мөрөн, Хятадын хамгийн том цэнгэг устай Бестен нуур, Лоб, Баграшкүль, Эв, Ханас зэрэг том нууртай. Тэнгэр уулаас өмнөх нутгийг “Наньжян” буюу Өмнөд хязгаар, хойших нутгийг “Бэйжян” буюу Хойд хязгаар, Хами, Турфаны хотгор хавийг “Дүнжян” буюу Зүүн хязгаар хэмээн нэрлэнэ. Шинжаан бол бүхэлдээ хөхрөн ногоорч, хоёр их хотгорыг нь дагасан том жижиг олон баян бүрд хэлхсэн сувд шиг гэрэлтсэн, ер бусын үзэсгэлэнт нутаг юм. [[Файл:Bostenlake 20121004 02.jpg|thumb|left|[[Бост нуур]]]] Шинжаан эх газрын хуурай, эрс тэс уур амьсгалтай, халуун хүйтний зөрөө маш их. Хятад орон даяар хамгийн хүйтэн болсон нь Шинжааны Алтайн бүсэд, урт хугацааны турш хамгийн халуун болсон тохиолдол Турфанд бүртгэгдсэн юм. Хятадын нийт элсэн цөлийн гуравны хоёр нь Шинжаанд бий. Такалмаканы элсэн цөл 330 мянган ам дөрвөлжин км, хэмжээгээрээ Хятадад хамгийн том, дэлхийд хоёрт ордог элсэн цөл юм. Зунгарын хотгорын Гурвантүнгэдийн цөл 48 мянган ам дөрвөлжин км буюу Хятадад хэмжээгээр хоёрт орно. Шинжааны цөл газрын тос, ашигт малтмал, байгалийн хийгээр баялаг. == Хүн ам зүйн бүтэц == Энд цэвэр манж үндэстэн 50 гаруй мянган хүн байдаг. === Эдийн засаг, аж-ахуй, зам тээвэр === [[Файл:Map of language areas of Xinjiang.png|thumb|Угсаатны бүрэлдэхүүн]] Шинжаан дахь Хятадын армийнхан бүтээн байгуулалтын ажил эрхэлж зам гүүр тавьж, олон зуун мянган га талбайд усан үзмийн тариалан эрхэлж, цөл дундуур 4500 км урт нефьтийн хоолой татаж, өндөр байшингуудыг барьж байна. Бүр мексикийн зах зээлд ихээхэн нэрд гарч, хятадын төрийн өндөрлөгүүд хүртэх дуртай болсон “Sunshine” хэмээх сайхан дарс нэрж экспортлоод эхэлсэн ба Хятадын цэргийнхэн дарсны компаниа иргэний компани болгон хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэнд хувьцаа их өсөж байсан түүхтэй.Шинжаан Эв нуур, Лоб нуур, Баграшкүль гэсэн 3 том нууртай. Уур амьсгал нь эх газрын хуурай, эрс тэс юм. Газар зүйн бас нэгэн чухал хүчин зүйлийг байнга мартдаг нь Куньлуний нуруу юм. Энэ нь Хөндлөн уул гэсэн Монгол үгийн хувирсан дуудлага. Хөх нуур ба Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой энэ нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд мужийн газар зүй, уур амьсгалд маш их нөлөөтэй. Хөх нуур, Хатан голын /шар мөрөн/ чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадгаас Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаан-Уйгарын нутаг бол эртний соёл иргэншлийн өлгий бөгөөд ялангуяа Таримын сав бол эртний соёлын онцгой голомт, өрнө дорнын соёлын солилцооны нэвшилт явагдаж байсан нутаг билээ. Энд мөн дэлхийн хамгийн урт газар доорх суваг бий. Эртний ард түмнүүд зундаа +40С градусаас буудаггүй халуунд тариалан услахын тулд 5500 киломерт урт суваг газар дор байгуулжээ. Тэнгэр уулын мөс хавар хайлахад цөлийн хатсан сайр усаар дүүрч цөлийг ундлаад ууршдаг. Харин энэ чандмань эрдэнийг ууршуулж алдахгүйн тулд усыг газар доорх сувагт шургуулж авдаг байна. Тиймээс Шинжааны хүн ам оршин суудаг баян бүрд, үржил шимт голын сав дагуу олон мянган жилийн түүхтэй асар урт суваг бий болжээ. Эдгээрийг түшиглэн Шинжаан-Уйгарт аялал жуучлалын хэд хэдэн бүс байгуулжээ. == Холбоотой утга == {{commons category|Xinjiang}} * [[Зүүнгар нутаг]] * [[Зүүн Туркестан]] * [[Шиньжяны үйлдвэрлэл, барилгын корпус]] ==Зураг== <gallery> Файл:Karakorum-kirguiz-d01.jpg[[Каракорум]] уулын өндөр уулын зам File:Karakorum-carretera-d08.jpg|Каракорумын хөндий File:Westerner on a camel.jpg|VI-VII зууны үед хамаарах тэмээ унасан Бактри хүний баримал File:BuddhaTumshuqXinjiang5thcentury.jpg|Буддагийн баримал. МЭ V зуун File:Central Asian Buddhist Monks.jpeg|Шиньжааны буддын лам нарын хөрөг (агуйн хадны зураг) зүүн гар талаас хүрэн үс, цэнхэр нүдтэй Индо-ари эсвэл Энэтхэг-Иран Дундад азийн Тохар, баруун гар талаас Азийн Монголжуу төрхийн Төвд эсвэл Хятад байж болох ламын зураг 9-10 дугаар зуун <ref>[http://discovermagazine.com/1994/apr/themummiesofxinj359 The Mummies of Xinjiang] ''DISCOVER Magazine''. April 1, 1994.</ref> Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|Шинжааны хүн ам 2000 онд Файл:Xinjiang.jpg|Засаг захиргааны нэгж Файл:Hyatad.jpg Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Хятадын физик газарзүй Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь Файл:Хятад-атлас.jpg Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Хятадын атлас-орос хэлээр Файл:Xinjiang1.jpg|Шиньжааны зам тээврийн сүлжээ Файл:Urumqi-d02.jpg|[[Өрөмч хот]] Файл:Ürümqi skyline, Xinjiang, China, 2004.jpg Файл:UrumqiSouthSta.jpg File:Wind farm xinjiang.jpg|Шинжааны салхины эрчим хүчний үүсгүүр </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Шинжаан| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Уйгурууд]] 3czsl4x7v8mbegoxsrr0hcr9r7v0eq4 0 4285 867381 851005 2026-08-27T14:27:39Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867381 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠠᠰᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Хашаат хайрхан уул.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хашаат.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ | seat = ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠳᠡᢉᠦᠷᢉᠡ | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2585.2 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,150 | population_density_km2 = 1.2 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Хашаат сум|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]] ᠨᠢ ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ ᠶᠤᠮ᠃ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠤ᠋ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠯᠠᠭᠳᠠᠳᠠᠭ ᠪᠠᠶᠢᠵᠡᠢ᠃ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ ᠨᠢ ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠳᠡᢉᠦᠷᢉᠡ ᠶᠤᠮ᠃ [[Хархорин сум|ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ᠂ ᠪᠦᠷᠢᠳᠦ᠂ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ᠂ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᢈᠡᠮᠡᢈᠦ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠳ ᠪᠣᠯ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠢᢉᠡᠨ ᢈᠡᠰᠡᢉ ᠪᠢᠯᠡ᠃]] == Газар зүй == [[Тарнын элс]], (элсэн тасархай гэж ярьдаг) [[Хөгнө хан уул]], [[Бэрх уул]] гээд байгалийн үзэсгэлэнт газар, Куль Тегений хөшөө, Хар балгас гээд эртний түүх дурсгалын олдвор элбэгтэй газар. Тус сумын нутагт [[агь]], [[таана]], [[мангир]] гэх мэт олон төрлийн шимт ургамлууд ургадаг. Нарийн өвс ихтэй тул [[бог мал]]д их тохиромжтой нутаг. Скайтел болон Мобикомын утасгүй холболт хүрсэн газар. Дэд бүтэцийн хувьд таатай, монголын төв цэгээс холгүй оршдог ба [[Улаанбаатар]] хоттой хатуу хучилттай аспалтан замаар холбогдсон. ==Алдартан== * [[Соронзонболдын Батцэцэг]] - эмэгтэй чөлөөт бөх, Дэлхийн хошой аварга, олимпын хүрэл медальт * [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] - улсын аварга, (үндэсний бөх) *Уламбаярын Мижиддорж -Улсын Манлай Арслан Одоогоор Үндэсний бөхийн хамгийн өндөр настай бөх ==Баримтын холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == *[http://movementforarkhangaifuture.blogspot.com/2009/03/blog-post_232.htmlХ Миний өссөн нутаг] {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хашаат сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 053alo9s7g9l4g16ltz72du5qjt86dl 867385 867381 2026-08-27T14:44:23Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867385 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠠᠰᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Хашаат хайрхан уул.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хашаат.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ | seat = ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠳᠡᢉᠦᠷᢉᠡ | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2585.2 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,150 | population_density_km2 = 1.2 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Хашаат сум|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]] ᠨᠢ ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ ᠶᠤᠮ᠃ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠤ᠋ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠯᠠᠭᠳᠠᠳᠠᠭ ᠪᠠᠶᠢᠵᠡᠢ᠃ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ ᠨᠢ ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠳᠡᢉᠦᠷᢉᠡ ᠶᠤᠮ᠃ [[Хархорин сум|ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ᠂ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ᠂ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ᠂ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᢈᠡᠮᠡᢈᠦ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠳ ᠪᠣᠯ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠢᢉᠡᠨ ᢈᠡᠰᠡᢉ ᠪᠢᠯᠡ᠃]] == Газар зүй == [[Тарнын элс]], (элсэн тасархай гэж ярьдаг) [[Хөгнө хан уул]], [[Бэрх уул]] гээд байгалийн үзэсгэлэнт газар, Куль Тегений хөшөө, Хар балгас гээд эртний түүх дурсгалын олдвор элбэгтэй газар. Тус сумын нутагт [[агь]], [[таана]], [[мангир]] гэх мэт олон төрлийн шимт ургамлууд ургадаг. Нарийн өвс ихтэй тул [[бог мал]]д их тохиромжтой нутаг. Скайтел болон Мобикомын утасгүй холболт хүрсэн газар. Дэд бүтэцийн хувьд таатай, монголын төв цэгээс холгүй оршдог ба [[Улаанбаатар]] хоттой хатуу хучилттай аспалтан замаар холбогдсон. ==Алдартан== * [[Соронзонболдын Батцэцэг]] - эмэгтэй чөлөөт бөх, Дэлхийн хошой аварга, олимпын хүрэл медальт * [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] - улсын аварга, (үндэсний бөх) *Уламбаярын Мижиддорж -Улсын Манлай Арслан Одоогоор Үндэсний бөхийн хамгийн өндөр настай бөх ==Баримтын холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == *[http://movementforarkhangaifuture.blogspot.com/2009/03/blog-post_232.htmlХ Миний өссөн нутаг] {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хашаат сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] pmpl01fsl5ui8a75gif6y3a6zs2sv6e 867392 867385 2026-08-27T15:10:28Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867392 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠠᠰᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Хашаат хайрхан уул.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хашаат.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ | seat = ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠳᠡᢉᠦᠷᢉᠡ | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2585.2 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 3,150 | population_density_km2 = 1.2 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} == Газар зүй == [[Тарнын элс]], (элсэн тасархай гэж ярьдаг) [[Хөгнө хан уул]], [[Бэрх уул]] гээд байгалийн үзэсгэлэнт газар, Куль Тегений хөшөө, Хар балгас гээд эртний түүх дурсгалын олдвор элбэгтэй газар. Тус сумын нутагт [[агь]], [[таана]], [[мангир]] гэх мэт олон төрлийн шимт ургамлууд ургадаг. Нарийн өвс ихтэй тул [[бог мал]]д их тохиромжтой нутаг. Скайтел болон Мобикомын утасгүй холболт хүрсэн газар. Дэд бүтэцийн хувьд таатай, монголын төв цэгээс холгүй оршдог ба [[Улаанбаатар]] хоттой хатуу хучилттай аспалтан замаар холбогдсон. ==Алдартан== * [[Соронзонболдын Батцэцэг]] - эмэгтэй чөлөөт бөх, Дэлхийн хошой аварга, олимпын хүрэл медальт * [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] - улсын аварга, (үндэсний бөх) *Уламбаярын Мижиддорж -Улсын Манлай Арслан Одоогоор Үндэсний бөхийн хамгийн өндөр настай бөх ==Баримтын холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == *[http://movementforarkhangaifuture.blogspot.com/2009/03/blog-post_232.htmlХ Миний өссөн нутаг] {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хашаат сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 0v19mzjvmbuuk0nt2tclqloyh2e15v5 0 4286 867384 860399 2026-08-27T14:41:32Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867384 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠤᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хотонт.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Архангай аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хотонт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1923 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2417.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 4,349 | population_density_km2 = 1.8 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Хотонт сум|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]] ᠨᠢ ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠰᠤ ᠶᠤᠮ᠃ ==Нэр== Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт [[түрэг]] язгуурын [[Уйгур улс]] зэргэлдээ нүүдэлчин [[Енисейн киргиз]]үүдэд ялагдаж нийслэл [[Ордубалык]] (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.<ref>[http://www.hh.gov.mn/arhangai/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=69]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түүх == Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана. ===Түүх соёлын дурсгал=== '''Уйгарийн хар балгас:''' Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. '''Дойтын толгойн туйр:''' Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. '''Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө:''' Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. '''Дөрвөлжингийн амны туйр:''' Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. '''Эрдэнэ уулын хадны зураг:''' Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. '''Дүвхан хийд:''' Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ. ==Хүн ам == Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм. 2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна. == Байгаль, газар зүй== Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг. Сумыг 1923 оноос эхлэн Хотонт уулын нэрээр дуудан хаяглах болжээ. Уг уул нэг их нэрт гарахаар том сүрлэг уул бус авч сумын нутаг дэвсгэрийн төв орчимд буй, тэр ойр тойрондоо өндөрт орох далайн төвшнөөс дээш 1800м өндөрт оршино. Сумын нутгийн 11,7 орчим хувийг ой мод эзэлдэг. Гол төлөв шинэс мод зонхилсон шилмүүст ойтой, уулын орой талаар хуш элбэг ургах агаад хормой бэлээр нь хус, улиас зэрэг навчит мод бага зэрэг тааралдана. Навчит мод ууландаа бага ургах авч харин Орхон, түүний цутгал жижиг гол горхийг дагасан шугуйд бургас, улиас шигүү ургана. Алаг өвс, ботууль, жижиг үетэн, хялгана, хиаг зонхилсон ойт хээрийн өвс ургамалтай, бамбай, нохойн хошуу, анис, алтан хундага, арц, алтан гагнуур, таван салаа, тарваган шийр, царван, жамъянмядаг, тэхийн шээг зэрэг олон арван эмийн ургамалтай. Мөн уул хаданд нь гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд, улаалзгана, мойл зэрэг жимсний ургамал, хушны самар, халиар, хуйцаа зэрэг хүнсний ургамал элбэг. Нам цагаан газар хээр тал, намаг чийгэнд цагаан мөөг, мангир, хүнхээл зэрэг хүнсний ургамал арвин ургана. Нутгийн баруун талын уул нуруу, ой хөвчид халиун буга, гахай, бор гөрөөс, хүдэр, хэрэм, чандага, туулай, жирх, солонго, үеэн болон чоно, шилүүс, нохой зээх, дорго, мануул зэрэг махлаг үслэг ан гөрөөс, араатан амьтан байдаг хийгээд 40-өөд он хүртэл хээр талд нь цагаан гөрөөс идээшиж байсан гэдэг. Сумын ихэнх нутаг нь гол ус, булаг горхи элбэг учир бэлчээрийн усаар дутагдах аюул багатай. Харин хойт талын Дойт, Хөөвөр нуур орчмын газар нь урсгал гол горхи үгүй тул ундны усаар дутах авч худгийн усаар ахуйн хэрэгцээгээ хангана. Сумын нутгаар урсах хамгийн том гол нь Орхон, нутгийн зүүн захаар 40-өөд км зайд урсаад өнгөрөхдөө эл богино замд олон мянган мал сүрэг, хүн амыг цэнгэг тунгалаг ариун усаар ундаалаад зогсохгүй орчмын уур амьсгалыг зөөлрүүлдэг эрдэнийн өгөөмөр гол. Хархорин сумтай хил залгах Баянгол, түүнээс хойших тэмээн хүзүүний гол бие даан урсаж Орхон голд цутгадаг. Харин сумын нутагт багтаж бараг бүрэн урсгалаараа урсах хамгийн урт гол нь Жарантайн гол. Эртнийн түүх шастирт бол энэ голыг Зурамтай хэмээн нэрлэсэн байх бөгөөд дуудлага нь сунжирч өөрчлөгдсөөр Жарантай гэх болсон бололтой. Өндөр Сант багийн нутагт урсах Цагаан сүмийн гол нь Суварга хайрхан уулын зүүн салбарын үргэлжилсэн ой модтой уулсаас эх авсан хийгээд хойноос хийдийн гол ирж нийлнэ. Түүнээс доош баруун урдаас нь Их булгийн гол ирж Өндөр Сант багийн орчмоор Жарантайд нийлнэ. Цагаан сүмийн голоос нийлээд хойгуур Их бургаст, Бага бургаст 2 гол нийлж Хөх сүмийн гол болох бөгөөд Цагаан хошуу хавиар мөн Жарантайд цутгана. Баруунаар мөн Цагаан сүм- Жарантайд нийлнэ. Сумын төвийн баруун урд талын алсын уулсаас эх авсан Хужирын гол, Улаан чулууны гол Баян хошууны дээхэн нийлж, Чандганы амны цагаан эрэг орчимд Жарантайн голд цутгана. Бараа голтригоороо багааханд орох Жарантайн гол Өндөр Сант, Хотонт, Хөөвөр, Бургалтай дөрвөн багийн нутаг дамнан урсаж нийтдээ зуу шахам км урт замыг туулж Орхон голд цутгана. Сумын нутаг дэвгэрт нуур цөөрөм цөөн, Дойтын цагаан нуур, Хөөвөр гэх 2 шорвог нуур нутагтаа том гэгдэх агаад бас ширгэдэг, сэргэдэг Улаан хужир, Бага нуур зэрэг хэдэн жижиг нуур тойром бий. Төрөл бүрийн өвчин эмгэгийг анагаах чанартай халуун, хүйтэн хэд хэдэн рашаан булаг бий. Үүнээс хамгийн том нь цагаан сүм буюу Жарантайн голын дээд эх хавийн намгаас ундран гарах Жарантайн халуун ус. Усны дээд халууныг 60-70 градус орчим гэж бичдэг. Бас Чулуун даваа, Байшингийн булаг, Мухар булаг зэрэг гол төлөв дотрын өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан бий. Нутаг дэвсгэрийн талбайн 1,8 хувийг эзлэх гол ус, нуур тойром намгийн усанд нь хурмасын цагаан хун, халтар галуу, бор нугаснаас гадна дэлхийн улаан номонд орсон цэн тогоруу хүртэл ирж зусдаг. Тал хээрийн газарт нь бөмбөгөр бор шувуунаас эхлээд үглээ шаазгай, хар хэрээ, сар, элээ, улаан хошуут, талын хар алаг турлайх зэрэг зүсэм зүйлийн шувууд өвөлжиж зусдаг. ==Эдийн засаг == Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм. ==Боловсрол, эрүүл мэнд == 1923 оны 1дүгээр сард Хотонт уулын хошуу, Цагаан сүм уулын хошуунд орон нутгийн зардлаар анхны бага сургууль байгуулагджээ. Тус сургуулийн анхны захирал нь Д.Эрдэнэ-Очир. Харин улсын хөрөнгөөр байгуулсан анхны бага сургууль 1925 онд Баянхошууны тэнхим нэртэй 2 багш, 25 сурагч, 2 гэртэй байгуулагдаж анхны захирал нь Жамбалчүлтэм байв.Анхны сургуулийн багшаар нь Сияанямбуу ( Бандихай) гэж хүн байсан бөгөөд Эрдэм номын мөр хөөсөн сүүлд Гандан тэгчилэн хийдээс Гавж цолыг нь өгсөн ба 1990 он гарч ардчилал гархад өв соёлын үнэт хосгүй зүйлсийг " бурхан ном судар" Хотонт сумын хийдэд хүлээлгэн өгсөн байдаг ба түүн дотор нь түүхийн хосгүй бүтээлүүд ч ордог байна. Хотонт сумын төвийн сургууль 1952 онд 8 жилийн, 1980 онд 10 жилийн сургууль болон өргөжив. Тэр жилүүдэд сургуулийн захирлаар Д.Цэдэнсодном, О.Дагвадорж, Ч.Доржбямба, Б.Дамдинбазар нар ажиллаж байжээ. Өдгөө тус сургууль 22 анги, 700 гаруй сурагчидтай, 35 багштай, захирлаар нь Б.Даариймаа ажиллаж байна. Харин Өндөр Сант баг нь өдгөө 8 жилийн дунд сургуультай, захиралаар нь Г.Пагмаханд ажилладаг. Одоогийн сумын төв, Их булагийн аманд 1936 онд Д.Тогооч хэмээх сувилагчтай нэг гэртэйгээр орчин үеийн хүн эмнэлгийн үүсэл тавигджээ. 1941-1961 оны хооронд нутгийн уугуул бага эмч Ө.Мядаг эрхлэн 20 гаруй жил ажиллажээ. 1962 онд их эмчийн салбар нээгдэж анхны их эмчээр Шарав ажилласан бөгөөд 1985 он хүртэл эмчилгээ боловсронгуй болж 15 ортой эмнэлэг болжээ. 1986 онд их эмч 3, лаборатори 1, баг бүрт бага эмчийн салбар ажиллах болов. Өнөөдөр сумын хүн эмнэлгийн салбар 4, их эмчтэй төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн төв болон өргөжсөн бөгөөд 6 баг бүрт бага эмчтэй, нийт 25 хүний орон тоотой ажиллаж 5000 гаруй хүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. Энэ нутгаас мэс заслын алдарт 1, гавьяат эмч Л.Жамбалжав, хүн эмнэлгийн тэргүүний ажилтан эмч С. Дашжамц нарын нэрт хүмүүс гарчээ. == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хотонт сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 3vqgspu7neaavanbkx9iqnl7xejmlq0 867386 867384 2026-08-27T14:45:20Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867386 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠤᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хотонт.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Архангай аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хотонт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1923 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2417.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 4,349 | population_density_km2 = 1.8 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Хотонт сум|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]] ᠨᠢ ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠰᠤ ᠶᠤᠮ᠃ [[Хархорин сум|ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ᠂ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ᠂ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ᠂ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᢈᠡᠮᠡᢈᠦ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠳ ᠪᠣᠯ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠢᢉᠡᠨ ᢈᠡᠰᠡᢉ ᠪᠢᠯᠡ᠃]] ==Нэр== Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт [[түрэг]] язгуурын [[Уйгур улс]] зэргэлдээ нүүдэлчин [[Енисейн киргиз]]үүдэд ялагдаж нийслэл [[Ордубалык]] (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.<ref>[http://www.hh.gov.mn/arhangai/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=69]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түүх == Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана. ===Түүх соёлын дурсгал=== '''Уйгарийн хар балгас:''' Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. '''Дойтын толгойн туйр:''' Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. '''Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө:''' Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. '''Дөрвөлжингийн амны туйр:''' Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. '''Эрдэнэ уулын хадны зураг:''' Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. '''Дүвхан хийд:''' Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ. ==Хүн ам == Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм. 2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна. == Байгаль, газар зүй== Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг. Сумыг 1923 оноос эхлэн Хотонт уулын нэрээр дуудан хаяглах болжээ. Уг уул нэг их нэрт гарахаар том сүрлэг уул бус авч сумын нутаг дэвсгэрийн төв орчимд буй, тэр ойр тойрондоо өндөрт орох далайн төвшнөөс дээш 1800м өндөрт оршино. Сумын нутгийн 11,7 орчим хувийг ой мод эзэлдэг. Гол төлөв шинэс мод зонхилсон шилмүүст ойтой, уулын орой талаар хуш элбэг ургах агаад хормой бэлээр нь хус, улиас зэрэг навчит мод бага зэрэг тааралдана. Навчит мод ууландаа бага ургах авч харин Орхон, түүний цутгал жижиг гол горхийг дагасан шугуйд бургас, улиас шигүү ургана. Алаг өвс, ботууль, жижиг үетэн, хялгана, хиаг зонхилсон ойт хээрийн өвс ургамалтай, бамбай, нохойн хошуу, анис, алтан хундага, арц, алтан гагнуур, таван салаа, тарваган шийр, царван, жамъянмядаг, тэхийн шээг зэрэг олон арван эмийн ургамалтай. Мөн уул хаданд нь гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд, улаалзгана, мойл зэрэг жимсний ургамал, хушны самар, халиар, хуйцаа зэрэг хүнсний ургамал элбэг. Нам цагаан газар хээр тал, намаг чийгэнд цагаан мөөг, мангир, хүнхээл зэрэг хүнсний ургамал арвин ургана. Нутгийн баруун талын уул нуруу, ой хөвчид халиун буга, гахай, бор гөрөөс, хүдэр, хэрэм, чандага, туулай, жирх, солонго, үеэн болон чоно, шилүүс, нохой зээх, дорго, мануул зэрэг махлаг үслэг ан гөрөөс, араатан амьтан байдаг хийгээд 40-өөд он хүртэл хээр талд нь цагаан гөрөөс идээшиж байсан гэдэг. Сумын ихэнх нутаг нь гол ус, булаг горхи элбэг учир бэлчээрийн усаар дутагдах аюул багатай. Харин хойт талын Дойт, Хөөвөр нуур орчмын газар нь урсгал гол горхи үгүй тул ундны усаар дутах авч худгийн усаар ахуйн хэрэгцээгээ хангана. Сумын нутгаар урсах хамгийн том гол нь Орхон, нутгийн зүүн захаар 40-өөд км зайд урсаад өнгөрөхдөө эл богино замд олон мянган мал сүрэг, хүн амыг цэнгэг тунгалаг ариун усаар ундаалаад зогсохгүй орчмын уур амьсгалыг зөөлрүүлдэг эрдэнийн өгөөмөр гол. Хархорин сумтай хил залгах Баянгол, түүнээс хойших тэмээн хүзүүний гол бие даан урсаж Орхон голд цутгадаг. Харин сумын нутагт багтаж бараг бүрэн урсгалаараа урсах хамгийн урт гол нь Жарантайн гол. Эртнийн түүх шастирт бол энэ голыг Зурамтай хэмээн нэрлэсэн байх бөгөөд дуудлага нь сунжирч өөрчлөгдсөөр Жарантай гэх болсон бололтой. Өндөр Сант багийн нутагт урсах Цагаан сүмийн гол нь Суварга хайрхан уулын зүүн салбарын үргэлжилсэн ой модтой уулсаас эх авсан хийгээд хойноос хийдийн гол ирж нийлнэ. Түүнээс доош баруун урдаас нь Их булгийн гол ирж Өндөр Сант багийн орчмоор Жарантайд нийлнэ. Цагаан сүмийн голоос нийлээд хойгуур Их бургаст, Бага бургаст 2 гол нийлж Хөх сүмийн гол болох бөгөөд Цагаан хошуу хавиар мөн Жарантайд цутгана. Баруунаар мөн Цагаан сүм- Жарантайд нийлнэ. Сумын төвийн баруун урд талын алсын уулсаас эх авсан Хужирын гол, Улаан чулууны гол Баян хошууны дээхэн нийлж, Чандганы амны цагаан эрэг орчимд Жарантайн голд цутгана. Бараа голтригоороо багааханд орох Жарантайн гол Өндөр Сант, Хотонт, Хөөвөр, Бургалтай дөрвөн багийн нутаг дамнан урсаж нийтдээ зуу шахам км урт замыг туулж Орхон голд цутгана. Сумын нутаг дэвгэрт нуур цөөрөм цөөн, Дойтын цагаан нуур, Хөөвөр гэх 2 шорвог нуур нутагтаа том гэгдэх агаад бас ширгэдэг, сэргэдэг Улаан хужир, Бага нуур зэрэг хэдэн жижиг нуур тойром бий. Төрөл бүрийн өвчин эмгэгийг анагаах чанартай халуун, хүйтэн хэд хэдэн рашаан булаг бий. Үүнээс хамгийн том нь цагаан сүм буюу Жарантайн голын дээд эх хавийн намгаас ундран гарах Жарантайн халуун ус. Усны дээд халууныг 60-70 градус орчим гэж бичдэг. Бас Чулуун даваа, Байшингийн булаг, Мухар булаг зэрэг гол төлөв дотрын өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан бий. Нутаг дэвсгэрийн талбайн 1,8 хувийг эзлэх гол ус, нуур тойром намгийн усанд нь хурмасын цагаан хун, халтар галуу, бор нугаснаас гадна дэлхийн улаан номонд орсон цэн тогоруу хүртэл ирж зусдаг. Тал хээрийн газарт нь бөмбөгөр бор шувуунаас эхлээд үглээ шаазгай, хар хэрээ, сар, элээ, улаан хошуут, талын хар алаг турлайх зэрэг зүсэм зүйлийн шувууд өвөлжиж зусдаг. ==Эдийн засаг == Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм. ==Боловсрол, эрүүл мэнд == 1923 оны 1дүгээр сард Хотонт уулын хошуу, Цагаан сүм уулын хошуунд орон нутгийн зардлаар анхны бага сургууль байгуулагджээ. Тус сургуулийн анхны захирал нь Д.Эрдэнэ-Очир. Харин улсын хөрөнгөөр байгуулсан анхны бага сургууль 1925 онд Баянхошууны тэнхим нэртэй 2 багш, 25 сурагч, 2 гэртэй байгуулагдаж анхны захирал нь Жамбалчүлтэм байв.Анхны сургуулийн багшаар нь Сияанямбуу ( Бандихай) гэж хүн байсан бөгөөд Эрдэм номын мөр хөөсөн сүүлд Гандан тэгчилэн хийдээс Гавж цолыг нь өгсөн ба 1990 он гарч ардчилал гархад өв соёлын үнэт хосгүй зүйлсийг " бурхан ном судар" Хотонт сумын хийдэд хүлээлгэн өгсөн байдаг ба түүн дотор нь түүхийн хосгүй бүтээлүүд ч ордог байна. Хотонт сумын төвийн сургууль 1952 онд 8 жилийн, 1980 онд 10 жилийн сургууль болон өргөжив. Тэр жилүүдэд сургуулийн захирлаар Д.Цэдэнсодном, О.Дагвадорж, Ч.Доржбямба, Б.Дамдинбазар нар ажиллаж байжээ. Өдгөө тус сургууль 22 анги, 700 гаруй сурагчидтай, 35 багштай, захирлаар нь Б.Даариймаа ажиллаж байна. Харин Өндөр Сант баг нь өдгөө 8 жилийн дунд сургуультай, захиралаар нь Г.Пагмаханд ажилладаг. Одоогийн сумын төв, Их булагийн аманд 1936 онд Д.Тогооч хэмээх сувилагчтай нэг гэртэйгээр орчин үеийн хүн эмнэлгийн үүсэл тавигджээ. 1941-1961 оны хооронд нутгийн уугуул бага эмч Ө.Мядаг эрхлэн 20 гаруй жил ажиллажээ. 1962 онд их эмчийн салбар нээгдэж анхны их эмчээр Шарав ажилласан бөгөөд 1985 он хүртэл эмчилгээ боловсронгуй болж 15 ортой эмнэлэг болжээ. 1986 онд их эмч 3, лаборатори 1, баг бүрт бага эмчийн салбар ажиллах болов. Өнөөдөр сумын хүн эмнэлгийн салбар 4, их эмчтэй төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн төв болон өргөжсөн бөгөөд 6 баг бүрт бага эмчтэй, нийт 25 хүний орон тоотой ажиллаж 5000 гаруй хүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. Энэ нутгаас мэс заслын алдарт 1, гавьяат эмч Л.Жамбалжав, хүн эмнэлгийн тэргүүний ажилтан эмч С. Дашжамц нарын нэрт хүмүүс гарчээ. == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хотонт сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] moxxuuo94uygncbx1k3or32zb3odmkp 867389 867386 2026-08-27T14:54:07Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867389 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠤᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хотонт.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Архангай аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хотонт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1923 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2417.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 4,349 | population_density_km2 = 1.8 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} ''ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ ᠪᠢᠳᠡ'' ''ᠴᠢᠳᠠᠯᠲᠠᠢ ᠪᠣᠯᠵᠤ ᠠᢈᠢᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠪᠠᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠴᠠᠭᠠᠶ᠎ᠠ ᠲᠠ ᠨᠠᠷ ᠥᠪᠡᠷᠰᠡᠳ ᠢ᠋ ᠪᠡᠨ ᢈᠡᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠯᠠ ᠰᠠᠨᠠᠴᠢᠬ᠎ᠠ ᠲᠡᢉᠡᢉᠡᠳ ᠯᠡ ᠤᠤᠬᠠᠢ᠂ᠴᠢᠩ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠡᠴᠡ ᠪᠡᠨ ᠲᠠ ᠨᠠᠷ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠠᢈᠢᠵᠤ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠡᠷᠡᠴᠦᠳ ᠦ᠋ᠨ ᠰᠦᠷ ᢈᠦᠴᠦ ᠪᠡᠨ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯᠤᠭᠠᠰᠠᠢ ᢉᠡᠵᠦ ᠪᠢ ᠲᠤᠶᠢᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠪᠡᠷ ᢈᠦᠰᠡᠵᠦ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠰᠢᠦ ᠮᠥᠨ ᠭᠤᠶᠤᠵᠤ ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ᠂ ᠪᠢ ᠴᠦ ᠪᠠᠰᠠ ᠴᠢᠳᠠᠯᠲᠠᠢ ᠪᠣᠯᠤᠶ᠎ ᠠ᠃'' [[Хотонт сум|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]] ᠨᠢ ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠰᠤ ᠶᠤᠮ᠃ [[Хархорин сум|ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ᠂ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ᠂ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ᠂ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᢈᠡᠮᠡᢈᠦ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠳ ᠪᠣᠯ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠢᢉᠡᠨ ᢈᠡᠰᠡᢉ ᠪᠢᠯᠡ᠃]] ==Нэр== Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт [[түрэг]] язгуурын [[Уйгур улс]] зэргэлдээ нүүдэлчин [[Енисейн киргиз]]үүдэд ялагдаж нийслэл [[Ордубалык]] (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.<ref>[http://www.hh.gov.mn/arhangai/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=69]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түүх == Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана. ===Түүх соёлын дурсгал=== '''Уйгарийн хар балгас:''' Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. '''Дойтын толгойн туйр:''' Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. '''Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө:''' Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. '''Дөрвөлжингийн амны туйр:''' Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. '''Эрдэнэ уулын хадны зураг:''' Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. '''Дүвхан хийд:''' Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ. ==Хүн ам == Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм. 2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна. == Байгаль, газар зүй== Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг. Сумыг 1923 оноос эхлэн Хотонт уулын нэрээр дуудан хаяглах болжээ. Уг уул нэг их нэрт гарахаар том сүрлэг уул бус авч сумын нутаг дэвсгэрийн төв орчимд буй, тэр ойр тойрондоо өндөрт орох далайн төвшнөөс дээш 1800м өндөрт оршино. Сумын нутгийн 11,7 орчим хувийг ой мод эзэлдэг. Гол төлөв шинэс мод зонхилсон шилмүүст ойтой, уулын орой талаар хуш элбэг ургах агаад хормой бэлээр нь хус, улиас зэрэг навчит мод бага зэрэг тааралдана. Навчит мод ууландаа бага ургах авч харин Орхон, түүний цутгал жижиг гол горхийг дагасан шугуйд бургас, улиас шигүү ургана. Алаг өвс, ботууль, жижиг үетэн, хялгана, хиаг зонхилсон ойт хээрийн өвс ургамалтай, бамбай, нохойн хошуу, анис, алтан хундага, арц, алтан гагнуур, таван салаа, тарваган шийр, царван, жамъянмядаг, тэхийн шээг зэрэг олон арван эмийн ургамалтай. Мөн уул хаданд нь гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд, улаалзгана, мойл зэрэг жимсний ургамал, хушны самар, халиар, хуйцаа зэрэг хүнсний ургамал элбэг. Нам цагаан газар хээр тал, намаг чийгэнд цагаан мөөг, мангир, хүнхээл зэрэг хүнсний ургамал арвин ургана. Нутгийн баруун талын уул нуруу, ой хөвчид халиун буга, гахай, бор гөрөөс, хүдэр, хэрэм, чандага, туулай, жирх, солонго, үеэн болон чоно, шилүүс, нохой зээх, дорго, мануул зэрэг махлаг үслэг ан гөрөөс, араатан амьтан байдаг хийгээд 40-өөд он хүртэл хээр талд нь цагаан гөрөөс идээшиж байсан гэдэг. Сумын ихэнх нутаг нь гол ус, булаг горхи элбэг учир бэлчээрийн усаар дутагдах аюул багатай. Харин хойт талын Дойт, Хөөвөр нуур орчмын газар нь урсгал гол горхи үгүй тул ундны усаар дутах авч худгийн усаар ахуйн хэрэгцээгээ хангана. Сумын нутгаар урсах хамгийн том гол нь Орхон, нутгийн зүүн захаар 40-өөд км зайд урсаад өнгөрөхдөө эл богино замд олон мянган мал сүрэг, хүн амыг цэнгэг тунгалаг ариун усаар ундаалаад зогсохгүй орчмын уур амьсгалыг зөөлрүүлдэг эрдэнийн өгөөмөр гол. Хархорин сумтай хил залгах Баянгол, түүнээс хойших тэмээн хүзүүний гол бие даан урсаж Орхон голд цутгадаг. Харин сумын нутагт багтаж бараг бүрэн урсгалаараа урсах хамгийн урт гол нь Жарантайн гол. Эртнийн түүх шастирт бол энэ голыг Зурамтай хэмээн нэрлэсэн байх бөгөөд дуудлага нь сунжирч өөрчлөгдсөөр Жарантай гэх болсон бололтой. Өндөр Сант багийн нутагт урсах Цагаан сүмийн гол нь Суварга хайрхан уулын зүүн салбарын үргэлжилсэн ой модтой уулсаас эх авсан хийгээд хойноос хийдийн гол ирж нийлнэ. Түүнээс доош баруун урдаас нь Их булгийн гол ирж Өндөр Сант багийн орчмоор Жарантайд нийлнэ. Цагаан сүмийн голоос нийлээд хойгуур Их бургаст, Бага бургаст 2 гол нийлж Хөх сүмийн гол болох бөгөөд Цагаан хошуу хавиар мөн Жарантайд цутгана. Баруунаар мөн Цагаан сүм- Жарантайд нийлнэ. Сумын төвийн баруун урд талын алсын уулсаас эх авсан Хужирын гол, Улаан чулууны гол Баян хошууны дээхэн нийлж, Чандганы амны цагаан эрэг орчимд Жарантайн голд цутгана. Бараа голтригоороо багааханд орох Жарантайн гол Өндөр Сант, Хотонт, Хөөвөр, Бургалтай дөрвөн багийн нутаг дамнан урсаж нийтдээ зуу шахам км урт замыг туулж Орхон голд цутгана. Сумын нутаг дэвгэрт нуур цөөрөм цөөн, Дойтын цагаан нуур, Хөөвөр гэх 2 шорвог нуур нутагтаа том гэгдэх агаад бас ширгэдэг, сэргэдэг Улаан хужир, Бага нуур зэрэг хэдэн жижиг нуур тойром бий. Төрөл бүрийн өвчин эмгэгийг анагаах чанартай халуун, хүйтэн хэд хэдэн рашаан булаг бий. Үүнээс хамгийн том нь цагаан сүм буюу Жарантайн голын дээд эх хавийн намгаас ундран гарах Жарантайн халуун ус. Усны дээд халууныг 60-70 градус орчим гэж бичдэг. Бас Чулуун даваа, Байшингийн булаг, Мухар булаг зэрэг гол төлөв дотрын өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан бий. Нутаг дэвсгэрийн талбайн 1,8 хувийг эзлэх гол ус, нуур тойром намгийн усанд нь хурмасын цагаан хун, халтар галуу, бор нугаснаас гадна дэлхийн улаан номонд орсон цэн тогоруу хүртэл ирж зусдаг. Тал хээрийн газарт нь бөмбөгөр бор шувуунаас эхлээд үглээ шаазгай, хар хэрээ, сар, элээ, улаан хошуут, талын хар алаг турлайх зэрэг зүсэм зүйлийн шувууд өвөлжиж зусдаг. ==Эдийн засаг == Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм. ==Боловсрол, эрүүл мэнд == 1923 оны 1дүгээр сард Хотонт уулын хошуу, Цагаан сүм уулын хошуунд орон нутгийн зардлаар анхны бага сургууль байгуулагджээ. Тус сургуулийн анхны захирал нь Д.Эрдэнэ-Очир. Харин улсын хөрөнгөөр байгуулсан анхны бага сургууль 1925 онд Баянхошууны тэнхим нэртэй 2 багш, 25 сурагч, 2 гэртэй байгуулагдаж анхны захирал нь Жамбалчүлтэм байв.Анхны сургуулийн багшаар нь Сияанямбуу ( Бандихай) гэж хүн байсан бөгөөд Эрдэм номын мөр хөөсөн сүүлд Гандан тэгчилэн хийдээс Гавж цолыг нь өгсөн ба 1990 он гарч ардчилал гархад өв соёлын үнэт хосгүй зүйлсийг " бурхан ном судар" Хотонт сумын хийдэд хүлээлгэн өгсөн байдаг ба түүн дотор нь түүхийн хосгүй бүтээлүүд ч ордог байна. Хотонт сумын төвийн сургууль 1952 онд 8 жилийн, 1980 онд 10 жилийн сургууль болон өргөжив. Тэр жилүүдэд сургуулийн захирлаар Д.Цэдэнсодном, О.Дагвадорж, Ч.Доржбямба, Б.Дамдинбазар нар ажиллаж байжээ. Өдгөө тус сургууль 22 анги, 700 гаруй сурагчидтай, 35 багштай, захирлаар нь Б.Даариймаа ажиллаж байна. Харин Өндөр Сант баг нь өдгөө 8 жилийн дунд сургуультай, захиралаар нь Г.Пагмаханд ажилладаг. Одоогийн сумын төв, Их булагийн аманд 1936 онд Д.Тогооч хэмээх сувилагчтай нэг гэртэйгээр орчин үеийн хүн эмнэлгийн үүсэл тавигджээ. 1941-1961 оны хооронд нутгийн уугуул бага эмч Ө.Мядаг эрхлэн 20 гаруй жил ажиллажээ. 1962 онд их эмчийн салбар нээгдэж анхны их эмчээр Шарав ажилласан бөгөөд 1985 он хүртэл эмчилгээ боловсронгуй болж 15 ортой эмнэлэг болжээ. 1986 онд их эмч 3, лаборатори 1, баг бүрт бага эмчийн салбар ажиллах болов. Өнөөдөр сумын хүн эмнэлгийн салбар 4, их эмчтэй төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн төв болон өргөжсөн бөгөөд 6 баг бүрт бага эмчтэй, нийт 25 хүний орон тоотой ажиллаж 5000 гаруй хүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. Энэ нутгаас мэс заслын алдарт 1, гавьяат эмч Л.Жамбалжав, хүн эмнэлгийн тэргүүний ажилтан эмч С. Дашжамц нарын нэрт хүмүүс гарчээ. == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хотонт сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] lzmb4irmle5skpv278euxxsmssq0bxb 867390 867389 2026-08-27T15:08:33Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867390 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠤᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хотонт.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Архангай аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хотонт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1923 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2417.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 4,349 | population_density_km2 = 1.8 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} ==Нэр== Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт [[түрэг]] язгуурын [[Уйгур улс]] зэргэлдээ нүүдэлчин [[Енисейн киргиз]]үүдэд ялагдаж нийслэл [[Ордубалык]] (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.<ref>[http://www.hh.gov.mn/arhangai/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=69]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түүх == Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана. ===Түүх соёлын дурсгал=== '''Уйгарийн хар балгас:''' Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. '''Дойтын толгойн туйр:''' Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. '''Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө:''' Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. '''Дөрвөлжингийн амны туйр:''' Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. '''Эрдэнэ уулын хадны зураг:''' Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. '''Дүвхан хийд:''' Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ. ==Хүн ам == Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм. 2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна. == Байгаль, газар зүй== Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг. Сумыг 1923 оноос эхлэн Хотонт уулын нэрээр дуудан хаяглах болжээ. Уг уул нэг их нэрт гарахаар том сүрлэг уул бус авч сумын нутаг дэвсгэрийн төв орчимд буй, тэр ойр тойрондоо өндөрт орох далайн төвшнөөс дээш 1800м өндөрт оршино. Сумын нутгийн 11,7 орчим хувийг ой мод эзэлдэг. Гол төлөв шинэс мод зонхилсон шилмүүст ойтой, уулын орой талаар хуш элбэг ургах агаад хормой бэлээр нь хус, улиас зэрэг навчит мод бага зэрэг тааралдана. Навчит мод ууландаа бага ургах авч харин Орхон, түүний цутгал жижиг гол горхийг дагасан шугуйд бургас, улиас шигүү ургана. Алаг өвс, ботууль, жижиг үетэн, хялгана, хиаг зонхилсон ойт хээрийн өвс ургамалтай, бамбай, нохойн хошуу, анис, алтан хундага, арц, алтан гагнуур, таван салаа, тарваган шийр, царван, жамъянмядаг, тэхийн шээг зэрэг олон арван эмийн ургамалтай. Мөн уул хаданд нь гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд, улаалзгана, мойл зэрэг жимсний ургамал, хушны самар, халиар, хуйцаа зэрэг хүнсний ургамал элбэг. Нам цагаан газар хээр тал, намаг чийгэнд цагаан мөөг, мангир, хүнхээл зэрэг хүнсний ургамал арвин ургана. Нутгийн баруун талын уул нуруу, ой хөвчид халиун буга, гахай, бор гөрөөс, хүдэр, хэрэм, чандага, туулай, жирх, солонго, үеэн болон чоно, шилүүс, нохой зээх, дорго, мануул зэрэг махлаг үслэг ан гөрөөс, араатан амьтан байдаг хийгээд 40-өөд он хүртэл хээр талд нь цагаан гөрөөс идээшиж байсан гэдэг. Сумын ихэнх нутаг нь гол ус, булаг горхи элбэг учир бэлчээрийн усаар дутагдах аюул багатай. Харин хойт талын Дойт, Хөөвөр нуур орчмын газар нь урсгал гол горхи үгүй тул ундны усаар дутах авч худгийн усаар ахуйн хэрэгцээгээ хангана. Сумын нутгаар урсах хамгийн том гол нь Орхон, нутгийн зүүн захаар 40-өөд км зайд урсаад өнгөрөхдөө эл богино замд олон мянган мал сүрэг, хүн амыг цэнгэг тунгалаг ариун усаар ундаалаад зогсохгүй орчмын уур амьсгалыг зөөлрүүлдэг эрдэнийн өгөөмөр гол. Хархорин сумтай хил залгах Баянгол, түүнээс хойших тэмээн хүзүүний гол бие даан урсаж Орхон голд цутгадаг. Харин сумын нутагт багтаж бараг бүрэн урсгалаараа урсах хамгийн урт гол нь Жарантайн гол. Эртнийн түүх шастирт бол энэ голыг Зурамтай хэмээн нэрлэсэн байх бөгөөд дуудлага нь сунжирч өөрчлөгдсөөр Жарантай гэх болсон бололтой. Өндөр Сант багийн нутагт урсах Цагаан сүмийн гол нь Суварга хайрхан уулын зүүн салбарын үргэлжилсэн ой модтой уулсаас эх авсан хийгээд хойноос хийдийн гол ирж нийлнэ. Түүнээс доош баруун урдаас нь Их булгийн гол ирж Өндөр Сант багийн орчмоор Жарантайд нийлнэ. Цагаан сүмийн голоос нийлээд хойгуур Их бургаст, Бага бургаст 2 гол нийлж Хөх сүмийн гол болох бөгөөд Цагаан хошуу хавиар мөн Жарантайд цутгана. Баруунаар мөн Цагаан сүм- Жарантайд нийлнэ. Сумын төвийн баруун урд талын алсын уулсаас эх авсан Хужирын гол, Улаан чулууны гол Баян хошууны дээхэн нийлж, Чандганы амны цагаан эрэг орчимд Жарантайн голд цутгана. Бараа голтригоороо багааханд орох Жарантайн гол Өндөр Сант, Хотонт, Хөөвөр, Бургалтай дөрвөн багийн нутаг дамнан урсаж нийтдээ зуу шахам км урт замыг туулж Орхон голд цутгана. Сумын нутаг дэвгэрт нуур цөөрөм цөөн, Дойтын цагаан нуур, Хөөвөр гэх 2 шорвог нуур нутагтаа том гэгдэх агаад бас ширгэдэг, сэргэдэг Улаан хужир, Бага нуур зэрэг хэдэн жижиг нуур тойром бий. Төрөл бүрийн өвчин эмгэгийг анагаах чанартай халуун, хүйтэн хэд хэдэн рашаан булаг бий. Үүнээс хамгийн том нь цагаан сүм буюу Жарантайн голын дээд эх хавийн намгаас ундран гарах Жарантайн халуун ус. Усны дээд халууныг 60-70 градус орчим гэж бичдэг. Бас Чулуун даваа, Байшингийн булаг, Мухар булаг зэрэг гол төлөв дотрын өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан бий. Нутаг дэвсгэрийн талбайн 1,8 хувийг эзлэх гол ус, нуур тойром намгийн усанд нь хурмасын цагаан хун, халтар галуу, бор нугаснаас гадна дэлхийн улаан номонд орсон цэн тогоруу хүртэл ирж зусдаг. Тал хээрийн газарт нь бөмбөгөр бор шувуунаас эхлээд үглээ шаазгай, хар хэрээ, сар, элээ, улаан хошуут, талын хар алаг турлайх зэрэг зүсэм зүйлийн шувууд өвөлжиж зусдаг. ==Эдийн засаг == Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм. ==Боловсрол, эрүүл мэнд == 1923 оны 1дүгээр сард Хотонт уулын хошуу, Цагаан сүм уулын хошуунд орон нутгийн зардлаар анхны бага сургууль байгуулагджээ. Тус сургуулийн анхны захирал нь Д.Эрдэнэ-Очир. Харин улсын хөрөнгөөр байгуулсан анхны бага сургууль 1925 онд Баянхошууны тэнхим нэртэй 2 багш, 25 сурагч, 2 гэртэй байгуулагдаж анхны захирал нь Жамбалчүлтэм байв.Анхны сургуулийн багшаар нь Сияанямбуу ( Бандихай) гэж хүн байсан бөгөөд Эрдэм номын мөр хөөсөн сүүлд Гандан тэгчилэн хийдээс Гавж цолыг нь өгсөн ба 1990 он гарч ардчилал гархад өв соёлын үнэт хосгүй зүйлсийг " бурхан ном судар" Хотонт сумын хийдэд хүлээлгэн өгсөн байдаг ба түүн дотор нь түүхийн хосгүй бүтээлүүд ч ордог байна. Хотонт сумын төвийн сургууль 1952 онд 8 жилийн, 1980 онд 10 жилийн сургууль болон өргөжив. Тэр жилүүдэд сургуулийн захирлаар Д.Цэдэнсодном, О.Дагвадорж, Ч.Доржбямба, Б.Дамдинбазар нар ажиллаж байжээ. Өдгөө тус сургууль 22 анги, 700 гаруй сурагчидтай, 35 багштай, захирлаар нь Б.Даариймаа ажиллаж байна. Харин Өндөр Сант баг нь өдгөө 8 жилийн дунд сургуультай, захиралаар нь Г.Пагмаханд ажилладаг. Одоогийн сумын төв, Их булагийн аманд 1936 онд Д.Тогооч хэмээх сувилагчтай нэг гэртэйгээр орчин үеийн хүн эмнэлгийн үүсэл тавигджээ. 1941-1961 оны хооронд нутгийн уугуул бага эмч Ө.Мядаг эрхлэн 20 гаруй жил ажиллажээ. 1962 онд их эмчийн салбар нээгдэж анхны их эмчээр Шарав ажилласан бөгөөд 1985 он хүртэл эмчилгээ боловсронгуй болж 15 ортой эмнэлэг болжээ. 1986 онд их эмч 3, лаборатори 1, баг бүрт бага эмчийн салбар ажиллах болов. Өнөөдөр сумын хүн эмнэлгийн салбар 4, их эмчтэй төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн төв болон өргөжсөн бөгөөд 6 баг бүрт бага эмчтэй, нийт 25 хүний орон тоотой ажиллаж 5000 гаруй хүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. Энэ нутгаас мэс заслын алдарт 1, гавьяат эмч Л.Жамбалжав, хүн эмнэлгийн тэргүүний ажилтан эмч С. Дашжамц нарын нэрт хүмүүс гарчээ. == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хотонт сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 1suz851as11ge5epjbs042r2xe5s0r5 867391 867390 2026-08-27T15:09:50Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867391 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠲᠤᠩᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Хотонт.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Монгол]] | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = [[Архангай аймаг]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хотонт | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1923 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2417.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 4,349 | population_density_km2 = 1.8 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} ==Нэр== Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт [[түрэг]] язгуурын [[Уйгур улс]] зэргэлдээ нүүдэлчин [[Енисейн киргиз]]үүдэд ялагдаж нийслэл [[Ордубалык]] (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.<ref>[http://www.hh.gov.mn/arhangai/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=69]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Түүх == Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана. ===Түүх соёлын дурсгал=== '''Уйгарийн хар балгас:''' Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. '''Дойтын толгойн туйр:''' Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. '''Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө:''' Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. '''Дөрвөлжингийн амны туйр:''' Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. '''Эрдэнэ уулын хадны зураг:''' Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. '''Дүвхан хийд:''' Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ. ==Хүн ам == Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм. 2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна. == Байгаль, газар зүй== Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг. Сумыг 1923 оноос эхлэн Хотонт уулын нэрээр дуудан хаяглах болжээ. Уг уул нэг их нэрт гарахаар том сүрлэг уул бус авч сумын нутаг дэвсгэрийн төв орчимд буй, тэр ойр тойрондоо өндөрт орох далайн төвшнөөс дээш 1800м өндөрт оршино. Сумын нутгийн 11,7 орчим хувийг ой мод эзэлдэг. Гол төлөв шинэс мод зонхилсон шилмүүст ойтой, уулын орой талаар хуш элбэг ургах агаад хормой бэлээр нь хус, улиас зэрэг навчит мод бага зэрэг тааралдана. Навчит мод ууландаа бага ургах авч харин Орхон, түүний цутгал жижиг гол горхийг дагасан шугуйд бургас, улиас шигүү ургана. Алаг өвс, ботууль, жижиг үетэн, хялгана, хиаг зонхилсон ойт хээрийн өвс ургамалтай, бамбай, нохойн хошуу, анис, алтан хундага, арц, алтан гагнуур, таван салаа, тарваган шийр, царван, жамъянмядаг, тэхийн шээг зэрэг олон арван эмийн ургамалтай. Мөн уул хаданд нь гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд, улаалзгана, мойл зэрэг жимсний ургамал, хушны самар, халиар, хуйцаа зэрэг хүнсний ургамал элбэг. Нам цагаан газар хээр тал, намаг чийгэнд цагаан мөөг, мангир, хүнхээл зэрэг хүнсний ургамал арвин ургана. Нутгийн баруун талын уул нуруу, ой хөвчид халиун буга, гахай, бор гөрөөс, хүдэр, хэрэм, чандага, туулай, жирх, солонго, үеэн болон чоно, шилүүс, нохой зээх, дорго, мануул зэрэг махлаг үслэг ан гөрөөс, араатан амьтан байдаг хийгээд 40-өөд он хүртэл хээр талд нь цагаан гөрөөс идээшиж байсан гэдэг. Сумын ихэнх нутаг нь гол ус, булаг горхи элбэг учир бэлчээрийн усаар дутагдах аюул багатай. Харин хойт талын Дойт, Хөөвөр нуур орчмын газар нь урсгал гол горхи үгүй тул ундны усаар дутах авч худгийн усаар ахуйн хэрэгцээгээ хангана. Сумын нутгаар урсах хамгийн том гол нь Орхон, нутгийн зүүн захаар 40-өөд км зайд урсаад өнгөрөхдөө эл богино замд олон мянган мал сүрэг, хүн амыг цэнгэг тунгалаг ариун усаар ундаалаад зогсохгүй орчмын уур амьсгалыг зөөлрүүлдэг эрдэнийн өгөөмөр гол. Хархорин сумтай хил залгах Баянгол, түүнээс хойших тэмээн хүзүүний гол бие даан урсаж Орхон голд цутгадаг. Харин сумын нутагт багтаж бараг бүрэн урсгалаараа урсах хамгийн урт гол нь Жарантайн гол. Эртнийн түүх шастирт бол энэ голыг Зурамтай хэмээн нэрлэсэн байх бөгөөд дуудлага нь сунжирч өөрчлөгдсөөр Жарантай гэх болсон бололтой. Өндөр Сант багийн нутагт урсах Цагаан сүмийн гол нь Суварга хайрхан уулын зүүн салбарын үргэлжилсэн ой модтой уулсаас эх авсан хийгээд хойноос хийдийн гол ирж нийлнэ. Түүнээс доош баруун урдаас нь Их булгийн гол ирж Өндөр Сант багийн орчмоор Жарантайд нийлнэ. Цагаан сүмийн голоос нийлээд хойгуур Их бургаст, Бага бургаст 2 гол нийлж Хөх сүмийн гол болох бөгөөд Цагаан хошуу хавиар мөн Жарантайд цутгана. Баруунаар мөн Цагаан сүм- Жарантайд нийлнэ. Сумын төвийн баруун урд талын алсын уулсаас эх авсан Хужирын гол, Улаан чулууны гол Баян хошууны дээхэн нийлж, Чандганы амны цагаан эрэг орчимд Жарантайн голд цутгана. Бараа голтригоороо багааханд орох Жарантайн гол Өндөр Сант, Хотонт, Хөөвөр, Бургалтай дөрвөн багийн нутаг дамнан урсаж нийтдээ зуу шахам км урт замыг туулж Орхон голд цутгана. Сумын нутаг дэвгэрт нуур цөөрөм цөөн, Дойтын цагаан нуур, Хөөвөр гэх 2 шорвог нуур нутагтаа том гэгдэх агаад бас ширгэдэг, сэргэдэг Улаан хужир, Бага нуур зэрэг хэдэн жижиг нуур тойром бий. Төрөл бүрийн өвчин эмгэгийг анагаах чанартай халуун, хүйтэн хэд хэдэн рашаан булаг бий. Үүнээс хамгийн том нь цагаан сүм буюу Жарантайн голын дээд эх хавийн намгаас ундран гарах Жарантайн халуун ус. Усны дээд халууныг 60-70 градус орчим гэж бичдэг. Бас Чулуун даваа, Байшингийн булаг, Мухар булаг зэрэг гол төлөв дотрын өвчнийг анагаах чанартай хүйтэн рашаан бий. Нутаг дэвсгэрийн талбайн 1,8 хувийг эзлэх гол ус, нуур тойром намгийн усанд нь хурмасын цагаан хун, халтар галуу, бор нугаснаас гадна дэлхийн улаан номонд орсон цэн тогоруу хүртэл ирж зусдаг. Тал хээрийн газарт нь бөмбөгөр бор шувуунаас эхлээд үглээ шаазгай, хар хэрээ, сар, элээ, улаан хошуут, талын хар алаг турлайх зэрэг зүсэм зүйлийн шувууд өвөлжиж зусдаг. ==Эдийн засаг == Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм. ==Боловсрол, эрүүл мэнд == 1923 оны 1дүгээр сард Хотонт уулын хошуу, Цагаан сүм уулын хошуунд орон нутгийн зардлаар анхны бага сургууль байгуулагджээ. Тус сургуулийн анхны захирал нь Д.Эрдэнэ-Очир. Харин улсын хөрөнгөөр байгуулсан анхны бага сургууль 1925 онд Баянхошууны тэнхим нэртэй 2 багш, 25 сурагч, 2 гэртэй байгуулагдаж анхны захирал нь Жамбалчүлтэм байв.Анхны сургуулийн багшаар нь Сияанямбуу ( Бандихай) гэж хүн байсан бөгөөд Эрдэм номын мөр хөөсөн сүүлд Гандан тэгчилэн хийдээс Гавж цолыг нь өгсөн ба 1990 он гарч ардчилал гархад өв соёлын үнэт хосгүй зүйлсийг " бурхан ном судар" Хотонт сумын хийдэд хүлээлгэн өгсөн байдаг ба түүн дотор нь түүхийн хосгүй бүтээлүүд ч ордог байна. Хотонт сумын төвийн сургууль 1952 онд 8 жилийн, 1980 онд 10 жилийн сургууль болон өргөжив. Тэр жилүүдэд сургуулийн захирлаар Д.Цэдэнсодном, О.Дагвадорж, Ч.Доржбямба, Б.Дамдинбазар нар ажиллаж байжээ. Өдгөө тус сургууль 22 анги, 700 гаруй сурагчидтай, 35 багштай, захирлаар нь Б.Даариймаа ажиллаж байна. Харин Өндөр Сант баг нь өдгөө 8 жилийн дунд сургуультай, захиралаар нь Г.Пагмаханд ажилладаг. Одоогийн сумын төв, Их булагийн аманд 1936 онд Д.Тогооч хэмээх сувилагчтай нэг гэртэйгээр орчин үеийн хүн эмнэлгийн үүсэл тавигджээ. 1941-1961 оны хооронд нутгийн уугуул бага эмч Ө.Мядаг эрхлэн 20 гаруй жил ажиллажээ. 1962 онд их эмчийн салбар нээгдэж анхны их эмчээр Шарав ажилласан бөгөөд 1985 он хүртэл эмчилгээ боловсронгуй болж 15 ортой эмнэлэг болжээ. 1986 онд их эмч 3, лаборатори 1, баг бүрт бага эмчийн салбар ажиллах болов. Өнөөдөр сумын хүн эмнэлгийн салбар 4, их эмчтэй төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн төв болон өргөжсөн бөгөөд 6 баг бүрт бага эмчтэй, нийт 25 хүний орон тоотой ажиллаж 5000 гаруй хүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. Энэ нутгаас мэс заслын алдарт 1, гавьяат эмч Л.Жамбалжав, хүн эмнэлгийн тэргүүний ажилтан эмч С. Дашжамц нарын нэрт хүмүүс гарчээ. == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Хотонт сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] gzzlmkk6h3ri28uv5rotwsrqrpnt8vw 0 6554 867383 845021 2026-08-27T14:38:37Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867383 wikitext text/x-wiki {{redirect|Хархорин}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | official_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠷᠢᠨ}}<!-- for cities whose native name is not in English --> | nickname = | settlement_type = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Ville de karakorum.jpg | imagesize = 300px | image_caption = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = Хархорин <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = | established_date2 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2241 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 14,943 | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = <!-- General information ---------------> | timezone = UTC+8 | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|47|11|50|N|102|49|26|E|region:MN|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ''' ᠨᠢ ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ ᠶᠤᠮ᠃ '''ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ  ᠮᠠᠨᠳᠤᠲᠤᠭᠠᠢ - ᠤᠤᠬᠠᠢ - ᠤᠤᠬᠠᠢ- ᠤᠤᠬᠠᠢ᠃''' ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠠᠮᠠ ᠨᠢ ᠑᠓᠂᠘᠒᠘ (᠑᠙᠙᠔), ᠑᠓᠂᠙᠖᠔ (᠒᠐᠐᠐), ᠑᠓᠂᠔᠙᠖(᠒᠐᠐᠓) ᠲᠤᠰ ᠲᠤᠰ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ᠃ '''[[Хархорин хот|ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ]]ын [[Хархорин хот|ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ]]ын''' ᠣᠨ ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠠᠮᠠ ᠨᠢ ᠑᠓᠂᠙᠗᠗ (᠒᠐᠐᠓), ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠨᠤᠲᠤᠭ ᠤ᠋ᠨ ᢈᠡᠮᠵᠢᠶ᠎ᠡ ᠨᠢ ᠒᠐᠂᠕ ᠻᠮ᠒᠃ ᠪᠣᠰᠤᠭ᠎ᠠ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠲᠤ ᠪᠢᠳᠡᠨ ᠦ᠋ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯᠴᠤᠳ ᠪᠣᠰᠤᠭ᠎ᠠ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᢉ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ ᠲᠩᠷᠢ ᠶ᠋ᠢ ᠡᠷᢈᠡᠰᠢᠶᠡᠵᠦ ᠰᠢᠲᠦᠨ ᠳᠡᢉᠡᠳᠦᠯᠡᠵᠦ᠂ ᠰᠦᠷ ᠰᠦᠯᠳᠡ ᠪᠡᠨ ᠡᠷᢉᠦᠳᠡᢉ ᢈᠦᠮᠦᠰ ᠰᠢᠦ᠃ ᠪᠢᠳᠡ ᠪᠣᠯ ᠲᠩᠷᠢ ᠪᠡᠨ ᠰᠢᠲᠦᠨ᠎ᠡ᠂ ᠪᠠᠶᠢᠭᠠᠯᠢ ᠪᠠᠨ ᠰᠢᠲᠦᠨ᠎ᠡ᠂ ᠡᢈᠡ ᠶ᠋ᠢ ᠪᠡᠨ ᠰᠢᠲᠦᢈᠦ ᠲᠩᠷᠢᠯᠢᢉ ᠠᠷᠠᠳ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠮᠥᠨ ᠡᠴᠡ ᠪᠡᠨ ᠮᠥᠨ ᢈᠡᠨ ᠴᠦ ᠦᢉᠡᠶᠢᠰᢈᠡᢈᠦ ᠡᠷᢈᠡ ᠦᢉᠡᠢ᠃ ᠠᠶᠤᠲᠤᠭᠠᠢ ᠪᠢᠰᠢᠷᠡᠲᠦᢉᠡᠢ᠃ == Түүх == Дундад зууны Монголын эртний нийслэл Хархорум хот шинжээч судлаачдын анхаарлыг хамгийн ихээр татдаг юм. Хархорум хот 140 жил оршин тогтсны 32 жил Монголын эзэнт улсын нийслэл байв. Хот 2 хороосуудаг Хятадын хороолол. Энэ хоёр хороололоос гадна янз бүрийн ястан үндэстэн, мөргөл шүтээний 12 сүм дуган байв. Хотын захад лалын 2, христос шашны 1 сүм байв. Хот 1215, 1268 онд их түймэрт автсан. Хятадууд хэд хэдэн удаа (1380, 1466 онд) эвдлэн нураасан боловч тухай бүрд сэргээн босгож байсан байна. Нийслэлд 1238 онд баригдсан Өгөөдэй хааны ордон онцгой байр эзэлж байв. Энэ ордныг Түмэн амгалан гэж нэрлэдэг байв. Энэ ордон газраас дээш өргөгдсөн өндөр довжоотой, 64 баганатай байсан бололтой. Ордны шалыг ногоон хавтангаар хийж ханыг нь янз бүрийн зургаар чимсэн байжээ. Мөн дээврийг нөгөөн, улаан ваараар бүржээ. Хархорин хотод Өгөөдэй хааны хүүхдүүд, төрөл садныхны болон бусад хааны удмынхны нэлээд олон тооны орд харшууд баригдаж байжээ. 1950 онд Хархорум хотын өмнөд хаалганы орчмоос анжисны 18 төмөр хошуу, 3-21 см голчтой 52 төмөр цөн, жадны үзүүр 2 хүрэл хонх, зэр зэвсэг зэрэг үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн мөн газар тариалан хэрэглээний зүйлс олджээ. Үүнээс авч үзэхэд тус хот газар тариалангийн багаж зэр зэвсэгийг нэлээд хэмжээгээр үйлдвэрлэж байсан байна. Ваар, шаазан, туйпуу шатааж Монгол маягийн ногоон паалан цутгадаг, зуух байсан ул мөр байна. Гаргаж байсан уг бүтээгдэхүүн дээрээ уран дархчууд өөрийнхөө гарын хээ тавьж сайн чанартай гэсэн өвөрмөц баталгааг гаргадаг байжээ. Монголын мөнгөн тэмдэгт дээр байдаг Хархорумын усан оргилуурыг христийн шашны тэнгэрийн элчтэйгээр дүрсэлсэн байдаг. Харин сүүлийн үед буддын шашинт орнуудын үлгэр домгийн шувуу байж магадгүй гэсэн хувилбар дэвшүүлээд байна. [[File:Kharkhorin Mongolia (Photo by Kirill Burtasovsky).jpg|thumb| Хотын панорам (2023 оны 7-р сар). Урд талд нь Буддын шашны Эрдэни-Зу хийд байна]] == Хүн ам зүйн баримтууд == Хархорин сумын хүн ам 2003 оны ‎эцэст 13814 байв. Нийт өрхийн тоо 2146, н‎‎эг өрхөд 6.4 хүн оногдож байна. Үүн‎ээс эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам 34.56%, нийт ажиллагсад 31.14%, ажилгүйчүүд 3.42%, тус тус байгаа болно. 2004 он‎ы эцэст тус сумын хүн ам 12456 болж буурч‎ээ. 2004 оны ‎эцсийн статистикаар хүн амын насны бүтцийг үзэхэд 0-18 насныхан сумын хүн амын 41.50% (5207), 19-60 насныхан 51.78% (6496), 60-аас д‎ээш насныхан 6.72% (843) тус тус ‎эзэ‎лж байна. 2000-2003 онуудын дунджаар 1-10-р ангид 2985 хүүх‎эд сурч байгаа, их д‎ээд сургуульд 85 хүүхэд элссэн байна. Цэцэрлэгийн насны хүүхдийн 2000-2003 онуудын дундаж тоо 1483, үүн‎ээс дөнгөж 16.95% нь цэцэрлэгт хамрагджээ. Ц‎эцэрлэгийн бэлтгэл бүлгээр дамжиж сургуульд б‎элтгэгдэх хүүхдүүдийн 2000-2003 онуудын дундаж тоо 315, үүний 10.2% нь ц‎эцэрлэгээр дамжин сургуульд оржээ. 2000-2003 онуудын дунджаар малтай өрхийн тоо 1740, т‎дгээрийн ам бүлийн тоо 6531, нийт малын тоо 81266, нэг өрхөд ноогдох малын тоо 47.5, н‎эг хүнд ноогдох малын 12.4 тус тус байна. Малын тооны байдлаар авч үзвэл 2000-2003 онуудын дунджаар 10 хүрт‎элх толгой малтай өрх 16.92%, 11-30 толгой малтай өрх 30.26%, 31-50 толгой малтай өрх 18.91%, 51-100 толгой малтай өрх 22.53%, 101-200 тиолгой малтай өрх 9.34%, 201-500 толгой малтай өрх 1.87%, 501-1000 толгой малтай өрх 0.09%, 1001-1500 толгой малтай өрх 0.07% байна. 2004 оны байдлаар Хархорин сумын хөдөөгийн малчдын өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржааны тоонууд хоорондоо ижил бу‏‏юу 256, газарзүйн хувьд үндсэн 4 х‎эсэгт хуваагддаг, нийт 1118 өрхөд хамрагдах 4020 хүн ам 102502 малтай нүүд‎эллэн амьдарч байна. 2004 онд 2000-2003 онуудын дундажтай (81266) харьцуулбал Хархорин сумын малын тоо 102032 болж 20.35%-аар өсч‎ээ. Бүх малын 1.49% бу‏юу 1520 толгой мал сумын төвд, үлдэх 98.51% нь хөдөөд тус тус байршиж байна. Онгоцны буудал барихаар урьдчилсан сонголт хийг‎ээд байгаа Хөгшин Орхоны ‎эхийн нутаг д‎эвсгэр нь 1-р тасагтай ойрхон бөгөөд 900 га тариалангийн талбай хамарсан, нийт өвөлжөө хаваржааны 3.8%, зуслан намаржааны 6.2%, малчин өрхийн 5.2% нь тус тус оршдог газар юм. Хот барихаар урьдчилсан сонголт хийс‎эн Ноёхон, Шанхын нутаг д‎эвсгэрт нийт өвөлжөө хаваржааны 2.5%, зуслан намаржааны 5.2%, малчин өрхийн 3.2% нь тус тус оршиж байна. ==Алдартнууд== *[[Зэвэгийн Ойдов]] - Хөдөлмөрийн баатар, олимпын мөнгөн медальт бөх *[[Зэвэгийн Дүвчин]] - Гавьяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын заан *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - Гавьяат тамирчин, жүдочин *[[Цэрэндонойн Санжаа]] - Улсын заан *[[Төмөрбаатарын Санчир]] - Улсын заан *[[Донровын Түвшинтөр]] - Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан *[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] - Улсын харцага == Байгаль орчны төлөв байдал == === Газарзүй === Хархорин хот нь Монгол улcын бараг төв хэсгийн Хангай-Хэнтийн уулархаг их муж дотор [[Хангайн нуруу]]ны өмнөд хэсгийн зүүн биед далайн түвшнээс дээш 1540 метрийн өндөрт байрлана. Байгалийн мужлалаар Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Орхон-Сэлэнгийн сав газрын нам уул /1500-2000м/, хотгор бүхий хуурай хээрийн дэд мужийн өмнөд ба умард хуурай хээр бүхий нугын районд багтана. Энэ орчмын нутаг нь нуга, уулын хээрийн ландшафттай. Хөгшин [[Орхон гол]]ын энэ бүс нутгийн уулс нь геологийн гарал үүслийн хувьд девоны системийн ангилагдаагүй чулуулаг, дунд төрмөлийн гранодиорит, [[боржин]], лейкоборжин, литий-фторт боржин, граносиент, сиенит, шүлтлэг, боржин, дөрөвдөгчийн системээс дунд дээд нэгтгэлээс тогтдог. Газрын хэвгийн зонхилох өнцөг 30-60. Газар чичирхийллийн MSK-64 шатлалын баллаар 8 ба түүнээс дээш баллын бүсэд хүчтэй газар хөдлөлтийн төвөөс баруун хойд зүгт 50 км зайтай оршино. Давтамж нь 3-10000 жилд нэг удаа<ref name="unelgee"/>. === Уур амьсгал === Хархорин орчмын газар нь хотгор гүдгэрийн ялгаа, далайн түвшнээс дээшхи өндөр зэргээс хамааран өвөл нь төдийлөн хүйтэнгүй, харин зун нь сэрүүн байдаг зүй тогтолтой. Энд 1 дүгээр сард агаарын дундаж температур –18.1 байдаг бөгөөд хамгийн их хүйтрэлт –44 хэмээс хэтрээгүй, өвлийн 36 хоногт нь агаарын температур –30 хэмээс хүйтэн байна. Жилийн 180 гаруй хоногт хүйтэн байх бөгөөд дулаан хүйтний үргэлжлэх хугацаа бараг тэнцүү буюу жилийн дундаж агаарын температур 00 орчим байна<ref name="unelgee">Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үн‎элгээний тайлан, 2004</ref>. Хур тунадас олон жилийн дундажаар жилд 354.5 мм хүрнэ. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч аадар бороо орох тохиолдол цөөнгүй бөгөөд зарим тохиолдолд хоногт 46 мм тунадас унана. Жилд ордог тунадасны дийлэнхи нь зөвхөн зуны 3 сард орно. Жилийн дулааны улиралд 336 орчим мм хур тунадас орно. Харин өвлийн улиралд жилийн тунадасны 18.2 мм нь орно. Энд дулаан улирлын 62 хоногт хур бороо, 36 хоногт нь цас орно. Энэхүү хур тунадасны горимтой уялдан агаарын чийгшил сард 50-70% байна. Ер нь агаарын чийгшлийн хувьд эл нутаг тийм ч хуурай биш. Тухайлбал хаврын 4 дүгээр сард 30%-аас бага чийгтэй өдрийн тоо дунджаар 14 байна<ref name="unelgee"/>. [[File:Landscape around the village (2397907497).jpg|thumb|Хархоринд өвөл]] Өвлийн улиралд хур тунадас бага унах учир тогтвортой цасан бүрхүүл үндсэндээ тогтохгүй. Зарим цас ихтэй жил богино хугацаанд цасан бүрхүүл тогтоно. Энэ нутагт өвлийн улиралд орсон цасны хэмжээнээс хамааран ойролцоогоор 130 орчим хоногт дундажаар 7 см зузаан цасан бүрхүүл тогтдог байна<ref name="unelgee"/>. Салхины дундаж хурд бараг бүх саруудад 4.2-5.2 м/с, салхины хамгийн их хурд 14-20 м/с хүрэх бөгөөд хавар , намрын улиралд хүчтэй салхины үргэлжлэх хугацаа бусад саруудынхаас илүү байдаг ажээ. Жилийн дундажаар авч үзвэл баруун хойд, хойд, зүүн өмнө зүгийн салхи зонхилох бөгөөд эдгээрийн давтагдал 17.5-22.4 байна. Жилийн аль ч сарыг авч үзсэн баруун ба баруун өмнөд, зүүн зүгийн чиглэлийн салхины давтагдал хамгийн бага буюу 1.6-8.2% -ийн хооронд хэлбэлзэнэ<ref name="unelgee"/>. ===Хөрс=== Хархорин орчмын газар нутаг нь хөрс газарзүйн мужлалын хувьд Төв Азийн их мужийн Хангайн мужид багтах бөгөөд энд гол хөндийн нугын хүрэн хөрс, хээрийн ба уулын хээрийн хүрэн хөрс тархана. Механик бүрэлдэхүүний хувьд хөнгөн шавранцар хөрс голлон өнгөнөөсөө эхлэж том жижиг сайран чулуу элбэг байна. Энэ хүрэн хөрс доошилж уулын бэл хормой нам хэсэг рүү шилжих тусам үржил шимт давхарга нь зузаарч ялзмагийн хэмжээ нэмэгдэнэ. Ингээд хүрэн хөрс нь хар хүрэн, зарим хэсэгтээ ялангуяа хойшлох тусам шавранцар хөрстэй бүрдэл байдлаар тархана<ref name="unelgee"/>. ;[[Хангайн нуруу]] Хангайн гол нуруу ерөнхийдөө баруун хойноос зүүн урагшаа сунаж тогтсон бөгөөд баруун талын Цэцэн уулнаас зүүн талын Дэлгэрхаан уул хүртэл '''700 км''' шахам үргэлжилсэн нуруу юм. Энэ нурууны геологийн бүтцэнд боржин чулуу ихээхэн суурь эзлэхийн зэрэгцээ хувирмал занар, элсэн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг чулуулаг элбэг тохиолдоно. Үнэмлэхүй өндөр дунджаар 3000 м орчим боловч зарим оргил далайн түвшнээс дээш 3500-4000 м хүрнэ. Хамгийн өндөр оргил нь мөнх цастай '''Отгонтэнгэр уул''' 4031 м хүртэл сүндэрлэнэ. Хангайн гол нурууны хяр голдуу хавтгай буюу бөмбөгөрдүү хэлбэртэй, эртний тэгш өндөрлөгүүдтэй. Тэгш өндөрлөгүүдийн оройгоор намаг, жижиг нууруудтай. Гол нурууны дунд хэсэгт уулын хажуу эгц цавчим, хад чулуу элбэгтэй байдаг. Харин зах тийшээгээ намссаар гадаргын байдал бэсрэг уулын шинжтэй болно<ref name="unelgee"/>. ===Ус зүй=== Тус бүс нутаг нь олон гол, горхи, нууруудтай бөгөөд [[Будант]], [[Хар хушт]], Улаан з‎эрэг нуурууд, Хангайн нуруугаас эх аван урсдаг [[Улиастай]], [[Битүүт]], [[Хятруун]], [[Улаан]], [[Хөнөг]], [[Хамар]], [[Могойт]], [[Мойлт]] зэрэг олон гол горхи Орхон голд цутгаж түүний ус зүйн сүлжээг бүрдүүлдэг.<ref name="Oyungerel">Б.О‏‏юунгэрэл, 2004</ref> 2004 оны гадаргын усны тооллогын дүнгээр Хархорин сумын нутагт [[Шар бүрд]], [[Цагаан]], [[Азар]], [[Дуут]] зэрэг 7 нуур, байнгын урсгалтай 27, ширгэсэн 13 гол, булаг шанд 48, рашаан 4 байна<ref>Монгол орны гадаргын усны тооллого, тайлан, 2003</ref>. Орхон гол нь [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний хамгийн том цутгал төдийгүй Монгол орны хамгийн урт голд тооцогдох бөгөөд Хангайн нурууны [[Суврага Хайрхан]] уулын ар хажуугаас эх авах Өлзийт, Тээл, Будант зэрэг голуудаас эх авч том жижиг олон голыг өөртөө нийлүүлсээр Сэлэнгэ мөрний баруун гарт цутган нийлнэ. Голын нийт урт нь 1124 км, ус цуглуулах талбйн хэмжээ 132855 ам дөрвөлжин километр болно. Ус зүйн сүлжээний нягтшилт голын эх хавьд 0.185- 0.250 км /км² байна. Голын ус хураах талбай харьцангуй том, гол өөрөө урт болохоор байгалийн хэд хэдэн бүсийг хамран буюу дамжин урсахдаа голын хөндийн байдал усны горимын байдал ч голын хэсэг бүрд өөр өөр байна. Бүс бүслүүрийн ийм байдал голын гольдролын байдалд ч нөлөөлнө. Голын хөндий уулсаас гарахдаа илэрхий тавиурч тахирлан тохойрч эхлэх ба [[Туул]]ын цутгалаас доош хэд хэд салаалж, хар ус, татаал цээл, арал олныг үүсгэнэ. Голын өргөн газар бүр адилгүй, эхэн хэсэгтээ 10-60 м байснаа адаг руугаа120-150 м болж өргөсөх ба урсгалын хурд ч бас илт саарна. Голын гүн 0.5-1.5 м, гүн цээл газраа 2.5-4.0 м, харгиа боргиотой газар 0.5 м байна. Түвшний хэлбэлзлэл 2.0-3.0 хүрэх ба 4-5 сард хаврын шар усны үер бууж 6-р сард урсацын зуны гачиг үе эхлэнэ. Зуны хур борооны үед Орхон гол савнаасаа хальж татам нугаараа халих үе цөөнгүй байх ба урсгалын дагуу Туул, [[Ерөө]], [[Хараа]] зэрэг ус элбэг гол цутгах учир уруудах тусам зарцуулгын хэмжээ нэмэгдэнэ. Зарцуулгын олон жилийн дундаж Булган хотын орчим 45.1 м³/сек, Сүхбаатар хотын дэргэд 106.0 м³/сек хамгийн их үерийн үеийн зарцуулга дээрх газруудад 514.0 м³/сек , 891.0 м³/сек тус тус байна. Орхон голын адгаас Хараа голын адаг хүртэл 123 км зайд бага даацын усан онгоц явж болох ба бороо хур ихтэй голын усны түвшин өндөр байх үед бүр Туул голын б‎элчир хүртэл явж болно. Орхон голд олон арван гол горхи нийлэхээс томд нь Тамирын гол, хөгшин Орхон, Туул, Ерөө, Хараа, [[Шарын гол]] орно. Мөсөн бүрхүүлтэй байх хугацаа 140-160 хоног<ref name="Oyungerel"/>. ===Ойн сан=== Тус нутгийн ой нь нутгийн баруун болон хойд хэсгээр Хангайн нурууны салбар уулсаар тархан ургана. Ойн сангийн талбай нь '''16403 га''' бөгөөд үүнээс байгалийн ой 13981 га, мод бэлтгэсэн 375 га, ойжуулах 1299 га талбай байна<ref name="oi">Өвөрхангай аймгийн ой зохион байгуулалтын ажлын тайлан, 1998</ref>. Үүнийг аж ахуйн ач холбогдол, зориулалт, талбайн хэмжээ, байршилт, экологи-эдийн засгийн ач холбогдолыг харгалзан дараах 2 бүсэд хуваасан байна. Үүнд: *Онцгой бүсийн ой (Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газрын ой) *Хамгаалалтын бүсийн ой (ногоон бүсийн ой, хамгаалалтын ой) **Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газрын ой: Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нутагт хамаарах байгалийн цогцолборт газрын ой нь 12521 га бөгөөд сумын нийт ойн 76.3 хувийг эзэлж байна. (Өвөрхангай аймгийн ой зохион байгуулалтын ажлын тайлан, 1998) **Хүйсийн найман нуурын байгалийн дурсгалт газрын ой: Энэхүү газрын ой нь Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт орших бөгөөд 1992 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан. Хангайн нурууны төгсгөл, хэрчигдэл ихтэй өндөр уулсын дунд олон жижиг нуураас бүрддэг, эргэн тойрон ойгоор хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт өвөрмөц тогтоцтой Ширээт, Бугат, Халиут, Мухар, Хүйс зэрэг том жижиг найман цэнгэг ус бүхий нууртай, олон зүйлийн усны шувуудтай үзэсгэлэнт газар юм. Тус байгалийн цогцолборт газрын ойн сан нь 5467 га байна<ref name="oi"/>. *Ногоон бүсийн ой: Ногоон бүсийн ойн гол үүрэг ач холбогдол нь амралт, сувиллын болон хүн амын эрүүл ахуйн нөхцлийг хангах чухал ач холбогдолтой, суурин газрын эргэн тойрны 30 хүртэлх км-ийн доторхи ойн сан юм. Сумын ногоон бүсийн ойн сан нь 2866 га буюу сумын нийт ойн 17.5 хувийг эзэлж байна<ref name="oi"/>. *Хамгаалалтын ой: Хөрсний элэгдэл, эвдрээс хамгаалах, гадаргын болон газрын доорхи усны горимыг зохицуулах, усны чанарыг дээшлүүлэх онцгой үүрэг бүхий гол горхины эх болон нуурийн эргэн тойрны 5 км доторхи, голын урсгалын дагуу болон булаг шандын эхээс 3 км доторхи ой нь хамгаалалтын ойд хамрах бөгөөд сумын ойн сангийн 6.2 хувь буюу 1016 га ойн сан хамрагдаж байна<ref name="oi"/>. Ой үүсгэх модны төрлөөр [[шинэс]] (Larix Sibirica) зонхилох бөгөөд [[хуш]] (Pinus sibirica), [[хус]] (Betula platyphylla) бага хэмжээгэ‎эр тархана. Сумын ойн сангийн 97.8 хувийг шинэс, 1.9 хувийг хуш, 0.2 хувийг хус мод эзэлж байна<ref name="oi"/>. ===Ургамал, амьтны аймаг=== Ботаник газарзүйн мужлалаар Евразийн хээрийн их муж, Монголын хээрийн муж, дундад халхын дэд мужид алаг өвст-бутлаг үетэн ба бутлаг алаг өвст хээрийн хаяа уулс, цав толгод, хотгор хотос, тал газрын Дагуур Монголын ба Монголын дорнод хэв шинжид багтах алаг өвс-хиаг-хялганат (Stipa baicalienesis, Stipa kriloүii, Leymus chinensis, Bupleurum scopzonerifolium, Galium үerum, Astragalus melilotoides) бүлгэмдэл зонхилсон нутаг юм. Энэ дэд мужийн ургамлын нөмрөгийг 7 эвшилд хуваах бөгөөд зонхилох ургамлууд нь цөм үетэн байхаас гадна түүний бүрэлдэхүүнд алаг өвс тун бага байдаг онцлогтой. Энэхүү хээрийн мужид тохиолдох эвшлүүдээс хуурай хээрт хамгийн элбэг нь хазаар өвст-хялганат, дааган сүүлт-хялганат хээр юм. Нийт 139 зүйл ургамалтайгаас модлог-4 зүйл, хүнсний-12 зүйл, эмийн-21 зүйл, жимсгэнэт-2 зүйл, тэжээлийн-52 зүйл, гоел чимэглэлийн-6 зүйл, техникийн-1 зүйл ургамал тус тус байна<ref name="unelgee"/>. Хархорин орчмын уул нуруу, Орхон голын хөндий орчмын амьтны аймгийн талаар судалсан цогцолбор ажлууд одоогоор байхгүй байна. ;Сээр нуруугүйтэн амьтад Хос далавчтаны багаас [[тэмээлзгэнэ]] (tipulidae), [[шумуул]] (culicidae), [[дэлэнч]] (simuliidae), хирономид ялаа (chironomidae), сирфид ялаа (syrphydae), эрээн далавчит ялаа /tephritidae/-ын овгийн төлөөлөгчид элбэг тархсан. Харин шавьжийн ангийн төлөөлөгчид дотроос Монгол улсын улаан номонд орсон [[махан дэвүүр]] /Papilio machaon/ гэх ганцхан зүйл байна<ref name="unelgee"/>. ;Сээр нуруутан ([[Загас]]) Загасны ангиас Хойд мөсөн далайн ай савын гол мөрөн, усан сангаар өргөн тархсан 8 овгийн 14 зүйлийн загас зонхилж байгаагаас Монгол улсын Улаан номонд орсон [[Хилэм]] (Acipenser baeri baicalensis), ан агнуурын ховор зэрэглэлд хамаарах [[Тул]] /Hucho taimen/ зэрэг ховор загас байна<ref name="unelgee"/>. ;Хоёр нутагтан Хархорины төвийн нутагт тэмдэглэгдсэн хүйтэн цуст амьтдын дотор Монгол оронд өргөн тархсан монгол бах, рашааны могой зэрэг 6 зүйл амьтан байна<ref name="unelgee"/>. ;Шувууны анги Нутгийн жигүүртэн шувуудын зүйлийн бүрдэлд 15 баг, 42 овог, 98 төрөлд хамаарах 163 зүйл шувуу байна. Оршин амьдрах хэв маяг, статусын хувьд өндөглөдөг нүүдлийн 95, өндөглөдөг суурин 35, нүүдлийн үедээ дайрч өнгөрдөг 28, тогтмол ирж өвөлждөг 3, тохиолдлын 2 зүйл байдаг. Ховор болон нэн ховор шувууд дотроос Улаан номонд бүртгэгдсэн [[халбаган хошуут]], [[гангар хун]], [[хээрийн галуу]], [[усны цагаан сүүлт бүргэд]], [[азийн цууцаль]], [[уран шувуу]] гэх 6 зүйл шувууд амьдардаг байна<ref name="unelgee"/>. ;Хөхтөн амьтны анги Хархорин орчмын эргэн тойрны уул нуруу, голын хөндийн хөхтөн амьтны зүйлийн жагсаалтанд 4 баг, 12 овог, 26 төрөлд хамаарах 38 зүйлийн амьтдыг оруулж болох юм. Үүнээс Монгол улсын улаан номонд орсон дагуурын зараа, ховор зүйлийн [[шилүүс]] байна. Мөн [[Вашингтон]]ы ЗАУХЗОУХХ (CITES)-ын конвенцийн 2-р хавсралтад орсон саарал чоно элбэг тохиолдоно<ref name="unelgee"/>. ===Хархорин орчмын байгалийн аялал жуулчлал=== Орхон-Хархорины бүсэд Хангайн нурууны аялал жуулчлалын гол төв хэсэг болох '''Орхон голын эх''', '''Эрхэт''', '''Суварга хайрхан''', '''Найман нуур''', '''Хоргой хүрэм''' зэрэг Хангайн нурууны хамгийн үзэсгэлэнтэй сайхан газрууд хамрагдана. Энд Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газар, Хүйсийн найман нуурын дурсгалт газар гэсэн улсын тусгай хамгаалалттай газрууд байгуулагдаад байна. Байгалийн дурсгал, өвөрмөц тогтоц, байгаль түүхийн дурсгалтай танилцах чиглэлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжтой. Энэ бүсэд Хангайн уулархаг нутгийн аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжих гол бүс нутаг бол Хархорины район юм. Байгалийн болоод түүхийн олон дурсгалт газруудтай тус нутагт ирэх жуулчдын тоо жил ирэх тусам улам нэмэгдэж байна. Тус нутагт байгалийн аялал жуулчлал (ecotour), морин аялал (horse riding) , мөн түүхийн аялал (history tour) түлхүү хөгжүүлэх боломжтой<ref name="Oyungerel"/>. ===Цөлжилт, хөрсний элэгдэл=== Монгол орны нийт нутгийн ихэнхи нь гандуу хуурай нутаг бөгөөд дэлхий нийтийн дулааралтын нөлөөгөөр Монгол оронд хүйтний улирал харьцангуй дулаарах хандлагатай болж, сүүлийн 60-аад жилд жилийн дундаж агаарын температур 1.56 хэмээр нэмэгдэж, хавар, намрын улирал харьцангуй уртсаж хөрсний усны ууршилт ихсэх хандлагатй байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс улбаалан цөлжих үйл явц эрчимжиж байгаа нь мөнх цас хайлах, нуур, гол, горхи ширгэх, бэлчээрийн ургамлын зүйлийн бүрдэл хомсдох, хөрс элэгдэлд орох, үржил шимээ алдах зэрэг байгалийн элдэв гамшигт үзэгдлийн давтамж нэмэгдэж байна. Байгаль орчны яамны судалгаагаар сүүлийн 10 жилийн хугацаанд Монгол Улсын гандуу нутгийн эзлэх талбай 3.4%-иар ихэсч цөлжилт хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 5.4 дахин, маш хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 1.8 дахин нэмэгдсэн байна<ref name="Mijiddorj">Р.Мижиддорж, 2002</ref>. Тус бүс нутагт цөлжилт, хөрсний элэгдэл, эвдрэлийн талаар хийсэн томоохон судалгаа шинжилгээний ажил хийгдээгүй бөгөөд тухайн нутгийн газарзүйн байрлал, экосистемийн онцлог байдал, газар тариалангийн зориулалтаар их хэмжээний газрыг боловсруулалтад оруулж байсан зэрэг нь цөлжилт, хөрсний элэгдэлд хүчтэй нэрвэгдэх эмзэг байдлыг бий болгож байгаа юм. Үүний дээр Хархорин орчмын бүс нутаг нь баруун өмнөд, зүүн өмнөд талаасаа хуурай хээрийн бүс, говь цөлөөр хүрээлэгдсэн учир говь цөлийн нөлөөнд амархан өртөх эмзэг шинжтэй. Хангайн нурууны баруун өмнөд, өмнөд, зүүн өмнөдөөс эх авсан Онги, Таац, Түйн голууд нь Монгол орны говийн бүс болон Их нуурын хотгорын олон нуурын гол тэжээл болдогоороо говийн бүсийн экоситемд чухал үүрэгтэй бүс нутаг юм<ref name="Mijiddorj"/>. == Шин‎ээр хот байгуулах тухай асуудал == Хархорин хотыг Хангайн‎ бүсийн тулгуур төв болгохтой холбогдуулан боловсруулсан хөтөлбөрт Хархорины хөгжлийн бүс‎эд түүн‎ээс 100-130км-ийн зайнд орших дараахи сумдыг багтаасан байдаг. Үүнд: Өвөрхангай аймгийн [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Өлзийт сум|Өлзийт]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Бүрд сум]]д, Архангай аймгийн [[Цэнхэр сум|Ц‎энх‎эр]], [[Түвшрүүлэх сум|Түвшрүүлэх]], [[Хотонт сум|Хотонт]], [[Хашаат сум|Хашаат]], [[Өгийнуур сум]]д болон Булган аймгийн [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг]], [[Рашаант сум (Булган)|Рашаант]], [[Дашинчил‎‎эн сум]]д ордог. Тус бүс‎эд улсын бүртг‎элтэй хоршоо 45, нөхөрлөл 19, хувьцаат компани 8, хязгаарлагдмал хариуцлагатай [[компани]] 95, улсын үйлдв‎эрийн газар 5, бүгд 172 аж ахуйн нэгж ажиллаж байна. Мах, гурил, талх нарийн боов, архи, спирт з‎эрэг хүнсний бүт‎ээгдэхүүн, г‎э‎рийн мод, модон эдлэл, зочид буудал, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн тодорхой х‎эмжээгээр үйлдвэрлэдэг. Мөн түүнчлэн тус бүс‎эд д‎ээд сургууль 1, ерөнхий боловсролын сургууль 18, нэ‎гдсэн эмнэлэг 1, сум дундын ‎эмнэлэг, сумын эмнэлэг 12, хүүхдийн цэцэрлэг 18 тус тус байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд 13187, ц‎эцэрлэгт 1258 хүүхэд сурч, хүмүүжиж байна. Одоогийн байдлаар Хархоринд хамгийн ойр хил залгаа Хотонт, Хашаат, Хужирт, Бүрд сумдаас Хархорин сум руу чигл‎‎эсэн төвлөрөл маягийн үз‎эгдэл аажим явагдаж байгаа тухай орон нутгийн удирдлага ярьж байгаа боловч тодорхой баримт үгүй байна. Хархоринг ир‎ээдүйн нийсл‎элийн баримжаатай жишиг хот болгох асуудал ‎эрхзүйн хувьд баталгаажиж, гүнзгийр‎эх тусам Хархорин сумын төв, түүний нутаг уруу төвлөрөл э‎рчимжих нь гарцаагүй юм. Эртний болон шин‎‎э Хархорин хотын хүний нөөцийн хөгжилд ‎энэ бүсийн дээрхи сумдын хүн ам онцгой ач холбогдол, үүр‎эг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой. Хархорин хотоор төвлөсөн бүс нутагт төвдөө татагдах хязгаар нутгаа т‎этгэх т‎энцвэрт хөгжлийн орчинг одооноос тодорхой бодлого төлөвлөгөөтэ‎й бүрдүүл‎эх нь н‎эн чухал. ‎ Э‎нэ асуудалд одоо л цаг алдалгүй анхаарал тавьж тодорхой арга х‎эмжээний алхамууд хийж ‎‎эхлэхгүй бол богино хугацаанд хүн амын х‎эт механик төвлөрөл Хархорин сумын төв, хөдөө орон нутагт үүс‎эх, нөгөө талаасаа д‎ээр дурдагдсан сумдын төвүүд‎‎эд [[‎ажилгүйдэл]], [[ядуурал]] өсөх, эзгүйрэх аюултай. Эн‎‎э бүс нутаг “[[Монгол_дахь_дэлхийн_өв#Орхоны хөндийн соёлын дурсгал|Орхоны Хөндийн Соёлын Дурсгалт Газар]]”-ын ‎эргэн тойронд байгаль, [[экологи]], [[соёл]]ын түүхэн хам хөгжлийн хосгүй өвөрмөц тогтолцоог хадгалсан газар байгаа нь давуу талтай. Мөн ‎э‎нэ бүс нутгийн амьдрал хоорондоо түүх‎ээр гагнагдсан хүйн холбоотой, тогтвортой хөгжлийн орчин харилцан бүрдүүл‎эх өвөрмөц онцлогтой. Тус бүс нутгийн хүн, хүний амьдрал, байгалийн баялгын нөөц чадавхи ир‎ээдүйн [[Монгол Улс]]ын нийслэлийн баримжаатай Хархорин хотыг хөгжүүл‎эх, т‎энцвэрт хөгжлийн төвийг бүрдүүл‎эхэд бүрэн хүрэлцээтэй зэрэг онцлогтой. БСШУЯ, Японы [[Жайка]] байгууллагын хооронд Хархориныг жишиг хот болгохтой уялдуулан "Хархорин" гэсэн төсөл хэрэгжүүлэхээр хэлэлцэж тохироод байгаа бөгөөд энэ төслийн хүрээнд [[Эрдэнэзуу]]д "Хархорин" хэмээх орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр иж бvрэн тоноглогдсон томоохон музей байгуулагдах юм. Санхүүгийн талын асуудлыг Японы Засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хүрээнд шийдвэрлэх юм байна. == Мөн үзэх == * [[Хархорум]] * [[Каракорум]] ==Цахим холбоос== *[https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] *[https://web.archive.org/web/20080215214631/http://www.mn.emb-japan.go.jp/news/mn142.html Япон улсаас Монгол улсад суугаа ЭСЯ, Хархорин музейн төсөл] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Хархорин сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн суурин]] [[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]] [[Ангилал:Монголын суурин]] ro4mrtc3ayblh4ygrwd3x691m4gmw9l 867393 867383 2026-08-27T15:12:15Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867393 wikitext text/x-wiki {{redirect|Хархорин}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠠᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠷᠢᠨ}}<!-- for cities whose native name is not in English --> | nickname = | settlement_type = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Ville de karakorum.jpg | imagesize = 300px | image_caption = ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠲᠥᠪ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Монгол дахь байршил | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = Хархорин <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = | established_date2 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2241 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 14,943 | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = <!-- General information ---------------> | timezone = UTC+8 | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|47|11|50|N|102|49|26|E|region:MN|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} == Түүх == Дундад зууны Монголын эртний нийслэл Хархорум хот шинжээч судлаачдын анхаарлыг хамгийн ихээр татдаг юм. Хархорум хот 140 жил оршин тогтсны 32 жил Монголын эзэнт улсын нийслэл байв. Хот 2 хороосуудаг Хятадын хороолол. Энэ хоёр хороололоос гадна янз бүрийн ястан үндэстэн, мөргөл шүтээний 12 сүм дуган байв. Хотын захад лалын 2, христос шашны 1 сүм байв. Хот 1215, 1268 онд их түймэрт автсан. Хятадууд хэд хэдэн удаа (1380, 1466 онд) эвдлэн нураасан боловч тухай бүрд сэргээн босгож байсан байна. Нийслэлд 1238 онд баригдсан Өгөөдэй хааны ордон онцгой байр эзэлж байв. Энэ ордныг Түмэн амгалан гэж нэрлэдэг байв. Энэ ордон газраас дээш өргөгдсөн өндөр довжоотой, 64 баганатай байсан бололтой. Ордны шалыг ногоон хавтангаар хийж ханыг нь янз бүрийн зургаар чимсэн байжээ. Мөн дээврийг нөгөөн, улаан ваараар бүржээ. Хархорин хотод Өгөөдэй хааны хүүхдүүд, төрөл садныхны болон бусад хааны удмынхны нэлээд олон тооны орд харшууд баригдаж байжээ. 1950 онд Хархорум хотын өмнөд хаалганы орчмоос анжисны 18 төмөр хошуу, 3-21 см голчтой 52 төмөр цөн, жадны үзүүр 2 хүрэл хонх, зэр зэвсэг зэрэг үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн мөн газар тариалан хэрэглээний зүйлс олджээ. Үүнээс авч үзэхэд тус хот газар тариалангийн багаж зэр зэвсэгийг нэлээд хэмжээгээр үйлдвэрлэж байсан байна. Ваар, шаазан, туйпуу шатааж Монгол маягийн ногоон паалан цутгадаг, зуух байсан ул мөр байна. Гаргаж байсан уг бүтээгдэхүүн дээрээ уран дархчууд өөрийнхөө гарын хээ тавьж сайн чанартай гэсэн өвөрмөц баталгааг гаргадаг байжээ. Монголын мөнгөн тэмдэгт дээр байдаг Хархорумын усан оргилуурыг христийн шашны тэнгэрийн элчтэйгээр дүрсэлсэн байдаг. Харин сүүлийн үед буддын шашинт орнуудын үлгэр домгийн шувуу байж магадгүй гэсэн хувилбар дэвшүүлээд байна. [[File:Kharkhorin Mongolia (Photo by Kirill Burtasovsky).jpg|thumb| Хотын панорам (2023 оны 7-р сар). Урд талд нь Буддын шашны Эрдэни-Зу хийд байна]] == Хүн ам зүйн баримтууд == Хархорин сумын хүн ам 2003 оны ‎эцэст 13814 байв. Нийт өрхийн тоо 2146, н‎‎эг өрхөд 6.4 хүн оногдож байна. Үүн‎ээс эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам 34.56%, нийт ажиллагсад 31.14%, ажилгүйчүүд 3.42%, тус тус байгаа болно. 2004 он‎ы эцэст тус сумын хүн ам 12456 болж буурч‎ээ. 2004 оны ‎эцсийн статистикаар хүн амын насны бүтцийг үзэхэд 0-18 насныхан сумын хүн амын 41.50% (5207), 19-60 насныхан 51.78% (6496), 60-аас д‎ээш насныхан 6.72% (843) тус тус ‎эзэ‎лж байна. 2000-2003 онуудын дунджаар 1-10-р ангид 2985 хүүх‎эд сурч байгаа, их д‎ээд сургуульд 85 хүүхэд элссэн байна. Цэцэрлэгийн насны хүүхдийн 2000-2003 онуудын дундаж тоо 1483, үүн‎ээс дөнгөж 16.95% нь цэцэрлэгт хамрагджээ. Ц‎эцэрлэгийн бэлтгэл бүлгээр дамжиж сургуульд б‎элтгэгдэх хүүхдүүдийн 2000-2003 онуудын дундаж тоо 315, үүний 10.2% нь ц‎эцэрлэгээр дамжин сургуульд оржээ. 2000-2003 онуудын дунджаар малтай өрхийн тоо 1740, т‎дгээрийн ам бүлийн тоо 6531, нийт малын тоо 81266, нэг өрхөд ноогдох малын тоо 47.5, н‎эг хүнд ноогдох малын 12.4 тус тус байна. Малын тооны байдлаар авч үзвэл 2000-2003 онуудын дунджаар 10 хүрт‎элх толгой малтай өрх 16.92%, 11-30 толгой малтай өрх 30.26%, 31-50 толгой малтай өрх 18.91%, 51-100 толгой малтай өрх 22.53%, 101-200 тиолгой малтай өрх 9.34%, 201-500 толгой малтай өрх 1.87%, 501-1000 толгой малтай өрх 0.09%, 1001-1500 толгой малтай өрх 0.07% байна. 2004 оны байдлаар Хархорин сумын хөдөөгийн малчдын өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржааны тоонууд хоорондоо ижил бу‏‏юу 256, газарзүйн хувьд үндсэн 4 х‎эсэгт хуваагддаг, нийт 1118 өрхөд хамрагдах 4020 хүн ам 102502 малтай нүүд‎эллэн амьдарч байна. 2004 онд 2000-2003 онуудын дундажтай (81266) харьцуулбал Хархорин сумын малын тоо 102032 болж 20.35%-аар өсч‎ээ. Бүх малын 1.49% бу‏юу 1520 толгой мал сумын төвд, үлдэх 98.51% нь хөдөөд тус тус байршиж байна. Онгоцны буудал барихаар урьдчилсан сонголт хийг‎ээд байгаа Хөгшин Орхоны ‎эхийн нутаг д‎эвсгэр нь 1-р тасагтай ойрхон бөгөөд 900 га тариалангийн талбай хамарсан, нийт өвөлжөө хаваржааны 3.8%, зуслан намаржааны 6.2%, малчин өрхийн 5.2% нь тус тус оршдог газар юм. Хот барихаар урьдчилсан сонголт хийс‎эн Ноёхон, Шанхын нутаг д‎эвсгэрт нийт өвөлжөө хаваржааны 2.5%, зуслан намаржааны 5.2%, малчин өрхийн 3.2% нь тус тус оршиж байна. ==Алдартнууд== *[[Зэвэгийн Ойдов]] - Хөдөлмөрийн баатар, олимпын мөнгөн медальт бөх *[[Зэвэгийн Дүвчин]] - Гавьяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын заан *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - Гавьяат тамирчин, жүдочин *[[Цэрэндонойн Санжаа]] - Улсын заан *[[Төмөрбаатарын Санчир]] - Улсын заан *[[Донровын Түвшинтөр]] - Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан *[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] - Улсын харцага == Байгаль орчны төлөв байдал == === Газарзүй === Хархорин хот нь Монгол улcын бараг төв хэсгийн Хангай-Хэнтийн уулархаг их муж дотор [[Хангайн нуруу]]ны өмнөд хэсгийн зүүн биед далайн түвшнээс дээш 1540 метрийн өндөрт байрлана. Байгалийн мужлалаар Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн Орхон-Сэлэнгийн сав газрын нам уул /1500-2000м/, хотгор бүхий хуурай хээрийн дэд мужийн өмнөд ба умард хуурай хээр бүхий нугын районд багтана. Энэ орчмын нутаг нь нуга, уулын хээрийн ландшафттай. Хөгшин [[Орхон гол]]ын энэ бүс нутгийн уулс нь геологийн гарал үүслийн хувьд девоны системийн ангилагдаагүй чулуулаг, дунд төрмөлийн гранодиорит, [[боржин]], лейкоборжин, литий-фторт боржин, граносиент, сиенит, шүлтлэг, боржин, дөрөвдөгчийн системээс дунд дээд нэгтгэлээс тогтдог. Газрын хэвгийн зонхилох өнцөг 30-60. Газар чичирхийллийн MSK-64 шатлалын баллаар 8 ба түүнээс дээш баллын бүсэд хүчтэй газар хөдлөлтийн төвөөс баруун хойд зүгт 50 км зайтай оршино. Давтамж нь 3-10000 жилд нэг удаа<ref name="unelgee"/>. === Уур амьсгал === Хархорин орчмын газар нь хотгор гүдгэрийн ялгаа, далайн түвшнээс дээшхи өндөр зэргээс хамааран өвөл нь төдийлөн хүйтэнгүй, харин зун нь сэрүүн байдаг зүй тогтолтой. Энд 1 дүгээр сард агаарын дундаж температур –18.1 байдаг бөгөөд хамгийн их хүйтрэлт –44 хэмээс хэтрээгүй, өвлийн 36 хоногт нь агаарын температур –30 хэмээс хүйтэн байна. Жилийн 180 гаруй хоногт хүйтэн байх бөгөөд дулаан хүйтний үргэлжлэх хугацаа бараг тэнцүү буюу жилийн дундаж агаарын температур 00 орчим байна<ref name="unelgee">Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үн‎элгээний тайлан, 2004</ref>. Хур тунадас олон жилийн дундажаар жилд 354.5 мм хүрнэ. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч аадар бороо орох тохиолдол цөөнгүй бөгөөд зарим тохиолдолд хоногт 46 мм тунадас унана. Жилд ордог тунадасны дийлэнхи нь зөвхөн зуны 3 сард орно. Жилийн дулааны улиралд 336 орчим мм хур тунадас орно. Харин өвлийн улиралд жилийн тунадасны 18.2 мм нь орно. Энд дулаан улирлын 62 хоногт хур бороо, 36 хоногт нь цас орно. Энэхүү хур тунадасны горимтой уялдан агаарын чийгшил сард 50-70% байна. Ер нь агаарын чийгшлийн хувьд эл нутаг тийм ч хуурай биш. Тухайлбал хаврын 4 дүгээр сард 30%-аас бага чийгтэй өдрийн тоо дунджаар 14 байна<ref name="unelgee"/>. [[File:Landscape around the village (2397907497).jpg|thumb|Хархоринд өвөл]] Өвлийн улиралд хур тунадас бага унах учир тогтвортой цасан бүрхүүл үндсэндээ тогтохгүй. Зарим цас ихтэй жил богино хугацаанд цасан бүрхүүл тогтоно. Энэ нутагт өвлийн улиралд орсон цасны хэмжээнээс хамааран ойролцоогоор 130 орчим хоногт дундажаар 7 см зузаан цасан бүрхүүл тогтдог байна<ref name="unelgee"/>. Салхины дундаж хурд бараг бүх саруудад 4.2-5.2 м/с, салхины хамгийн их хурд 14-20 м/с хүрэх бөгөөд хавар , намрын улиралд хүчтэй салхины үргэлжлэх хугацаа бусад саруудынхаас илүү байдаг ажээ. Жилийн дундажаар авч үзвэл баруун хойд, хойд, зүүн өмнө зүгийн салхи зонхилох бөгөөд эдгээрийн давтагдал 17.5-22.4 байна. Жилийн аль ч сарыг авч үзсэн баруун ба баруун өмнөд, зүүн зүгийн чиглэлийн салхины давтагдал хамгийн бага буюу 1.6-8.2% -ийн хооронд хэлбэлзэнэ<ref name="unelgee"/>. ===Хөрс=== Хархорин орчмын газар нутаг нь хөрс газарзүйн мужлалын хувьд Төв Азийн их мужийн Хангайн мужид багтах бөгөөд энд гол хөндийн нугын хүрэн хөрс, хээрийн ба уулын хээрийн хүрэн хөрс тархана. Механик бүрэлдэхүүний хувьд хөнгөн шавранцар хөрс голлон өнгөнөөсөө эхлэж том жижиг сайран чулуу элбэг байна. Энэ хүрэн хөрс доошилж уулын бэл хормой нам хэсэг рүү шилжих тусам үржил шимт давхарга нь зузаарч ялзмагийн хэмжээ нэмэгдэнэ. Ингээд хүрэн хөрс нь хар хүрэн, зарим хэсэгтээ ялангуяа хойшлох тусам шавранцар хөрстэй бүрдэл байдлаар тархана<ref name="unelgee"/>. ;[[Хангайн нуруу]] Хангайн гол нуруу ерөнхийдөө баруун хойноос зүүн урагшаа сунаж тогтсон бөгөөд баруун талын Цэцэн уулнаас зүүн талын Дэлгэрхаан уул хүртэл '''700 км''' шахам үргэлжилсэн нуруу юм. Энэ нурууны геологийн бүтцэнд боржин чулуу ихээхэн суурь эзлэхийн зэрэгцээ хувирмал занар, элсэн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг чулуулаг элбэг тохиолдоно. Үнэмлэхүй өндөр дунджаар 3000 м орчим боловч зарим оргил далайн түвшнээс дээш 3500-4000 м хүрнэ. Хамгийн өндөр оргил нь мөнх цастай '''Отгонтэнгэр уул''' 4031 м хүртэл сүндэрлэнэ. Хангайн гол нурууны хяр голдуу хавтгай буюу бөмбөгөрдүү хэлбэртэй, эртний тэгш өндөрлөгүүдтэй. Тэгш өндөрлөгүүдийн оройгоор намаг, жижиг нууруудтай. Гол нурууны дунд хэсэгт уулын хажуу эгц цавчим, хад чулуу элбэгтэй байдаг. Харин зах тийшээгээ намссаар гадаргын байдал бэсрэг уулын шинжтэй болно<ref name="unelgee"/>. ===Ус зүй=== Тус бүс нутаг нь олон гол, горхи, нууруудтай бөгөөд [[Будант]], [[Хар хушт]], Улаан з‎эрэг нуурууд, Хангайн нуруугаас эх аван урсдаг [[Улиастай]], [[Битүүт]], [[Хятруун]], [[Улаан]], [[Хөнөг]], [[Хамар]], [[Могойт]], [[Мойлт]] зэрэг олон гол горхи Орхон голд цутгаж түүний ус зүйн сүлжээг бүрдүүлдэг.<ref name="Oyungerel">Б.О‏‏юунгэрэл, 2004</ref> 2004 оны гадаргын усны тооллогын дүнгээр Хархорин сумын нутагт [[Шар бүрд]], [[Цагаан]], [[Азар]], [[Дуут]] зэрэг 7 нуур, байнгын урсгалтай 27, ширгэсэн 13 гол, булаг шанд 48, рашаан 4 байна<ref>Монгол орны гадаргын усны тооллого, тайлан, 2003</ref>. Орхон гол нь [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний хамгийн том цутгал төдийгүй Монгол орны хамгийн урт голд тооцогдох бөгөөд Хангайн нурууны [[Суврага Хайрхан]] уулын ар хажуугаас эх авах Өлзийт, Тээл, Будант зэрэг голуудаас эх авч том жижиг олон голыг өөртөө нийлүүлсээр Сэлэнгэ мөрний баруун гарт цутган нийлнэ. Голын нийт урт нь 1124 км, ус цуглуулах талбйн хэмжээ 132855 ам дөрвөлжин километр болно. Ус зүйн сүлжээний нягтшилт голын эх хавьд 0.185- 0.250 км /км² байна. Голын ус хураах талбай харьцангуй том, гол өөрөө урт болохоор байгалийн хэд хэдэн бүсийг хамран буюу дамжин урсахдаа голын хөндийн байдал усны горимын байдал ч голын хэсэг бүрд өөр өөр байна. Бүс бүслүүрийн ийм байдал голын гольдролын байдалд ч нөлөөлнө. Голын хөндий уулсаас гарахдаа илэрхий тавиурч тахирлан тохойрч эхлэх ба [[Туул]]ын цутгалаас доош хэд хэд салаалж, хар ус, татаал цээл, арал олныг үүсгэнэ. Голын өргөн газар бүр адилгүй, эхэн хэсэгтээ 10-60 м байснаа адаг руугаа120-150 м болж өргөсөх ба урсгалын хурд ч бас илт саарна. Голын гүн 0.5-1.5 м, гүн цээл газраа 2.5-4.0 м, харгиа боргиотой газар 0.5 м байна. Түвшний хэлбэлзлэл 2.0-3.0 хүрэх ба 4-5 сард хаврын шар усны үер бууж 6-р сард урсацын зуны гачиг үе эхлэнэ. Зуны хур борооны үед Орхон гол савнаасаа хальж татам нугаараа халих үе цөөнгүй байх ба урсгалын дагуу Туул, [[Ерөө]], [[Хараа]] зэрэг ус элбэг гол цутгах учир уруудах тусам зарцуулгын хэмжээ нэмэгдэнэ. Зарцуулгын олон жилийн дундаж Булган хотын орчим 45.1 м³/сек, Сүхбаатар хотын дэргэд 106.0 м³/сек хамгийн их үерийн үеийн зарцуулга дээрх газруудад 514.0 м³/сек , 891.0 м³/сек тус тус байна. Орхон голын адгаас Хараа голын адаг хүртэл 123 км зайд бага даацын усан онгоц явж болох ба бороо хур ихтэй голын усны түвшин өндөр байх үед бүр Туул голын б‎элчир хүртэл явж болно. Орхон голд олон арван гол горхи нийлэхээс томд нь Тамирын гол, хөгшин Орхон, Туул, Ерөө, Хараа, [[Шарын гол]] орно. Мөсөн бүрхүүлтэй байх хугацаа 140-160 хоног<ref name="Oyungerel"/>. ===Ойн сан=== Тус нутгийн ой нь нутгийн баруун болон хойд хэсгээр Хангайн нурууны салбар уулсаар тархан ургана. Ойн сангийн талбай нь '''16403 га''' бөгөөд үүнээс байгалийн ой 13981 га, мод бэлтгэсэн 375 га, ойжуулах 1299 га талбай байна<ref name="oi">Өвөрхангай аймгийн ой зохион байгуулалтын ажлын тайлан, 1998</ref>. Үүнийг аж ахуйн ач холбогдол, зориулалт, талбайн хэмжээ, байршилт, экологи-эдийн засгийн ач холбогдолыг харгалзан дараах 2 бүсэд хуваасан байна. Үүнд: *Онцгой бүсийн ой (Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газрын ой) *Хамгаалалтын бүсийн ой (ногоон бүсийн ой, хамгаалалтын ой) **Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газрын ой: Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нутагт хамаарах байгалийн цогцолборт газрын ой нь 12521 га бөгөөд сумын нийт ойн 76.3 хувийг эзэлж байна. (Өвөрхангай аймгийн ой зохион байгуулалтын ажлын тайлан, 1998) **Хүйсийн найман нуурын байгалийн дурсгалт газрын ой: Энэхүү газрын ой нь Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт орших бөгөөд 1992 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан. Хангайн нурууны төгсгөл, хэрчигдэл ихтэй өндөр уулсын дунд олон жижиг нуураас бүрддэг, эргэн тойрон ойгоор хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт өвөрмөц тогтоцтой Ширээт, Бугат, Халиут, Мухар, Хүйс зэрэг том жижиг найман цэнгэг ус бүхий нууртай, олон зүйлийн усны шувуудтай үзэсгэлэнт газар юм. Тус байгалийн цогцолборт газрын ойн сан нь 5467 га байна<ref name="oi"/>. *Ногоон бүсийн ой: Ногоон бүсийн ойн гол үүрэг ач холбогдол нь амралт, сувиллын болон хүн амын эрүүл ахуйн нөхцлийг хангах чухал ач холбогдолтой, суурин газрын эргэн тойрны 30 хүртэлх км-ийн доторхи ойн сан юм. Сумын ногоон бүсийн ойн сан нь 2866 га буюу сумын нийт ойн 17.5 хувийг эзэлж байна<ref name="oi"/>. *Хамгаалалтын ой: Хөрсний элэгдэл, эвдрээс хамгаалах, гадаргын болон газрын доорхи усны горимыг зохицуулах, усны чанарыг дээшлүүлэх онцгой үүрэг бүхий гол горхины эх болон нуурийн эргэн тойрны 5 км доторхи, голын урсгалын дагуу болон булаг шандын эхээс 3 км доторхи ой нь хамгаалалтын ойд хамрах бөгөөд сумын ойн сангийн 6.2 хувь буюу 1016 га ойн сан хамрагдаж байна<ref name="oi"/>. Ой үүсгэх модны төрлөөр [[шинэс]] (Larix Sibirica) зонхилох бөгөөд [[хуш]] (Pinus sibirica), [[хус]] (Betula platyphylla) бага хэмжээгэ‎эр тархана. Сумын ойн сангийн 97.8 хувийг шинэс, 1.9 хувийг хуш, 0.2 хувийг хус мод эзэлж байна<ref name="oi"/>. ===Ургамал, амьтны аймаг=== Ботаник газарзүйн мужлалаар Евразийн хээрийн их муж, Монголын хээрийн муж, дундад халхын дэд мужид алаг өвст-бутлаг үетэн ба бутлаг алаг өвст хээрийн хаяа уулс, цав толгод, хотгор хотос, тал газрын Дагуур Монголын ба Монголын дорнод хэв шинжид багтах алаг өвс-хиаг-хялганат (Stipa baicalienesis, Stipa kriloүii, Leymus chinensis, Bupleurum scopzonerifolium, Galium үerum, Astragalus melilotoides) бүлгэмдэл зонхилсон нутаг юм. Энэ дэд мужийн ургамлын нөмрөгийг 7 эвшилд хуваах бөгөөд зонхилох ургамлууд нь цөм үетэн байхаас гадна түүний бүрэлдэхүүнд алаг өвс тун бага байдаг онцлогтой. Энэхүү хээрийн мужид тохиолдох эвшлүүдээс хуурай хээрт хамгийн элбэг нь хазаар өвст-хялганат, дааган сүүлт-хялганат хээр юм. Нийт 139 зүйл ургамалтайгаас модлог-4 зүйл, хүнсний-12 зүйл, эмийн-21 зүйл, жимсгэнэт-2 зүйл, тэжээлийн-52 зүйл, гоел чимэглэлийн-6 зүйл, техникийн-1 зүйл ургамал тус тус байна<ref name="unelgee"/>. Хархорин орчмын уул нуруу, Орхон голын хөндий орчмын амьтны аймгийн талаар судалсан цогцолбор ажлууд одоогоор байхгүй байна. ;Сээр нуруугүйтэн амьтад Хос далавчтаны багаас [[тэмээлзгэнэ]] (tipulidae), [[шумуул]] (culicidae), [[дэлэнч]] (simuliidae), хирономид ялаа (chironomidae), сирфид ялаа (syrphydae), эрээн далавчит ялаа /tephritidae/-ын овгийн төлөөлөгчид элбэг тархсан. Харин шавьжийн ангийн төлөөлөгчид дотроос Монгол улсын улаан номонд орсон [[махан дэвүүр]] /Papilio machaon/ гэх ганцхан зүйл байна<ref name="unelgee"/>. ;Сээр нуруутан ([[Загас]]) Загасны ангиас Хойд мөсөн далайн ай савын гол мөрөн, усан сангаар өргөн тархсан 8 овгийн 14 зүйлийн загас зонхилж байгаагаас Монгол улсын Улаан номонд орсон [[Хилэм]] (Acipenser baeri baicalensis), ан агнуурын ховор зэрэглэлд хамаарах [[Тул]] /Hucho taimen/ зэрэг ховор загас байна<ref name="unelgee"/>. ;Хоёр нутагтан Хархорины төвийн нутагт тэмдэглэгдсэн хүйтэн цуст амьтдын дотор Монгол оронд өргөн тархсан монгол бах, рашааны могой зэрэг 6 зүйл амьтан байна<ref name="unelgee"/>. ;Шувууны анги Нутгийн жигүүртэн шувуудын зүйлийн бүрдэлд 15 баг, 42 овог, 98 төрөлд хамаарах 163 зүйл шувуу байна. Оршин амьдрах хэв маяг, статусын хувьд өндөглөдөг нүүдлийн 95, өндөглөдөг суурин 35, нүүдлийн үедээ дайрч өнгөрдөг 28, тогтмол ирж өвөлждөг 3, тохиолдлын 2 зүйл байдаг. Ховор болон нэн ховор шувууд дотроос Улаан номонд бүртгэгдсэн [[халбаган хошуут]], [[гангар хун]], [[хээрийн галуу]], [[усны цагаан сүүлт бүргэд]], [[азийн цууцаль]], [[уран шувуу]] гэх 6 зүйл шувууд амьдардаг байна<ref name="unelgee"/>. ;Хөхтөн амьтны анги Хархорин орчмын эргэн тойрны уул нуруу, голын хөндийн хөхтөн амьтны зүйлийн жагсаалтанд 4 баг, 12 овог, 26 төрөлд хамаарах 38 зүйлийн амьтдыг оруулж болох юм. Үүнээс Монгол улсын улаан номонд орсон дагуурын зараа, ховор зүйлийн [[шилүүс]] байна. Мөн [[Вашингтон]]ы ЗАУХЗОУХХ (CITES)-ын конвенцийн 2-р хавсралтад орсон саарал чоно элбэг тохиолдоно<ref name="unelgee"/>. ===Хархорин орчмын байгалийн аялал жуулчлал=== Орхон-Хархорины бүсэд Хангайн нурууны аялал жуулчлалын гол төв хэсэг болох '''Орхон голын эх''', '''Эрхэт''', '''Суварга хайрхан''', '''Найман нуур''', '''Хоргой хүрэм''' зэрэг Хангайн нурууны хамгийн үзэсгэлэнтэй сайхан газрууд хамрагдана. Энд Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газар, Хүйсийн найман нуурын дурсгалт газар гэсэн улсын тусгай хамгаалалттай газрууд байгуулагдаад байна. Байгалийн дурсгал, өвөрмөц тогтоц, байгаль түүхийн дурсгалтай танилцах чиглэлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжтой. Энэ бүсэд Хангайн уулархаг нутгийн аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжих гол бүс нутаг бол Хархорины район юм. Байгалийн болоод түүхийн олон дурсгалт газруудтай тус нутагт ирэх жуулчдын тоо жил ирэх тусам улам нэмэгдэж байна. Тус нутагт байгалийн аялал жуулчлал (ecotour), морин аялал (horse riding) , мөн түүхийн аялал (history tour) түлхүү хөгжүүлэх боломжтой<ref name="Oyungerel"/>. ===Цөлжилт, хөрсний элэгдэл=== Монгол орны нийт нутгийн ихэнхи нь гандуу хуурай нутаг бөгөөд дэлхий нийтийн дулааралтын нөлөөгөөр Монгол оронд хүйтний улирал харьцангуй дулаарах хандлагатай болж, сүүлийн 60-аад жилд жилийн дундаж агаарын температур 1.56 хэмээр нэмэгдэж, хавар, намрын улирал харьцангуй уртсаж хөрсний усны ууршилт ихсэх хандлагатй байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс улбаалан цөлжих үйл явц эрчимжиж байгаа нь мөнх цас хайлах, нуур, гол, горхи ширгэх, бэлчээрийн ургамлын зүйлийн бүрдэл хомсдох, хөрс элэгдэлд орох, үржил шимээ алдах зэрэг байгалийн элдэв гамшигт үзэгдлийн давтамж нэмэгдэж байна. Байгаль орчны яамны судалгаагаар сүүлийн 10 жилийн хугацаанд Монгол Улсын гандуу нутгийн эзлэх талбай 3.4%-иар ихэсч цөлжилт хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 5.4 дахин, маш хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 1.8 дахин нэмэгдсэн байна<ref name="Mijiddorj">Р.Мижиддорж, 2002</ref>. Тус бүс нутагт цөлжилт, хөрсний элэгдэл, эвдрэлийн талаар хийсэн томоохон судалгаа шинжилгээний ажил хийгдээгүй бөгөөд тухайн нутгийн газарзүйн байрлал, экосистемийн онцлог байдал, газар тариалангийн зориулалтаар их хэмжээний газрыг боловсруулалтад оруулж байсан зэрэг нь цөлжилт, хөрсний элэгдэлд хүчтэй нэрвэгдэх эмзэг байдлыг бий болгож байгаа юм. Үүний дээр Хархорин орчмын бүс нутаг нь баруун өмнөд, зүүн өмнөд талаасаа хуурай хээрийн бүс, говь цөлөөр хүрээлэгдсэн учир говь цөлийн нөлөөнд амархан өртөх эмзэг шинжтэй. Хангайн нурууны баруун өмнөд, өмнөд, зүүн өмнөдөөс эх авсан Онги, Таац, Түйн голууд нь Монгол орны говийн бүс болон Их нуурын хотгорын олон нуурын гол тэжээл болдогоороо говийн бүсийн экоситемд чухал үүрэгтэй бүс нутаг юм<ref name="Mijiddorj"/>. == Шин‎ээр хот байгуулах тухай асуудал == Хархорин хотыг Хангайн‎ бүсийн тулгуур төв болгохтой холбогдуулан боловсруулсан хөтөлбөрт Хархорины хөгжлийн бүс‎эд түүн‎ээс 100-130км-ийн зайнд орших дараахи сумдыг багтаасан байдаг. Үүнд: Өвөрхангай аймгийн [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]], [[Хужирт сум|Хужирт]], [[Өлзийт сум|Өлзийт]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Бүрд сум]]д, Архангай аймгийн [[Цэнхэр сум|Ц‎энх‎эр]], [[Түвшрүүлэх сум|Түвшрүүлэх]], [[Хотонт сум|Хотонт]], [[Хашаат сум|Хашаат]], [[Өгийнуур сум]]д болон Булган аймгийн [[Гурванбулаг сум (Булган)|Гурванбулаг]], [[Рашаант сум (Булган)|Рашаант]], [[Дашинчил‎‎эн сум]]д ордог. Тус бүс‎эд улсын бүртг‎элтэй хоршоо 45, нөхөрлөл 19, хувьцаат компани 8, хязгаарлагдмал хариуцлагатай [[компани]] 95, улсын үйлдв‎эрийн газар 5, бүгд 172 аж ахуйн нэгж ажиллаж байна. Мах, гурил, талх нарийн боов, архи, спирт з‎эрэг хүнсний бүт‎ээгдэхүүн, г‎э‎рийн мод, модон эдлэл, зочид буудал, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн тодорхой х‎эмжээгээр үйлдвэрлэдэг. Мөн түүнчлэн тус бүс‎эд д‎ээд сургууль 1, ерөнхий боловсролын сургууль 18, нэ‎гдсэн эмнэлэг 1, сум дундын ‎эмнэлэг, сумын эмнэлэг 12, хүүхдийн цэцэрлэг 18 тус тус байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд 13187, ц‎эцэрлэгт 1258 хүүхэд сурч, хүмүүжиж байна. Одоогийн байдлаар Хархоринд хамгийн ойр хил залгаа Хотонт, Хашаат, Хужирт, Бүрд сумдаас Хархорин сум руу чигл‎‎эсэн төвлөрөл маягийн үз‎эгдэл аажим явагдаж байгаа тухай орон нутгийн удирдлага ярьж байгаа боловч тодорхой баримт үгүй байна. Хархоринг ир‎ээдүйн нийсл‎элийн баримжаатай жишиг хот болгох асуудал ‎эрхзүйн хувьд баталгаажиж, гүнзгийр‎эх тусам Хархорин сумын төв, түүний нутаг уруу төвлөрөл э‎рчимжих нь гарцаагүй юм. Эртний болон шин‎‎э Хархорин хотын хүний нөөцийн хөгжилд ‎энэ бүсийн дээрхи сумдын хүн ам онцгой ач холбогдол, үүр‎эг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой. Хархорин хотоор төвлөсөн бүс нутагт төвдөө татагдах хязгаар нутгаа т‎этгэх т‎энцвэрт хөгжлийн орчинг одооноос тодорхой бодлого төлөвлөгөөтэ‎й бүрдүүл‎эх нь н‎эн чухал. ‎ Э‎нэ асуудалд одоо л цаг алдалгүй анхаарал тавьж тодорхой арга х‎эмжээний алхамууд хийж ‎‎эхлэхгүй бол богино хугацаанд хүн амын х‎эт механик төвлөрөл Хархорин сумын төв, хөдөө орон нутагт үүс‎эх, нөгөө талаасаа д‎ээр дурдагдсан сумдын төвүүд‎‎эд [[‎ажилгүйдэл]], [[ядуурал]] өсөх, эзгүйрэх аюултай. Эн‎‎э бүс нутаг “[[Монгол_дахь_дэлхийн_өв#Орхоны хөндийн соёлын дурсгал|Орхоны Хөндийн Соёлын Дурсгалт Газар]]”-ын ‎эргэн тойронд байгаль, [[экологи]], [[соёл]]ын түүхэн хам хөгжлийн хосгүй өвөрмөц тогтолцоог хадгалсан газар байгаа нь давуу талтай. Мөн ‎э‎нэ бүс нутгийн амьдрал хоорондоо түүх‎ээр гагнагдсан хүйн холбоотой, тогтвортой хөгжлийн орчин харилцан бүрдүүл‎эх өвөрмөц онцлогтой. Тус бүс нутгийн хүн, хүний амьдрал, байгалийн баялгын нөөц чадавхи ир‎ээдүйн [[Монгол Улс]]ын нийслэлийн баримжаатай Хархорин хотыг хөгжүүл‎эх, т‎энцвэрт хөгжлийн төвийг бүрдүүл‎эхэд бүрэн хүрэлцээтэй зэрэг онцлогтой. БСШУЯ, Японы [[Жайка]] байгууллагын хооронд Хархориныг жишиг хот болгохтой уялдуулан "Хархорин" гэсэн төсөл хэрэгжүүлэхээр хэлэлцэж тохироод байгаа бөгөөд энэ төслийн хүрээнд [[Эрдэнэзуу]]д "Хархорин" хэмээх орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр иж бvрэн тоноглогдсон томоохон музей байгуулагдах юм. Санхүүгийн талын асуудлыг Японы Засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хүрээнд шийдвэрлэх юм байна. == Мөн үзэх == * [[Хархорум]] * [[Каракорум]] ==Цахим холбоос== *[https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] *[https://web.archive.org/web/20080215214631/http://www.mn.emb-japan.go.jp/news/mn142.html Япон улсаас Монгол улсад суугаа ЭСЯ, Хархорин музейн төсөл] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Хархорин сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн суурин]] [[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]] [[Ангилал:Монголын суурин]] ew87k6cl807bqk7dttc989d29e9e7nd 0 6559 867387 810076 2026-08-27T14:47:37Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867387 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag Ovurhangai aymag.svg}} [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Үүсгэн байгуулагдсан | established_date = 1934 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1718 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 6,728 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = {{coord|46|53|51|N|102|46|0|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[File:Khujirt2.JPG|thumb|Хужирт]] [[Зураг:Гандан норовлин хийд хүрээ.jpeg|thumb|[[Гандан норовлин хийд]]]] '''ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠳ᠋ᠤ ᠭᠠᠷᠴᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ''' ᠨᠢ ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭᠠᠢ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠰᠤᠮᠤ ᠪᠠᠶᠢᠭᠰᠠᠨ ᠶᠤᠮ᠃ [[Хархорин сум|ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠢᠨ᠂ ᠬᠣᠲᠠᠨᠲᠤ᠂ ᠬᠠᠰᠢᠶᠠᠲᠤ᠂ ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ ᢈᠡᠮᠡᢈᠦ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠲᠣᠭᠤᠷᠢᠭ ᠤ᠋ᠳ ᠪᠣᠯ ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠢᢉᠡᠨ ᢈᠡᠰᠡᢉ ᠪᠢᠯᠡ᠃]] ==Түүх== Хужирт сумын нутаг, сумын төвөөс зүүн хойш 1 км орчим зайд орших хадтай багавтар уулыг Шунхлай гэнэ. Энэ уулын баруун талаар хүрэл зэвсгийн үеийн зуу орчим дөрвөлжин булш, хиргисүүр бий. Шунхлай уулын дөрвөлжин булш нь хүрэл зэвсгийн сүүл, төмөр зэвсгийн түрүү үед буюу НТӨ II-I мянган жилд холбогдоно. Хужирт сумын нутаг Их Монгол улсын үед Илдэн бэйлийн хошууны хэсэг, [[Абтай сайн хан]]ы хүү Бахарай баатар, түүний хөвгүүн [[Цогт хунтайж|Цогт хун тайж]]ийн ач Сутай Илдэнгийн албат байжээ. 1725 онд Түшээт хан аймгаас 19 хошуу таслан Сайн ноён хан аймгийг байгуулахад Сайн ноён хан аймгийн харьяанд орж Хужирт Агь сум үүсчээ. 1931 онд '''Халуун-Ус сум''' нэртэйгээр [[Архангай]] аймгийн харьяанд байгуулагдаад 1934 оны 5 сард Өвөрхангай аймагт шилжин 5 баг, 575 өрх, 2281 хүн ам, 53725 толгой малтай Хужирт сум нэртэй байгуулагджээ. ==Газар зүй== Хужирт сум нь [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]], [[Хархорин сум|Хархорин]], [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]], [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]], Архангай аймгийн [[Хотонт сум]]тай хиллэх бөгөөд далайн түвшнээс дээш 1700-2360 м өргөгдсөн ойт хээрийн бүсэд багтах 171.78 мянган га талбайтай. Үүний дотроос 15030 га ой мод, 1175 га хадлан, тариалангийн талбайтай юм. Сумын төв нь [[Улаанбаатар]] хотоос 390 км, аймгийн төв [[Арвайхээр]]хотоос 90 км зайтай оршдог. [[Шунхлай]], Гуа, Шивээт, [[Өндөр-Сант]] зэрэг уул нуруу, [[Орхон гол|Орхон]], [[Хужирт гол|Хужирт]], Тээл зэрэг голууд, Олон Бүрд, Хар Бүрд, Бөөрөг зэрэг нууртай. Хужирт сумын төвд 39-60 хэмийн халуун рашаантай. Үүнд түшиглэж [[Хужиртын рашаан сувилал]] 1939 оноос эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэхүү рашаан сувилал нь Монгол улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг томоохон эрүүл мэндийн байгууллага юм. Социализмын үед Хужирт сум нь Монгол улсын аялал жуулчлал, рашаан эмчилгээний гол төв болж байв. Орхоны Хөндийн Соёлын дурсгалт газарт багтдаг олон тооны байгалийн үзэсгэлэнт газрууд оршдог. Орхоны хөндийн дурсгалт газруудыг холбосон улсын чанартай зам баригдахаар төлөвлөгдсөн. Мөн [[алт]], [[нүүрс]], [[вольфрам]], [[гянт болд]], [[боржин чулуу]], барилгын материалын гол түүхий эд болох элс хайрга, тоосгоны шавар, [[шохойн чулуу]] зэрэг байгалийн баялагтай. Ойдоо [[хус]], [[хуш]], [[шинэс]], [[тоорой]], [[улиас]], бургас, [[монос]], торлог зэрэг модтой бөгөөд [[Хушны самар|самар]], [[мойл]], [[Хад (жимс)|хад]], [[нэрс]], [[үхрийн нүд]], [[тошлой]], [[гүзээлзгэнэ]] зэрэг жимс ургана. [[Алтан гагнуур]], [[цээнэ]], [[тарваган шийр]], өнгө бүрийн дэгд, [[нохойн хошуу]], [[царван]], [[таван салаа]], [[цагаан уул цэцэг]], [[сөд]], [[цагаан төмс]], [[аньс]] зэрэг эмийн ургамалтай. Дундажаар өвөлдөө 25 мм, зундаа 272 мм хур тунадас унадаг. ==Боловсрол== Хужирт суманд сургуулийн өмнөх боловсролын 4 байгууллага, 2 ерөнхий боловсролын сургууль үйл ажиллагаа явуулдаг. Хужирт сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдсан Монгол улсын анхны дунд сургуулиудын нэг юм. ==Хүмүүс== Хужирт сумаас төрсөн алдартнууд: *[[Д.Гончиг]] - Хөдөлмөрийн баатар *Ц,Адьяа - Хөдөлмөрийн баатар *Б.Бямбаа -Монгол улсын ардын багш, малын гөвьяат эмч, академич, доктор, профессор, *[[Долгоржавын Санжаа|Д.Санжаа]] - [[Монгол улсын гавьяат багш]] *[[Аръяагийн Хайдав|А.Хайдав]]- [[Монгол улсын гавьяат багш]] *[[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорсүрэн]] - [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] *[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Д.Дагвадорж]] - Мэргэжлийн сүмогийн ёкозүна, хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тамирчин *[[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]] - [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] *[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]] - Гадаад Харилцааны сайд асан, дипломатч *[[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]] - [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн *[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]] - [[Үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]] *[[Д.Баттөмөр]] - Гавъяат жүжигчин *[[С.Сэнгээ - Монгол улсын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Уран сийлбэрчин|С.Сэнгээ - Монгол улсын Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн ]] *Г,Цэрэнжав - Улсын начин *С,Сугар - Улсын начин *Ш,Батхуяг - Улсын начин *У,Сүхбаатар - Улсын начин *Д,Сэржбүдээ - Улсын начин **Ц,Чимэддорж - Улсын начин **Б,Дэлгэрсайхан - Улсын начин == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Хужирт сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум]] d1kww7965t8w3xb5ev49dsz9tfo01gr 0 8543 867467 854443 2026-08-27T17:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 867467 wikitext text/x-wiki {{short description|Грекийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Афин | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 300 | align = center | caption_align = center | image1 = Athens Acropolis at Daybreak.jpg | caption1 = [[Афины Акрополис|Акрополис]] дээрх [[Парфенон]] | image2 = Zappeion_Megaron_on_February_3,_2021.jpg | caption2 = [[Заппион]] | image3 = Πλατεία_Μοναστηρακίου_3645.jpg | caption3 = [[Монастираки]] | image4 = The Metropolitan Cathedral of Athens (Metropolis of Athens) in April 2019.jpg | caption4 = [[Афины Хотын цогчин дуган|Хотын цогчин дуган]] | image5 = Griechisches Parlament nachts (Zuschnitt).jpg | caption5 = [[Хуучин хааны ордон]] | image6 = Stavros Niarchos Foundation Cultural Center - 52036972429.jpg | caption6 = [[Грекийн Үндэсний Номын Сан]] | image7 = Akademie von Athen.jpg | caption7 = [[Афины Академи (орчин үеийн)|Афины Академи]] }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}, "алдарт хот")<br/>{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}, "нил ягаан титэмт хот") <br /> Мэргэн ухааны хот<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=2026-04-22 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/>City of Reason<ref>{{Cite web |date=2022-07-15 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=2026-04-22 |publisher=RANE Network}}</ref> | image_flag = Flag of Athens, Greece-en.svg | flag_link = | image_seal = Coat of Arms of Athens (English Version).svg | pushpin_map = Грек#Европ | pushpin_map_caption = Грек дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Грек}} [[Грек]] | subdivision_type1 = [[Geographic regions of Greece|Geographic region]] | subdivision_name1 = [[Central Greece (geographic region)|Central Greece]] | subdivision_type2 = [[Administrative regions of Greece|Administrative region]] | subdivision_name2 = [[Attica (region)|Attica]] | subdivision_type3 = [[Regional units of Greece|Regional unit]] | subdivision_name3 = [[Central Athens (regional unit)|Central Athens]] | government_type = [[Mayor–council government]] | leader_party = {{nowrap|[[PASOK – Movement for Change|PASOK]]}} | leader_title = [[List of mayors of Athens|Mayor]] | leader_name = [[Haris Doukas]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[Athena]] | parts_type = Districts | parts_style = para | p1 = 7 | established_title = | established_date = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = Нийслэл хот | population_rank = Грект [[Грекийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Афинчууд | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-04-22|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[Грек дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 10x xx, 11x xx, 120 xx | area_code_type = [[Грек дэх утасны дугаар|Утас]] | area_code = 21 | registration_plate = [[Грекийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Yxx, Zxx, Ixx]] | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = [[Афины олон улсын нисэх буудал]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} | official_name = | population_density_rank = }} '''Афин''' ([[Грек хэл|грек]]. Αθήναι буюу Αθήνα, [[Эртний Грек хэл|эртний грек]]. Ἀθῆναι [atʰɛ̂ːnai̯]) нь [[Грек]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Аттика мужид оршдог Грекийн [[эдийн засаг]], [[санхүү]], [[аж үйлдвэр]], [[улс төр]], [[соёл урлаг]]ийн төв юм. Афин нь дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 3,000 орчим жилийн түүхтэй. Тус хотыг [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] хот-улсыг ивээн тэтгэгч гэгээнтэн байсан дайн ба мэргэн ухааны [[Афина]] бурханы нэрээр нэрлэжээ. Европын гүн ухааны үндэс суурийг тавьсан гүн ухаантан [[Сократ]], [[Платон]], [[Аристотель]], жүжгийн үндэс болсон эмгэнэлт жүжиг зохиолгч [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]] нарын нэрс энэ хоттой шууд холбоотой бөгөөд Эртний Афины улс төрийн тогтолцоо нь [[ардчилал]] байжээ. Афины захиргаа доорх 39 км² газар нутагт 2001 оны байдлаар 745,514 хүн амьдарч байна. Афины хотын хүн ам нь 2005 оны байдлаар 3.37 сая хүн амтай байжээ. 2021 оны байдлаар Афин хот дагуул хотуудтайгаа бүхэлдээ 412 км² бөгөөд 3.059.764 хүн амтай байв. Афин Их Хотын Бүсийн (''Larger Urban Zone, LUZ'') хүн ам нь [[Европын холбоо]] дахь LUZ-уудаас наймд жагсдаг. Афин нь маш хөдөлгөөнтэй, олон орны иргэд амьдардаг газар. Одоогоор [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] тэргүүлэгч бизнесийн төвүүдийн нэг болж хөгжсөөр байна. 2008 оны UBS-ын судалгаагаар дэлхийн 32 дахь баян хотоор шалгарчээ. [[Сонгодог Афин]] хот нь их хүчирхэг [[хот-улс]] байв. Соёл урлаг, эрдэм мэдлэг, [[гүн ухаан]]ы төв байсан бөгөөд [[Платон]]ы академи, [[Аристотель|Аристотелийн]] лицей зэрэг байрлаж байжээ. Афин хотод [[Сократ]], [[Перикл]], [[Софокл]] зэрэг философичид, мөн тухайн үеийн хамгийн алдар нэр бүхий зохиолч, улс төрчид төрсөн байна. МЭӨ 5 болон 4-р зууны үед Европ тивийн бусад газарт үзүүлсэн соёл урлаг. == Түүх == Афин хот бол Грекийн соёлын өлгий болсон том хүчирхэг хот байв. Грекийн Алтан үеийн үед (МЭӨ 500-300 он) хот нь соёлын чухал төв болжээ. Алтан эриний дараа Афин [[Ромын эзэнт гүрэн]] мандан дэвжих хүртэл ач холбогдлоо алдаагүй юм. Философийн дэг сургуулиудыг 529 онд Византийн эзэн хаан I Юстиниан хаасан. Одоогоос 200 жилийн өмнө Христийн шашныг Византийн эзэнт гүрэнд албан ёсны шашин хэмээн зарлаж байжээ. Афин өмнөх сүр жавхаагаа алдаж, мужийн жижиг хот болжээ. 13-15-р зууны хооронд энэ хотыг Латин эзэнт гүрний Византийн, Франц, Италийн рыцариуд эзлэн авч байжээ. Хамгийн сүүлд 13-р зууны эхэн үед Афины гүнт улс байгуулагдсан. 1458 онд туркууд хотыг эзлэн авч, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болж огцом уналтад орсон Афин хот 19-р зуунд тусгаар тогтносон Грек улсын нийслэл болж дахин сэргэж эхэлсэн байна. 1822 онд Грекийн бослого хот сулласан боловч 1826 онд туркуудын мэдэлд буцаж ирээд эртний дурсгалт газрууд дахин их хохирол амссан. Османы цэргүүд 1833 оны 3-р сар хүртэл тус хотод үлдэж байгаад буцсан байна. 1832 онд Баварийн хунтайж I Оттон шинээр байгуулагдсан Грекийн хаант улсын хаанаар тунхаглагджээ. Тэрээр Грекийн үндэсний хувцас өмсөж, Афиныг өөрийн шинэ нийслэл хэмээн зарласан байна. 1912-1913 оны Балканы дайны үр дүнд байгуулагдсан 1913 оны Лондон, Бухарестийн энх тайвны гэрээний дагуу Грек улс газар нутаг, хүн амаа бараг хоёр дахин нэмэгдүүлж, Афин хот тун удалгүй Европын нийслэлүүдийн дунд зохих байр сууриа эзэлжээ. 1920-иод онд хотын хүн ам 2 сая хүн болж өсчээ. Хүн амын солилцооны тухай Грек-Туркийн гэрээний дагуу Бага Азийн Христ шашинтнуудыг Грек рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайны үед Афиныг фашист Германы цэргүүд эзэлсэн. Гэсэн хэдий ч дайны дараа Афин бүхэлдээ Грекийн нэгэн адил 1980-аад он хүртэл үргэлжилсэн хурдацтай хөгжлийн үе шатанд орж, нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл, тээврийн асуудал анх илрэх болсон. Орчин үеийн Афин бол эртний дурсгалт газруудтай, шөнийн амьдрал, дээд зэрэглэлийн худалдааны төвүүдээрээ дэлхийд алдартай суурин том хот юм. 2004 онд 28-р зуны Олимпийн наадам энэ хотод зохиогдсон. 2008 оны 12-р сард Афин хотод үймээн самуун дэгдэж, Грек даяар хурдан тархаж, Европыг бүхэлд нь донсолгосон юм. == Газарзүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Афины төв (1991–2020, туйлын үе 1890–одоо) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 |Jan mean C = 10.2 |Feb mean C = 10.8 |Mar mean C = 13.1 |Apr mean C = 16.7 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 26.6 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.4 |Sep mean C = 25.0 |Oct mean C = 20.3 |Nov mean C = 15.6 |Dec mean C = 11.6 |year mean C= 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = Cosmos, [[Афины Үндэсний ажиглалтын төв]]ийн сэтгүүл<ref>{{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=2021-10-21 |access-date=2026-04-22 |publisher=[[Афины Үндэсний ажиглалтын төв]]}}</ref> | source 2 = Meteoclub<ref>{{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=2021-10-21 |access-date=2026-04-22 |website=www.meteoclub.gr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=2016-05-04 |access-date=2026-04-22 |website=www.meteoclub.gr}}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commons|Athens|Афин}} {{Wiktionary}} * [http://www.cityofathens.gr Афин хотын албан ёсны цахим хуудас] ([[Грек хэл|Грек]]) * [http://www.culture2000.tee.gr/ Афины архитектур, алхах замууд] * [http://www.kronoskaf.com/vr/ Афин МЭӨ 421 онд] * [http://www.anagnosis.gr/index.php?pageID=54&la=eng Афин хотын түүх] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Афин| ]] [[Ангилал:Аттикагийн коммун]] [[Ангилал:Аттикагийн суурин]] [[Ангилал:Грекийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] 2j7npp4w9eb573ijqpr605odw7jxkp7 0 8612 867400 855677 2026-08-27T16:01:12Z Munkhbat1998 107079 Анхны мэдэгдэл нь төвийг сахисан байр суурийг харуулаагүй болно. 867400 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын тусгай захиргааны бүс}} {{About}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Хонконг | native_name = 香港 | native_name_lang = zh-Hant-HK | settlement_type = [[Тусгай захиргааны бүс (БНХАУ)|Тусгай захиргааны бүс]] | official_name = {{raise|0.2em|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын тусгай захиргааны бүс Хонконг}}{{Инфобокс |subbox=yes |bodystyle=font-size:90%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[Хятад хэл|Хятад]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}} | rowclass2 = mergedrow |label2=[[Пиньинь]]: |data2=''Zhōnghuá rénmín gònghéguó xiānggǎng tèbié xíngzhèngqū'' }} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | flag_size = 125 | flag_link = Хонконгийн далбаа | flag_type = Төрийн далбаа | image_seal = Regional Emblem of Hong Kong.svg | seal_size = 85px | seal_type = Сүлд | seal_link = Хонконгийн сүлд | image_map = File:China Hong Kong 4 levels localisation.svg | map_alt = Хонконгийн байршил | map_caption = Хятад дахь Хонконгийн байршил | mapsize = 250px | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{CHN}} | established_title = [[Чуенпийн конвенц|Британийн эзэмшил]] | established_date = 1 сарын 26, 1841 он | established_title1 = [[Нанкины гэрээ]] | established_date1 = 8 сарын 29, 1842 он | established_title2 = [[Бээжингийн конвенц]] | established_date2 = 10 сарын 24, 1860 он | established_title3 = [[Хонконгийн нутаг дэвсгэрийг өргөтгөх тухай конвенц|Шинэ нутаг дэвсгэрийн түрээс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1898 он | established_title4 = [[Хонконгийн Японы эзлэн түрэмгийлэл|Японы эзлэн түрэмгийлэл]] | established_date4 = 1941 оны 12 сарын 25 - 1945 оны 8 сарын 30 | established_title5 = [[Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр|Британийн харьят нутаг дэвсгэр болсон]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1981 он | established_title6= [[Хятад-Британийн хамтарсан тунхаг]] | established_date6 = 12 сарын 19, 1984 он | established_title7 = [[Хонконгийн хүлээлгэн өгөлт|Хятадад шилжүүлэв]] | established_date7 = 7 сарын 1, 1997 он | official_languages = {{hlist|Хятад{{efn|name=chinese-varieties|Тус нутаг дэвсгэрт албан ёсны ямар ч хятад хэл байдаггүй. ршин суугчид ''де факто'' бүс нутгийн стандарт болох [[Кантон хэлний Хонконг аялга|Кантон хэлээр]] голчлон ярьдаг.<ref>{{harvnb|Leung|2016}}.</ref><ref name="OfficialLanguagesOrd">{{harvnb|Official Languages Ordinance}}.</ref><ref name="2021By-CensusLanguages">{{harvnb|Population By-Census|2021|pp=31, 51–52}}</ref>}}|[[Англи хэлний Хонконг аялга|Англи хэл]]{{efn|name=language-status|Төрийн бүх хэрэглээнд [[Уламжлалт Хятад ханз|уламжлалт хятад үсгээр]] бичигдсэн баримт бичиг нь [[Хялбаршуулсан Хятад ханз|хялбаршуулсан хятад үсгээр]] бичигдсэн бичиг баримтаас давуу эрхтэй.<ref>{{harvnb|Legislative Council Disclaimer and Copyright Notice}}</ref> Англи хэл албан ёсны бүх ажиллагаанд Хятад хэлтэй ижил статустай байдаг<ref name="ChineseInCourt">{{harvnb|Use of Chinese in Court Proceedings|2011}}</ref>}}}} | capital_type = [[Засаг захиргааны төв|Захиргааны төв]] | capital = [[Тамар, Хонконг|Тамар]] | largest_settlement_type = [[Хонконгийн дүүрэг|дүүрэг]]<br />{{nobold|(хүн амаар)}} | largest_settlement = [[Шатинь дүүрэг|Шатинь]] | languages_type = [[Бүс нутгийн хэл|Нутгийн]] болон [[уугуул хэл]] | languages_sub = yes | languages = {{hlist|[[Кантон хэлний Хонконг аялга|Кантон хэл]]{{efn|name=chinese-varieties}}|[[Вэйтоу аялга]]|[[Хакка хэл|Хакка]]|[[Танка аялга|Танка]]}} | languages2_type = [[Албан бичиг]] | languages2_sub = yes | languages2 = [[Уламжлалт Хятад ханз|Уламжлалт Хятад]]{{efn|name=language-status}}<br />[[Англи цагаан толгой|Англи үсэг]] | demonym = [[Хонконгчууд]] | ethnic_groups = 91.6% [[Хятадууд]]<br />2.7% [[Хонконг дахь филиппинчүүд‎|Филиппинчүүд‎]]<br />1.9% [[Хонконг дахь индонезчүүд‎|Индонезчүүд‎]]<br />0.8% [[Цагаан хүн|Цагаан]]<br />0.6% [[Хонконг дахь өмнөд азиуд|Энэтхэгчүүд]]<br />0.4% [[Хонконг дахь өмнөд азиуд|Балбачууд‎]]<br />2% бусад<ref name="demographics">{{harvnb|Population By-Census|2021|p=46}}.</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | politics_link = Хонконгийн улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[нэг намын систем|нэг намын]] төрийн хүрээнд [[Гүйцэтгэх засаглал|гүйцэтгэх засаглалтай]] засгийн газар<ref>{{cite web|title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en|publisher=Constitute project|access-date=25 August 2019}}</ref> | leader_title1 = [[Хонконгийн ерөнхий дарга|Ерөнхий Дарга]]<!--- DO NOT insert Head of State of PRC here; HK is not a sovereign state and the Hong Kong Government's website (http://www.gov.hk) indicates there is no such position as Head of State of Hong Kong. ---> | leader_name1 = [[Жон Ли Ка-чиу|Жон Ли]] | leader_title2 = [[Захиргааны ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] | leader_name2 = [[Эрик Чан]] | leader_title3 = [[Хонконгийн Хууль Тогтоох Зөвлөлийн дарга|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name3 = [[Старри Ли]] | leader_title4 = [[Давж заалдах шатны шүүхийн ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Эндрю Ченг]] | legislature = [[Хонконгийн Хууль Тогтоох Зөвлөл|Хууль Тогтоох Зөвлөл]] | national_representation_type1 = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] | national_representation1 = [[Хонконг дахь 2022 оны Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын сонгууль|36 гишүүн]] | national_representation_type2 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл]] | national_representation2 = 203 төлөөлөгч<ref name="NationalReps">{{harvnb|Cheung|2017}}.</ref> | area_km2 = 2,754.97 | area_rank = 168 | area_label2 = Хуурай газар | area_data2 = 1,110.18 км{{smallsup|2}}<ref name="landsd area"/> <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 59.70%<br />(1,644.79 км{{smallsup|2}}<ref name="landsd area"/> | elevation_max_m = 957 | elevation_max_point = [[Таймошань]] | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] | population_estimate = {{increaseNeutral}} 7,498,100<ref>{{cite press release |title=Mid-year population for 2023 |date=2023-08-15 |publisher=[[Хүн амын тооллого, статистикийн газар]] |url=https://www.censtatd.gov.hk/en/press_release_detail.html?id=5265 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115122540/https://www.censtatd.gov.hk/en/press_release_detail.html?id=5265 |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = | population_census = {{increaseNeutral}} 7,413,070<ref>{{cite web|url=https://www.census2021.gov.hk/doc/media/Table(EN).pdf |title= Key statistics of the 2021 and 2011 Population Census |publisher=census2021.gov.hk |access-date=2022-03-15}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 6,801<ref>{{cite web|url=https://www.census2021.gov.hk/en/main_tables.html |title= Main Tables – 2021 Population Census |publisher=census2021.gov.hk |access-date=2022-03-15}}</ref> | population_density_sq_mi = 17,614 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4 | GDP_PPP = {{increase}} $635.594 тэрбум<ref name="IMFWEO.HK">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=2026-04-23}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 50 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $84,212<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18 | GDP_nominal = {{increase}} $450.138 тэрбум<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 39 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $59,640<ref name="IMFWEO.HK" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 20 | Gini = 45.7 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is used to calculate the HDI, so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e., the Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2024 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref ={{efn|Татвар болон нийгмийн төлбөрийн дараа}}<ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2021|p=5}}</ref> | HDI = 0.955 <!-- number only --> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 8 | currency = [[Хонконг доллар]] (HK$) | currency_code = HKD | timezone = [[Хонконгийн Цаг|ХКЦ]] | utc_offset = +08:00 | date_format = өө/сс/жжжж<br />жжжж年сс月өө日 | electricity = 220 В–50 Гц | drives_on = зүүн{{efn|Баруун талд жолооддог [[Хонконг-Жухай-Макао гүүр#Хонконгын холбоос зам|Хонконг-Жухай-Макао гүүр Хонконгын холбоос замаас]] бусад.<ref>{{harvnb|Technical Legislative Amendments on Traffic Arrangements for the Hong Kong-Zhuhai-Macao Bridge|2017}}</ref>}} | calling_code = [[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] | blank_name_sec1 = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар#Хонконг, Макаотой хиллэх хил|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info_sec1 = Орон нутгийн тээврийн хэрэгсэлд байхгүй, хил дамнасан тээврийн хэрэгсэлд {{lang|zh-cn|粤Z}} | blank_name_sec2 = Уур амьсгал | blank_info_sec2 = [[Чийглиг субтропикийн уур амьсгал]] (Cwa) | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:HK|HK]]|[[ISO 3166-2:CN|CN-HK]]}} | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} }} '''Хонконг''' ({{юникодмонгол|ᠰᠢᠶᠠᠩᠭᠠᠩ|}};монгол хэлнээ анх орсноор '''Хонконг'''; {{lang-en|Hong Kong}}, '''Хонконг'''; {{lang-zh|香港}} ''Шианган'', [[Юэ аялгуу|кан.]] ''Heūnggóng'', ''Хөнгон'') — [[Ази]] дахь Дэлхийн [[санхүү]]гийн томоохон төв [[хот]]; [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Тусгай захиргааны бүс (БНХАУ)|тусгай захиргааны хоёр бүс]]ийн нэг (нөгөө нь [[Макао]]). Хонконг нь Хятадын өмнөд хэсэгт орших бөгөөд хойд талаараа [[Гуандун муж]]тай хиллэдэг. Зүүн, баруун, өмнөд талд нь [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] оршино. Хонконг нь 1942 оноос 1997 онд Хятадад шилжүүлэгдэх хүртлээ [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын засаг захиргаан дор байжээ. [[Хятад-Британийн хамтарсан тунхаг]] болон [[Хонг Конгийн Үндсэн Хууль|Хонконгийн Үндсэн Хуулинд]] зааснаар шилжүүлгээс тавин жилийн дараа буюу доод тал нь 2047 он хүртэл Хонконг нь Хятадаас ихээхэн хэмжээний автономит байдалтай байх ёстой. "Нэг улс, хоёр систем" гэсэн бодлогын дагуу, Хятадын Засгийн Газар нь Хонконгийн [[аюулгүй байдал]], [[гадаад бодлого|гадаад бодлогыг]] хариуцах бол [[хуулийн систем]], [[цагдаа]]гийн хүчин, [[мөнгөн тэмдэгт]], [[гааль|гаалийн бодлого]], [[цагаачлал]]ын бодлого, олон улсын байгууллага, үйл явдалд илгээх төлөөлөгчдөө өөрөө зохицуулна. Анх худалдааны боомт болж байгуулагдсан Хонконг нь 20-р зууны сүүлчээр томоохон [[санхүү]]гийн төв болжээ. [[Капитализм|Капиталист]] [[эдийн засаг]] нь голдуу үйлчилгээний салбарт тулгуурладаг бөгөөд засгийн газар үл оролцох бодлого нь ихээхэн тус үзүүлдэг. Хүн ам нь голдуу Хятад гаралтай боловч бусад үндэстнүүдийн иргэд нь нийгмийн жижиг боловч чухал хэсгийг бүрдүүлдэг. Хонконгод барууны, зүүний соёл урлаг ихээхэн нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь [[хоол]], [[кино]], [[хөгжим|хөгжмийн]] урлагуудад нь тод харагддаг. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Хонконг ([[Хонконгийн ажиглалтын төв]]), хэвийн үе 1991–2020, туйлын үе 1884–1939 ба 1947–одоо |metric first = Y |single line = Y |collapsed = Y |Jan record high C = 26.9 |Feb record high C = 28.3 |Mar record high C = 31.5 |Apr record high C = 33.4 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 36.1 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 35.9 |Oct record high C = 34.6 |Nov record high C = 31.8 |Dec record high C = 28.7 |year record high C = 36.6 |Jan avg record high C = 24.0 |Feb avg record high C = 25.1 |Mar avg record high C = 27.5 |Apr avg record high C = 30.2 |May avg record high C = 32.3 |Jun avg record high C = 33.6 |Jul avg record high C = 34.1 |Aug avg record high C = 34.2 |Sep avg record high C = 33.4 |Oct avg record high C = 31.3 |Nov avg record high C = 28.4 |Dec avg record high C = 25.1 |year avg record high C = 34.7 |Jan high C = 18.7 |Feb high C = 19.4 |Mar high C = 21.9 |Apr high C = 25.6 |May high C = 28.8 |Jun high C = 30.7 |Jul high C = 31.6 |Aug high C = 31.3 |Sep high C = 30.5 |Oct high C = 28.1 |Nov high C = 24.5 |Dec high C = 20.4 |year high C = 26.0 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 17.1 |Mar mean C = 19.5 |Apr mean C = 23.0 |May mean C = 26.3 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.9 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 27.9 |Oct mean C = 25.7 |Nov mean C = 22.2 |Dec mean C = 18.2 |year mean C = 23.5 |Jan low C = 14.6 |Feb low C = 15.3 |Mar low C = 17.6 |Apr low C = 21.1 |May low C = 24.5 |Jun low C = 26.5 |Jul low C = 26.9 |Aug low C = 26.7 |Sep low C = 26.1 |Oct low C = 23.9 |Nov low C = 20.3 |Dec low C = 16.2 |year low C = 21.6 |Jan avg record low C = 9.1 |Feb avg record low C = 10.2 |Mar avg record low C = 12.2 |Apr avg record low C = 16.3 |May avg record low C = 20.7 |Jun avg record low C = 23.6 |Jul avg record low C = 24.2 |Aug avg record low C = 24.3 |Sep avg record low C = 23.5 |Oct avg record low C = 20.1 |Nov avg record low C = 15.3 |Dec avg record low C = 10.1 |year avg record low C = 7.8 |Jan record low C = 0.0 |Feb record low C = 2.4 |Mar record low C = 4.8 |Apr record low C = 9.9 |May record low C = 15.4 |Jun record low C = 19.2 |Jul record low C = 21.7 |Aug record low C = 21.6 |Sep record low C = 18.4 |Oct record low C = 13.5 |Nov record low C = 6.5 |Dec record low C = 4.3 |year record low C = 0.0 |rain colour = green |Jan rain mm = 33.2 |Feb rain mm = 38.9 |Mar rain mm = 75.3 |Apr rain mm = 153.0 |May rain mm = 290.6 |Jun rain mm = 491.5 |Jul rain mm = 385.8 |Aug rain mm = 453.2 |Sep rain mm = 321.4 |Oct rain mm = 120.3 |Nov rain mm = 39.3 |Dec rain mm = 28.8 |year rain mm = 2431.2 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 5.70 |Feb rain days = 7.97 |Mar rain days = 10.50 |Apr rain days = 11.37 |May rain days = 15.37 |Jun rain days = 19.33 |Jul rain days = 18.43 |Aug rain days = 17.50 |Sep rain days = 14.90 |Oct rain days = 7.83 |Nov rain days = 5.70 |Dec rain days = 5.30 |year rain days = 139.90 |Jan humidity = 74 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 82 |Apr humidity = 83 |May humidity = 83 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 81 |Sep humidity = 78 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 70 |year humidity = 78 | Jan dew point C = 11.7 | Feb dew point C = 13.2 | Mar dew point C = 16.1 | Apr dew point C = 19.7 | May dew point C = 23.0 | Jun dew point C = 24.9 | Jul dew point C = 25.2 | Aug dew point C = 25.1 | Sep dew point C = 23.6 | Oct dew point C = 20.2 | Nov dew point C = 16.7 | Dec dew point C = 12.4 | year dew point C = 19.3 |Jan sun = 145.8 |Feb sun = 101.7 |Mar sun = 100.0 |Apr sun = 113.2 |May sun = 138.8 |Jun sun = 144.3 |Jul sun = 197.3 |Aug sun = 182.1 |Sep sun = 174.4 |Oct sun = 197.8 |Nov sun = 172.3 |Dec sun = 161.6 |year sun = 1829.3 |Jan percentsun = 43 |Feb percentsun = 32 |Mar percentsun = 27 |Apr percentsun = 30 |May percentsun = 34 |Jun percentsun = 36 |Jul percentsun = 48 |Aug percentsun = 46 |Sep percentsun = 47 |Oct percentsun = 55 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 48 |year percentsun = 41 |source 1 = [[Хонконгийн ажиглалтын төв]]<ref name="met_norms">{{cite web |url=https://www.hko.gov.hk/en/cis/normal/1991_2020/normals.htm |title=Monthly Meteorological Normals for Hong Kong (1991–2020) |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043254/https://www.hko.gov.hk/en/cis/normal/1991_2020/normals.htm |url-status=live }}</ref><ref name="extremeshko">{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/en/cis/extreme/mon_extreme.htm |title=Extreme Values of Meteorological Elements in Hong Kong and their Occurrence Dates (1884–1939, 1947–2024) |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208053745/http://www.weather.gov.hk/en/cis/extreme/mon_extreme.htm |url-status=live }}</ref><ref name="meanmaxmin">{{cite web |url=https://www.hko.gov.hk/en/cis/monthlyElement.htm |title=Monthly Data for Single Element |publisher=Хонконгийн ажиглалтын төв |access-date=2026-04-23 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209091006/https://www.hko.gov.hk/en/cis/monthlyElement.htm |url-status=live }}</ref> }} ==Түүх== ===Британийн эзэмшил=== 1839 онд [[Чин улс]] [[хар тамхи]] импортлохоос татгалзсанаас болж [[Британи]]тай [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]д хүч үзсэн. 1841 оны 1 сарын 20-д Британийн хүчин [[Хонконг арал|Хонконг арлыг]] эзлэн авч, 1842 оны 8 сарын 29-д [[Наньжин]]гийн гэрээгээр өөрийн мэдэлд авч суурингаа (Виктори гэх нэртэй) байгуулжээ. [[Зураг:City of Victoria, Hong Kong.jpg|thumb|left|1890-ээд оны Виктори суурин<br/>(одоо Төв дүүргийн газар)]] 1860 онд Британи [[Хар тамхины хоёрдугаар дайн|Хар тамхины удаах дайн]]д дийлж Каулан ({{lang-en|Kowloon}}) хошууг өмнөхийн адил авсан бол 1898 онд урьдны газраасаа бүр том Шинэ газрыг (''New territories'') 99 жилийн түрээсийн гэрээгээр нэмж авчээ.<ref name="Wiltshire">{{cite book|first=Trea|last=Wiltshire|title=Old Hong Kong|volume=Volume II: 1901–1945|page=148|publisher=FormAsia Books|edition=5th|year=1997|isbn=962-7283-13-4}}</ref> 1841 онд загасч голдуу 7,450 [[Хятад үндэстэн|хятад]] байсан бол 1870 онд 115 мянган хятад, 8,754 [[европ]] хүн оршин суудаг болсон нь хүн ам цугларч эхэлсний жишээ юм.<ref>Linda Pomerantz-Zhang (1992). "''[http://books.google.cz/books?id=otwbBh_GgrwC&pg=PA19&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Wu Tingfang (1842–1922): reform and modernization in modern Chinese history]''". Hong Kong University Press. p.8. ISBN 962-209-287-X</ref> ===Японы түрэмгийлэл=== [[Япон|Японы эзэнт гүрэн]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Азийн дорноос довтлон эзлэж байх үедээ 1941 оны 12 сарын 8-д Хонконг руу дайрсан.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=http://www.dutcheastindies.webs.com/december2.html |title=Chronology of the Dutch East Indies, 7 December 1941 – 11 December 1941 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=6 Долдугаар сар 2012 |archive-date=15 Аравдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015214226/http://www.dutcheastindies.webs.com/december2.html |url-status=dead }}</ref> Британи, Канадын хамгаалагч хүчин 1941 оны 12 сарын 25-д Хонконгийг алджээ.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=http://www.dutcheastindies.webs.com/december5.html |title=Chronology of the Dutch East Indies, 25 December 1941 – 31 December 1941 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=6 Долдугаар сар 2012 |archive-date=15 Аравдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015232456/http://www.dutcheastindies.webs.com/december5.html |url-status=dead }}</ref> Японд эзлэгдсэн хэдэн жилд хүнс хомсдож, үнэ харьцангуй өссөн. Хятадууд хойш нүүсээр 1941 онд 1.5 сая хүн байснаа 1945 онд Британи эргүүлэн авахад 6 буман хүн болж цөөрсөн байдаг.<ref name="NYTime05">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|url=http://www.nytimes.com/2005/04/17/international/asia/17cnd-hong.html|title=Thousands March in Anti-Japan Protest in Hong Kong|newspaper=[[The New York Times]]|date=17 April 2005|accessdate=20 October 2010}}</ref> ===Хүйтэн дайны үе=== [[Зураг:Hk1989a.jpg|thumb|left|1989 оны Хонконг]] 1950-иад онд Хонконгод даавууны экспорт болон бусад [[аж үйлдвэр]] ихэд хөгжсөн. Энэ үед хүн амын тоо үргэлжлэн өсч, хөдөлмөрийн хөлс хэвээрээ шахуу байсан ч хүн ардын амьдралын тав тух дээшилсэн байна.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=cxxGJ7c10noC&pg=PA48&dq=textiles+growth+hong+kong&q=textiles%20growth%20hong%20kong |title=The growth and structure of international trade since the Second World War | first=Lynden |last=Moore |year=1985 | page=48 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46979-1 |accessdate=2011-09-01}}</ref> Хонконгод 80, 90-ээд онд аж үйлдвэрийн салбарт ажиллах хүчний багтаамж ханах үед зөрөөд [[үйлчилгээ]]ний салбарын нийт хэмжээ их хувиар өсчээ.<ref name="Dodsworth">{{cite book|work=Hong Kong, China: Growth, Structural Change, and Economic Stability During the Transition|publisher=International Monetary Fund|year=1997|page=54|isbn=1-55775-672-4|first=John|last=Dodsworth|first2=Dubravko|last2=Mihaljek}}</ref> [[Их Британи]] 1997 онд Шинэ газрын ({{lang-en|New territories}}) түрээсийн хугацаа дуусахад Хятадад Хонконгийг мэдэх бүрэн эрхээ шилжүүлнэ гэдгээ 1984 онд Хятадтай хамтарсан тунхаг үйлдэхдээ баталжээ.<ref name="Wiltshire" /> ===1997 оноос хойш=== [[Хятад]]ын мэдэлд ирснээр Британийн үед байснаас Хятадад тааруулж өөрчлөгдсөн зүйлс байдаг. Гэхдээ бас өөрчлөгдөөгүй зүйлс ч байна. Хятадаас ялгарах заримаас нь онцолвол, өөрийн нэрээр [[ДХБ]], [[ОУОХ]] г.м хэд хэдэн олон улсын байгууллагын гишүүн хэвээр, бүх сургуульд [[англи хэл]] заадаг хэвээр, Хонконгийн тусгай бүсийн паспорттой хүн [[Европ]], [[Умард Америк]]т чөлөөтэй нэвтрэх эрхтэй хэвээр, [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]]тэй хэвээрээ байна. == Төр засаг == [[Зураг:Legislative_Council_Complex_2011_Chamber.JPG|thumb|Хууль тогтоох зөвлөлийн байр]] [[Зураг:HK_Chater_Road_LegCo_view.jpg|thumb|Эцэслэн шийдэх шүүхийн байр]] Хонконг бол Хятад улсын тусгай захиргаат орон юм. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл нь засгийн газраас тусдаа тогтсон байна. Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаг ёсоор харьяалах улс нь Британи байж байгаад Хятад болж солигдсон ч эдийн засаг, засаг захиргааны бүтэц хэвээр үргэлжлэхээр заасан байна. Хятад улсын «Нэг улс, хоёр тогтолцоо» зарчмын хүрээнд Хонконгийн суурь хууль нь муж, орны түвшнийх байна. Тус орны засаг захиргаа нь дараах байдлаар хуваагддаг: # Гүйцэтгэх засаг: Муж, орны хуулийг сахиулах эрх мэдэл Ерөнхий хэрэгжүүлэгчид байдаг. Мөн Ерөнхий хэрэгжүүлэгч нь Хэрэгжүүлэх зөвлөлийн гишүүд болон гол албан тушаалтнуудыг томилдог. # Хууль тогтоох засаг: Нэг танхим бүхий Хууль тогтоох зөвлөлтэй. Тус зөвлөл нь Хонконг оронд мөрдөх хууль, төсөвийг батлах болон Ерөнхий хэрэгжүүлэгчийг огцруулах эрхтэй. # Шүүх засаг: Эцэслэн шийдэх шүүх болон түүнээс бага шатны шүүх байгууллага нь суурь хуулийг хэрэгжүүлэхэд хяналт тавьдаг. Шүүгчийг Ерөнхий Хэрэгжүүлэгч томилдог Ерөнхий хэрэгжүүлэгч нь Хонконг орны төр засгийн тэргүүн бөгөөд ихдээ таван жилээр хоёр удаа ажиллах эрхтэй. Хятад улсын Төрийн зөвлөл нь 1200 бизнес, олон нийт, төрийн удирдагчдыг хамаарч байдаг Сонгуулийн хорооноос нэр дэвшүүлсэн Ерөнхий хэрэгжүүлэгчийг тохоон томилдог. Хууль тогтоох зөвлөл нь 70 гишүүнтэй, дөрвөн жил ажилладаг. 35 гишүүн нь ялгаатай газар нутгийн төлөөлөл байх бөгөөд үлдсэн 35 гишүүн нь чиг үүргийн төлөөлөл байна. Чиг үүргийн гишүүдийн 30 нь эдийн засаг, тусгай сонирхолын бүлгүүдээс хязгаарт тооны дагуу сонгогдсон байх бөгөөд үлдсэн 5 гишүүн нь Дүүргийн зөвлөлийн гишүүдээс нэр дэвшиж, хоёр сонгуулиар шигшигдэн сонгогддог. Бүх гишүүд пропорциональ тогтолцооны сонгуулиар сонгогддог. 2016 оны Хууль тогтоох зөвлөлийн сонгуульд хоёр нам төлөөллөө сонгуульсан. Эдгээр нам нь үндсэн гурван янз байна: Хятад улсын бодлогыг хэрэгжүүлэгч (өнөөгийн төр засаг), ардчиллын төлөө хүчин, орон нутгийн хүчин энэ гурав байна. Одоогоор Хятад улсын хууль Хонконгд үйлчлэхгүй бөгөөд хуучин үйлчилж асан хууль үйлчилдэг. Хятад улсын бусад газраас Хонконг руу орж гарах хилээр шалгуулдаг бөгөөд нэвтрэх эрх авдаг. Мөн төсвийн орлого нь Хятад улсаас тусдаа бөгөөд ямар нэгэн татаас, санхүүжилт авдаггүй. Хонконгийн аюулгүй байдлыг Хятад улсын Ардын чөлөөлөх цэргийн дугаар хэсэг хариуцдаг. Хонконгийн ард иргэнийг цэрэгт татдаггүй. Гадаад улстай харьцахад Хятад улсын төр, Гадаад хэргийн сайд Хонконгийг төлөөлөх ёстой, гэхдээ эдийн засаг, соёлын харилцаанд Хонконг бие даан гадаадтай харьцдаг. Дэлхийн худалдааны байгууллага, Ази-Номхон далайн эдийн засаг хамтын ажилллагааны байгууллага, Олон улсын олимпын хороо болон НҮБ-ын салбар хороодын гишүүн байдаг. === Засаг захиргааны хуваарь === Хонконг орны газар нутаг 18 дүүрэгт хуваагддаг. Дүүргийн зөвлөлийн 479 суудлаас 452 нь шууд сонгогддог бол 27 суудал нь хөдөө нутгийн зөвлөлийн дарга нар байдаг.<ref>{{harvnb|District Councils Ordinance}}.</ref> [[File:Map of Hong Kong 18 Districts international.svg|thumb|400px|Хонконгийн нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] ;Хонконг арал <br> 1. Төв-Өрнөд <br> 2. Ваньчай <br> 3. Дорнод <br> 4. Өмнөд <br> ;Коулун хошуу <br> 5. Яучиммон <br> 6. Шамшуйпо <br> 7. Коулунсити <br> 8. Вонтайсинь <br> 9. Куньтон <br> ;Шинэ газар <br> 10. Куайчин <br> 11. Чюньвань <br> 12. Тюньмунь <br> 13. Юньлон <br> 14. Умард <br> 15. Тайпо <br> 16. Шатинь <br> 17. Сайкун <br> 18. Арал == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Hong Kong|Хонконг}} {{Wikivoyage}} * [http://www.gov.hk/ Хонгконгийн засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.censtatd.gov.hk/ Хонгконгийн статистикийн газрын албан ёсны цахим хуудас] {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Хонконг| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Метропол бүс нутаг]] [[Ангилал:Хонконгийн суурин|!Хонконг]] [[Ангилал:Хятадын тусгай захиргаат бүс]] [[Ангилал:Хятадын улс төр]] [[Ангилал:Хонконгийн түүх]] [[Ангилал:Британийн Хонконг|!]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Азийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Далайн чанад дахь түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 139lq7g1isk55mikqbcf1rv4jahczus 0 8680 867402 854571 2026-08-27T16:05:18Z Munkhbat1998 107079 867402 wikitext text/x-wiki {{short description|Хятадын хамгийн олон хүн амтай, өндөр хөгжилтэй хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | name = Шанхай | native_name = 上海市 | native_name_lang = zh | settlement_type = [[Хятадын төвөөс захирагдах хот|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 290 |perrow = 1/2/2/2 |caption_align = center | image1 = Huangpu Park 20124-Shanghai (32208802494).jpg | caption1 = [[Сүжоу гол]]оос харагдах [[Дорнын сувдан цамхаг]] (зүүн) болон [[Шанхайн цамхаг]]тай (баруун) [[Лүжязүэй]] |image2 = Shanghai - Yu Garden - 0035.jpg |caption2 = [[Юү цэцэрлэг]] |image3 = 2024-Apr Shanghai East Nanjing Road morning 01.jpg |caption3 = [[Наньжингийн гудамж]] | image4 = 上海展览中心·上海.jpg | caption4 = [[Шанхайн үзэсгэлэнгийн төв]] |image5 = Old City of Shanghai, China (December 2015) - 13.JPG |caption5 = [[Шанхайн Хуучин хот]] | image6 = HSBC Building, Shanghai 1.jpg | caption6 = [[Бунд]] дахь [[Хотын захиргааны байр, Бунд|HSBC Барилга]] | image7 = Jing'an Temple Shanghai 6.jpg | caption7 = [[Жинань сүм]] }} | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=31.22|frame-long=122.1}} | image_map1 = Shanghai in China (+all claims hatched).svg | map_caption1 = Хятад дахь Шанхай хотын захиргааны байршил | coor_pinpoint = [[Ардын талбай (Шанхай)|Ардын талбай]] | coordinates = {{coord|31|13|43|N|121|28|29|E|type:adm1st_region:CN-31|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Хятад | subdivision_type2 = [[Хятадын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Дорнод Хятад]] | seat_type = Хотын захиргааны төв | seat = [[Хуанпү дүүрэг, Шанхай|Хуанпү дүүрэг]] | established_title = Байгуулалт<br />&nbsp;- Чинлун суурин | established_date = <br />746<ref name="kaogu" /> | established_title2 = &nbsp;- {{ill|Хуатин хошуу (Тан)|lt=Хуатин хошуу|zh|华亭县 (唐朝)}} | established_date2 = 751<ref>''New Book of Tang'', vol. 41: "Huating County, a greater county, established in the tenth year of Tianbao (751), which splits the Jiaxing Prefecture"</ref> | established_title3 = &nbsp;- [[Шанхай хошуу]] | established_date3 = 1292<ref>{{cite web |url=https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&bookId=344775&parentNodeId=344806&nodeId=641941&type=-1 |publisher=Шанхайн засгийн газар |title=行政区划 (in Chinese) |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505092811/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&bookId=344775&parentNodeId=344806&nodeId=641940&type=-1%2A |archive-date=2024-05-05 |url-status=live }}</ref> | established_title4 = &nbsp;- Хотын захиргаа | established_date4 = 7 сарын 7, 1927 | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Шанхайн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|16 дүүрэг]]<br />210 суурин ба хороолол | government_type = [[Хятадын төвөөс захирагдах хот|Хотын захиргаа]] | governing_body = [[Шанхай хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист намын Шанхайн хороо#Нарийн бичгийн даргын жагсаалт|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Чэнь Жинин]] | leader_title1 = [[Шанхай хотын Ардын төлөөлөгчдийн хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = [[Хуан Лишинь]] | leader_title2 = [[Шанхайн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Гун Жэн]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] хотын дарга | leader_name3 = [[Ху Вэньрун]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 57 төлөөлөгч | total_type = Хотын захиргаа | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web |title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=[[БНХАУ-ын Худалдааны яам]] |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140526181645/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=2014-05-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="landarea">{{cite web |url=http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node23919/node24059/node24061/userobject22ai36484.html |title=地域 (Хятадаар) |publisher=Шанхайн засгийн газар |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508135319/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&bookId=344775&parentNodeId=344806&nodeId=641940&type=-1 |archive-date=2024-05-08 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&bookId=344775&parentNodeId=344806&nodeId=641942&type=-1 |publisher=Шанхайн засгийн газар |title=水文 (Хятадаар) |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508141431/https://www.shtong.gov.cn/difangzhi-front/book/detailNew?oneId=2&bookId=344775&parentNodeId=344806&nodeId=641942&type=-1 |archive-date=2024-05-08 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 6341 | area_water_km2 = 653 | area_metro_km2 = 14922.7 | area_urban_footnotes = &nbsp;(2018)<ref name="demog14">{{cite book |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition |last=Кокс |first=У. |publisher=Demographia |year=2018 |location=Сент-Луис |page=22 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=2018-05-03 |url-status=live }}</ref> | elevation_footnotes = <ref name="topo" /> | elevation_m = 4 | elevation_max_m = 118 | elevation_max_point = [[Шэшань]] | population_total = 24874500 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=21 March 2024 |title=2023年上海市国民经济和社会发展统计公报 |url=https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |access-date=2026-04-23 |publisher=[[Шанхайн Статистикийн Товчоо]] |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530163249/https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = auto | population_rank = Хятадад [[Хятадын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]]<br>Азид [[Азийн хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_demonym = [[Шанхайчууд]] | demographics_type2 = [[ДНБ]] (нэрлэсэн) {{normal|(2025)}}<ref>{{cite web |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |title=National Data |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо|Хятадын ҮСТ]] |date=2024 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |url-status=live}} мөн үзэх {{cite web |url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |title=National Data |publisher=[[Хятадын Үндэсний Статистикийн Товчоо|Хятадын ҮСТ]] |date=2024 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109073448/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103 |url-status=live}} мөн үзэх {{cite web |url=https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |title=zh: 2023年上海市国民经济和社会发展统计公报 |publisher=shanghai.gov.cn |date=2024-03-21 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530163249/https://tjj.sh.gov.cn/tjgb/20240321/f66c5b25ce604a1f9af755941d5f454a.html |url-status=live}} 2023 оны дундаж ханш 1 ам.доллар тутамд 7.0467 юань {{cite press release |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html |title=Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2023 national economic and social development |publisher=Хятадын ҮСТ |date=2024-02-29 |access-date=2026-04-23 |archive-date=2024-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305035331/https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202402/t20240228_1947918.html |url-status=live }}</ref> | demographics2_title1 = Хотын захиргаа | demographics2_info1 = [[Хятадын юань|¥]]5,67 тэрбум <br />[[Амщрик доллар|$]] 814.1 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = ¥228,280 <br /> $32,840 | postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = '''2000'''00–'''2021'''00 | area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|21]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-SH]] | website = {{url|http://english.shanghai.gov.cn/nw46669/index.html|shanghai.gov.cn}} | etymology = {{lang|zh|上海浦}} ({{transliteration|zh|Shànghăi Pǔ}})<br />"[[Хуанпү гол]]ын анхны нэр." | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]] | utc_offset = +08:00 | blank4_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec1 = 0.901<ref name="SHDI">{{cite web |title=Human Development Indices (8.0)- China |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |access-date=2026-04-23 |website=Global Data Lab |archive-date=2024-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924022302/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 |url-status=live }}</ref> (2-т) – {{color|#003c00|маш өндөр}} | blank7_name = Уур амьсгал | blank7_info = [[Чийглиг субтропикийн уур амьсгал]] (Cfa) | blank5_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар | blank5_info = {{lang|zh-cn|沪A, B, D, E, F, G, H, J, K, L, M, N}}<br />{{lang|zh-CN|沪C}} (зөвхөн захын хороололд) | blank6_name = Товчлол | blank6_info = SH / {{linktext|lang=zh-Hans|沪}} ({{zh|labels=no|p=Hù}}) | blank1_name_sec2 = Хэл аялга | blank1_info_sec2 = [[Шанхай аялга]]<br />[[Стандарт Хятад хэл]] | official_name = Шанхайн хотын захиргаа | flag_link = Draft:Flag of Shanghai | image_seal = Shanghai Municipal seal.png | seal_link = | flag_size = 150px | website = {{ubl|{{URL|https://www.shanghai.gov.cn|shanghai.gov.cn}}|{{URL|https://english.shanghai.gov.cn|en.shanghai.gov.cn}}}} }} '''Шанхай''' ({{lang-zh|上海}}) нь [[Хятад]] улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй [[хот]] юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2013 оны тооллогоор 24.1 сая хүнтэй байна. [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] тэнгист цутгах аманд байрладаг, [[Жианьсу]], [[Жезян]] мужуудтай баруун талдаа хил залгана. Шанхай нь анх [[загасны аж ахуй]], [[даавуу]]ны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан. 1553 онд цайз барьж хана босгосоноос хойш Шанхай хотын хэмжээнд хүрсэн гэж үздэг. 19-р зуунаас Шанхайн боомтын ашигтай байрлал худалдааны чухал зангилаа болоход түлхэц өгсөн. Улмаар 1842 оны [[Нанкины гэрээ]]гээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг болсон. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд [[санхүү]], [[бизнес]]ийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд [[Коммунизм|Коммунистууд]] засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, [[эдийн засаг]] нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна. Шанхай нь өсч буй [[аялал]] [[жуулчлал]]ын төв бөгөөд [[Бунд]], [[Шинтианди]] зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй [[Пудонг]] дүүргийн байшин барилга, [[соёл урлаг]], [[дизайн]]ы төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг "ирээдүйн [[дэлхийн хот]]", дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн "үзүүлэн" хэмээн тодорхойлж байна. Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулсан. Хятад улс зүүн өмнөд хэсгээ хөгжүүлэхэд маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно. Энэ хотод Монгол Улсын Консулын төлөөлөгч саяханаас үйл ажиллага явуулж эхэлсэн. == Нэр == ''Шанхай'' гэдэг нь "Тэнгисийн мандал дээр" гэх утгатай 上 ("дээрх"), 海 ("тэнгис") хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | metric first = y | single line = y | collapsed = Y | location = Шанхай ([[Шюжяхүэй]]), өндөр {{convert|5|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо) | Jan record high C = 21.6 | Feb record high C = 27.0 | Mar record high C = 31.1 | Apr record high C = 33.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 38.5 | Jul record high C = 40.9 | Aug record high C = 40.8 | Sep record high C = 38.2 | Oct record high C = 36.0 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.4 | Jan record low C = -10.1 | Feb record low C = -7.9 | Mar record low C = -5.4 | Apr record low C = -0.5 | May record low C = 6.9 | Jun record low C = 12.3 | Jul record low C = 16.3 | Aug record low C = 18.8 | Sep record low C = 10.8 | Oct record low C = 1.7 | Nov record low C = -4.2 | Dec record low C = -8.5 | Jan high C = 8.7 | Feb high C = 10.7 | Mar high C = 14.9 | Apr high C = 20.9 | May high C = 25.8 | Jun high C = 28.6 | Jul high C = 33.2 | Aug high C = 32.6 | Sep high C = 28.7 | Oct high C = 23.5 | Nov high C = 17.8 | Dec high C = 11.3 | Jan mean C = 5.4 | Feb mean C = 7.0 | Mar mean C = 10.7 | Apr mean C = 16.1 | May mean C = 21.3 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 29.1 | Aug mean C = 28.8 | Sep mean C = 25.1 | Oct mean C = 19.9 | Nov mean C = 14.3 | Dec mean C = 7.9 | Jan low C = 2.9 | Feb low C = 4.1 | Mar low C = 7.6 | Apr low C = 12.6 | May low C = 17.9 | Jun low C = 22.0 | Jul low C = 26.2 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.5 | Oct low C = 17.1 | Nov low C = 11.4 | Dec low C = 5.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 72.2 | Feb precipitation mm = 65.0 | Mar precipitation mm = 97.3 | Apr precipitation mm = 84.2 | May precipitation mm = 91.0 | Jun precipitation mm = 224.9 | Jul precipitation mm = 163.2 | Aug precipitation mm = 225.9 | Sep precipitation mm = 131.5 | Oct precipitation mm = 69.6 | Nov precipitation mm = 61.4 | Dec precipitation mm = 50.4 | Jan humidity = 71 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 69 | May humidity = 70 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 71 | Dec humidity = 69 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 10.6 | Feb precipitation days = 10.4 | Mar precipitation days = 12.7 | Apr precipitation days = 11.3 | May precipitation days = 11.2 | Jun precipitation days = 14.3 | Jul precipitation days = 12.2 | Aug precipitation days = 12.7 | Sep precipitation days = 10.1 | Oct precipitation days = 7.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 8.5 | year precipitation days = 130.7 | Jan sun = 114.3 | Feb sun = 119.9 | Mar sun = 128.5 | Apr sun = 148.5 | May sun = 169.8 | Jun sun = 130.9 | Jul sun = 190.8 | Aug sun = 185.7 | Sep sun = 167.5 | Oct sun = 161.4 | Nov sun = 131.1 | Dec sun = 127.4 | year sun = 1775.8 | Jan snow days = 2.1 | Feb snow days = 1.8 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.9 | year snow days = 5.4 | source 1 = [[Хятадын Цаг Уурын Алба]] (нар 1981–2010)<ref name="cma graphical">{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |script-title=zh:中国气象数据网 – WeatherBk Data |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=zh-hans |access-date=2026-04-23 |archive-date=2025-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618052416/https://data.cma.cn/data/weatherBk.html |url-status=live }}</ref><ref name="experience.arcgis.com">{{cite web |url=https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |script-title=zh:中国气象数据网 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=zh-hans |access-date=2026-04-23 |title=Experience Template |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404092524/https://experience.arcgis.com/template/e724038fda394e9d9b7921f10fd1aa55/page/%E7%BA%AF%E8%A1%A8%E6%A0%BC%E7%BB%9F%E8%AE%A1-(%E5%AF%B9%E6%AF%948110%E5%8F%98%E5%8C%96)/?org=UQmaps |url-status=live }}</ref><ref name = CMA2 >{{cite web |url=http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |title=中国地面国际交换站气候标准值月值数据集 |publisher=[[Хятадын Цаг Уурын Алба]] |language=Хятад |access-date=2026-04-23 |archive-date=2013-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318113757/http://cdc.cma.gov.cn/dataSetLogger.do?changeFlag=dataLogger |url-status=dead }}</ref> бүх цагийн хэт температур<ref name = Mherrera>{{cite web |url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme Temperatures Around the World |access-date=2026-04-23 |archive-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622141215/http://www.mherrera.org/temp.htm |url-status=live }}</ref> | source = }} == Мөн үзэх == * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{commons|上海|Шанхай}} * [https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Шанхай хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20080623184742/http://lyw.sh.gov.cn/en/ Шанхайн аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [http://www.stats-sh.gov.cn/2004shtj/tjnj/tjnj2007e.htm Шанхайн хотын статистик] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Хятадын хот}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Шанхай| ]] [[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]] bs936qtjqnf3kndc0re7qdupfsyibvp 0 16644 867555 672350 2026-08-28T11:10:54Z MasterRus21thCentury 68696 867555 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Евгений Весник | зураг =Yevgeny_Vesnik_with_radio.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Евгений Яковлевич Весник | төрсөн_огноо = {{birth date|1923|01|15}} | төрсөн_газар = {{Death date and age|2009|4|10|1923|1|15|df=yes}} | нас_барсан_огноо | нас_барсан_газар = | үндэстэн =Yevgeny_Vesnik_with_radio.jpg | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = }} '''Евгений Яковлевич Весник''' ({{lang-ru|Евгений Яковлевич Весник}}, [[1923]] оны [[1 сарын 15]], [[Петроград]] — [[2009]] оны [[4 сарын 10]]) нь [[Орос]]ын [[театр]], [[кино]]ны [[жүжигчин]] юм. {{DEFAULTSORT:Весник, Евгений}} [[Ангилал:ЗХУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оросын кино жүжигчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 2-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗХУ)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ЗСБНХОУ)]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1923 онд төрсөн]] [[Ангилал:2009 онд өнгөрсөн]] qau6zy3129nfz43eavf3f9dfrmzokqh 0 16864 867503 828671 2026-08-27T21:45:47Z Dostojewskij 30144 ➸ [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель]] 867503 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 239 дэх ([[өндөр жил]] бол 240 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 126 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1728 — Камчаткийн анхны аялал: далачин Витус Беринг, Еврази, Америкийн хоорондох хоолой хүрээд буцсан. * 1980 — Их Британий ажилгүйчүүдийн тоо 2 сая давсан. * 1991 - [[Молдав]] улс тусгаар тотнолоо зарласан. * 2005 — Оросын [[Казань]] хотын метро нээгдсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1770 — [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель]] (1831 нас барсан) германы философич. * 1908 — [[Линдон Жонсон|Линдон]] [[Линдон Жонсон|Жонсон]] (1973 онд нас барсан) АНУ-ын 36 дахь-Ерөнхийлөгч (1963—1969). == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1981 — [[Валерий Харламов]] (1948 онд төрсөн) зөвлөлтийн хоккейчин. * 2009 — [[Сергей Михалков]] (1913 онд төрсөн) Зөвлөлтийн зохиолч, ЗХУ, ОХУ-ын төрийн дууллын үгний зохиогч. ---- {{Commonscat|27 August|8 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0827]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#27]] jz5sjwig65htptlr73s56roxyux6ftl 867509 867503 2026-08-28T03:05:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 867509 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 239 дэх ([[өндөр жил]] бол 240 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 126 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1728 — Камчаткийн анхны аялал: далайчин [[Витус Беринг]], Еврази, Америк тивүүдийн хоорондох хоолой хүрээд буцсан. * 1859 — Хурандаа Эдвин Дрейк АНУ-д Пенсильвани мужийн Дрейк хотын ойролцоо анхны газрын тосны цооног өрөмдөж гаргасан. Энэ өдрийг Америкийн газрын тосны салбарын хөгжлийн эхлэл гэж үздэг. * 1908 — [[Чин улс|Чин улсад]] төлөвлөж буй Үндсэн хуулийн зарчмуудыг тодорхойлсон зарлиг гарсан. * 1939 - Москва хотод яруу найрагч [[Марина Цветаева|Марина Цветаевагийн]] 26 настай охин Ариадна Эфрон эх орндоо буцаж ирээд баривчлагдсан. Тэрээр нийтдээ 15 жил шоронд, хүмүүжүүлэх тусгай лагерьт өнгрөөсөн. * 1955 — [[Гиннессийн Дэлхийн дээд амжилтын тухай ном|Гиннессийн амилтын номны]] анхны 198 хуудас хэвлэл гарсан. * 1980 — Их Британий ажилгүйчүүдийн тоо 2 сая давсан. * 1991 — [[Молдав]] улс тусгаар тотнолоо зарласан. * 2000 — Москва хот дахь Останкины телевизийн цамхагт гал түймэр гарсан. * 2005 — Оросын [[Казань]] хотын метро нээгдсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 865 — Абу Бакр Мухаммад ар-Рази (925 онд нас барсан) персийн нэвтэрхий толь бичсэн эрдэмтэн, эмч, гүн ухаантан. * 1770 — [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель]] (1831 нас барсан) германы философич. * 1856 — [[Иван Франко]] (1916 онд нас барсан) украины зохиолч, яруу найрагч, нийтлэгч, хувьсгалт хөдөлгөөний зүтгэлтэн. * 1908 — [[Линдон Жонсон|Линдон]] [[Линдон Жонсон|Жонсон]] (1973 онд нас барсан) АНУ-ын 36 дахь-Ерөнхийлөгч (1963—1969). * 1922 — [[Үно Соосүкэ]] (1998 онд нас барсан) Японы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Японы Ерөнхий сайд (1989). == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1576 — [[Тициан Вечеллио|Тициан]], италийн зураач. * 1981 — [[Валерий Харламов]] (1948 онд төрсөн) зөвлөлтийн хоккейчин. * 2009 — [[Сергей Михалков]] (1913 онд төрсөн) Зөвлөлтийн зохиолч, ЗХУ, ОХУ-ын төрийн дууллын үгний зохиогч. ---- {{Commonscat|27 August|8 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0827]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#27]] bjgdgct65xo457casnz2jk488a3agjz 0 23800 867553 855726 2026-08-28T10:21:54Z ~2026-47042-65 107099 867553 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Монгол [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш мэргэжлээр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага мэргэжлээр *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын менежментийн <ref>{{Cite web |title=MPA in Economic Policy Management {{!}} School of International and Public Affairs |url=https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |access-date=2024-05-12 |website=bulletin.columbia.edu |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512055949/https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |url-status=dead }}</ref> магистр *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажилласан байдал== *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ==Шагнал== *1997 онд Алтангадас одон *1999 онд Байгаль орчны тэргүүний ажилтан *2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль *2008 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон ==Эрдмийн зэрэг, цол== * Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. * Орос, Англи, Герман хэлтэй ==Эшлэл== {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] g3utwx0l54o9l77s661s237pqf9dzqe 867556 867553 2026-08-28T11:22:51Z ~2026-47042-65 107099 867556 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Монгол [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш мэргэжлээр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага мэргэжлээр *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын менежментийн <ref>{{Cite web |title=MPA in Economic Policy Management {{!}} School of International and Public Affairs |url=https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |access-date=2024-05-12 |website=bulletin.columbia.edu |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512055949/https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |url-status=dead }}</ref> магистр *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажилласан байдал== *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == “Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын туршлагыг хослуулсан улс төрч.” * Ардчилсан хувьсгалын үйл явц, 200 мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад оройлон оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, '''1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон'''. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, '''зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг'''. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой шийдвэрүүдийг гаргах түвшинд ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан''' '''2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох Оюу толгой-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.''' '''Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм.''' * 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] tggqjei9bt24yp6ozom4gy9795js7pz 867557 867556 2026-08-28T11:31:58Z ~2026-47042-65 107099 867557 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Монгол [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш мэргэжлээр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага мэргэжлээр *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын менежментийн <ref>{{Cite web |title=MPA in Economic Policy Management {{!}} School of International and Public Affairs |url=https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |access-date=2024-05-12 |website=bulletin.columbia.edu |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512055949/https://bulletin.columbia.edu/sipa/programs/pepm/ |url-status=dead }}</ref> магистр *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч мэргэжлээр тус тус төгссөн. ==Ажилласан байдал== *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == “Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын туршлагыг хослуулсан улс төрч.” * Ардчилсан хувьсгалын үйл явц, 200 мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад оройлон оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой шийдвэрүүдийг гаргах түвшинд ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох Оюу толгой-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] qhz6e1ly2mw5nx5q7y853w0jwf0usa6 0 23962 867526 865150 2026-08-28T07:08:51Z ~2026-42855-48 106545 867526 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 3shvowomid72qyvixmb1qroa1c7305m 867528 867526 2026-08-28T07:10:49Z ~2026-42855-48 106545 867528 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] m0j6dbail6qrkqhqmufqb591cw6byfl 867531 867528 2026-08-28T07:19:18Z ~2026-42855-48 106545 867531 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||NGC||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] jdze012pvbtjg5pwhm4riqul3q4p2ld 867532 867531 2026-08-28T07:21:21Z ~2026-42855-48 106545 867532 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS|1|2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] o6evkma0yu68u4sl2dhwhcgl4jfij7f 867534 867532 2026-08-28T07:22:07Z ~2026-42855-48 106545 867534 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 8ekk13f2io96mmv192mzrfxiiiusilz 867539 867534 2026-08-28T07:48:30Z ~2026-42855-48 106545 867539 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[Файл:Namsraijavyn_Batsuuri_2024.jpg|thumb|left|260px|Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] raz9nbg8jexixh08augtj620wsigk99 867540 867539 2026-08-28T08:02:24Z ~2026-42855-48 106545 867540 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[Файл:Namsraijavyn Batsuuri 2024.jpg|thumb|Дархан аварга Н.Батсуурь засуулчдын хамт.]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] qzt2p0yhwvwdqszi1y9rvkq0nkpdjj9 867541 867540 2026-08-28T08:03:33Z ~2026-42855-48 106545 867541 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[File:Mongolian Darkhan Avarga (Grand Champion) Namsraijavyn Batsuuri during the Naadam festival.jpg|thumb|Монгол Улсын Дархан аварга Намсрайжавын Батсуурь Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд.]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 5l8au9id7hi4m4qpqzsgapfn31qg59r 867542 867541 2026-08-28T08:05:54Z ~2026-42855-48 106545 867542 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[Файл:Namsraijavyn Batsuuri 2024.jpg|thumb|center|Монгол Улсын Дархан аварга Намсрайжавын Батсуурь Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд.]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 0at4orazre4afem3ufl4eo2t3u7s0e8 867543 867542 2026-08-28T08:08:01Z ~2026-42855-48 106545 867543 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[File:Mongolian Darkhan Avarga (Grand Champion) Namsraijavyn Batsuuri during the Naadam festival.jpg|thumb|center|Монгол Улсын Дархан аварга Намсрайжавын Батсуурь Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд.]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 8awkhlxjknkc21v589dygk4bzuy48cp 867552 867543 2026-08-28T09:25:26Z ~2026-42855-48 106545 867552 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = [[File:Mongolian Darkhan Avarga (Grand Champion) Namsraijavyn Batsuuri during the Naadam festival.jpg|thumb|center|Монгол Улсын Дархан аварга Намсрайжавын Батсуурь Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд.]] | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-13 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] il3qjgbzx6pn1t1pw271vf8ndjxat47 0 24955 867508 724900 2026-08-28T02:21:18Z Megzer 20491 867508 wikitext text/x-wiki {{Хадмал |монгол_бичиг = [[Зураг:gung.PNG|21px]] |кирилл_буриад = Гүн |кирилл_монгол = Гүн |кирилл_халимаг = }} '''Гүн''' ({{lang-zh|公}}, пиньинь: Gōng) хэмээх цол нь эртний хятадын [[Жоу улс|Жоу улсын]] үеэс язгууртан ноёдын дунд хэрэглэж эхэлсэн өргөмжит цол юм. [[Баруун Жоу улс|Баруун Жоу улсын]] вангийн харъяат олон жухоу ноёдыг гавьяа зүтгэл, улс төрийн хүч чадлаас нь хамаарч гүн, хоу, бо, зи, нань гэх таван дэс болгон хуваасны тэргүүнд нь гүн цол ордог байсан. [[Жоу улс|Жоу улсын]] вангийн захиргаа сулрах тусам орон нутгийн ноёдын аль хүчирхэг нь хахууль болон улс төрийн хуйвалдааны аргаар гүн болж, бие даасан гүнт улсыг захирч байсан. Хожим нь [[Хань улс|Хань]], [[Тан улс|Тан]], [[Сүн улс|Сүн]], [[Мин улс|Мин]] улсын үед уг цол нь сурвалжит ноёдын тэргүүн зэргийн цол хэвээр үлдсэн ч, тухайн ноёны гарал угсаа, нийгэмд эзлэх байр сууриас хамаарч "'''гуо гүн''' (國公)" буюу улсын гүн, "'''жүн гүн''' (郡公)" буюу муж орон нутгийн гүн, "'''шянь гүн''' (縣公)" буюу тосгон гацааны гүн хэмээх гурван дэс болжээ. [[Манж Чин улс|Чин гүрний]] үеэс хятадын уламжлалт ноёдын таван цолын нэг гүн хэргэмийг ашиглахдаа манжууд зарим өөрчлөлт хийсэн. Манжийн үед хааны угсаан ноёд, хааны бус угсааны манж, хятад ноёд, монголын аймаг хошууны засаг ноёдод төрийн хуулинд зааснаар [[Ван]], [[Бэйл]], [[Бэйс]], Гүн гэх хэтэрхий дөрвөн хэргэмийг нэгэн үе эсвэл үе улиран залгамжлуулж байсан. Чин гүрний хааны удмын эрчүүд ерөнхийдөө '''улсын түшээ гүн''', '''улсад туслагч гүн''' гэх хоёр ангилалтай байсан бөгөөд бас найман зүйлийн ямба эдлэх эрхтэй, найман зүйлийн ямба эдлэх эрхгүй хэмээн хоёр ангилж дараах дөрвөн зэрэглэлд хуваагдаж байсан. * '''Хишгийг сахих улсын түшээ гүн'''<ref name=":0">御製五體清文鑑 卷四</ref> ([[Манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᡴᡝᠰᡳ ᠪᡝ <br>ᡨᡠᠸᠠᡴᡳᠶᠠᡵᠠ<br> ᡤᡠᡵᡠᠨ<br>ᠪᡝ ᡩᠠᠯᡳᡵᡝ<br>ᡤᡠᠩ}}, галиг: kesi-be tuwakiyara gurun-be '''dalire gung'''; [[Хятад хэл|хятад]]: 奉恩鎮國公), * '''Хишигийг сахих улсад туслагч гүн'''<ref name=":0" /> ([[Манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᡴᡝᠰᡳ ᠪᡝ <br>ᡨᡠᠸᠠᡴᡳᠶᠠᡵᠠ<br> ᡤᡠᡵᡠᠨ<br>ᡩᡝ ᠠᡳᠰᡳᠯᠠᡵᠠ <br>ᡤᡠᠩ}}, галиг: kesi-be tuwakiyara gurun-de '''aisilara gung'''; [[Хятад хэл|хятад]]: 奉恩辅国公), * '''Найман хувьд оруулсангүй улсын түшээ гүн'''<ref name=":0" /> ([[Манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠵᠠᡴᡡᠨ ᡠᠪᡠ <br> ᡩᡝ <br> ᡩᠣᠰᡳᠮᠪᡠᡥᠠᡴᡡ<br> ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᠪᡝ<br> ᡩᠠᠯᡳᡵᡝ ᡤᡠᠩ}}, галиг: Jakūn Ubu-de Dosimbuhakū Gurun-be Dalire Gung; [[Хятад хэл|хятад]]: 不入八分镇国公, пиньинь: Bù rù bā fēn zhèn guó gōng) * '''Найман хувьд оруулсангүй улсад туслагч гүн'''<ref name=":0" /> ([[Манж хэл|манж]]: {{MongolUnicode|ᠵᠠᡴᡡᠨ ᡠᠪᡠ <br> ᡩᡝ <br> ᡩᠣᠰᡳᠮᠪᡠᡥᠠᡴᡡ <br> ᡤᡠᡵᡠᠨ  ᠪᡝ<br> ᠠᡳᠰᡳᠯᠠᡵᠠ ᡤᡠᠩ}}, галиг: Jakūn Ubu-de Dosimbuhakū Gurun-be Aisilara Gung; [[Хятад хэл|хятад]]: 不入八分辅国公, пиньинь: Bù rù bā fēn fǔ guó gōng) Харин ар, өвөр монголын аймаг хошууны засаг бас засаг бус ноёд '''улсын түшээ гүн''' (鎮國公), '''улсад туслагч гүн''' (辅国公), '''гүнгийн зэрэг засаг тэргүүн зэрэг тайж''' гэх гурван төрлийн гүн хэргэм хүртэж байжээ. Үүнээс гадна Чин улсын төрөөс [[Күнз|Күнзийн]] үр удамд '''Яньшэн гүн''' ([[:zh:衍圣公|衍聖公]], Yǎn shènggōng) хэмээх цолыг үе улиран залгамжлах хэргэм соёрхож байв. == Орчин цагт == Мөн [[Орос хэл|Орос хэлний]] ''Княжество, Герцог'', [[Англи хэл|Англи хэлний]] ''[[:en:Duke|Duke]], Herzog'' гэх өрнө дахины жижиг улсын хэлбэрийг хятадын гүн гэх энэ цолтой дүйцүүлж авч үздэг. ==Эшлэл== [[Ангилал:Гүн| ]] [[Ангилал:Монголын цол]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол]] rqeycjqxwivj838pzgr32cpdazwd4b4 0 25388 867486 865204 2026-08-27T18:14:08Z Munkhbat1998 107079 867486 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Далай лам |name = Данзанжамц |title = 14-р Далай лам |image = Dalailama1 20121014 4639.jpg |caption = 2012 он |reign = 1940 он – өнөө хүртэл |predecessor = [[13-р Далай лам|13-р Далай лам Түвдэнжамц]] |successor = |tibetan = |wylie = |pronoun = |transprc = |THDL = |father = |mother = |birth_date = [[1935]] оны [[7 сарын 6]] ({{Нас|1935|7|6}} нас) |birth_place = [[Хятад]], [[Хөхнуур]], [[Тагцэр]] |death_date = |death_place = }} '''14-р Далай лам''' (Арван дөрөвдүгээр Далай лам), '''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх '''Данзанжамц''' ([[1935]] оны 7-р сарын 6-нд төрсөн, одоо {{Нас|1935|7|6}} настай) — [[Буддын шашны]] урсгал болох [[шарын шашин|шарын шашны]] тэргүүн [[лам]] бөгөөд [[төвөд үндэстэн|төвөд үндэстний]] оюун санааны удирдагч '''[[Далай лам]]'''ын арван дөрөв дэх дүр буюу одоогийн амьд сэрүүн дүр юм. [[Жанрайсаг бурхан]] (Мэлмийгээр болгоогч)-ы [[хувилгаан]] гэгдэх бөгөөд амьд [[бодьсадва]] гэдэг. 14-р Далай лам Данзанжамц төвөдийн уламжлалаар [[Амдо]] газар буюу [[Хөхнуур]] мужид төрсөн бөгөөд 1933 онд нас барсан [[13-р Далай лам]]ын хойд дүрээр тодорч 1940 онд залагдсанаас хойш [[Төвөд]]дөө амьдарч байсан. Тэрээр 1959 оноос Энэтхэг рүү дүрвэж Энэтхэгийн [[Дарамсала]] хотод Төвдийн Төв Засаг захиргааны төлөөлөл болсон цөллөг дахь Төвдийн засгийн газрыг удирдаж байжээ. 2011 оны 4-р сарын 27-ноос түүний оронд [[Лувсан Сэнгээ]] Төвөдийн Засгийн газрын тэргүүн болжээ. ==Бага нас== 1935 оны 7-р сарын 6-нд [[Төвөд]]ийн уламжлалт [[Амдо]] ([[Хятад]]ын [[Хөхнуур]]) мужийн [[Тагцэр]] хэмээх сууринд ядуу тариачин [[төвөд үндэстэн|төвөд]] эцэг Цогжинцэрэн, эх Дэгжцэрэн нарын насанд хүрсэн 7 хүүхдийн нэг болон төржээ. Хүүг төрөхөд түүнд '''Лхамдонров''' гэж нэр хайрласан. Ууган эгч Цэрэндулам түүнээс 16 нас эгч бөгөөд түүнийг дагалдан дүрвэж одоо [[Төвөдийн хүүхдийн суурин]]г үүсгэн байгуулж 14-р Далай ламын хажууд байна. Том ах Түвдэнжигмэдноров нь 13-р Далай ламын адислалаар нутгийн Тагцэр ринбүчи хувилгааны 6-р дүрээр тодорчээ. 5-р ах Данзанчойжил нь 16-р Нгари ринбүчигээр тодорсон. Эгч Жавзанбадам нь насаараа Төвөдийн хүүхдийн суурингийн ажлыг хийсэн. === Далай ламаар тодорсон нь === 1909 онд [[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц бурхны шашинтай холбогдолтой газруудаар даянчилж явах үеэрээ Тагцэр суурингаар орж тус нутгийн байгалийн сайхныг биширч, үүгээр дараа заавал ирнэ гэж байсан ажээ. 1933 оны 12-р сарын 17-нд 13-р Далай ламыг таалал төгссөнөөс 4 жил өнгөрсөн хойно "өмнөх дүр таалал төгсөхдөө эхлээд зүүн өмнө зүгт бие цогцос нь налаад дараа нь зүүн хойд зүгт шилжсэнийг" тэмдэг гэж үзэн 1937 онд тодруулахаар гурван хэсэг бүрэлдэхүүн зүүн өмнө, зүүн, зүүн хойд зүгт гарчээ. Лам нар боломжит нэр дэвшигчдийн мэдээллийг Хамын хойд нутагт сууж асан [[9-р Ванчин богд]]од хүргүүлвээс 3 хүүхдийн нэрийг сонгожээ. Ванчин богд нэг жилийн дотор мөн тэнгэрт халив. [[File:The_14th_Dalal_Lama_as_a_child,_1940s.jpg|150px|thumb|Далай лам хүүхэд үедээ, 1939 он.]] Төвөдийг түр хамаарагч Ретин ринбүчигийн зөгснөөр "алтадмал дээвэр, оюу хавтан бүхий том хийдийг дурдаж, тэндээс зүүн тийш толгод руу эргэх замтай, түүний эсрэг талд өвөрмөц дээвэртэй жижиг байшин" байсныг үндэслэн Тагцэр нутгийн хүүг үнэн дүр мөн хэмээсэн нь Лхамдонров хүү байв. Тэдний гэрт очсон ламууд дундаас төлөөлөгчдийн толгойлогч "Хэрвээ чи намайг хэн гэдгийг мэдвэл би чамд өгье" гэж асуухад өөр нутгийн анх удаа уулзсан хүн атал хүү "Сера лам, Сера лам" гэж Лхасын аялгуугаар хэлсэн гэдэг. Дараа ахин очиж зорьсон үнэн учраа хэлж зарим эд өлгийн зүйлсийг үзүүлэхэд 13-р Далай ламын эд зүйлсийг бусад эд зүйлээс ялган таньжээ. 1936 оноос [[Ма бүлэглэл]]ийн [[Ма Буфан]] [[хотон үндэстэн|хотон]] жанжин Хөхнуур орчмыг [[Дундад Иргэн Улс]] (ДИУ)-г төлөөлөн эрхшээж байсан тул [[Төвөд]]ийн засгийн газраас хэлэлцээ хийж 400 мянган мөнгөн [[юань|юаниар]] Ма Буфаны гарыг цайлгаж хүүг [[Лхас]] руу авч явахыг зөвшөөрүүлжээ. Тэр хоёр жилийн хугацаанд хүү Хөхнуурын [[Гүмбүм]] хийдэд сууж байсан. Улмаар 1939 оны 7 сарын 10-нд хүү эцэг эхийн хамт урт жингийн цуваагаар гарч 3 сар хүнд хэцүү аян замыг туулж 1939 оны 10-р сард Төвөдийн нийслэл Лхас хотод хүрэлцэн очсон байна. Ма Буфан 20 цэрэг гарган хамгаалуулж, Далай ламыг зөвшөөрсөн ДИУ-аас түүнд нэмж 50 000 аян замд зориулж өгчээ. Ретин ринбүчи нь 14-р Далай ламд өргөмжлөгдсөн Лхамдонров хүүд '''Данзанжамц''' гэдэг номын нэр хайрлажээ. == Шашны тэргүүн == === Өргөмжилсөн нь === Үе үеийн Далай ламыг шавь нар нь энэрэл нигүүлслийн [[бодьсадва]] бөгөөд [[Жанрайсаг бурхан]] (Мэлмийгээр болгоогч)-ы [[хувилгаан]] хэмээн сүсэглэдэг юм. Бодьсадва хэмээх нь "шашин амьд амьтны тусыг бүтээхийн тулд нирваан бололгүйгээр орчлонд төрөл авахаар сонгосон төрөлхтөн мөн" гэж үздэг ажээ. [[File:Potala_Palace,_Tibet.jpg|thumb|Будлан ордон]] 14-р Далай ламыг залах ёслолд [[Лхас]] хотын [[Будала ордон]]д 1940 оны 2-р сарын 22-ны өдөр эхлээд төвөд зан заншлаар болоод дараа нь Хятад болон гадаадын төлөөлөгчдийг оролцуулжээ. Тухайлбал Британийн Энэтхэгийг төлөөлж Сэр Басиль Жон Голд ([[Англи хэл|англи]]. Sir Basil John Gould ) оролцжээ. Тэрээр харьж очоод Хятадын төлөөлөгч Ү-г идэвхгүй байлаа гээд Төвөд болон Хятадын хэвлэл мэдээлэл гэх юмгүй, дэлхийн том үйл явдлыг ойшоосонгүй эсвэл худал болгон бичихээр байна гэж шүүмжилжээ. === Номд суралцсан нь === Дээрхийн гэгээнтэн 14-р Далай лам 6 настайгаасаа эхлэн тухайн үеийн томоохон эрдэмтэн лам, [[ринбүчи]] нараар ном заалгаж эхэлжээ. Түүний сургалтын хөтөлбөрт нь [[их таван ухаан|их]], [[бага таван ухаан]] багтдаг байжээ. Их ухаанд учир шалтгааны ухаан, Төвөдийн урлаг соёл, [[Санскрит хэл|самгарди]] хэл, тэжээхүй ухаан ба Буддын гүн ухаан орно. Үүнээс Буддын гүн ухаан нь мөн дотроо таван аймгаас бүрэлдэнэ. Тэдгээр нь [[пражнапарамита]] буюу билгийн чиндад хүрэхүй, [[мадхъяамака]] буюу төв үзэл, [[винай]] буюу сахил санваарын ёс, [[абхидхарма]] буюу метафизик, [[прамана]] буюу логик ба танин мэдэхүй болно. Таван бага ухаан нь яруу найраг, хөгжим, драм, одон зурхай, үг зүй, ёгт нэр зэрэг болно. 1959 онд буюу 23 насандаа тэрбээр Лхасын [[Жохан сүм]]д жил тутмын ерөөл хурлын үеэр дамжаа барьсан байдаг. Ингээд тэрбээр дамжаагаа онцгой сайн барьж [[Буддын гүн ухаан]]ы хамгийн дээд, орчин үеийн шинжлэх ухааны докторын зэрэгтэй дүйцэхүйц [[лхарамба]] [[гэвш]] [[мяндаг]] хүртсэн байна. == Улс төр == Түүхийн явцад Далай лам [[Лхас]]д товлон суун [[Төвөд]] даяар шашин төрийг хослон барих үүрэг нөлөөтэй болж ирсэн. Энэ нь [[5-р Далай лам]]ын 1642 оноос эхлэн 1950-аад оныг хүртэл (1705-1750 оны хоорондыг эс тооцвол) 200 гаран жил үргэлжилжээ. [[13-р Далай лам]] 1912 онд Төвөдийн тусгаар тогтнолыг зарлан тунхагласан ба харин урьд нь Төвөд нь тусгаар боловч 1642-1720 онд [[хошууд]] [[монгол үндэстэн|монгол]] хаад, 1720-1912 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын ивээлт орон байжээ. [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] ерөнхийлөгч [[Чан Кайши|Чан Кай Ши]] 1942 онд Хөхнуурын жанжин Ма Буфанд Төвөд рүү довтлоход бэлдэхийг тушаасан ба тушаал ёсоор Төвөдийн хил рүү цэрэг хөдөлгөж зарим сүмийг довтолж байв. Чан Кайши Төвөдийг [[Япон]]той хамтарвал агаараас бөмбөгдөнө гэж сүрдүүлсэн байна. === Төвөд БНХАУ-ын хэсэг болсон нь === [[File:Dalai_and_Panchen.jpg|thumb|1954 он. 14-р Далай лам (баруун)<br> [[10-р Ванчин богд]]ын хамт (зүүн)]] [[Хятадын иргэний дайн]]д эцэстээ 1949 онд коммунист цэргийн хүчин ялж [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (БНХАУ) байгуулагдсанаас 1 жилийн дараа 1950 оны 11-р сарын 17-нд 15 настай 14-р Далай ламыг Түвдийн бүрэн эрхт түр захирагчаар томилжээ. Энэ бага залуу насандаа удирдагч болсон цаг үед аргагүй нөхцлийн улмаас [[Бээжин]] рүү Төвөдийн засгийн газрын төлөөлөгчдийг 16 настай 10-р Ванчин богдын нөлөөн доор илгээжээ. Төлөөлөгчид шахаанд орж Бээжин хотноо 1951 оны 5-р сарын 23-нд тусгаар тогтнолоос ухарсан шийдвэр /Хятадын Төв Ардын Засгийн газар болон Төвдийн орон нутгийн засаг захиргааны хоорондын Төвдийг энх тайвнаар чөлөөлөх арга хэмжээний тухай хэлэлцээр/ буюу [[Арван долоон зүйл гэрээ]]нд гарын үсэг зуржээ. Энэ шийдвэрийг мөн Далай лам нь БНХАУ-ын удирдагч [[Мао Зэдун]] руу цахилгаан утас цохиж зөвшөөрчээ. 1954-1955 оны хооронд 19 настай 14-р Далай лам бараг нэг жилийн дотор Хятадыг тойрон аялж хувьсгалт удирдагчидтай уулзан танилцжээ. Энэ үед Хятадын социалист үзэл санаа, ач холбогдол, бүтээн байгуулалтыг үзэж сонсож биширчээ. 1954 оны 9-р сард удирдагч [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтэй]] Ванчин богдын хамтаар уулзаж [[БНХАУ-ын үндсэн хууль|БНХАУ-ын үндсэн хуулийг]] баталсан Ардын анхдугаар их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон ба тус хурлаар Ванчин богдын хамтаар Ардын их хурлын Байнгын зөвлөлийн орлогч дарга албан тушаалд томилогдож байв. Харин жилийн дараа дахин уулзахдаа Мао Зэдун Далай ламд "шашин бол хор" гэж хэлсэн нь Далай ламын үндсэн сүсэг бишрэлд халдсан, дургүйг хүргэх зүйл болжээ. 1956 онд 14-р Далай лам Буддагийн мэндэлсэн өдрийг тэмдэглэхээр Энэтхэгээр тойрохдоо ерөнхий сайд [[Жавахарлал Неру|Жавахарлал Неругээс]] танай улсад оршин суух улс төрийн орогнол олгох эсэхийг асуусанд Неру түүнд бид Хятадтай 1954 онд энхийн гэрээ байгуулсан учраас боломжгүй гэсэн хариу өгч байжээ. === Дүрвэн гарсан нь === 1959 онд Лхаст Хятадын эсрэг хэд хэдэн томоохон бослого болж байх үеэр хүнд байдалд орсон 14-р Далай лам дагалдагсдын хамт Төвөдийн өмнөд хөрш Энэтхэг рүү дүрвэн зугтсан байна. Тэр ондоо Хятадын эрх баригчид Төвөдийн босогчдын үймээнийг дарж авсан түүхтэй. Далай ламын араас Энэтхэг рүү 80 мянга гаруй төвөд иргэн Хятадын эрх баригчдаас зугтан дүрвэсэн байдаг. Энэ үеэс Далай лам хилийн чанд дахь Төвөдийн Засгийн газрыг байгуулж 2011 оны 4-р сарын 27-ны өдөр хүртэл тэргүүлсэн бөгөөд түүний оронд [[Лувсан Сэнгээ]] Засгийн газрын тэргүүн болжээ. 14-р Далай лам Гадаадын олон оронд айлчилж шашны ном айлддаг байна. Жишээ нь ОХУ-д 1979, 1982, 1986, 1991, 1992, 1994, 1996 болон 2004 онд айлчилж байжээ. Далай лам Төвөдийн асуудлыг шийдвэрлэхэд туслалцаа үзүүлэхийг хүсч [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д удаа дараа хандсан. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей гурван тогтоолыг (1959, 1961, 1965) баталсан. Түүний үйл ажиллагааны үр дүнд Хятадад хандан Төвөдөд хүний ​​эрх, Төвөд иргэдийн өөрийгөө тодорхойлох эрхийг хүндэтгэхийг уриалсан юм. Тэрээр 1987 онд Төвдийг энх тайвны бүс болгон зарлах, Хятадуудыг Төвөдөд олноор суурьшуулахыг зогсоох, хүний ​​эрх, эрх чөлөөг сэргээх, өвөрмөц экологийг хадгалах, Төвөдөд цөмийн хаягдал булшлахыг хориглох зэрэг “Таван цэгийн энх тайвны төлөвлөгөө”-г дэвшүүлсэн юм. Энэхүү төлөвлөгөөнийхөө төлөө тэрээр 1989 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртжээ. Албан ёсны Бээжин энэ алхмыг барууныхан Хятадад хандсан найрсаг бус бодлогын илрэл гэж үзжээ. Хятадын эрх баригчид "Төвөдийн асуудал" байгааг үгүйсгэж, одоогийн Далай ламыг "үндэсний эв нэгдэлд заналхийлж буй салан тусгаарлагч" гэж үздэг байна. == Бүтээлүүд: == # "Миний нутаг, миний ард түмэн" (''My Land and My People,'' 1962), # "Төвөдийн Бурханы шашин" ('Tibetan Buddhism', 1990), #"Харийн нутаг дахь эрх чөлөө" (''Freedom in Exile,'' 1992), #"Энэрэн нигүүлсэхүйн ёс зүй" (The Ethic of Compassion, 1999), #"Хайрыг хэрхэн бэлэглэх вэ?" (2007). ==Монголд хийсэн айлчлалууд== Дээрхийн гэгээнтэн 14 дүгээр Далай лам [[Монгол Улс]]ад нийт 9 удаа айлчилсан байна. Үүнд: ===Анхдугаар айлчлал=== 1979 оны 6-р сарын 15 буюу билгийн тооллын XVI жарны шороон хонин жилийн зуны эхэн сарын 20-ны билигт сайн өдөр Монгол оронд Азийн Буддистуудын Энх тайвны V бага хурлын хүндэт зочноор уригдан анх заларчээ. Тэрбээр сүсэгтэн олонд "Гандан лхавжаа", "Есөн мөрт мигзэм", "Дөрвөн мөрт мигзэм" айлдан сүсэгтэн олны хамтаар маани уншиж "Язгуурын гурван бурханы тарни"-ийн лүн хайрласан юм. ===Хоёрдугаар айлчлал=== 1982 оны VIII сарын дундуур буюу билгийн тооллын XVI жарны усан нохой жилийн намрын эхэн сард тохиов. Энэ айлчлалаар III Далай ламын зохиосон "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт" хэмээх номыг дэлгэрэнгүй айлдав. Мөн "Жигжид бурханы авшиг", "Жамсран бурханы жэнан" зэрэг ном айлдаж Азийн Буддистуудын Энх тайвны бага хурлын ерөнхий чуулганд хүндэт зочноор уригдан оролцов. ===Гуравдугаар айлчлал=== 1991 оны 9-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны төмөр хонь жил бол Монгол орон ардчилал шинэчлэлийн замаар замнаж эхэлсэн түүхэн цаг үе байв. Дээрхийн Гэгээнтэн бээр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд "Бодь мөрийн гурван эрхэм" номын дэлгэрэнгүй тайлбар, "Цагаан Дарь-Эхийн насны авшиг", "Язгуурын гурван бурханы тарни"-ийг сүсэгтэн олонд айлдав. ===Дөрөвдүгээр айлчлал=== 1994 оны 9-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны модон нохой жил морилон ирэв. Энэ айлчлалаар "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт" номыг тайлбарлан нийт сүсэгтэн олонд "Бурхан багшийн зүрхэн тарни", "Язгуурын гурван бурханы зүрхэн тарни", "Ловон Бадамсамбааваа бурханы зүрхэн тарни"- ийн лүн хайрлав. ===Тавдугаар айлчлал=== 1995 оны 8-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны модон гахай жилийн намрын эхэн сард тав дахь удаагаа Монголд морилон иржээ. Дээрхийн гэгээнтэн Далай лам Монголд анх удаа МБШТөв [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд Дүйнхорын вангийн их авшигийг Монголын сүсэгтэн олонд хүртээв. Мөн төв цэнгэлдэх хүрээлэнд Богд Зонхавын туурвисан "Бодь мөрийн зэргийн хураангуй утга" болоод "Шүтэн барилдахуйн магтаал" зэрэг бурханы шашны гүн ухааны номыг дэлгэрэнгүй айлдаж "увш" болон "бодийн санваар" хайрлав. ===Зургаадугаар айлчлал=== 2002 оны 9-р сарын 6-9-ний өдрүүдэд айлчилсан. "Бодь мөрийн зэргийн гурван эрхэм", "Шүтэн барилдахуйн магтаал", "Бурхан багшийн зүрхэн тарни", "Дарь Эхийн жэнан" зэргийг нийт сүсэгтэн олонд айлдаж, оюутан залууст сургаал номоо хайрлав. ===Долоодугаар айлчлал=== 2006 оны 8-р сарын 21-27. Энэ удаагийн айлчлалаар Дээрхийн гэгээнтэн Далай багш лам хуврагийн жаяг бичгийг зохион Монголын бурханы шашны сүм хийдүүдийн тэргүүн болон хамба лам нарт гардуулж Монголчуудад анх удаа гэлэн сахилыг 52 ламд хүртээсэн юм. Далай ламын энэ удаагийн айлчлалын үеэр өөрийн мутраар суулгасан мөнхийн ногоон гацуур мод Гүнчав Жамбаалин төвийн үүдэнд буй. ===Наймдугаар айлчлал=== 2011 оны 11-р сарын 7-11. Энэ удаагийн айлчлалаар Дээрхийн гэгээнтэн бээр оюутан залуучуудад "Шинэ мянганы ёс зүй" сэдэвт лекц айлдсан ба нийт сүсэгтэн олонд "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт", "Шүтэн барилдлагын магтаал", Жанрайсиг бурханы авшиг, Цагаан Дарь-Эхийн насны авшигийг тус тус айлдсан юм. ===Есдүгээр айлчлал=== 2016 оны 11-р сарын 18-23. Дээрхийн гэгээнтэн XIV Далай багш Монголын нийт лам хувраг сүсэгтэн олонд Богд ламын ван, Жигжидийн цэван айлдаж “Шинжлэх ухаан ба Бурханы сургаал” сэдэвт хэлэлцүүлэг хийв. == Гавьяа шагнал == * 1959 онд Рамона Магсайсайн шагнал * 1989 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] * 2006 онд [[Конгрессын алтан медаль (АНУ)|АНУ-ын Конгрессын Алтан медаль]] == Цахим холбоос == Далай ламын албан ёсны цахим хуудас: https://www.dalailama.com/<nowiki/>{{Commonscat|Tenzin Gyatso, 14th Dalai Lama|14-р Далай лам}} {{DEFAULTSORT:Далай лам, 14}} [[Ангилал:Далай лам]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Португалын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Вилхелмийн нэрэмжит Вестфалены Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марбургийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Рамон Магсайсайн шагналтан]] [[Ангилал:Хятадын ардын их хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Шашны тэргүүн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] [[Ангилал:Хятадын хүн]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] ilp9hd00dhkm2i2f5df0fuwctearbsk 0 26812 867306 805616 2026-08-27T12:05:30Z Amikkkk 95821 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 867306 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан |name = Ники Минаж |Img = Nicki Minaj MTV VMAs 4.jpg |Img_capt = |background = solo_singer |birth_name = Оника Таня Мараж |birth_date = {{birth date and age|1982|12|8|mf=yes}}<ref name = "Dallas">{{cite web| url=http://www.tmz.com/2011/07/13/nicki-minaj-police-report-dallas-hotel-cut-lip-struck-face/| title=Police Report: Nicki's Asst. Struck Minaj w/ Suitcase| publisher=TMZ.Com| accessdate=May 19, 2012}}</ref> |birth_place = [[Тринидад ба Тобаго]], [[Сент Жэймс]] |origin = АНУ, Нью-Йорк, Күйнз |genre = [[Хип хоп]], [[Электро]] , [[Поп хөгжим|поп]] |occupation = Реппер, дуучин-дуу зохиогч |years_active = 2007–одоо |label = [[Cash Money Records]], [[Young Money Entertainment]], [[Universal Republic Records]], [[Universal Motown]] |associated_acts = [[Дрэйк]] , [[Биёонсэ]] , [[Лил Уэйн]] , [[Ариана Гранде]] , [[Дэвид Гетта]] , [[Крис Браун]] , [[Мийк Милл]] | website = {{url|mypinkfriday.com}} }} '''Ники Минаж''' ({{lang-en|Nicki Minaj}}) хэмээх тайзны нэрээрээ алдаршсан '''Оника Таня Мараж''' ({{lang-en|Onika Tanya Maraj}}, 1982 оны 12 сарын 8-нд төрсөн) нь [[Тринидад ба Тобаго]]д төрсөн, Америкийн рэппер, дуучин, дуу зохиогч юм.Өөрийн гэсэн өвөрмөц стиль болон дуугаараа бусдад сайшаагдаж танигдсан. Хөгжмийн ертөнцийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай яваа эмэгтэй реппер бол яахын аргагүй Ники Минаж юм. Тэрбээр Холливудын алдартай маш олон дуучидтай уран бүтээл дээр хамтран ажиллаж байсан. ==Бага Нас== Тэрээр [[Сент Жэймс]]т төрж, 5 нас хүртлээ эмээтэйгээ хамт амьдарсан бөгөөд удалгүй ээжийн хамтаар Америк улсыг зорьсон байна. Түүний аав нь архичин, хар тамхичин байсан байсан бөгөөд ээжийг нь хэд хэдэн удаа алахыг завдаж байжээ. Тэрээр мөн бага байхаасаа дуулах, жүжиглэх дуртай байсан юм. ==Кино урлаг== Тэрбээр хэд хэдэн кинонд тоголсон юм. *Ice Age : Continental Drift /2012/ *Other Women /2014/ *Barbershop : The Next Cut /2016/ ==Видео тоглоом== 2016 оны 12 сарын 6нд "Nicki Minaj : Empire" хэмээх тоглоомоо гаргав. Уг тоглоом нь одоогоор зөвхөн андроид,[[IOS]] үйлдлийн системтэй утсанд апп хэлбэрээр гараад байна.Тоглоомыг "Glu" хэмээх компани хөгжүүлсэн бөгөөд бусад тоглоомоос онцлог нь өөрийн rhyme-аа бичиж, Beatbook хэмээх сүлжээнд нийтлэх боломжтой юм. Ники Минаж тоглоомоороо Реп од болох боломжийг нээж өгч байна. ==Шагнал урамшуулал== *American Music Awards -6 *BET Awards-10 *BET Hip Hop Awards-7 *Billboard Music Awards-4 *MTV Video Music Awards-4 *MTV Europe Music Awards-5 *People's Choice Awards-4 *Soul Train Music Award-1 *British Award-1 *Teen Choice Awards-4 удаа тус тус хүртжээ. [[Файл:MinajHammersteinBallroomNYC.jpg|left|thumb|168x168px]] =="Pink Friday" цомгийн амжилт== Минаж Young Money Entertaiment-д 2007 онд орсон бөгөөд Маш олон MixTape гаргасны эцэст тун удалгүй 2010 онд өөрийн бие даасан анхны цомог болох [[Pink Friday]]-г гаргасан юм. Түүний энэхүү цомог эрэлт ихтэй байсан ба нийтдээ 1,035 сая хувь борлогдсон юм. Цомгийн сингл "Super Bass" нь [[Billboard Hot 100]] чартад #3-т жагссан ба "Pink Friday" цомог нь эхний долоо хоногтоо борлуулалтаараа чартад #1т жагссан билээ. == "Pink Friday:Roman Reloaded" цомгийн амжилт == 2012 оны 4 сарын 3-нд [[Pink Friday: Roman Reloaded]] хэмээхстудийн цомгоо худалдаанд гаргажээ. Цомгийн хамгийн амжилттай сингл Starships нь Billboard Hot 100 чартын #5-д жагссан бөгөөд уг дууны клипээр MTV Video Awards-аас Best Female Video шагналын эзэн болсон юм. Тэрээр долоон сингл нь нэг цаг мөчид Billboard Hot 100-д жагссан анхны эмэгтэй ганцаарчилсан уран бүтээлч болсон юм. == "Pink Print" цомог, цомгийн уран бүтээлүүдийн амжилт== Тэрбээр гуравдахь цомог [[The PinkPrint]] -ийнхээ анхны синглээр Pills And Potions дууг гаргасан ба Billboard Hot 100 чартад #12т орсон байна. Цомгийн 2 дахь синглээ 2014 оны 8 сард "Anaconda" хэмээх нэртэйгээр гаргасан бөгөөд гарсан даруйдаа хит болсон юм. Billboard Hot 100 жагсаалтын #2-т бичигдсэн ба түүний хамгийн томоохон хит уран бүтээлээр тооцогдож байна. Дууны клип 2014 оны 9 сард гарсан бөгөөд 24-хөн цагийн дотор Youtube хуудаснаа 19.6 сая хандалт авсанаар Youtube хуудаснаа нэг өдөрт хамгийн их хандалт авсан видеогоор тодорсон юм.Мөн 2015 оны MTV Music Video Awards -аас "Anaconda" видео нь Шилдэг Hip-Hop видео шагналыг авсан. 2014 оны 12 сарын 15нд үнэнч фэнүүдийнх нь хүсэн хүлээсэн "PinkPrint" цомог гарсан бөгөөд Billboard Album 200 чартад борлуулалтаараа эхний 7 хоногтоо #2т орсон байна. Уг цомог нь Грэмми-д Шилдэг Хип-Хоп цомог номинацид нэр дэвшсэн бөгөөд цомгийн уран бүтээлүүд болох "Anaconda"," Truffle Butter","Only" нь мөн шилдэг Rap/Hip-Hop дуу номинацид нэр дэвшжээ. ==Уран бүтээл== ===Цомог=== *Pink Friday /2010/ *Pink Friday :Roman Reloaded /2012/ *Pink Print /2014/ *Queen /2018/ *Pink Friday 2 /2023/ ===Сингл=== *Massive Attack/2010/ *Your Love /2010/ *Did It On'em /2010/ *Right Thru me /2010/ *Moment for Life ft. Drake /2010/ *Super Bass /2010/ *Fly ft. Rihanna /2010/ *Stupid Hoe /2012/ *Boys ft. Cara /2012/ *Starships /2012/ *Right By My Side ft. Chris Brown /2012/ *Beez in the Trap /2012/ *Freedom /2012/ *Pound The Alarm /2012/ *High School ft. Lil Wayne /2013/ *Pills And Potions /2014/ *Anaconda /2014/ *Bang Bang ft. Jessie J,Ariana Grande /2014/ *Only ft. Drake,Lil Wayne,Chris Brown/2014/ *Bed Of Lies ft. Skylar Grey /2014/ *Truffle Butter ft. Drake,Lil Wayne/2015/ *Feeling Myself ft. Beyonce /2015/ *The Night Is Still Young /2015/ *Trini Dem Girls /2015/ *Black Barbies /2016/ *No Frauds ft. Drake,Lil Wayne /2017/ *Regret In Your Tears /2017/ *Barbie dreams /2018/ *Chun li /2018/ {{DEFAULTSORT:Минаж, Ники}} [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] [[Ангилал:Америкийн дуучин]] [[Ангилал:Ники Минаж| ]] [[Ангилал:Америкчууд]] 0q1fzz41v562lxv5hetera5yg7j1ul9 0 29588 867470 857528 2026-08-27T17:38:41Z Enkhsaihan2005 64429 867470 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Новосибирск мужийн хот, захиргааны төв}} {{Distinguish|Шинэ Сибирь}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Новосибирск | ru_name = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = | caption1 = [[Обь мөрөн]]тэй Новосибирскийн шөнийн харагдац | image2 = Opera-and-Ballet-theatre-Novosibirsk.jpg{{!}} | caption2 = [[Новосибирскийн дуурь, балетын театр]] | image3 = Novosibirsk Glavny Station 07-2016 img3.jpg{{!}} | caption3 = [[Новосибирскийн төмөр замын өртөө]] | image4 = Novosibirsk State Circus 07-2016.jpg{{!}} | caption4 = Новосибирскийн Улсын Цирк | image5 = Novosibirsk KrasnyPr Trade House 07-2016 img2.jpg{{!}} | caption5 = [[Хотын Худалдааны Байшин]] | image6 = Bugrinskiybridge.jpg{{!}} | caption6 = [[Бугринскийн гүүр]] | image7 = technopark.jpg{{!}} | caption7 = {{ill|Академпарк|ru|Технопарк новосибирского Академгородка}} | image8 = Sibir Arena Novosibirsk.jpg{{!}} | caption8 = [[Сибирь Арена]] }} | coordinates = {{coord|55|03|N|82|57|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Novosibirsk.svg | flag_caption = Новосибирскийн далбаа | image_coa = Coat of Arms of Novosibirsk.svg | coa_caption = Новосибирскийн сүлд | holiday = 6 сарын сүүлийн ням гараг | holiday_ref = <ref name="Holiday">Charter of Novosibirsk, Article&nbsp;1</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[новосибирск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="OblastAdmCtr" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = | adm_inhabloc_jur_ref = | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Новосибирск муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="OblastAdmCtr" /> | adm_ctr_of2 = [[Новосибирск район]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="OKATO1" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="OKATO1" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Новосибирск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="NovosibirskO_mun" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Новосибирск хот | mun_admctr_of1_ref = <ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|50 701}}</ref> | mun_admctr_of2 = Новосибирскийн хотын район | mun_admctr_of2_ref = <ref name="NovosibirskO_mun0">Law ''On the Administrative Centers of the Municipal Districts and Rural Settlements of Novosibirsk Oblast''</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="HeadLegis">Charter of Novosibirsk, Article&nbsp;27</ref> | leader_name = [[Анатолий Локоть]] | leader_name_ref = <ref name="LeaderName">Official website of Novosibirsk. {{Webarchiv|url=http://www.novo-sibirsk.ru/articles/mayor/ |wayback=20090827171503 |text=Anatoly Yevgenyevich Lokot |archiv-bot=2024-02-12 03:18:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827171503/http://www.novo-sibirsk.ru/articles/mayor/ |date=August 27, 2009 }}, Mayor of Novosibirsk {{in lang|ru}}</ref> | representative_body = [[Новосибирск хотын төлөөлөгчдийн зөвлөл|Төлөөлөгчдийн зөвлөл]] | representative_body_ref = <ref name="HeadLegis" /> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 502.7 | area_km2_ref = <ref name="Stats">Official website of Novosibirsk. {{Webarchiv|url=http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ |wayback=20151022051602 |text=General Information |archiv-bot=2024-01-19 21:38:11 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022051602/http://novo-sibirsk.ru/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija/ |date=October 22, 2015 }} {{in lang|ru}}</ref> | pop_2010census = 1473754 | pop_2010census_rank = 3-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census" /> | pop_latest = 1567087 | pop_latest_date = 1 сар, 2015 | pop_latest_ref = <ref name="2015Est">{{Cite web |title=Численность населения по муниципальным районам и городским округам Новосибирской области на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год |url=http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/Численность+населения+по+муниципальным+образованиям+на+1+января+2015+года+и+в+среднем+за+2014+год.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304135834/http://novosibstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/novosibstat/resources/95583c8047d3eecb9007b4ed3bc4492f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 22, 2015 |publisher=Novosibirsk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]] |language=ru}}</ref> | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1893 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Established" /> | current_cat_date = 1 сарын 10, 1904 | current_cat_date_ref = <ref name="Names" /> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = {{hidden|Жагсаалт|630000, 630001, 630003–630005, 630007–630011, 630015, 630017, 630019, 630020, 630022, 630024, 630025, 630027–630030, 630032–630037, 630039–630041, 630045–630049, 630051, 630052, 630054–630061, 630063, 630064, 630066, 630068, 630071, 630073, 630075, 630077–630080, 630082–630084, 630087–630092, 630095–630100, 630102, 630105–630112, 630114, 630116, 630117, 630119–630121, 630123, 630124, 630126, 630128, 630129, 630132, 630133, 630136, 630200, 630201, 630700, 630880, 630885, 630890, 630899–630901, 630910, 630920–630926, 630970–630978, 630980–630983, 630985, 630988, 630989, 630991–630993, 901026, 901036, 901073, 901076, 901078, 901095, 901243, 901245, 901246, 991214}} | postal_codes_ref = | dialing_codes = 383 | dialing_codes_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/worldclock/dialingcodes.html?p1=102&p2=375&number=|title=International Dialing Codes - how to call from Hong Kong – Hong Kong to Russia – Novosibirsk – Novosibirsk|website=Timeanddate.com|access-date=December 15, 2021}}</ref> | website = http://www.novo-sibirsk.ru }} '''Новосиби́рск''' («[[Сибирь|Шивэрийн]] шинэ хот») — [[Орос улс]]ын [[Новосибирск муж]]ийн [[төв]], 1,600,000 сая хүнтэй, [[ОХУ-ын 50 том хот|улсынхаа 3-р их]] [[хот]].<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> <gallery widths="170px" heights="120px"> Зураг:Chapel1.jpg|1920-оод оны Новониколаевск Зураг:Вид на правый берег с Коммунального моста.jpg|[[Обь мөрөн]] Зураг:Новосибирская ТЭЦ-5.jpg|Дулааны цахилгаан станц Зураг:Novosibirsk KrasnyPr Opera Theatre 07-2016.jpg|Дуурь, бүжгийн театр Зураг:Pobeda cinema in Novosibirsk.jpg|«Победа» (Ялалт) кино театр </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location=Новосибирск (1991–2020, туйлын үе 1912–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 4.1 |Feb record high C = 5.1 |Mar record high C = 14.4 |Apr record high C = 30.7 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 38.9 |Jul record high C = 36.4 |Aug record high C = 35.7 |Sep record high C = 33.2 |Oct record high C = 23.8 |Nov record high C = 11.9 |Dec record high C = 4.8 |year record high C = 38.9 |Jan high C = -12.6 |Feb high C = -9.2 |Mar high C = -1.3 |Apr high C = 9.6 |May high C = 18.9 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 25.4 |Aug high C = 23.1 |Sep high C = 16.1 |Oct high C = 7.9 |Nov high C = -3.4 |Dec high C = -9.9 |year high C = 7.4 |Jan mean C = -17.0 |Feb mean C = -14.4 |Mar mean C = -6.8 |Apr mean C = 3.6 |May mean C = 11.9 |Jun mean C = 17.6 |Jul mean C = 19.5 |Aug mean C = 16.9 |Sep mean C = 10.3 |Oct mean C = 3.3 |Nov mean C = -6.8 |Dec mean C = -13.9 |year mean C = 2.0 |Jan low C = −21.2 |Feb low C = −19.1 |Mar low C = -11.9 |Apr low C = -1.4 |May low C = 5.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 11.5 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -0.2 |Nov low C = −10.1 |Dec low C = −18.0 |year low C = -2.8 |Jan record low C = −51.1 |Feb record low C = −47.6 |Mar record low C = −40.0 |Apr record low C = −29.0 |May record low C = −8.6 |Jun record low C = -2.0 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 0.2 |Sep record low C = −6.9 |Oct record low C = −26.4 |Nov record low C = −39.6 |Dec record low C = −45.7 |year record low C = −51.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 20 |Apr precipitation mm = 24 |May precipitation mm = 37 |Jun precipitation mm = 55 |Jul precipitation mm = 68 |Aug precipitation mm = 58 |Sep precipitation mm = 46 |Oct precipitation mm = 43 |Nov precipitation mm = 39 |Dec precipitation mm = 36 |year precipitation mm = 465 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 77 |Apr humidity = 65 |May humidity = 58 |Jun humidity = 66 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 75 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 78 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 83 |year humidity = 75 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 1 |Mar rain days = 2 |Apr rain days = 8 |May rain days = 13 |Jun rain days = 14 |Jul rain days = 14 |Aug rain days = 14 |Sep rain days = 16 |Oct rain days = 12 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 101 |Jan snow days = 23 |Feb snow days = 19 |Mar snow days = 15 |Apr snow days = 9 |May snow days = 3 |Jun snow days = 0.1 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 11 |Nov snow days = 20 |Dec snow days = 25 |year snow days = 126 |Jan sun = 67 |Feb sun = 107 |Mar sun = 166 |Apr sun = 213 |May sun = 264 |Jun sun = 302 |Jul sun = 304 |Aug sun = 245 |Sep sun = 170 |Oct sun = 100 |Nov sun = 58 |Dec sun = 45 |year sun = 2041 |source 1 =Pogoda.ru.net<ref name="Pogoda">{{Cite web |title=Weather and Climate-The Climate of Novosibirsk |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/29638.htm |access-date=2026-05-30 |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru}}</ref> |source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name="DMI">{{Cite web |last1=Каппелен |first1=Жон |last2=Йенсен |first2=Йенс |title=Rusland - Novosibirsk |url=http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date=2013-04-27 |access-date=2026-05-30 |website=Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |publisher=Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |page=225 |language=da}}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Novosibirsk|Новосибирскийн зураг сэлт}} * [https://deutsch.novo-sibirsk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ==Зүүлт== {{лавлах холбоос|2}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Новосибирск| ]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1893 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Новосибирск мужийн суурин]] hde7d1hdyx6ztlrma35n7ln73p6jbqr 0 32894 867511 862335 2026-08-28T04:26:40Z Egzs 88168 867511 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Zandanshatar 2025.png |тайлбар = Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-2026 оны 3 дугаар сарын 28 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = [[Ням-Осорын Учрал]] |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019 оны 2 дугаар сар-2024 оны 7 дугаар сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019 оны 2 дугаар сарын 1 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009 оны 11 дүгээр сар-2012 оны 8 дугаар сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012 оны 7 дугаар сар-2013 оны 11 дүгээр сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = 1970 оны 3 дугаар сарын 8 |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[Баянхонгор аймаг| Баянхонгор]] аймгийн [[Баацагаан сум|Баацагаан]] суманд төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] асан. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref name=":2">{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref name=":3">https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref name=":3" /> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref name=":3" /> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name=":2" /> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref name=":4" /> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref name=":5">https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref name=":5" /> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref name=":5" /> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref name=":5" /> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref name=":5" /> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref name=":6">{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref name=":6" /> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref>-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":3" /> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009120818/https://news.mn/r/2652241/ |url-status=dead }}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2083785/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106133211/https://news.mn/r/2083785/ |url-status=dead }}</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> {{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}} 2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.<ref>{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === [[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb| Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ-аар батлах үеэр. 2025.10.17]] 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210185533/https://news.mn/r/2829423/ |url-status=dead }}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024134740/https://news.mn/r/2830191/ |url-status=dead }}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2118716/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122907/https://news.mn/r/2118716/ |url-status=dead }}</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] ryd6oqouhl97b531t2qweortt109ar2 0 32948 867473 720069 2026-08-27T17:42:21Z Munkhbat1998 107079 867473 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} '''Cyberespionage''' нь өмчлөгч, эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр нууц мэдээллийг олж авахын тулд мэдээллийн технологийг ашиглах практик юм. Cyberespionage нь стратегийн, эдийн засгийн, улс төрийн, цэргийн давуу талыг олж авахад ашиглагддаг бөгөөд хагарлын арга техник, хортой програм ашиглан явагддаг. Мэдээлэл технологийн хөгжлийг дагаад үүнтэй холбоотой сайн, муу үр дагаврууд гарч байна. Үүний нэг нь кибер тагнуул буюу кибер гэмт хэрэг юм. Кибер тагнуул нь анхандаа сонирхол, зугаа цэнгэлийн байдалтай байсан бөгөөд энэ нь явсаар гэмт хэргийн түвшинд ирсэн байна. Кибер гэмт хэрэг гэдэг нь улс төр, эдийн засаг, шашин эсвэл үзэл суртлын шалтгаанаар дижитал мэдээлэл эсвэл мэдээллийн урсгалыг зориудаар сүйтгэн тасалдуулах ажиллагаа юм. Сүүлийн жилүүдэд улс орнуудын засгийн газар нь дээд зэрэглэлийн хакеруудыг ажиллуулж бусад улсуудын эдийн засаг, дотоодын мэдээллийг тагнуулдах болсон нь кибер гэмт хэргийг улам өсгөж байна. Кибер тагнуул болон эдийн засгийн тагнуулын үйл ажиллагааны гол ялгаа нь зорилго нь юм. Эдийн засгийн тагнуул нь олон үндэстний хэлцэлд эдийн засгийн давуу байдлыг олж авахын тулд корпорацийн мэдээллийг хулгайлахад интернэтийг ашиглахыг хэлнэ. Хакерууд системд нэвтрэх болон хувийн мэдээлэлрүү хандахдаа rootkit-ийг ашигладаг. Энэ нь үйлдлийн систем болон хамгаалалтын программ хангамжийн хооронд дамжуулагдаж буй мессежүүдийг замаас нь барьж авдаг, компьютерийн сүлжээний бага түвшинд ажилладаг хэрэгсэл юм. Rootkit интернэтээр дамжуулан сүлжээний хакерийн сервер лүү өгөгдлийг илгээж байхдаа үйлдлийн систем болон хамгаалалтын программ хангамжид илэрдэггүй технологи юм. Эдгээр rootkit-үүд нь ажилчдыг rootkit агуулсан вебсайтууд руу оруулах эсвэл rootkit агуулсан хавсралт файлыг нээлгэх замаар хууран өөрийгөө сүлжээ лүү оруулдаг. Мэхлэлтүүд нь ерөнхийдөө хууль ёсны мэт харагдах гэсэн, захиалгаар хийгдсэн Phishing email байдаг. Мөн янз бүрийн вирусээр дамжуулан халддаг байна. Вирус гэдэг нь компьютерийн программ бөгөөд өөрөө өөрийгөө бусад программд хувьлан халдаах чадвартай байдаг. Иймээс халдварласан программыг хэрвээ нэг компьютерээс нөгөө компьютер руу хуулбал вирус компьютерээс компьютер руу дамждаг. Вирус нь өөрийгөө хувьлан халдаан тараахаас гадна хор уршигтай үйлдэл хийдэг. Тухайлбал тодорхой өдөр компьютерийн бүх мэдээллийг устгах зэрэг хор уршигийг гүйцэтгэдэг. Хэрвээ "кибер хүйтэн дайн" жинхэнэ кибер дайн болон эргэвэл улс орнуудын хооронд томоохон зөрчилдөөн бий болж эхлэх бөгөөд улмаар зэвсэгт дайн болох магадлалтай. Мөн дэлхийн гэмт хэргийн түвшин ихээр нэмэгдэнэ. Хаанаас, хэн нь кибер гэмт хэрэг хийгээд байгаа нь үл мэдэгдэх тул хүмүүс эмх замбараагүй байдалд орно. Тухайлбал Оросын холбооны улс болон Эстони улсуудын хоорондын дипломат харилцаа муудахад анх кибер дайн болсон гэж үздэг. Тэднийг гурван долоо хоногийн турш виртуал “нэлэнхүйд нь бөмбөгдсөн” юм. Улсын болон хувийн бүх компьютерийн системүүд жагсаалаас гарсан. Эстонид тэр чигээрээ онцгой байдал зарлагдсан. Хакерууд Эстонийн бүх интернэт хаягуудыг хяналтандаа аваад Spam-Mails үерлүүлчихсэн. Энэхүү довтолгоогоор бүх түргэн тусламжийн дугаарууд салгагдсан нь байдлыг бүрэн хяналтаас гаргаж эмх замбараагүй байдал бий болсон юм. Тиймээс кибер гэмт хэрэгтэй дэлхий даяараа тэмцэх хэрэгтэй. Улс орнууд өөрсдийн мэдээллийн технологийн хамгаалалтыг сайжруулах хэрэгтэй. Кибер тагнуул болон эдийн засгийн тагнуулд өртсөн байгууллага, засгийн газрууд өгөгдөл алдахаас урьдчилан сэргийлэх бүтээгдэхүүнүүд, өгөгдлийн сангийн мониторингийн хэрэгслүүдийг авч ашиглах нь зүйтэй. Эдгээр хэрэгслүүд өгөгдлийг түгжихээс гадна өгөгдлийн хуулбарыг сүлжээгээр гаргахаас хамгаална. Зарим компаниуд нэгийг нь аюулгүй найдвартай өгөгдөлд, нөгөөг нь интернэт харилцаа холбоонд ашигладаг 2 тусдаа сүлжээг ашиглаж дадсан байдаг. Энэ нь хакеруудад сүлжээгээр өгөгдөл алдах сувгийг хааж, энэ төрлийн програм хангамжуудаас хамгаалдаг. Сайн хамгаалалтын системтэй болох нь хөгжингүй орнуудын хувьд эдийн засгийн хувьд ч тэр, үйл ажиллагааны хувьд ч боломжтой зүйл юм. Ихэнх кибер гэмт хэргийн бай нь хөгжиж буй орнууд байдаг. Тиймээс зарим хөгжиж буй орнуудын хувьд эдийн засгийн юмуу үйл ажиллагааны байдлаас болж үүнийг хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй байх талтай. [[Category:Тагнуул]] [[Ангилал:Кибер гэмт хэрэг]] [[Ангилал:Хакердалт (компьютерын аюулгүй байдал)]] [[Ангилал:Аюулгүй байдлын бодлого]] [[Ангилал:Тагнуулын программ]] l28dm4dhas6hczu1uucd83adk1ljmuw 0 34491 867424 866910 2026-08-27T17:04:39Z Enkhsaihan2005 64429 867424 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Будапешт}} {{Инфобокс суурин | name = Бухарест | native_name = {{lang|ro|București|italics=unset}} | native_name_lang = RO | official_name = Бухарест хот | settlement_type = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Bucharest University Square (cropped).jpg | caption1 = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]] | image2 = Ateneul Român - Gradina.jpg | caption2 = [[Румыны атенеум]] | image3 = | caption3 = [[Парламентын ордон]] | image4 = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg | caption4 = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]] | image5 = Palatul de Justiție.jpg | caption5 = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]] | image6 = PalatCec.jpg | caption6 = [[CEC ордон]] | image7 = Parcul Tineretului.jpg | caption7 = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image8 = Bucharest Business District (cropped).jpg | caption8 = [[Флореаска]] дүүрэг }} | image_flag = ROU Bucharest Flag.svg | image_shield = Coat of arms of Bucharest.svg | image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]] | blank_emblem_type = [[Лого]] | nicknames = Paris of the East / Little Paris | motto = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}<br />('Эх орон ба миний эрх') | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Румын}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]] | subdivision_type2 = Хошуу | subdivision_name2 = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]] | parts_type = Салбар | parts = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]] | established_title = Анх баталгаажуулсан | established_date = 1459 | founder = [[Влад Цепеш]] | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]] | leader_title1 = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чиприан Чуку]] | leader_title2 = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name2 = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]] | leader_name3 = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}</ref> | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | area_total_km2 = 240 | area_total_sq_mi = 92.28 | area_metro_km2 = 1,803 | elevation_m = 55.8–91.5 | elevation_ft = 183.1–300.2 | population_total = 1,716,961 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-09|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = 7,196 | population_density_metro_km2 = 1,277 | pop_est_as_of = 2024 оны 1сар | population_est = 1,719,958 | pop_est_footnotes = <ref name="Population.Bucharest">{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}</ref> | population_urban = | population_metro = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)<ref name="Population.Bucharest"/> | population_rank = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]]) | population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])<br />{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="GDP.Bucharest">Multiple sources: *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}} *{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $45,965 | postal_code = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal2_code_type = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx | postal_code_type = Шуудангийн код | area_code = +40 31 | blank_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info = 0.926<ref>{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&years=2022&interpolation=0&extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | blank_name_sec2 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank_info_sec2 = {{ubl|[[Бухарест Бэняса Аурел Влайку олон улсын нисэх буудал|Бэняса нисэх буудал]]|[[Бухарест Анри Коанда олон улсын нисэх буудал|Отопени нисэх буудал]]}} | blank2_name_sec1 = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем | blank2_info_sec1 = [[Бухарестын метро|Метро]] | website = {{Official URL}} }} '''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай<ref>{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).</ref> [[хот]]. == Түүх == Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ. 1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав. == Засаг захиргаа == Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна. * 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca) * 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor) * 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан * 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei) * 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni) * 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi) == Газар зүй == {{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}} === Эдийн засаг === Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ. 2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо) |metric first = yes |single line = yes |width=auto | Jan record high C = 23.6 | Feb record high C = 26.5 | Mar record high C = 32.8 | Apr record high C = 34.9 | May record high C = 36.7 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 45.4 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 39.9 | Oct record high C = 36.4 | Nov record high C = 25.9 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.3 |Mar high C = 12.3 |Apr high C = 18.5 |May high C = 24.1 |Jun high C = 28.1 |Jul high C = 30.4 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.0 |Oct high C = 18.0 |Nov high C = 10.5 |Dec high C = 4.2 |year high C = 17.6 |Jan mean C = -1.5 |Feb mean C = 0.6 |Mar mean C = 5.6 |Apr mean C = 11.4 |May mean C = 16.8 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 23.0 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 16.8 |Oct mean C = 10.7 |Nov mean C = 5.3 |Dec mean C = 0.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -5.0 |Feb low C = -3.5 |Mar low C = 0.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.7 |Jun low C = 13.9 |Jul low C = 15.6 |Aug low C = 15.2 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.7 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -3.3 |year low C = 5.5 | Jan record low C = -32.2 | Feb record low C = -29.0 | Mar record low C = -21.7 | Apr record low C = -9.5 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 4.5 | Jul record low C = 7.4 | Aug record low C = 5.2 | Sep record low C = -3.1 | Oct record low C = -8.0 | Nov record low C = -19.4 | Dec record low C = -25.6 |year record low C = -32.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 40.1 |Feb precipitation mm = 33.0 |Mar precipitation mm = 42.4 |Apr precipitation mm = 50.2 |May precipitation mm = 70.4 |Jun precipitation mm = 82.7 |Jul precipitation mm = 68.6 |Aug precipitation mm = 48.9 |Sep precipitation mm = 60.5 |Oct precipitation mm = 60.7 |Nov precipitation mm = 43.6 |Dec precipitation mm = 47.0 |year precipitation mm = 648.1 |Jan snow cm = 13.7 |Feb snow cm = 11.0 |Mar snow cm = 10.5 |Apr snow cm = 1.5 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.0 |Nov snow cm = 8.8 |Dec snow cm = 10.5 |year snow cm = 56.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.1 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 6.3 |Apr precipitation days = 6.2 |May precipitation days = 8.4 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.1 |Aug precipitation days = 5.2 |Sep precipitation days = 4.9 |Oct precipitation days = 5.6 |Nov precipitation days = 5.4 |Dec precipitation days = 6.7 |year precipitation days = 75.6 |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 63 |May humidity = 62 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 58 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 61 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 84 |Dec humidity = 87 |year humidity = |Jan dew point C = -4.2 |Feb dew point C = -2.7 |Mar dew point C = 0.9 |Apr dew point C = 5.4 |May dew point C = 10.2 |Jun dew point C = 13.9 |Jul dew point C = 15.3 |Aug dew point C = 14.7 |Sep dew point C = 11.6 |Oct dew point C = 6.8 |Nov dew point C = 2.5 |Dec dew point C = -1.3 |Jan sun = 78.8 |Feb sun = 107.1 |Mar sun = 156.7 |Apr sun = 195.3 |May sun = 245.4 |Jun sun = 259.4 |Jul sun = 293.4 |Aug sun = 283.0 |Sep sun = 208.7 |Oct sun = 149.6 |Nov sun = 84.8 |Dec sun = 63.9 |year sun = 2126.1 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 3 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 7 |Sep uv = 5 |Oct uv = 3 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)<ref name= NOAA9120>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv |archive-date = 2023-08-29}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT |archive-date = 2023-08-29}}</ref> |source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),<ref name=extremes>{{Cite web |url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |title = București Băneasa: Record mensili dal 1929 |publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа |language = it |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/ |archive-date = 2016-04-01 |url-status = live }}</ref> [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web |last1 = Каппелен |first1 = Жон |last2 = Йенсен |first2 = Йенс |archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |archive-date = 2013-04-27 |url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf |work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960) |title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH |page = 216 |publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн |language = da |access-date = 2026-05-31}}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher = Yu Media Group |website = Weather Atlas |language = en |access-date = 2026-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate |archive-date = 2019-07-03 |url-status = live}}</ref> |date=2010 }} == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1798 !1800 !1831 !1859 !1877 !1900 !1918 !1930 !1956 !1966 !1977 !1992 |- |30 000 |'''↗'''32 000 |'''↗'''61 000 |'''↗'''122 000 |'''↗'''178 000 |'''↗'''282 000 |'''↗'''383 000 |'''↗'''639 000 |'''↗'''1 237 000 |'''↗'''1 452 000 |'''↗'''1 807 000 |'''↗'''2 067 000 |- !1998 !2002 !2005 !2011 !2021 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↘'''2 029 000 |'''↘'''1 926 000 |'''↗'''1 929 000 |'''↘'''1 883 425 |'''↘'''1 716 961 | | | | | | | |} ==Зураг== <center><gallery> Зураг:ROU Bucharest CoA.svg Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg </gallery></center> == Цахим холбоос == {{Wikisource}} {{Commonscat|Bucharest|Бухарест}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бухарест| ]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:1459 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] lg5fsefbmx0z9hsp4nuqvg8dquz4o29 0 34670 867466 861228 2026-08-27T17:34:56Z Enkhsaihan2005 64429 867466 wikitext text/x-wiki {{short description|Кот-д'Ивуарын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | official_name = Ямусукро | native_name = | nickname = "Якро" | settlement_type = [[Нийслэл]] | motto = {{lang|fr|"Solidarité - Paix - Développement"}}<br />{{smaller|"Эв нэгдэл - Энх тайван - Хөгжил"}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Yamoussoukro panorama.jpg | caption1 = Ямусукрогийн панорам зураг | image2 = Basilique Notre-Dame de la Paix Yamoussoukro.jpg |caption2 = [[Нотр-Дам-де-ла-Пэ (Ямусукро)|Нотр-Дам-де-ла-Пэ]] | image3 = Yamoussoukro - panoramio.jpg |caption3 = Абижан хүрэх зам }} | image_seal = Yamoussoukro_District_Logo.png | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Кот-д'Ивуар#Африк | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Кот-д'Ивуар дахь байршил##Африк дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кот-д'Ивуар}} | subdivision_type1 = [[Кот-д'Ивуарын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = Ямусукро | subdivision_type2 = [[Кот-д'Ивуарын департамент|Департамент]] | subdivision_name2 = [[Ямусукро департамент|Ямусукро]]<br />[[Аттиегуакро департамент|Аттиегуакро]] | government_type = | leader_title = Захирагч | leader_name = [[Августин Тиам|Августин Абдоулае Тиам Хуфуэт]] | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = Гнрангбе Коуаку Коуадио Жан | established_title = | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2075 | area_land_km2 = <!-- See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion. --> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = Дэд муж | area_blank1_km2 = 855 | population_as_of = 12 сарын 14. 2021 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census_2021>{{cite web |url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf |title=RGPH 2021 Résultats globaux|author=[[Кот-д'Ивуарын үндэсний статистикийн хүрээлэн]]|access-date=2025-07-23}}</ref> | population_total = 422072 | population_urban = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = City | population_blank1 = 279977 | population_density_blank1_km2 = auto | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.619<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-07-23}}</ref><br/>{{color|#fc0|дундаж}} · [[Кот-д'Ивуарын тойргийн жагсаалт (Хүний хөгжлийн индексээр)|14-өөс 1-т]] | utc_offset = +00:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|06|48|58|N|05|16|27|W|region:CI|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!-- For references: use<ref> </ref> tags. --> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- Enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{URL|http://www.yamoussoukro.district.ci}} | footnotes = | image_map = Yamoussoukro Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg }} [[Кот-д'Ивуар|Кот-д'Ивуар Улсын]] төр засгийн газар [[1983 он]]д орон нутгийнхаа өмнөд эргийн [[Абижан]]д байхаа больж, төв хэсгийн '''Ямусукро''' ({{lang-fr|Yamoussoukro}} [{{IPA|ˌjamusuˈkʁoː}}]) [[хот]]од нүүн төвхнөсөн. Абижанаас 15 дахин жижиг гэмээр 260 мянган хүн бүхий оршин суугчтай хот юм. Энд [[Христийн шашин|Христийн шашны]] «Нотр-Дам-де-ла-Пэ» гэдэг цогчин дуган байдаг. == Газар зүй == === Байрлал === Ямусукро нь Абижанаас умард зүгт 248&nbsp;километрийн зайтай оршдог. Хотын ойр орчим нь [[саванна|халуун орны хээрийн бүсэд]] оршино. === Цаг уурын мэдээлэл === {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line=yes |location=Ямусукро |Jan high C=31.5 |Feb high C=33.5 |Mar high C=33.5 |Apr high C=32.9 |May high C=31.7 |Jun high C=30.1 |Jul high C=28.6 |Aug high C=28.5 |Sep high C=29.3 |Oct high C=30.1 |Nov high C=30.7 |Dec high C=30.1 |Jan mean C=25.2 |Feb mean C=27.3 |Mar mean C=27.6 |Apr mean C=27.3 |May mean C=26.5 |Jun mean C=25.6 |Jul mean C=24.5 |Aug mean C=24.5 |Sep mean C=24.8 |Oct mean C=25.2 |Nov mean C=25.5 |Dec mean C=24.5 |Jan low C=18.9 |Feb low C=21.2 |Mar low C=21.8 |Apr low C=21.8 |May low C=21.3 |Jun low C=21.1 |Jul low C=20.4 |Aug low C=20.6 |Sep low C=20.4 |Oct low C=20.4 |Nov low C=20.3 |Dec low C=19 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm=13 |Feb precipitation mm=42 |Mar precipitation mm=108 |Apr precipitation mm=126 |May precipitation mm=155 |Jun precipitation mm=165 |Jul precipitation mm=88 |Aug precipitation mm=83 |Sep precipitation mm=170 |Oct precipitation mm=125 |Nov precipitation mm=36 |Dec precipitation mm=15 |source 1 = ''Climate-Data.org'', өндөрлөг: 236м<ref name="Climate-Data.org"/>}} == Зураг == <gallery> Зураг:Dominica cocoa3.JPG Зураг:Cizaouli.jpg Зураг:Crocodiles et poulet.jpg </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yamoussoukro|Ямусукро хот}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Ямусукро| ]] 1vckoqejsepyzv01bhlg1d23bo9qo35 0 34777 867468 825303 2026-08-27T17:38:22Z Enkhsaihan2005 64429 867468 wikitext text/x-wiki {{Short description|Балбын Гандаки мужийн их хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Покхара | native_name = पोखरा | settlement_type = [[Балбын хотын жагсаалт#Их хот|Их хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Pokhara Valley.jpg | caption1 = [[Пхева нуур]]тай Покхара | image2 = Shiva Temple Pumdikot Ward No. 22 Pokhara Kaski Gandaki Pradesh Nepal Rajesh Dhungana (2).jpg | caption2 = [[Пумдикот Шива хөшөө]] | image3 = Bindabasini_temple_pokhara.JPG | caption3 = [[Биндабасини сүм]] | image4 = Hot-Air-Ballon-Nepal.jpg | caption4 = [[Сарангкот]] | image5 = Buddha_statue_shanti_stupa.jpg | caption5 = [[Шанти суварга, Покхара|Шанти суварга]] | image6 = Poon_hill_sunrise.jpg | caption6 = [[Пун Хилл]] | color = white }} | image size = | image_flag = | image_seal = Official seal of Pokhara.jpg | nickname = Нуурын хот, Балбын аялал жуулчлалын нийслэл | motto = {{langx|ne|सफा पोखरा; हरियो पोखरा|lit=Цэвэр Покхара, Ногоон Покхара}} | map size = | map_caption = | pushpin_map_caption = Балба дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дээрх байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Балба#Ази#Дэлхий | image_map = {{Infobox mapframe|wikidata=yes|stroke-width=1 |shape-fill-opacity=0|geomask=Q6104486|zoom=9|frame-lat=28.2073|frame-long=83.9833|marker=city}} | coordinates = {{coord|28|12|30|N|83|59|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Балба}} | subdivision_type1 = [[Балбын холбооны мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Гандаки муж|Гандаки]] | subdivision_type2 = Тойрог | subdivision_name2 = [[Каски тойрог|Каски]] | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title3 = Нэгтгэсэн | established_date3 = 1962 | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = Покхара хотын зөвлөл | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Покхара хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Дана Раж Ачария]], БКН ([[Балбын Коммунист Нам (Нэгдсэн Социалист)|Нэгдсэн Социалист]])<ref name="mayor">{{cite web|date=2022-05-25|title=Dhanraj Acharya elected mayor of Pokhara|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/25/dhanraj-acharya-elected-mayor-of-pokhara|website=Kathmandu Post|access-date=2025-07-23|archive-date=2022-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922015746/https://kathmandupost.com/national/2022/05/25/dhanraj-acharya-elected-mayor-of-pokhara|url-status=live}}</ref> | leader_title2 = [[Хотын даргын орлогч]] | leader_name2 = Манжу Деви Гурунг, БКН ([[Балбын Коммунист Нам (Нэгдсэн Марксист–Ленинист)|НМЛ]])<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/25/dhanraj-acharya-elected-mayor-of-pokhara|title=Dhanraj Acharya elected mayor of Pokhara|date=2022-05-25|website=Kathmandu Post|access-date=2025-07-23|archive-date=2022-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922015746/https://kathmandupost.com/national/2022/05/25/dhanraj-acharya-elected-mayor-of-pokhara|url-status=live}}</ref> | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 464.24 | area_water_km2 = 4.4 | area_rank = [[Балбын хотын жагсаалт|1-р байр]] | elevation_m = 822 | population_footnotes = | population_total = 599,504 | population_as_of = [[2021 оны Балбын хүн амын тооллого|2021]]<ref name="auto">{{cite web |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |title=Archived copy |website=cbs.gov.np |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206104652/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2022/01/Final%20Preliminary%20Report%20of%20Census%202021%20Newfinal.pdf |archive-date=2022-02-06 |url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Балбын хотын жагсаалт|2-р байр]] | population_blank1_title = Өрх | population_blank1 = 120,594 ([[Балбын хотын жагсаалт|2-т]]) | demographics_type1 = Хэлнүүд | demographics1_title1 = Албын ёсны | demographics1_info1 = [[Балба хэл|Балба]] болон (бусад хэлнүүд) | blank1_name_sec1 = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | blank1_info_sec1 = [[Покхара олон улсын нисэх онгоцны буудал]] | timezone = [[Балбын стандарт цаг|NST]] | utc_offset = +5:45 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 33700 (WRPD), 33702, 33704, 33706, 33708, 33713 | area_code = 061 | website = {{URL|http://pokharamun.gov.np/}} | name = }} '''Покхара''' (дуудлагаар нь [[кирил монгол бичгийн дүрэм|кирил монголоор]] '''Покара''') — [[Балба]] улсын [[хот]]. == Зураг == <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Pokhara and Phewa Lake.jpg Зураг:Pokhara.jpg Зураг:Pokhara0411.JPG </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Category:Pokhara|Покара хот‎}} {{Балба улсын арван том хот}} [[Ангилал:Балбын хот]] d768hzwqe4xn98i2c017lf313sf700p 0 35011 867465 837239 2026-08-27T17:34:01Z Enkhsaihan2005 64429 867465 wikitext text/x-wiki {{short description|Нидерландын Умард Брабант дахь хот, хотын захиргаа}} {{Инфобокс суурин | name = Эйндховен | native_name = Eindhoven | settlement_type = [[Нидерландын хотын жагсаалт|Хот]] ба [[Нидерландын хотын захиргаанууд|хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 275 | border = infobox | perrow = 1/2/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Hoogbouw Eindhoven overzicht.jpg | caption1 = Хотын харагдац | image2 = Lichttoren Eindhoven 1 - Cropped.jpg | caption2 = Гэрэлт цамхаг | image3 = Overzicht - Eindhoven - 20396787 - RCE - Cropped.jpg | caption3 = [[Эволюон]] хурлын төв | image4 = Steentjeskerk Eindhoven.jpg | caption4 = Гэгээн Антонийн сүм | image5 = Binnenstad,_5611_Eindhoven,_Netherlands_-_panoramio_(2).jpg | caption5 = Гэгээн Катерины сүм | image6 = Vestedatoren, Vestdijk, Eindhoven 4x3.jpg | caption6 = [[Вестеда цамхаг]] | image7 = Zicht op de rechter zijgevel van de nieuwbouw, restaurant op de voorgrond links - Eindhoven - 20536864 - RCE.jpg | caption7 = [[Ван Аббе музей]] | image8 = Philips Stadion (5020111085).jpg | caption8 = [[Филипс цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image9 = 1302 Eindhoven - HTC 044.jpg | caption9 = [[Эйндховены Өндөр Технологийн Кампус]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = [[File:Flag of Eindhoven.svg|100px|border|Хотын далбаа]] [[File:Eindhoven gemeentelijke standaard.svg|100px|border|Хотын дарцаг]] | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Eindhoven wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = <!-- Maps, coordinates --> | image_map = NL - locator map municipality code GM0772 (2016).png | map_alt = Умард Брабантын хотын газрын зураг дээрх Эйндховены байршил | image_map1 = {{Infobox mapframe|id=Q9832}} | map_caption1 = Эйндховены интерактив газрын зураг | map_caption = Умард Брабант дахь байршил | pushpin_map = Нидерланд#Европ | pushpin_map_caption = Нидерланд дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|51|26|N|5|29|E|region:NL|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Нидерланд}} | subdivision_type1 = [[Нидерландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Умард Брабант]] | government_footnotes = <ref name="mayor_now">{{cite web |title=Jeroen Dijsselbloem |url=https://www.eindhoven.nl/jeroen-dijsselbloem |publisher=Gemeente Eindhoven |access-date=2025-10-30 |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Хотын зөвлөл (Нидерланд)|Хотын зөвлөл]] | leader_party = [[Хөдөлмөрийн нам (Нидерланд)|PvdA]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йерун Дейсселблум]] | total_type = Хотын захиргаа | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Нидерландын хотын захиргааны нийт талбай|dataref}}</ref> | area_total_km2 = {{Нидерландын хотын захиргааны нийт талбай|Эйндховен}} | area_land_km2 = {{Нидерландын хотын захиргааны газар нутаг|Эйндховен}} | area_water_km2 = {{Нидерландын хотын захиргааны усны талбай|Эйндховен}} | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 5611EM |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |work=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |access-date=2025-10-30 |language=nl |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=dead }}</ref> | elevation_m = 17 | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- Population, demographics --> | population_footnotes = <ref>{{Нидерландын хотын захиргааны хүн ам|dataref}}</ref><ref>{{Нидерландын хотын захиргааны хүн ам хотынметро|dataref}}</ref><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |trans-title=Хүн амын өсөлт; бүс нутгууд сар тутам |url=http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17-18&D2=130,145,155,161,191,201,226,230,245-246,291,297,334,426,431,468,515-516,553,558,576&D3=l&HD=151024-1019&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2 |work=CBS Statline; Metro region |publisher=[[Статистикийн төв товчоо|CBS]] |date=2015-08-31 |access-date=2025-10-30 |language=nl}}</ref><ref>{{cite web |url=http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17-18&D2=148,153,155,177-178,210,230,237,242,245,250,254,270,275,297,301,303,334,364,426,432,442,448,482,486,496,504-505,516,538,544,553,557-558,575-577&D3=l&HD=151024-1011&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |trans-title=Хүн амын өсөлт; бүс нутгууд сар тутам |language=nl |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2015-08-31 |work=CBS Statline; CMSA |publisher=[[Статистикийн төв товчоо|CBS]] |access-date=2025-10-30}}</ref> | population_total = {{Нидерландын хотын захиргааны хүн ам|Эйндховен}} | population_as_of = Хотын захиргаа, 2021 оны 1 сар; Хотын нутаг, бөөгнөрөл, 2014 оны 5 сар; Метро бүс нутаг, СНБ, 2015 оны 8 сар | population_density_km2 = {{Нидерландын хотын захиргааны хүн амын нягтрал|Эйндховен}} | population_urban = {{Нидерландын хотын захиргааны хүн ам хотынметро|Eindhoven Urban}} | population_metro = {{Нидерландын хотын захиргааны хүн ам хотынметро|Eindhoven Metro}} | population_blank2_title = [[Брабант хотын бүс|<abbr style="border-bottom: none;" title="Combined Metropolitan Statistical Area of North Brabant">CMSA</abbr>]] | population_blank2 = 1944588 | population_demonym = Эйндховенчууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = [[Нидерланд дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 5600–5658 | area_code_type = [[Нидерланд дахь утасны дугаар|Бүсийн код]] | area_code = 040 | website = {{URL|1=http://www.eindhoven.nl}} | footnotes = | image_blank_emblem = Eindhoven 2013.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px }} '''Эйндховен''' ({{lang-nl|Eindhoven}}; {{lang-ru|Эйндховен}}) — [[Нидерланд]] улсын [[Умард Брабант]] мужийн 217,228 оршин суугчтай [[хот]]. ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:LocatieEindhoven.png Зураг:Porthos.jpg Зураг:Evoluon.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eindhoven|Эйндховен}} {{wikivoyage}} * [https://www.eindhoven.nl/ Хотын захиргааны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Нидерландын хот]] [[Ангилал:Нидерландын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Умард Брабантын коммун]] [[Ангилал:Умард Брабантын суурин]] [[Ангилал:Эйндховен| ]] 3mcgvqwb73v64cv571btrh5rac5egkc 0 37018 867471 825525 2026-08-27T17:38:54Z Enkhsaihan2005 64429 867471 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Умард Райн-Вестфалийн хот}} {{Инфобокс Германы газар | type = [[Холбооны хот]] | name = Бонн | German_name = Bonn | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/2/2/1 |caption_align = center |image1 = General view over bonn (cropped).jpg |caption1 = Бонн хотын тэнгэрийн шугам |image2 = Altes Rathaus Bonn.jpg |caption2 = [[Хуучин хотын танхим (Бонн)|Хотын танхим]] |image3 = Beethoven-Haus.jpg |caption3 = [[Бетховены гэр]] |image4 = Bonner Münster 2010-07-07.jpg |caption4 = [[Боннын цогчин дуган]] |image5 = Posttower Bonn 001.jpg |caption5 = [[Пост цамхаг]] |image6 = Universität Bonn.jpg |caption6 = [[Сонгогчийн ордон, Бонн|Сонгогчийн ордон]] }} | image_flag = Flagge der kreisfreien Stadt Bonn.svg | image_plan = North rhine w BN.svg | plantext = Умард Райн-Вестфали дахь Бонн | coordinates = {{Wikidatacoord|Q586|type:city_region:DE-NW|display=inline,title}} | image_coa=DEU Bonn COA.svg | state = Умард Райн-Вестфали | region = Кёльн | district = [[Германы тойргууд|Хотын тойрог]] | elevation = 60 | area = 141.06 | Gemeindeschlüssel = 05314000 | postal_code = 53111–53229 | area_code = 0228 | licence = BN | mayor = [[Катя Дёрнер]]<ref>[https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml#ob_lr Wahlergebnisse in NRW Kommunalwahlen 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517032138/https://www.wahlergebnisse.nrw/kommunalwahlen/2020/index_obb_lr.shtml#ob_lr |date=2022-05-17 }}, Land Nordrhein-Westfalen, Татаж авсан: 2021-06-19.</ref> | leader_term = 2020&ndash;25 |Bürgermeistertitel = Лорд хотын дарга | party = Ногоонууд | ruling_party1 = Greens | ruling_party2 = SPD | ruling_party3 = Left | ruling_party4 = Volt | year = МЭӨ 1-р зуун | website = {{URL|https://bonn.de}} }} [[File:Logo Bonn 2009.svg|thumb|Холбооны хот Боннын албан ёсны лого]] '''Бонн''' (Бо́нн, [[Герман хэл|германаар]] Bonn <span style="color:gray;">[bɔn]</span>) — [[Герман]] улсын [[Умард Райн-Вестфален]] мужид оршдог, 1949–1990 онд [[Баруун Герман]]ы [[нийслэл]] байсан 31 түмэн хүнтэй [[хот]]. {{Том зураг|General view over bonn.jpg|900|Бонн хотын төв хэсэг}} {{Том зураг|BNPANOR2.jpg|1023|Бойэль дүүргээс Бонн хотын төв рүү харагдах байдал}} {{Ü-links}} *<small>[[Англи хэл|англиар]]</small> Bonn <span style="color:gray;">(Bonn)</span> *<small>[[Болгар хэл|болгараар]]</small> Бон <span style="color:gray;">(Bon) </span> *<small>[[Грек хэл|грекээр]]</small> Βόννη <span style="color:gray;">(Vónni) </span> *<small>[[Орос хэл|оросоор]]</small> Бонн <span style="color:gray;">(Bonn)</span> *<small>[[Франц хэл|францаар]]</small> Bonn <span style="color:gray;">(Bonn) </span> {{Ü-Abstand}} *<small>[[Араб хэл|арабаар]]</small> بون <span style="color:gray;">(bun) </span> *<small>[[Хинди хэл|хиндээр]]</small> बॉन <span style="color:gray;">(bon) </span> *<small>[[Япон хэл|японоор]]</small> ボン <span style="color:gray;">(Bon)</span> *<small>[[Солонгос хэл|солонгосоор]]</small> 본 <span style="color:gray;">(Bon)</span> *<small>[[Хятад хэл|хятадаар]]</small> 波恩 <span style="color:gray;">(Bō'ēn)</span> {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">нэрлэх —</span> </small> Бонн *<small><span style="color:gray;">харъяалах —</span> </small> Боннын *<small><span style="color:gray;">өгөх, орших —</span> </small> Боннд *<small><span style="color:gray;">заах —</span> </small> Бонныг {{Ü-Abstand}} *<small><span style="color:gray;">гарах —</span> </small> Бонноос *<small><span style="color:gray;">үйлдэх —</span> </small> Бонноор *<small><span style="color:gray;">хамтрах —</span> </small> Боннтой *<small><span style="color:gray;">чиглэх —</span> </small> Бонн руу {{Ü-rechts}} ==Зүүлт тайлбар== <references /> {{Германы хот}} [[Ангилал:Бонн| ]] [[Ангилал:Германы урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены коммун]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены суурин]] [[Ангилал:Умард Райн-Вестфалены тойроггүй хот]] [[Ангилал:Райн мөрний суурин]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Келт гаралтай суурингийн нэр]] grrto6mjakvh1cmnng3li832wvdsn11 0 37653 867394 866465 2026-08-27T15:14:07Z Munkhbat1998 107079 867394 wikitext text/x-wiki {{Short description|1919–1921 оны Хятадын Гадаад Монголын эзлэн түрэмгийлэл}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|zh-Hant|外蒙古}}<br />{{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠭᠠᠳᠠᠭᠠᠳᠤ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}}}} | conventional_long_name = Гадаад Монгол | status = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улсын]] цэргийн эзлэн түрэмгийлэл | government_type = [[Бэйяны засгийн газар|Хятадын шатлал]]^a | p1 = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол | flag_p1 = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | p2 = Урианхайн хязгаар | flag_p2 = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg | s1 = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол | flag_s1 = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | s2 = Урианхайн хязгаар | flag_s2 = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg | image_flag = Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Twelve_Symbols_national_emblem_of_China.svg | symbol_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = Хятад Орчлон Ертөнцөд Баатарлаг Зогсож байна | image_map = | capital = {{nowrap|[[Улаанбаатар|Нийслэл Хүрээ <small>(одоогийн Улаанбаатар)</small>]]}} | common_languages = [[Монгол хэл]]<br />[[Тува хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]] | title_leader = Богд Хаан | leader1 = | year_leader1 = | legislature = | event_start = Хятадын цэрэг [[Улаанбаатар|Өргөөг]] эзлэн авсан | year_start = 1919 | date_start = 10 сар, | event_end = Хятадын цэрэг [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулагт]] бут нэргэгдсэн^b | year_end = 1921 | date_end = 3 сар, | currency = | footnote_a = Дараа нь [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерны]] дор. | footnote_b = Унгерны удирдлаган дор [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаан Оросын]] хүчин дараа нь [[Монгол Ардын Нам]] болон Оросын [[Улаан Арми]]йн хүчин.<ref name="Kotkin2014">{{cite book |author = Stephen Kotkin |title = Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928 |url = https://books.google.com/books?id=OB90AwAAQBAJ&q=stalin+buryat+ungern&pg=PT282 |date = 6 November 2014 |publisher = Penguin Publishing Group |isbn = 978-0-698-17010-0 |pages = 282–}}</ref> }} {{Монголын түүх}} Богд Хаант Монгол Улс нь гадаад дотоод хүчин зүйл, ялангуяа [[Дундад Иргэн Улс]]ын түрэмгийлэлийн шууд үр дүнд 1919-1920 онд Хятадын цэрэгт эзлэгдсэн юм. ==Булаан эзлэлтийн түүх== {{гол|Хятадын Богд хаант Монгол улсыг эзлэх төлөвлөгөө}} [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон [[Оросын Хаант Улс|Орос орон]]д гарсан [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]] зэрэг үйл явдлуудаас уламжлан [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын талаар Оросын баримтлах бодлого суларсан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Монголын тусгаар тогтнолыг цаашид хангах тал дээр Монголын ноёд лам нарын хооронд зөрчил хурцадсан бөгөөд 1919 оны 2 сард ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] учир битүүлэг байдалд нас баржээ. [[Хиагтын гэрээ]]ний дагуу Монголд сууж байсан Хятадын бүрэн эрх төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]] энэхүү байдлуудыг ашиглан Монголын удирдлага дахь Хятадын тал баримтлагч [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Шанздуба Бадамдорж]], Гадаад хэргийн сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндорж]] зэрэг лам ноёдыг өөртөө татах бодлогыг амжилттай явуулж байсан байна. Тэрээр Монгол улсын эдийн засаг хүндрэлтэй байсныг далимдуулан ихээхэн шан харамж олгох амлалт өгсөн ба Хиагтын гэрээгээр тогтоосон Монголын Автономийг монголчууд өөрсдөө хүсэлт гарган устгах тухай [[64 зүйлийн гэрээ]] гэгчийг боловсруулан [[монголчууд]]ад тулган өгсөн байдаг. Үүнийг [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] тэргүүтэн эрс эсэргүүцэж байхад Бадамдорж, Цэрэндорж нар дэмжиж байжээ. <ref>{{Cite web |url=http://tuurgatan.mn/article/123 |title=МОНГОЛ ДЭЭЛТЭЙ БУУДУУЛСАН ДАА |access-date=2019-09-20 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920144444/http://tuurgatan.mn/article/123 |url-status=dead }}</ref> [[File:DuanQirui.jpg|thumb|left|120px|[[Дундад Иргэн Улс]]ын Ерөнхий сайд Дуань Чируй]] Иймэрхүү хоорондын зөрчилтэй нэгдсэн бодлогогүй үед Японы талд Шандунийн хойгийн Циндао олтригийг худалдсан мөнгөөр Нидерландын авто тээврийн нэгэн компанийг хөлсөлж Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] 1919 оны 10 сард 4000 цэрэг бүхий явган цэргийн бригадыг удирдан, Хаалган хотоос авто машинаар [[Нийслэл хүрээ]]нд ирж байрлажээ. Үүний араас оны эцэс гэхэд Хаалган хотоос Зүүн хойдын цэргийн тойрогт харьяалагдах Го Сунлинааар даргалуулсан явган цэргийн 3 дугаар дивизийн 10000 цэрэг бүхий хүч ирж байрлажээ.<ref name ="Ewing">Thomas E. Ewing, "Russia, China, and the Origins of the Mongolian People's Republic, 1911-1921: A Reappraisal", in ''The Slavonic and East European Review, Vol. 58, No. 3 (Jul., 1980)'', p. 406ff</ref> Энэхүү 3 дугаар явган дивиз нь 1913-1915 оны хооронд "Үхэр жилийн үймээн"-ий үеэр Богд хаант Монгол улсын цэрэгтэй тулгаран байлдаж байсан эртний танил байжээ. Арай хожуу мусульман шашинт хотон, дунгаануудаас бүрдсэн, хурандаа Магаар даргалуулсан 5000 цэрэг офицертой морин цэргийн бригадыг Хайлаар хотоос нэмж татсан байлаа. Чен-И ба Сю Шүжан нар хоорондоо зөрчилдөн улмаар Сю Шүжан Чен-Иг баривчлан [[Бээжин]]д хүргүүлсний дараа Монголын автономийг устгах гэрээ бичигт монголчуудыг гарын үсэг зуруулахаар цэргийн хүчээр сүрдүүлэн Бадамдорж, Цэрэндорж нарын зөвшөөрсний дагуу зуруулсан ба Монголын армийн зэвсгийг хураан Монголын автономийг устгах ёслолыг Хүрээнд хийжээ. Энэ үеэр Богд хааныг Хятадын ерөнхийлөгчийн зурагт мөргүүлэх зэргээр монголчуудыг илт доромжилсон үйлдлүүдийг хийсэн байна. Бээжинд Сю Шүжаны багтдаг Анхуй бүлэглэл унасны дараа түүнийг эргүүлэн татсан ба Чен-И эргэн иржээ. [[File:Xu Shuzheng and Mongolian Noyons in Khüree.png|thumb|right|300px|Хүрээнд Сю Шүжан, 1919 он]] Энэ үед монголчууд Хятадын цэргийн түрэмгийлэн эзэлснийг эсэргүүцэн, хөдөө орон нутагт тэмцэл өрнүүлж эхэлжээ. Тэмцлийн хэлбэр нь цөөн тоотой гамин цэргүүдийг зэвсэглэн дайрч устгах, цэргийн агт морьдыг булаах, цэргийн ачаа хөсгийг дээрэмдэх зэрэг хүч хэрэглэсэн аргуудаас гадна Богд хаан болон тусгаар тогтнох эрмэлзлэл бүхий ноёд, лам нар гадаадын улсуудаас цэрэг, зэвсгийн тусламжийг бичгэн болон аман хэлбэрээр хүсэх зэргээр явагдаж эхэлжээ. Мөн үед Хүрээнд тэргүүний тэмцэгч эх орончдын [[Монгол Ардын Нам|Хүрээний бүлэг ба Консулын бүлэг]] гэсэн нууц бүлгэмүүдийг байгууж, тэмцэж эхэлсэн. Чен-И хүрээнд ирсний дараа монголчуудыг зөөлөн аргар татах бодлогоо дахин эхэлсэн боловч Сю Шүжаны дараа цэргийн эрхийг авсан байсан генерал [[:zh:张景惠|Жан Циньхуй]], [[Го Сунлин]], [[:zh:门炳岳|Ма Бинюэ]] нар түүнд захирагдсангүй. Монгол орныг эзэлсэн [[Дундад Иргэн Улс|гамин]] цэргүүд монголчуудыг дээрэмдэх, хүчирхийлэх аргаар хангамжаа бүрдүүлж байсан ба харгислал улам ширүүссэн байна. Хятадын тагнуул мэдээлэгч нар болон урвагч нарын тусламжтайгаар монголчуудын тэмцлийг мэдсэн хятадууд [[Богд хаан]]ыг гэрийн хорионд оруулж хорисон ба Монголын дэвшилтэт үзэл бодол бүхий ноёд, лам нар ба жирийн монголчуудыг олноор нь хомроголон баривчлан хорьж, эрүүдэн шүүж эхэлсэн байна. Үүнээс гадна Монголын Нийслэл хүрээнээс гадна [[Хиагт]], [[Чойр]], [[Улиастай]], [[Ховд]], Сэцэн ханы өргөө зэрэг томоохон суурингуудад олон тооны цэрэг бүхий гарнизонуудыг байршуулснаар Монгол дахь өөрийн цэргийн байрлалыг сайжруулжээ. Нөгөө талд Сибирь, Байгал орчимд улаанууд ялалт байгуулснаар цагаантны байдал эрс муудаж олон тооны дүрвэгч оросуууд монголд олноор орж ирж байжээ. ==Үр дүн== {{гол|Нийслэл Хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан}} [[File:Roman Ungern von Sternberg.jpg|thumb|left|120px|Барон Унгерн фон Штернберг]] Монголын ийм эгзэгтэй үед 1920 оны 11 сард оросын Даураас дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн командалсан [[Азийн морин дивиз]] [[Хэнтий]]н хойт хэсгээр Монголд цөмрөн орж ирсэн байна. Барон Унгерн Нийслэл хүрээ рүү 1920 оны сүүлээр хоёр удаа дайралт хийсэн боловч цэрэг, зэвсгээр давуу гамингийн сөрөг цохилтод автан ухарч Тэрэлжид байрлажээ. Бароныг монголчууд идэвхтэй дэмжин хүн хүч, цэргийн агт, хүнсний зүйлээр хангасны дараа 1921 оны 2 сард шийдэмгий довтолгоо хийн, Хүрээн дэх 15000 гамин цэргийг бут цохин ихэнх хэсгийг Хиагт руу зугтаалгасан байна. Барон Богд хааныг дахин хаан ширээнд нь суулган Богд Хаант Монгол Улсыг дахин байгуулжээ. Энэ үед Барон Унгерн болон түүний удирдлага дахь [[генерал Резухин]], [[Кайгородов]], [[:ru:Казагранди, Николай Николаевич|Казагранд]] болон бусад офицеруудын удирдсан цэргийн анги, отрядууд монголчуудын дэмжлэгтэйгээр Монголд байсан гамин цэргүүдийг Чойр, Улиастай, Вангийн хүрээ, Улаан хад зэрэгт тулалдан бут цохисон ба Хиагт дахь гамин цэргийг [[Дамдины Сүхбаатар]] тэргүүтэй Ардын журамт цэргүүд тус тус бут цохижээ. Ингэж монголчууд гамингийн эзлэлтээс чөлөөлөгдсөн байна. ==Түүхэн баримт== 1919 онд [[Нийслэл хүрээ]]нд сууж байсан Бүрэн эрхт төлөөлөгч Чэн-И ба Богд хаант Монголын улсын удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Монголын үндэсний архив]]т хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Түүх|Монголын автономит төр]]ийг устгасны төлөө [[Монгол]]ын ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ. Жагсаалтын эхэнд [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]ид 30 мянган [[лан]] мөнгө, Дотоод яамны дэд сайд [[дархан чин ван]] [[Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн|Пунцагцэрэн]] ба дэд сайд [[Да лам Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө, [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн [[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]ид 20 мянган лан мөнгө гэх зэргээр нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Нэгэнт хэлэлцэн тохирсон зүйл хэрэгжсэн тул мөнгөн шагналаа авсан байх магадлал өндөр. ==Мөн үзэх== * [[Ардын хувьсгал]] * [[Монгол Ардын Нам]] * [[Азийн морин дивиз]] ** [[Барон Унгерн фон Штернберг]] ** [[Борис Резухин]] * [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц]] * [[Хятадын газар нутгийн санаархал]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/640 Гадаад Монголын өөртөө эзэрхэх засгийг устгасан нь] {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын улс төр]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:1919 он]] [[Ангилал:1920 он]] [[Ангилал:1921 он]] pyg3wyrt5ekpt35nwpyeba8gz27db3s 0 39653 867312 866158 2026-08-27T12:24:09Z Enkhsaihan2005 64429 867312 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Арад тойрог | native_name = Județul Arad | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Arad - Palatul Cenad & Palatul Administrativ (2023) - img 01.jpg | caption1 = [[Арад]] | image2 = Nădlac - view from the church tower I.jpg | caption2 = [[Нэдлак]] | image3 = Pecica Ansamblul urban (7).jpg | caption3 = [[Печика]] }} | image_flag = ROU AR Arad Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Arad CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Arad in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Арад тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Кришана]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședința de județ'') | subdivision_name3 = [[Арад]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Иустин Чионка | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = Чаба Тот | established_title = Арад тойрог | established_date = 1968 | area_magnitude = | area_total_km2 = 7754 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 5-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1486 | elevation_ft = 4875 | coordinates = {{coord|46.36|21.8|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 21-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 31wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x57]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AR⁵ | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 7.740 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 18,871 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarad.ro County Council]<br />[https://ar.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ара́д тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Arad}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 409,072 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:25:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Arad County|Арад тойрог}} * [http://www.cjarad.ro/ Арад Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Арад тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] eq1nc5fsh0x0nqqjzck2edpkwjk2mcr 0 39656 867310 866157 2026-08-27T12:22:44Z Enkhsaihan2005 64429 867310 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Алба тойрог | native_name = Județul Alba | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Varfu lui patru (cropped).jpg | caption1 = [[Оаша далан|Оаша нуур]] болон [[Шуреану нуруу]] | image2 = Alba Iulia (Gyulafehérvár, Karlsburg) - Orthodox Cathedral (2).jpg | caption2 = [[Титмийн өргөөний сүм, Алба Юлиа|Титмийн өргөөний сүм]] | image3 = Aiud Cetatea.jpg | caption3 = [[Аюд]] цайз | image4 = Râpa Roșie (Red Ravine), Sebeș, Romania (53136125534).jpg | caption4 = [[Ропа Рози]] }} | image_caption = | image_flag = File:RO Alba County Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:RO Alba County CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Alba in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Алба тойргийн байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Алба Юлиа]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Йон Думитрел|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Николае Албу|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6242 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 16-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 29-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 51wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x58]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AB⁵ | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 6.760 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 20,739 (''2025'') | website = [http://www.cjalba.ro County Council]<br />[http://www.prefecturaalba.ro Тойргийн префектур] }} '''А́лба тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Alba}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 327,224 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 05:41:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alba County|Алба тойрог}} * [http://www.cjalba.ro Алба Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Алба тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] l51tft552aztloi1rbjbfaf9jqwa0mp 867311 867310 2026-08-27T12:23:25Z Enkhsaihan2005 64429 867311 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Алба тойрог | native_name = Județul Alba | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Varfu lui patru (cropped).jpg | caption1 = [[Оаша далан|Оаша нуур]] болон [[Шуреану нуруу]] | image2 = Alba Iulia (Gyulafehérvár, Karlsburg) - Orthodox Cathedral (2).jpg | caption2 = [[Титмийн өргөөний сүм, Алба Юлиа|Титмийн өргөөний сүм]] | image3 = Aiud Cetatea.jpg | caption3 = [[Аюд]] цайз | image4 = Râpa Roșie (Red Ravine), Sebeș, Romania (53136125534).jpg | caption4 = [[Ропа Рози]] }} | image_caption = | image_flag = File:RO Alba County Flag.svg | flag_link = | image_shield = [[File:RO Alba County CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Alba in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Алба тойргийн байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Алба Юлиа]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Йон Думитрел|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Николае Албу|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6242 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 16-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 29-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 51wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x58]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AB⁵ | blank1_name = [[ДНБ]] | blank1_info = US$ 6.760 тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 20,739 (''2025'') | website = [http://www.cjalba.ro County Council]<br />[http://www.prefecturaalba.ro Тойргийн префектур] }} '''А́лба тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Alba}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 327,224 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 05:41:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alba County|Алба тойрог}} * [http://www.cjalba.ro Алба Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Алба тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] ry1ztobxwzmkherh53115xtiwif38jr 0 39657 867313 866175 2026-08-27T12:25:18Z Enkhsaihan2005 64429 867313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Аржеш тойрог | native_name = Județul Argeș | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Manastirea Curtea de Arges 1907.jpg | caption1 = [[Куртя де Арджеш]] | image2 = Downtown park Pitesti 09.jpg | caption2 = [[Питешти]] | image3 = Vidraru Dam sep 2013 1.jpg | caption3 = Тойргийн хойд хэсэгт орших [[Видрару нуур]] ба далан }} | image_flag = Drapel Județul Argeș.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Argeș county CoA.png|65px]] | shield_link = | image_map = Arges in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Аржеш тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Питешти]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Ион Мынзына|ro}} | leader_title1 = Prefect² | leader_name1 = {{ill|Лучиан-Драгош Предреску|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6862 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 10-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.0|24.82|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 10-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 11wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x48]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = AG⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.763&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$7,780 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjarges.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ag.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | iso_code = RO-AG }} '''А́ржеш тойрог''' ([[Румын хэл|румынаар]] Judeţul Argeş) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 591,353 хүнтэй «жудец» ([[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 06:30:08 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Argeș County|Аржеш тойрог}} * [http://www.cjarges.ro/ Аржеш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Аржеш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 7edwbwd1ov3p4pnwy1ioisr9aabjayr 0 39658 867314 866192 2026-08-27T12:26:20Z Enkhsaihan2005 64429 867314 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бакау тойрог | native_name = Județul Bacău | other_name = | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Poveste de toamna la cazinoul din Slanic Moldova (cropped).jpg | caption1 = [[Слэник-Молдова]] Казино | image2 = Castelul Ghika Dofteana (cropped).jpg | caption2 = Гика ордон, [[Дофтяна]] | image3 = Primăria Orașului Târgu Ocna (cropped).jpg | caption3 = [[Тыргу Окна]] хотын захиргаа | image4 = Palat Administrativ municipiul BACĂU - 1891.JPG | caption4 = Тойргийн префектур, [[Бакау]] }} | image_caption = | image_flag = Bacau flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Bacau.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Bacau in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бакау тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бакау]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Валентин Иванча|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Клаудиу-Аугустин Илишану|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6621 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 14-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.42|26.78|region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 9-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 60wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x34]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BC⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.495&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,672 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.csjbacau.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bc.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бакау тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] ({{Audio|Ro-Bacău.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 616.168 хүнтэй<ref name="vz2011" /> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău County|Бакау тойрог}} * [http://www.csjbacau.ro/ Бакау Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бакау тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] hjyn3cm3m5dgza7ciws80gf13bpjsy2 867436 867314 2026-08-27T17:16:36Z Enkhsaihan2005 64429 867436 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бакэу тойрог | native_name = Județul Bacău | other_name = | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Poveste de toamna la cazinoul din Slanic Moldova (cropped).jpg | caption1 = [[Слэник-Молдова]] Казино | image2 = Castelul Ghika Dofteana (cropped).jpg | caption2 = Гика ордон, [[Дофтяна]] | image3 = Primăria Orașului Târgu Ocna (cropped).jpg | caption3 = [[Тыргу Окна]] хотын захиргаа | image4 = Palat Administrativ municipiul BACĂU - 1891.JPG | caption4 = Тойргийн префектур, [[Бакэу]] }} | image_caption = | image_flag = Bacau flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Bacau.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Bacau in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бакэу тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бакэу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Валентин Иванча|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Клаудиу-Аугустин Илишану|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6621 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 14-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.42|26.78|region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 9-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 60wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x34]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BC⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.495&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,672 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.csjbacau.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bc.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бакэу тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] ({{Audio|Ro-Bacău.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 616.168 хүнтэй<ref name="vz2011" /> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău County|Бакэу тойрог}} * [http://www.csjbacau.ro/ Бакэу Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бакэу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] as6bbpwrrt4j01qi2bhm1t15o6nl517 867438 867436 2026-08-27T17:17:14Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бакау тойрог]] to [[Бакэу тойрог]] without leaving a redirect 867436 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бакэу тойрог | native_name = Județul Bacău | other_name = | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Poveste de toamna la cazinoul din Slanic Moldova (cropped).jpg | caption1 = [[Слэник-Молдова]] Казино | image2 = Castelul Ghika Dofteana (cropped).jpg | caption2 = Гика ордон, [[Дофтяна]] | image3 = Primăria Orașului Târgu Ocna (cropped).jpg | caption3 = [[Тыргу Окна]] хотын захиргаа | image4 = Palat Administrativ municipiul BACĂU - 1891.JPG | caption4 = Тойргийн префектур, [[Бакэу]] }} | image_caption = | image_flag = Bacau flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Bacau.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Bacau in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бакэу тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бакэу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Валентин Иванча|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Клаудиу-Аугустин Илишану|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6621 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 14-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.42|26.78|region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 9-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 60wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x34]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BC⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.495&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,672 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.csjbacau.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bc.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бакэу тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] ({{Audio|Ro-Bacău.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 616.168 хүнтэй<ref name="vz2011" /> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău County|Бакэу тойрог}} * [http://www.csjbacau.ro/ Бакэу Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бакэу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] as6bbpwrrt4j01qi2bhm1t15o6nl517 0 39659 867325 866211 2026-08-27T12:31:34Z Enkhsaihan2005 64429 867325 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Хайду-Бихар тойрог|Бихар|Бихар тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Бихор тойрог | native_name = Județul Bihor | other_name = Bihar megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Piata Unirii Oradea.jpg |alt1 = |caption1 = [[Орадя]] |image2 = MEDIEVAL FORTRESS MAGNUS VARADINUM (ACTUAL CITY ORADEA)- TRANSYLVANIA - ROMANIA Arial.jpg |alt2 = |caption2 = Орадя цайз |image3 = Baile Felix 00.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бэле Феликс]] |image4 = Medvebarlang08.jpg |alt4 = |caption4 = [[Баавгайн агуй]] }} | image_flag = Flag of Bihor County, Romania.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Actual_Bihor_county_CoA.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bihor in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бихор тойргийн байршил | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type2 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Кришана]] | subdivision_name2 = [[Орадя]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Мирча Мэлан]]<ref>{{cite web|url=https://www.cjbihor.ro/conducere/presedinte/|title=Președinte|language=ro|website=www.cjbihor.ro|access-date=2026-08-15}}</ref> | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Думитру Типлеа|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 7544 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 6-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 1,849 | elevation_min_m = 89 | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 11-т]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 41wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x59]]⁴ | iso_code = RO-BH | website = [http://www.cjbihor.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bh.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BH⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$9.400&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$17,050 (''2025'') }} '''Бихо́р тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bihor}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 575.398<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bihor County|Бихор тойрог}} * [http://www.cjbihor.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бихор тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 9vzcuqbxrlivyv0xotn7xd1fn31zg6t 0 39660 867319 866252 2026-08-27T12:28:26Z Enkhsaihan2005 64429 867319 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бистрица-Нэсэуд тойрог | native_name = Județul Bistrița-Năsăud | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cobilița Lake, Bistrița-Năsăud.jpg | caption1 = Колибица нуур | image2 = Biserica evanghelică.C.A.JPG | caption2 = [[Бистрица]] | image3 = RO BN Nasaud 2016 (17) (cropped).jpg | caption3 = [[Нэсэуд]] }} | image_flag = Flag-of-bistrita-nasaud-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Bistrita-Nasaud.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bistrita-Nasaud in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бистрица-Насауд тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бистрица]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Эмиль Раду Молдован|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Теофил-Юлиан Чоарбэ|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5355 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 26-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 1 | population_footnotes = | population_total = 295988 | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 32-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 42wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x63]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BN⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.040&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$13,649 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.portalbn.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бистрица-Нэсэуд тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bistriţa-Năsăud}} [{{IPA|ˈbistritsa nəsəˈud}}] ({{Audio|Ro-Bistrița Năsăud.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 286.225<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бистрица-Нэсэуд тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] i3ps8kw5my2kms009tsisn1vkoox4it 867320 867319 2026-08-27T12:28:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бистрица-Насауд тойрог]] to [[Бистрица-Нэсэуд тойрог]] 867319 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бистрица-Нэсэуд тойрог | native_name = Județul Bistrița-Năsăud | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cobilița Lake, Bistrița-Năsăud.jpg | caption1 = Колибица нуур | image2 = Biserica evanghelică.C.A.JPG | caption2 = [[Бистрица]] | image3 = RO BN Nasaud 2016 (17) (cropped).jpg | caption3 = [[Нэсэуд]] }} | image_flag = Flag-of-bistrita-nasaud-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Bistrita-Nasaud.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bistrita-Nasaud in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бистрица-Насауд тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бистрица]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Эмиль Раду Молдован|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Теофил-Юлиан Чоарбэ|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5355 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 26-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 1 | population_footnotes = | population_total = 295988 | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 32-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 42wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x63]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BN⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.040&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$13,649 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.portalbn.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бистрица-Нэсэуд тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bistriţa-Năsăud}} [{{IPA|ˈbistritsa nəsəˈud}}] ({{Audio|Ro-Bistrița Năsăud.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 286.225<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бистрица-Нэсэуд тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] i3ps8kw5my2kms009tsisn1vkoox4it 867423 867320 2026-08-27T17:04:33Z Enkhsaihan2005 64429 867423 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бистрица-Нэсэуд тойрог | native_name = Județul Bistrița-Năsăud | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cobilița Lake, Bistrița-Năsăud.jpg | caption1 = Колибица нуур | image2 = Biserica evanghelică.C.A.JPG | caption2 = [[Бистрица]] | image3 = RO BN Nasaud 2016 (17) (cropped).jpg | caption3 = [[Нэсэуд]] }} | image_flag = Flag-of-bistrita-nasaud-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Bistrita-Nasaud.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bistrita-Nasaud in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бистрица-Насауд тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бистрица]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Эмиль Раду Молдован|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Теофил-Юлиан Чоарбэ|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5355 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 26-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 1 | population_footnotes = | population_total = 295988 | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 32-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 42wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x63]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BN⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.040&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$13,649 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.portalbn.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бистрица-Нэсэуд тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bistriţa-Năsăud}} [{{IPA|ˈbistritsa nəsəˈud}}] ({{Audio|Ro-Bistrița Năsăud.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 286.225<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бистрица-Нэсэуд тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] rw3wu26wkqrq7m9bzw9f7ad5d3uv7d0 0 39661 867326 866254 2026-08-27T12:32:21Z Enkhsaihan2005 64429 867326 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Ботошани тойрог | native_name = Județul Botoșani | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Colaj la Judetul Botosani.jpg | image_caption = | image_flag = Flag-of-botosani-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Botosani.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Botosani in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Ботошани тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Зүүн Хойд Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Ботошани]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_name = [[Валериу Ифтиме]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Дан Некифор|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4986 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 29-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | coordinates = {{coord|47.84|26.82|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 22-т]] | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_note = | unit_pref = Metric | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 71wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x31]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BT⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.726&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$4,180 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.cjbotosani.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bt.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ботоша́ни тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Botoşani}} [{{IPA|botoˈʃanʲ}}], {{Audio|Ro-Botoșani.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]], 412.626 хүнтэй «жудец».<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:51:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Botoșani County‎|Ботошани тойргийн зургийн цомог}} * [http://botosani-county.map2web.eu/ Ботошани тойргийн газрын зураг] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Ботошани тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] d4xrrgzdj1f8ib39sg2a3nyaznvrhvd 0 39662 867327 866277 2026-08-27T12:33:07Z Enkhsaihan2005 64429 867327 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Брашов тойрог | native_name = Județul Brașov | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Biserica Neagra, Brasov, Romania.jpg |alt1 = |caption1 = [[Хар сүм (Брашов)|Брашов Хар сүм]] |image2 = Bran-Castle-Transylvania-0101.jpg |alt2 = |caption2 = [[Бран цайз]] |image5 = 004 MG 3253 Viscri 004.jpg |alt5 = |caption5 = [[Вискригийн бэхлэгдсэн сүм]] |image3 = Cetatea Făgăraș 05.jpg |alt3 = |caption3 = [[Фэгэраш бэхлэлт]] |image4 = Poiana - panoramio (1).jpg |alt4 = |caption4 = [[Пояна Брашов]] |image6 = Bauernburg Rasnov.jpg |alt6 = |caption6 = [[Рышнов цайз]] |image7 = BRS-05-14-Cetatuia07.jpg |alt7 = |caption7 = {{ill|Брашов цайз|ro|Cetățuia de pe Strajă}} |image8 = Prince Charles's Guesthouse at Viscri - panoramio.jpg |alt8 = |caption8 = Вискри дэх [[III Чарльз]]ын байшин }} | image_flag = Flag-of-Brașov-County.png | image_shield = [[File:Stema judetul brasov nou.png|65px]] | shield_link = | image_map = Brasov in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Брашов тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Брашов]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Адриан Вештя]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Михай-Каталин Васий|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5363 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 25-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.79|25.28|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 13-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 50wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x68]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BV⁵ | blank1_name = [[ДНБ]] нэрлэсэн | blank1_info = US$ 14.070&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 25,740 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.judbrasov.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bv.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | official_name = | image_seal = }} '''Брашо́в тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Braşov}} [{{IPA|braˈʃov}}]; {{Audio|Ro-Brașov.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 549.217<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brașov County|Брашов тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20211019203949/http://cjbv.ro/ Брашов Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Брашов тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1920 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 1kolhockqld402pn6syljcmutjm3pq2 0 39663 867328 866262 2026-08-27T12:34:03Z Enkhsaihan2005 64429 867328 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Брэила тойрог | native_name = Județul Brăila | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBrăila.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Brăila.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Braila.svg|65px]] | image_map = Braila in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Брэила]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Франчиск-Юлиан Кириак|ro}} | leader_title1 = [[Префект]]² | leader_name1 = {{ill|Юлиан Тимофей|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4766 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 32-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.11|27.68|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 30-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 172,533 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 81wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x39]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.930&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,315 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjbraila.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[http://www.prefecturabraila.ro Тойргийн префектур] }} '''Брэила тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Brăila}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 321.212<ref name="vz2011" /> хүнтэй хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila County|Брэила тойрог}} * [http://www.cjbraila.ro/ Брэила Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Брэила тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 0xob498vqkqmig89q9c55rtqkdqzuaj 0 39675 867329 866286 2026-08-27T12:34:54Z Enkhsaihan2005 64429 867329 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бузау тойрог | native_name = Județul Buzău | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBuzău.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Buzău.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema-judet-Buzau.png|65px]] | shield_link = | image_map = Buzau in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бузау]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Марчель Чиолаку]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Даниэль Мариан Тикля|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6103 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.27|26.77|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 12wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x38]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BZ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.561&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,927 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://cjbuzau.ro/conducere/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bz.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Буза́у тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Buzău}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 432,054 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:56:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buzău County|Бузау тойрог}} * [http://www.cjbuzau.ro/ Бузау Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бузау тойрог| ]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 8l9qp53iwms301mnbs6w35wvi3v4fln 867333 867329 2026-08-27T12:36:58Z Enkhsaihan2005 64429 867333 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бузэу тойрог | native_name = Județul Buzău | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBuzău.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Buzău.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema-judet-Buzau.png|65px]] | shield_link = | image_map = Buzau in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бузэу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Марчель Чиолаку]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Даниэль Мариан Тикля|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6103 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.27|26.77|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 12wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x38]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BZ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.561&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,927 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://cjbuzau.ro/conducere/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bz.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бузэу тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Buzău}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 432,054 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:56:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buzău County|Бузэу тойрог}} * [http://www.cjbuzau.ro/ Бузэу Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бузэу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 3qrlzx4qgqw8pk2l68s94xdrhox7x5p 867334 867333 2026-08-27T12:37:09Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бузау тойрог]] to [[Бузэу тойрог]] 867333 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бузэу тойрог | native_name = Județul Buzău | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBuzău.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Buzău.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema-judet-Buzau.png|65px]] | shield_link = | image_map = Buzau in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бузэу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Марчель Чиолаку]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Даниэль Мариан Тикля|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6103 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.27|26.77|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 12wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x38]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BZ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.561&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,927 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://cjbuzau.ro/conducere/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bz.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Бузэу тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Buzău}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 432,054 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:56:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buzău County|Бузэу тойрог}} * [http://www.cjbuzau.ro/ Бузэу Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бузэу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 3qrlzx4qgqw8pk2l68s94xdrhox7x5p 0 39676 867341 866749 2026-08-27T12:39:13Z Enkhsaihan2005 64429 867341 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Васлуй тойрог | native_name = Județul Vaslui | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare judetul Vaslui, Romania.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Vaslui.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Vaslui.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Vaslui in Romania.svg | map_alt = Румын дахь Васлуй тойргийн байршил | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46.59|27.77|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = Молдав | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Васлуй]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Чиприан-Ионуц Трифан | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Даниэль Онофрей|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,318 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[List of Romanian counties by area|27th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 24-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 235 эсвэл (+40) 335<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VS | website = [http://www.cjvs.eu/ County Council]<br />[https://vs.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.572&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 3,975 (''2015'') }} '''Васлу́й тойрог''' ({{lang-ro|Județul Vaslui}} [{{IPA|vasˈluj}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 375,148 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 08:11:33 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vaslui County|Васлуй тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20180126085237/http://www.cjvs.eu/ Васлуй Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Васлуй тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] j4r3fj1xtyhqe6jiy173t9d89p04zxh 0 39677 867336 866850 2026-08-27T12:37:21Z Enkhsaihan2005 64429 867336 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Вранча тойрог | native_name = Județul Vrancea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare judetul Vrancea, Romania.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Vrancea.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:ROU VN VRANCEA COA.png|60px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Vrancea in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.79|26.97|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]], [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Фокшани]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Никушор Халичи|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Мариус-Эусебиу Йорга|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4857 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргууд|31-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 31-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 237 эсвэл (+40) 337<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VN | website = [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://vn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.82&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 5,352 (''2015'') }} '''Вранча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vrancea}} [{{IPA|ˈvrant͜ʃea}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 340.310 хүнтэй «жудец». === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Бакау тойрог|Бакау]] | NORDOST = | WEST = [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | OST = [[Галац тойрог|Галац]] | SUEDWEST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUED = Бузэу | SUEDOST = [[Брэила тойрог|Брэила]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vrancea County|Вранча тойрог}} * [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://vrancea-county.map2web.eu/projekt/new/28200 Вранча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вранча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] emi91pvqu1mootwbpc1k7g734a4tcfh 867343 867336 2026-08-27T12:40:57Z Enkhsaihan2005 64429 867343 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Вранча тойрог | native_name = Județul Vrancea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare judetul Vrancea, Romania.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Vrancea.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:ROU VN VRANCEA COA.png|60px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Vrancea in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.79|26.97|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]], [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Фокшани]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Никушор Халичи|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Мариус-Эусебиу Йорга|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4857 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргууд|31-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 31-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 237 эсвэл (+40) 337<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VN | website = [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://vn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.82&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 5,352 (''2015'') }} '''Вранча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vrancea}} [{{IPA|ˈvrant͜ʃea}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 340.310 хүнтэй «жудец». === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Бакау тойрог|Бакау]] | NORDOST = | WEST = [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | OST = [[Галац тойрог|Галац]] | SUEDWEST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUED = Бузэу | SUEDOST = [[Брэила тойрог|Брэила]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vrancea County|Вранча тойрог}} * [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://vrancea-county.map2web.eu/projekt/new/28200 Вранча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вранча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Их Валахи]] [[Ангилал:Баруун Молдавын газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] c72eomzlzqflv8d3i9feh8qr0f6nxlq 867451 867343 2026-08-27T17:19:30Z Enkhsaihan2005 64429 867451 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Вранча тойрог | native_name = Județul Vrancea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare judetul Vrancea, Romania.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Vrancea.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:ROU VN VRANCEA COA.png|60px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Vrancea in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.79|26.97|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]], [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Фокшани]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Никушор Халичи|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Мариус-Эусебиу Йорга|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4857 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргууд|31-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 31-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 237 эсвэл (+40) 337<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VN | website = [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://vn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.82&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 5,352 (''2015'') }} '''Вранча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vrancea}} [{{IPA|ˈvrant͜ʃea}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 340.310 хүнтэй «жудец». === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Бакэу тойрог|Бакэу]] | NORDOST = | WEST = [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | OST = [[Галац тойрог|Галац]] | SUEDWEST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUED = Бузэу | SUEDOST = [[Брэила тойрог|Брэила]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vrancea County|Вранча тойрог}} * [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://vrancea-county.map2web.eu/projekt/new/28200 Вранча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вранча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Их Валахи]] [[Ангилал:Баруун Молдавын газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] j2pegzaq74d17k5m8oepczkwudn3x4q 0 39678 867342 866891 2026-08-27T12:40:07Z Enkhsaihan2005 64429 867342 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Вылча тойрог | native_name = Județul Vâlcea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Ramnicu Valcea.jpg | caption1 = [[Рымнику Вылча]] | image2 = RO VL Cozia All Saints chapel.jpg | caption2 = [[Козиа сүм]] | image3 = Pavilionul Central Călimănești.jpg | caption3 = [[Кэлимэнешти]] }} | image_flag = Valcea flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Valcea.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Valcea in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.08|24.11|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]], [[Бага Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Рымнику Вылча]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Константин Рэдулеску (улс төрч)|lt=Константин Рэдулеску|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Михай Опреа | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,765 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 20-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 26-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 250 эсвэл (+40) 350<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-VL | website = [http://www.cjvalcea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://vl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 2.436&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 6,855 (''2015'') }} '''Вы́лча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vâlcea}} [{{IPA|ˈvɨlt͜ʃe̯a}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Вылча тойргийн төв нь [[Рымнику Вылча]]. == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vâlcea County|Вылча тойрог}} * [http://www.cjvalcea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://valcea-county.map2web.eu/projekt/new/8875 Вылча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вылча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] bhvccgqlj4j4ts64u7qz1ju54rj94kx 0 39679 867344 866894 2026-08-27T12:41:39Z Enkhsaihan2005 64429 867344 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Галац тойрог | native_name = Județul Galați | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Overall view "The fluvial-sea port of Galati" - Portul fluvio-maritim Galati, vedere de ansamblu - panoramio.jpg |alt1 = |caption1 = Дунай мөрний эрэг |image2 = RO GL Tecuci Biblioteca municipala - intrare.jpg |alt2 = |caption2 = [[Текучи]] |image3 = Sunrise on Brates Lake - Rasarit pe Lacul Brates - panoramio.jpg |alt3 = |caption3 = Братеш нуур |image4 = Drumul Județean DJ242 Vârlezi și Târgu Bujor.jpg |alt4 = |caption4 = DJ242 зам |image5 = DSC07009-HDR.jpg |alt5 = |caption5 = Балш байшин, [[Галац]] }} | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Galați.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Galati.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Galati in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|45.79|27.78|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | subdivision_name3 = [[Галац]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Костел Фотя|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Андреа-Анамариа Наггар|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 4466.3 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 34-т]] (1.9%) | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 496892 | population_as_of = 2021 оны тооллого<ref name="INSSE">{{cite web|language=ro|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|title=RPL 2021 Rezultate definitive: Caracteristici demografice|trans-title=RPL 2021 Final results: Demographic characteristics|url=https://www.recensamantromania.ro/rezultate-rpl-2021/rezultate-definitive-caracteristici-demografice/|website=recensamantromania.ro}}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = 111.25 | population_density_sq_mi = | population_urban = 259071 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 15-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 80wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x36]]⁴ | iso_code = RO-GL | website = [http://www.cjgalati.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GL⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.15&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,874 (''2015'') | official_name = }} '''Гала́ц тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Galaţi}} [{{IPA|galˈatsʲ}}] {{Audio|Ro-Galați.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 536.167<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Galați County|Галац тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20110515004449/http://www.cjgalati.ro/ Галац Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Галац тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдавын газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] a7na18v8h1rtm7vshmoklpridmwey97 0 39681 867345 866901 2026-08-27T12:42:22Z Enkhsaihan2005 64429 867345 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Долж тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Горж тойрог | native_name = Județul Gorj | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Prezentare Judet Gorj.jpg | image_caption = | image_flag = Gorj flag.webp | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Gorj.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Gorj in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хагжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Бага Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Тыргу Жиу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Космин-Михай Попеску|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Виржил Драгушин|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5602 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 21-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.04|23.3|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 28-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 21wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x53]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GJ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.824&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$8,450 (''2015'') | blank4_name = | blank4_info = | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjgorj.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Горж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Gorj}} [{{IPA|ɡorʒ}}], {{Audio|Ro-Gorj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 341.594 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Тыргу Жиу]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | NORD = [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | NORDOST = | WEST = [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | OST = [[Вылча тойрог|Вылча]] | SUEDWEST = Мехединци | SUED = [[Долж тойрог|Долж]] | SUEDOST = }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gorj County|Горж тойрог}} * [http://www.cjgorj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://gorj-county.map2web.eu/projekt/new/9754 Горж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Горж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 1lr4745j8kf1chg32qpol20sadfek25 0 39682 867307 742543 2026-08-27T12:18:14Z Enkhsaihan2005 64429 867307 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Журжу тойрог | native_name = Județul Giurgiu | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Cetatea Giurgiu.jpg |alt1 = |caption1 = Журжугийн цайз |image2 = 20140625 Rousse 034.jpg |alt2 = |caption2 = [[Дунайн гүүр|Найрамдлын гүүр]] |image3 = Giurgiu-clock-tower.jpg |alt3 = |caption3 = [[Журжугийн Цагны Цамхаг]] |image4 = Argedava - Graphical Reenactment by Radu Oltean.jpg |alt4 = |caption4 = [[Аргедава]] }} | image_flag = Flag of Giurgiu County, Romania.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|65px]] | shield_link = | image_map = Giurgiu in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Журжу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Думитру Беяну|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Флорентина Станкулеску|ro}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1981 | area_magnitude = | area_total_km2 = 3526 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 40-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|44.16|25.9|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 38-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 08wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x46]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.657&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,242 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjgiurgiu.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gr.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Журжу тойрог''' (Judeţul Giurgiu) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 265,494 хүнтэй «жудец» ([[тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 10:53:24 InternetArchiveBot }}.</ref> {{дуудүрс|Category:Giurgiu County‎|Тойргийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Журжу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] sfabfb2t9k2odh52e4oj68h7zrsi39n 867422 867307 2026-08-27T17:04:28Z Enkhsaihan2005 64429 867422 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Журжу тойрог | native_name = Județul Giurgiu | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Cetatea Giurgiu.jpg |alt1 = |caption1 = Журжугийн цайз |image2 = 20140625 Rousse 034.jpg |alt2 = |caption2 = [[Дунайн гүүр|Найрамдлын гүүр]] |image3 = Giurgiu-clock-tower.jpg |alt3 = |caption3 = [[Журжугийн Цагны Цамхаг]] |image4 = Argedava - Graphical Reenactment by Radu Oltean.jpg |alt4 = |caption4 = [[Аргедава]] }} | image_flag = Flag of Giurgiu County, Romania.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|65px]] | shield_link = | image_map = Giurgiu in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Журжу]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Думитру Беяну|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Флорентина Станкулеску|ro}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1981 | area_magnitude = | area_total_km2 = 3526 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 40-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|44.16|25.9|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 38-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 08wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x46]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = GR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.657&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,242 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjgiurgiu.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://gr.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Журжу тойрог''' (Judeţul Giurgiu) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 265,494 хүнтэй «жудец» ([[тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 10:53:24 InternetArchiveBot }}.</ref> {{дуудүрс|Category:Giurgiu County‎|Тойргийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Журжу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] 584hqhzknd0gqca1p9v68qtl35hj8zt 0 39683 867346 866903 2026-08-27T12:43:01Z Enkhsaihan2005 64429 867346 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Горж тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Долж тойрог | native_name = Județul Dolj | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Craiova - Lipscani Street (28456496140) (cropped).jpg | caption1 = Липскани гудамж, [[Крайова]] | image2 = Palatul Constantin Mihail, (azi Muzeul de Artă) vedere centrală (cropped).JPG | caption2 = [[Крайова урлагийн музей]] | image3 = Jiu River in Craiova (cropped).jpg | caption3 = [[Жиу гол]] | image4 = 20230423.Donau.zwischen km 940 und 785.-032 (cropped).jpg | caption4 = [[Шинэ Европ гүүр]] }} | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Dolj.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Dolj.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Dolj in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|44.17|23.7|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Бага Валахи]] | subdivision_name3 = [[Крайова]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Василе Дорин-Космин|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Дан Дякону|ro}} | area_magnitude = | area_total_km2 = 7414 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 7-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 7-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 20wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x51]]⁴ | iso_code = RO-DJ | website = [http://www.cjdolj.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://dj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$9.400&nbsp;тэрбум (''2024'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,512 (''2015'') | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = DJ⁵ }} '''Долж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Dolj}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 618,335 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 09:42:59 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dolj County|Долж тойрог}} * [http://www.cjdolj.ro/ Долж Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Долж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] my5cnr36dwztjma931r9t1hcvrkpbck 0 39684 867347 866907 2026-08-27T12:43:42Z Enkhsaihan2005 64429 867347 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Дымбовица тойрог | native_name = Județul Dâmbovița | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Biserica Domnească Adormirea Maicii Domnului (3).jpg |alt1 = |caption1 = [[Тырговиште]] |image2 = Bucegi Sphinx on a blue afternoon - Romania - July 2008.jpg |alt2 = |caption2 = [[Сфинкс (Румын)|Бучежийн Сфинкс]] |image3 = Babele - 1.JPG |alt3 = |caption3 = [[Бабеле]] |image4 = View from Leaota Peak.jpg |alt4 = |caption4 = Леаота уулс |image5 = Manastirea Pestera Ialomitei.jpg |alt5 = |caption5 = Иаломицеи агуй }} | image_flag = Drapel Județul Dâmbovița.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Dambovita.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Dambovita in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Тырговиште]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Штефан Корнелиу|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Клаудиа Жилия|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4054 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 37-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|44.89|25.47|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 15-д]] | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 13wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x45]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = DB⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.153&nbsp;billion (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,078 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjd.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://db.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ды́мбовица тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Dâmbovița}} [{{IPA|ˈdɨmbovitsa}}] ({{Audio|Ro-Dîmbovița.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 518.745 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 09:53:16 InternetArchiveBot }}.</ref> == Тойргийн хүн амын үзүүлэлт == {| class="wikitable" ! Он ! Тойргийн хүн ам<ref name="INSSER">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_3.xlsx|title=Population at 20 October 2011|access-date=9 July 2013|date=5 July 2013|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|language=ro|archive-date=26 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001748/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_3.xlsx|url-status=dead}}</ref><ref>National Institute of Statistics, ''[http://www.insse.ro/rpl2002rezgen/18.pdf "Populația la recensămintele din anii 1948, 1956, 1966, 1977, 1992 și 2002"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060922081325/http://www.insse.ro/rpl2002rezgen/18.pdf |date=22 September 2006 }}''</ref> |- | 1948 | 409,272 |- | 1956 |{{өссөн}} 438,985 |- | 1966 |{{өссөн}} 453,241 |- | 1977 |{{өссөн}} 527,620 |- | 1992 |{{өссөн}} 559,874 |- | 2002 |{{буурсан}} 541,763 |- | 2011 |{{буурсан}} 518,745 |} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dâmbovița County|Дымбовица тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Дымбовица тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 1jas2ow3puzavoopkvy5958ex4510gt 0 39685 867348 866909 2026-08-27T12:44:28Z Enkhsaihan2005 64429 867348 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Илфов тойрог | native_name = Județul Ilfov | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = 20180409-140302-otopeni-airport-april-2018-romania.jpg |alt1 = |caption1 = [[Бухарест Анри Коанда олон улсын нисэх буудал|Бухарест нисэх онгоцны буудал]] |image2 = Flickr - fusion-of-horizons - Snagov (75).jpg |alt2 = |caption2 = [[Снагов хийд]] |image3 = Palatul Mogoșoaia 02.jpg |alt3 = |caption3 = [[Могошоая ордон]] |image4 = Fabrica de bere Bragadiru 01.jpg |alt4 = |caption4 = [[Брагадиру]] |image5 = RO IF Pantelimon lebada island.jpg |alt5 = |caption5 = [[Пантелимон, Илфов|Пантелимон]] }} | image_flag = Ilfov flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual_Ilfov_county_CoA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Ilfov in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44|36|N|26|7|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Бухарест-Илфов хөгжлийн бүс (Румын)|Бухарест-Илфов]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бухарест]] | government_footnotes = | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Хуберт Петру Штефан Тума|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Симона Некулае|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,583 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 41-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 25-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 21 эсвэл (+40) 31<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-IF | website = [http://www.cjilfov.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://if.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 4.775&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 12,285 (''2015'') }} '''И́лфов тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Ilfov}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 388.738<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ilfov County|Илфов тойрог}} * [http://www.cjilfov.ro/ Илфов Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Илфов тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] j4ium3lqj7ezqt1y940f5w34ajk7ukd 0 39686 867349 742749 2026-08-27T12:50:11Z Enkhsaihan2005 64429 867349 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Караш-Северин тойрог | native_name = Județul Caraș-Severin | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Băile Neptun Herculane.JPG | caption1 = [[Бэйле Херкулане]] | image2 = Caransebes, Revolutiei 3.jpg | caption2 = [[Карансебеш]] | image3 = 147 DCE.jpg | caption3 = [[Решица]] | image4 = Zagujeni, Conacul Juhasz.jpg | caption4 = Жухас харш }} | image_flag = Flag of Caras-Severin County.gif | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Caraș-Severin county CoA.png|65px]] | shield_link = | image_map = Caras-Severin in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Караш-Северин тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Банат]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Решица]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Сильвиу Хурдузеу|ro}} | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = [[Иоан Драгомир]] | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 8514 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 3-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.15|22.07|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 32-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 32wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x55]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CS⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.100&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$16,626 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjcs.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cs.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ка́раш-Севери́н тойрог''' (Judeţul Caraş-Severin) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 274,277 хүнтэй «жудец» ([[тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 12:02:45 InternetArchiveBot }}.</ref> {{дуудүрс|Category:Caraș-Severin County‎|Тойргийн зургийн цомог}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Караш-Северин тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1926 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 6bt2gfhx0heesgzag04jirxyp29hdhb 0 39687 867324 866913 2026-08-27T12:29:57Z Enkhsaihan2005 64429 867324 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Клуж тойрог | native_name = {{native name|ro|Județul Cluj}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cluj-Napoca (Biserica Romano-Catolică Sfântul Mihail) (cropped).jpg | caption1 = [[Клуж-Напока]] | image2 = Salina Turda (panorama), Cluj, RO (cropped).jpg | caption2 = [[Турда давсны уурхай]] | image3 = Autostrada A3 (1) (cropped).JPG | caption3 = [[A3 хурдны зам (Румын)|A3 хурдны зам]] | image4 = Pietrele Albe (cropped).jpg | caption4 = Цагаан чулуу, [[Апусени нуруу]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Cluj flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Cluj county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Cluj in Romania.svg | map_alt = | map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|43|N|23|32|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны түүхэн бүс нутгууд|Түүхэн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Трансильвани]] | subdivision_type2 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Клуж-Напока]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алин Тише|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Ирина Мунтяну|ro}} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 12-т]] | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 6674 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 4-т]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 40wxyz¹ | area_code_type = | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x64]]² | iso_code = | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ³ | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$22.001&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$32,395 (''2025'') | website = [https://cjcluj.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Клуж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Cluj}} [{{IPA|kluʒ}}], {{Audio|Ro-Cluj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Клуж-Напока]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | NORD = [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | NORDOST = [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | WEST = [[Бихор тойрог|Бихор]] | OST = Бистрица-Нэсэуд | SUEDWEST = [[Бузау тойрог|Бузау]] | SUED = [[Алба тойрог|Алба]] | SUEDOST = [[Муреш тойрог|Муреш]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj County|Клуж тойрог}} * [http://www.cjcluj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://www.harta-turistica.ro/map.php?ID=21 Клуж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Клуж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] css54dvq47o5jg01aeojougw17t8i2t 867337 867324 2026-08-27T12:37:27Z Enkhsaihan2005 64429 867337 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Клуж тойрог | native_name = {{native name|ro|Județul Cluj}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cluj-Napoca (Biserica Romano-Catolică Sfântul Mihail) (cropped).jpg | caption1 = [[Клуж-Напока]] | image2 = Salina Turda (panorama), Cluj, RO (cropped).jpg | caption2 = [[Турда давсны уурхай]] | image3 = Autostrada A3 (1) (cropped).JPG | caption3 = [[A3 хурдны зам (Румын)|A3 хурдны зам]] | image4 = Pietrele Albe (cropped).jpg | caption4 = Цагаан чулуу, [[Апусени нуруу]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Cluj flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Cluj county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Cluj in Romania.svg | map_alt = | map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|43|N|23|32|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны түүхэн бүс нутгууд|Түүхэн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Трансильвани]] | subdivision_type2 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Клуж-Напока]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алин Тише|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Ирина Мунтяну|ro}} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 12-т]] | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 6674 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 4-т]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 40wxyz¹ | area_code_type = | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x64]]² | iso_code = | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ³ | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$22.001&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$32,395 (''2025'') | website = [https://cjcluj.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Клуж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Cluj}} [{{IPA|kluʒ}}], {{Audio|Ro-Cluj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Клуж-Напока]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | NORD = [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | NORDOST = [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | WEST = [[Бихор тойрог|Бихор]] | OST = Бистрица-Нэсэуд | SUEDWEST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUED = [[Алба тойрог|Алба]] | SUEDOST = [[Муреш тойрог|Муреш]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj County|Клуж тойрог}} * [http://www.cjcluj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://www.harta-turistica.ro/map.php?ID=21 Клуж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Клуж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] h011x4thlkkphznlq79o76w393xdj83 867351 867337 2026-08-27T12:51:48Z Enkhsaihan2005 64429 867351 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Клуж тойрог | native_name = {{native name|ro|Județul Cluj}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cluj-Napoca (Biserica Romano-Catolică Sfântul Mihail) (cropped).jpg | caption1 = [[Клуж-Напока]] | image2 = Salina Turda (panorama), Cluj, RO (cropped).jpg | caption2 = [[Турда давсны уурхай]] | image3 = Autostrada A3 (1) (cropped).JPG | caption3 = [[A3 хурдны зам (Румын)|A3 хурдны зам]] | image4 = Pietrele Albe (cropped).jpg | caption4 = Цагаан чулуу, [[Апусени нуруу]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Cluj flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Cluj county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Cluj in Romania.svg | map_alt = | map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|43|N|23|32|E|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны түүхэн бүс нутгууд|Түүхэн бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Трансильвани]] | subdivision_type2 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Клуж-Напока]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алин Тише|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Ирина Мунтяну|ro}} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 12-т]] | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 6674 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 4-т]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 40wxyz¹ | area_code_type = | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x64]]² | iso_code = | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ³ | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$22.001&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$32,395 (''2025'') | website = [https://cjcluj.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cj.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Клуж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Cluj}} [{{IPA|kluʒ}}], {{Audio|Ro-Cluj.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Клуж тойргийн төв нь [[Клуж-Напока]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | NORD = [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | NORDOST = [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | WEST = [[Бихор тойрог|Бихор]] | OST = Бистрица-Нэсэуд | SUEDWEST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUED = [[Алба тойрог|Алба]] | SUEDOST = [[Муреш тойрог|Муреш]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj County|Клуж тойрог}} * [http://www.cjcluj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://www.harta-turistica.ro/map.php?ID=21 Клуж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Клуж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] fl52dcvoel2w1foprpzhekqdlu9ozva 0 39688 867355 742836 2026-08-27T12:57:37Z Enkhsaihan2005 64429 867355 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Ковасна тойрог | native_name = Județul Covasna | other_name = Kovászna megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Landscape Covasna County.jpg | image_caption = Ковасна тойргийн умард хэсэг | image_flag = Flag of Covasna County, Romania.svg | flag_link = | image_shield = [[File:Coa Romania County Kovászna.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Covasna in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Сфынту Георге]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Румын дахь Унгаруудын Ардчилсан Холбоо|UDMR]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Сандор Тамас|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Иштван Радули|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 3710 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 39-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.9|26.03|region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 42-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 52wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x67]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CV⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$3.105&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$15,521 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.covasna.info.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cv.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Кова́сна тойрог''' (Judeţul Covasna) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 206,261 хүнтэй «жудец» ([[тойрог]]).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 12:25:59 InternetArchiveBot }}.</ref> == Лавлах бичиг == {{Commons category|Covasna County|Ковасна тойрог}} {{Reflist}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Ковасна тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 3uefhzt0nojb3e5mbfjr9841txnoeir 0 39689 867352 866924 2026-08-27T12:53:23Z Enkhsaihan2005 64429 867352 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Констанца тойрог | native_name = Județul Constanța | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud. Constanţa.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Constanța.png | flag_link = | image_shield = [[File:Actual Constanța county CoA.png|65px]] | image_map = Constanta in Romania.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|44.27|28.31|region:RO|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]]¹ | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_name2 = [[Хойд Добружа]] | subdivision_name3 = [[Констанца]] | established_title = | established_date = | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Флорин Митрой | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Сильвиу-Юлиан | area_magnitude = | area_total_km2 = 7104 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 8-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 5-д]] | population_note = | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 90wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x41]]⁴ | iso_code = RO-CT | website = [http://www.cjc.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ct.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CT⁵ | blank1_name = ДНБ нэрлэсэн | blank1_info = US$14.640&nbsp;тэрбум (''2024'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$22,351 (''2024'') }} '''Конста́нца тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Constanţa}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 630,679 хүнтэй.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:53 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța County|Констанца тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20120223184315/http://www.cjc.ro/ Констанца Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Констанца тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] kr0sor4a3v4norvytybwo73ojbvllfa 0 39690 867357 866928 2026-08-27T12:58:46Z Enkhsaihan2005 64429 867357 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Калараши тойрог}} {{Инфобокс суурин |name= Кэлэраши тойрог |native_name= Județul Călărași | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Județul Călărași, România.jpg | image_caption = Кэлэраши тойргийн үзэмж | image_flag = Drapel Județul Călărași.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Calarasi.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Calarasi in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Кэлэраши]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Василе Илиутэ|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Валентин-Думитру Декулеску|ro}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1981 | area_magnitude = | area_total_km2 = 5088 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 28-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 34-т]] | population_density_km2 = 56.02 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 91wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x42]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CL⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.635&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,736 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.calarasi.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://cl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Кэлэраши тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Călăraşi}} [{{IPA|kələˈraʃʲ}}]; {{Audio|Ro-Călărași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 306.691 хүнтэй.<ref name="vz2011" /> == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Călărași County|Кэлэраши тойрог}} * [http://www.calarasi.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Кэлэраши тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] 7sm7g4ugyztiy0td0nj0dpgyo2tdvb7 0 39691 867359 866930 2026-08-27T12:59:39Z Enkhsaihan2005 64429 867359 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Муреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Марамуреш тойрог | native_name = Județul Maramureș | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 2/3/3/1 | image1 = Bârsana Monastery in 2023 April (cropped).jpg | image2 = Cimitirul Vesel, Săpânța, Maramureș - (2023) - IMG 07.jpg | image3 = BrebMM (88).JPG | image4 = Maramureș Village Museum & Maramureș Tradition (April 2023).jpg | image5 = Mănăstirea Piariștilor, Sighetu Marmației (2023) - IMG 05.jpg | image6 = RO MM Budesti UNESCO site 29.jpg | image7 = IeudDealMM2012 (163).JPG | image8 = Poienile IzeiMM (104).JPG | image9 = Panorama Centrul Vechi.jpg }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Maramureș County.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Coat of Arms of Maramureș County.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Maramures in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Марамуреш#Өмнөд Марамуреш|Өмнөд Марамуреш]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бая Маре]] | government_footnotes = | leader_party = [[Европын Ардын Нам|ЕАН]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Ионел Богдан Овидиу | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Рудольф Штаудер | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 6,304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[List of Romanian counties by area|15th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 262 эсвэл (+40) 362<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-MM | website = [http://www.cjmaramures.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://mm.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 6.890&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 15,227 (''2025'') }} '''Мараму́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Maramureş}} [{{IPA|maramureʃ}}] {{Audio|Ro-Maramureș.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 478.659<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Maramureș County|Марамуреш тойрог}} * [http://www.maramures.ro/ Марамуреш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Марамуреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] c5cqck1gzn6ju9qgh8v7ypvmmd37nd4 867421 867359 2026-08-27T17:04:22Z Enkhsaihan2005 64429 867421 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Муреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Марамуреш тойрог | native_name = Județul Maramureș | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 2/3/3/1 | image1 = Bârsana Monastery in 2023 April (cropped).jpg | image2 = Cimitirul Vesel, Săpânța, Maramureș - (2023) - IMG 07.jpg | image3 = BrebMM (88).JPG | image4 = Maramureș Village Museum & Maramureș Tradition (April 2023).jpg | image5 = Mănăstirea Piariștilor, Sighetu Marmației (2023) - IMG 05.jpg | image6 = RO MM Budesti UNESCO site 29.jpg | image7 = IeudDealMM2012 (163).JPG | image8 = Poienile IzeiMM (104).JPG | image9 = Panorama Centrul Vechi.jpg }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Maramureș County.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Coat of Arms of Maramureș County.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Maramures in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Марамуреш#Өмнөд Марамуреш|Өмнөд Марамуреш]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бая Маре]] | government_footnotes = | leader_party = [[Европын Ардын Нам|ЕАН]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Ионел Богдан Овидиу | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Рудольф Штаудер | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 6,304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[List of Romanian counties by area|15th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 262 эсвэл (+40) 362<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-MM | website = [http://www.cjmaramures.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://mm.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 6.890&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 15,227 (''2025'') }} '''Мараму́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Maramureş}} [{{IPA|maramureʃ}}] {{Audio|Ro-Maramureș.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 478.659<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Maramureș County|Марамуреш тойрог}} * [http://www.maramures.ro/ Марамуреш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Марамуреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] 09n4x22qonx3ko2posi278i6s3ums7p 0 39692 867360 743211 2026-08-27T13:12:28Z Enkhsaihan2005 64429 867360 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Мехединци тойрог | native_name = Județul Mehedinți | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Judeţul Mehedinţi.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mehedinti flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Mehedinți county CoA.png|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Mehedinti in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44.63|22.88|type:adm1st_region:RO-MH|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = Бага Валахи, Банат | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дробета-Турну Северин]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Аладин Жижи Жоржеску|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Константин-Алин Исуф|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,933 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 30-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 39-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 252 эсвэл (+40) 352<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-MH | website = [http://www.cjmehedinti.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br/>[https://mh.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$1.278&nbsp;тэрбум (2015) | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,024 (2015) }} '''Мехеди́нци тойрог''' (Judeţul Mehedinţi) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 254,570 хүнтэй.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 13:52:19 InternetArchiveBot }}.</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Мехединци тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] r764sd6zhhgl6ouyf7b7tu4g2cf67ye 0 39693 867362 867094 2026-08-27T13:14:37Z Enkhsaihan2005 64429 867362 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Марамуреш тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Муреш тойрог | native_name = Județul Mureș | other_name = Maros megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Marosvásárhely panoráma 2.jpg |alt1 = |caption1 = [[Тыргу Муреш]] |image2 = Saschiz Church Tower (8154793110).jpg |alt2 = |caption2 = [[Саскиз бэхлэгдсэн сүм]] |image3 = Sighişoara 178.jpg |alt3 = |caption3 = [[Сигишоара]] |image4 = Medve-tó légi.jpg |alt4 = |caption4 = [[Совата]] |image5 = Szászrégen (26).jpg |alt5 = |caption5 = [[Регин]] }} | image_flag = Mureș-County-Flag.png | flag_link = | image_shield = [[File:Mures county coat of arms.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Mures in Romania.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Тойргийн төв | subdivision_name3 = [[Тыргу Муреш]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = {{ill|RMDSZ|ro}} | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Петер Ференк|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Чиприан Добре|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6,714 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 11-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|46.59|24.61|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 12-т]] | population_density_km2 = 82 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 54wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x65]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = MS⁵ | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 8.990 &nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 17,348 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjmures.ro/ Тойргийн зөвлөл] <br /> [https://ms.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Му́реш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Mureş}} [{{IPA|ˈmureʃ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 550.846<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mureș County|Муреш тойрог}} * [http://www.cjmures.ro/ Consiliul Judetean Mures] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Муреш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 85l2o9ogs57r0xdqjl6ivtnbchczrcj 0 39694 867363 867149 2026-08-27T13:15:08Z Enkhsaihan2005 64429 867363 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Нямц тойрог | native_name = Județul Neamț | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Curtea Domnească din Piatra Neamț 04.jpg |alt1 = |caption1 = [[Пятра Нямц]] |image2 = Neamti kolostor - légi fotó.jpg |alt2 = |caption2 = [[Нямцийн хийд]] |image3 = Cheile Bicazului (Stanci) - panoramio.jpg |alt3 = |caption3 = [[Биказ хавцал]] |image4 = Nicolae Grigorescu - Manastirea Agapia (1).jpg |alt4 = |caption4 = [[Агапийн хийд]] |image5 = Casa memorială Ion Creangă din Humulești, Targu Neamt.jpg |alt5 = |caption5 = [[Ион Крянгэгийн байшин]] |image6 = Cetatea Neamtului37.jpg |alt6 = |caption6 = [[Нямцийн цайз]] }} | image_flag = Drapel Județul Neamț.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Neamt.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Neamt in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46.97|26.4|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Пятра Нямц]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Василика-Даниел Харпа|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Адриан Бурчану|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,897 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 18-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 17-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 233 эсвэл (+40) 333<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-NT | website = [https://cjneamt.ro/ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://nt.prefectura.mai.gov.ro Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 2.430&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 5,161 (''2015'') }} '''Нямц тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Neamţ}} [{{IPA|ˈneamts}}] {{Audio|Ro-Neamț.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 470.766<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Neamț County|Нямц тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20051201020603/http://www.cjneamt.ro/ Нямц Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Нямц тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] c2cyqutwpk7lajmw66n26hb6b9u0pcn 0 39695 867364 867151 2026-08-27T13:15:47Z Enkhsaihan2005 64429 867364 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Олт тойрог | native_name = Județul Olt | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Baraj Olt Slatina.jpg | caption1 = [[Олт (гол)|Олт гол]] | image2 = RO OT Slatina old city street 3.jpg | caption2 = [[Слатина, Румын|Слатина]] | image3 = Scornicesti 2013 (4).jpg | caption3 = [[Скорничешти]] }} | image_flag = Drapel Județul Olt.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual_Olt_county_CoA.png|75px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Olt in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Слатина, Румын|Слатина]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Мариус Опреску|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Стефан Николае|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,498 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 22-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 19-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 249 эсвэл (+40) 349<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-OT | website = [http://www.cjolt.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ot.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 2.158&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 5,194 (''2015'') }} '''Олт тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Olt}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 436.400 хүнтэй.<ref name="vz2011" /> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Olt County|Олт тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20150615013536/http://www.cjolt.ro/cjolt/servlet/portal Олт Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Олт тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] esi5a6wbcq7iknxdmfcmt148eafgzng 0 39737 867338 867153 2026-08-27T12:37:34Z Enkhsaihan2005 64429 867338 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Прахова тойрог | native_name = Județul Prahova | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/3/1 | caption_align = center | image1 = Peleș-Castle (cropped).jpg | caption1 = [[Пелеш цайз]] | image2 = Romania pt2 2018-35 (41370545875) (cropped).jpg | caption2 = [[Баатруудын загалмай]] | image3 = Cantacuzino Castle Bușteni 16.jpg | caption3 = [[Кантакузино цайз]] | image4 = Ploiesti-Catedrala-5.JPG | caption4 = [[Плоешти]] | image5 = Bucegi Mountains, Romania (cropped).jpg | caption5 = [[Бучежи уулс]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Prahova flag.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Prahova.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Prahova in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.1|26.02|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Плоешти]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Виржилиу Даниел Нану|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Эмил Драганеску|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,716 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 33-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 3-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 244 эсвэл (+40) 344<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-PH | website = [http://www.cjph.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ph.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 7.012&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 9,191 (''2015'') }} '''Пра́хова тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Prahova}} [{{IPA|ˈprahova}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 762.886<ref name="vz2011" /> хүнтэй. Тойргийн захиргааны төв нь [[Плоешти]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Брашов тойрог|Брашов]] | NORDOST = | WEST = [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | OST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUEDWEST = | SUED = [[Илфов тойрог|Илфов]] | SUEDOST = [[Яломица тойрог|Яломица]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Prahova County|Прахова тойрог}} * [http://www.cjph.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Прахова тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] q6do2dwpkbvh9b2b7iven2wuigoaac6 867365 867338 2026-08-27T13:16:23Z Enkhsaihan2005 64429 867365 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Прахова тойрог | native_name = Județul Prahova | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/3/1 | caption_align = center | image1 = Peleș-Castle (cropped).jpg | caption1 = [[Пелеш цайз]] | image2 = Romania pt2 2018-35 (41370545875) (cropped).jpg | caption2 = [[Баатруудын загалмай]] | image3 = Cantacuzino Castle Bușteni 16.jpg | caption3 = [[Кантакузино цайз]] | image4 = Ploiesti-Catedrala-5.JPG | caption4 = [[Плоешти]] | image5 = Bucegi Mountains, Romania (cropped).jpg | caption5 = [[Бучежи уулс]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Prahova flag.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Prahova.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Prahova in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.1|26.02|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Плоешти]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Виржилиу Даниел Нану|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Эмил Драганеску|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,716 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 33-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 3-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 244 эсвэл (+40) 344<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-PH | website = [http://www.cjph.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://ph.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 7.012&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 9,191 (''2015'') }} '''Пра́хова тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Prahova}} [{{IPA|ˈprahova}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 762.886<ref name="vz2011" /> хүнтэй. Тойргийн захиргааны төв нь [[Плоешти]]. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Брашов тойрог|Брашов]] | NORDOST = | WEST = [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | OST = [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | SUEDWEST = | SUED = [[Илфов тойрог|Илфов]] | SUEDOST = [[Яломица тойрог|Яломица]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Prahova County|Прахова тойрог}} * [http://www.cjph.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Прахова тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] t5xslrtyufdixv0t9m89uxokv0ffs0l 0 39738 867366 743853 2026-08-27T13:20:04Z Enkhsaihan2005 64429 867366 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Сату Маре тойрог | native_name = Județul Satu Mare | native_name_lang = ro | other_name = Szatmár megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline =Jud Satu Mare.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag =Flag of Satu Mare County.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Satu_Mare_county_CoA.png|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Satu Mare in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47.69|22.89|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Кришана]], [[Марамуреш#Өмнөд Марамуреш|Өмнөд Марамуреш]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Сату Маре]] | government_footnotes = | leader_party = [[Румын дахь Унгаруудын Ардчилсан Холбоо |UDMR]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Чаба Патаки|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Иоан Тибиль|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,418 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 36-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 31-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 261 эсвэл (+40) 361<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-SM | website = [http://www.cjsm.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://sm.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 4.930&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 14,909 (''2025'') }} '''Са́ту Ма́ре тойрог''' (Judeţul Satu Mare) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 329,079 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Сату Маре тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] ovjubjzkwarocferrwk1x6f0ebbpq6h 0 39739 867368 867157 2026-08-27T13:21:24Z Enkhsaihan2005 64429 867368 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Distinguish|Себу|Сибу тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Сибиу тойрог | native_name = Județul Sibiu | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Ev.Stadtpfarrkirche zu Hermannstadt(Sibiu).jpg |alt1 = |caption1 = [[Сибиугийн Лютеран сүм|Сибиугийн сүм]] |image2 = Romania 2008-08-19 (3095671023).jpg |alt2 = |caption2 = [[Бьертан]] |image5 = BaleaLac 02.jpg |alt5 = |caption5 = [[Балеа нуур]] |image3 = Valea Viilor - Ansamblul bisericii evanghelice fortificate - vedere generala.jpg |alt3 = |caption3 = [[Валеа Вийлорын бэхлэгдсэн сүм]] |image4 = Paltinis (6144520101).jpg |alt4 = |caption4 = [[Пэлтиниш]] |image6 = Cisnădie Panorama Facebook.jpg |alt6 = |caption6 = [[Пэлтиниш]] |image7 = Agnita Ansamblul bisericii evanghelice fortificate (1).jpg |alt7 = |caption7 = [[Агнита]] бэхлэгдсэн сүм |image8 = Turnul Sfatului Sibiu - panoramio.jpg |alt8 = |caption8 = [[Сибиугийн Зөвлөлийн цамхаг]] }} | image_flag = Drapel Județul Sibiu.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Sibiu county coat of arms.svg|60px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Sibiu in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.87|24.23|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Сибиу]] | government_footnotes = | leader_party = [[Европын Ардын Нам|ЕАН]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = Даниела Кымпян | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = Мирча Дорин Крецу | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,432 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 24-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 25-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 269 эсвэл (+40) 369<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-SB | website = [http://www.cjsibiu.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://sb.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 8,790&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 22,635 (''2025'') }} '''Сиби́у тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Sibiu}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 397.322 хүнтэй<ref name="vz2011" />. === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = [[Алба тойрог|Алба]] | NORD = [[Муреш тойрог|Муреш]] | NORDOST = Муреш | WEST = Алба | OST = [[Брашов тойрог|Брашов]] | SUEDWEST = [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | SUED = [[Вылча тойрог|Вылча]] | SUEDOST = [[Аржеш тойрог|Аржеш]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sibiu County|Сибиу тойрог}} * [http://www.cjsibiu.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Сибиу тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 7p9xns4809kb1hkvwophdzxx05v12pb 0 39740 867371 744002 2026-08-27T13:33:54Z Enkhsaihan2005 64429 867371 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Сучава тойрог | native_name = Județul Suceava | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Cetatea de Scaun a Sucevei9.jpg |alt1 = |caption1 = [[Сучавагийн цайз]] |image2 = Mănăstirea Voroneț vedere laterala 08.jpg |alt2 = |caption2 = [[Воронец хийд]] |image5 = Rădăuți Great Synagogue.jpg |alt5 = |caption5 = [[Рэдэуци]]йн Еврей сүм |image3 = Cazinou-Vatra-Dornei.jpg |alt3 = |caption3 = [[Ватра Дорней Казино]] |image4 = Humor Monastery, church.jpg |alt4 = |caption4 = [[Хумор хийд]] |image6 = "Mănăstirea Putna".JPG |alt6 = |caption6 = [[Путна хийд]] |image7 = Bukovina History Museum frontal view.jpg |alt7 = |caption7 = [[Буковина музей]] |image8 = Palatul Administrativ din Suceava (2).jpg |alt8 = |caption8 = [[Сучавагийн захиргааны ордон]] }} | image_flag = Drapel Județul Suceava.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stemă Județul Suceava.png|60px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Suceava in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47.58|25.76|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Буковина#Өмнөд Буковина|Өмнөд Буковина]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Сучава]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Георге Шолдан]] | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Георге-Александру Молдаван|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 8,553 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 2-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 8-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 230 эсвэл (+40) 330<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-SV | website = [http://www.cjsuceava.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://sv.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$3.188&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,022 (''2015'') }} '''Суча́ва тойрог''' (Judeţul Suceava) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 614,451 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Сучава тойрог| ]] [[Ангилал:Буковина]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 6jwc4yaraz7w111giqdz1qrnsrgoa3y 0 39742 867373 867228 2026-08-27T13:35:38Z Enkhsaihan2005 64429 867373 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Сэлаж тойрог | native_name = Județul Sălaj | native_name_lang = ro | other_name = Szilágy megye | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center | image1 = RO SJ Zalau.jpg | caption1 = [[Залэу]] | image2 = RO SJ Bic 1.jpg | caption2 = Бик хийд | image3 = RO SJ Grădina Zmeilor.JPG | caption3 = Цаасан шувууны цэцэрлэг | image4 = RO SJ Rezervația peisagistică Tusa-Barcău.JPG | caption4 = Туса-Баркау | image5 = Fildu de Sus, Sălaj.JPG | caption5 = Филду де Сус | image6 = RO SJ Măgura Priei 18.jpg | caption6 = Приэ уул }} | image_flag = Drapel Județul Sălaj.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:RO Județul Sălaj COA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Salaj_in_Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|47|12|N|23|3|E|type:adm1st_region:RO-SJ|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Кришана]], [[Трансильвани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Залэу]] | government_footnotes = | leader_party = PNL | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Дину Янку-Салажану|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Тома Дари|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3864.38 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 38-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 39-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 260 эсвэл (+40) 360<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-SJ | website = [http://www.cjsj.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://sj.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$3.600&nbsp;тэрбум (2025) | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$16,963 (2025) }} '''Сэла́ж тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Sălaj}} [{{IPA|səˈlaʒ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 691.106 хүнтэй «жудец». Сэлаж тойргийн төв нь [[Залэу]]. == Газар зүй == Тус тойрог нь нийт 3864&nbsp;км² газар нутагтай ба энэ нь Румын улсын нийт газар нутгийн 1,62&nbsp;%-тай тэнцэх нутаг юм. Сэлаж тойргийн зүүн хойд хэсэг нь Сомешийн талд орших бол үлдсэн нутаг нь [[Апусенийн нуруу]]ны ард оршдог. Томоохон голуудын тоонд [[Сомеш гол|Сомеш]], [[Баркэу гол|Баркэу]], [[Алмаш гол|Алмаш]], [[Залэу гол|Залэу]], [[Сэлаж гол|Сэлаж]] зэрэг орно. [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] ба [[Марамуреш тойрог|Марамуреш тойргуудтой]] умард талаараа, [[Бихор тойрог]]той баруун ба баруун урд талаараа, [[Клуж тойрог]]той зүүн ба өмнөд талаараа хиллэнэ. == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sălaj County‎|Сэлаж тойрог}} * [http://www.cjsj.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [https://salaj-county.map2web.eu/ Сэлаж тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Сэлаж тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 17oazjoz533zkiilniaozoog4e8q55b 0 39743 867374 744084 2026-08-27T13:39:51Z Enkhsaihan2005 64429 867374 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Телеорман тойрог | native_name = Județul Teleorman | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cetatea Turnu 2019.jpg | caption1 = [[Турну цайз]] | image2 = Alexandria, Teleorman - Catedrala Episcopală " Sf. Alexandru".jpg | caption2 = Гэгээн Александрын сүм, [[Александриа, Румын|Александриа]] | image3 = Manastirea Cosoteni 2.jpg | caption3 = Кошотени хийд }} | image_flag = Drapel Județul Teleorman.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Teleorman.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Teleorman in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд ]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Александриа, Румын|Александриа]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Адриан Ионут Гыдя|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = {{ill|Валентина-Вероника Митран-Питику|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,790 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 19-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 24-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 247 эсвэл (+40) 347<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-TR (TR тойрог) | website = [http://www.cjteleorman.ro Тойргийн зөвлөл] [https://tr.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.93&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 6,315 (''2015'') }} '''Телеорма́н тойрог''' (Judeţul Teleorman) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 360,178 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Телеорман тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] lc4170d0h3mmzqtnvzdxw1pds14ght3 0 39744 867376 867230 2026-08-27T13:40:55Z Enkhsaihan2005 64429 867376 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин |name = Тимиш тойрог |native_name = Județul Timiș |native_name_lang = ro |settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = BaroquePalaceTemesvarFotoThalerTamas.jpg | caption1 = [[Барокко ордон, Тимишоара]] | image2 = Aerial view of Charlottenburg.jpg | caption2 = [[Богда|Шарлоттенбург]] | image3 = Sannicolaumare.jpg | caption3 = [[Сынниколау Маре]] | image4 = Splaiul Coriolan Brediceanu din Lugoj (octombrie 2023).jpg | caption4 = [[Лугож]] }} |image_flag = Timis flag.webp |image_seal = |image_shield = [[File:Timis county coat of arms.png|65px]] |etymology = [[Тимиш (гол)|Тимиш гол]] |nickname = |motto = |image_map = Timis in Romania.svg |map_caption = Румын дахь Тимиш тойргийн байршил |coordinates = {{coord|45|41|34.08|N|21|24|19.8|E|type:adm1st|display=inline,title}} |subdivision_type = Улс |subdivision_name = [[Румын]] |subdivision_type1 = [[Румыны түүхэн бүс нутгууд|Түүхэн бүс нутаг]] |subdivision_name1 = [[Банат]] |subdivision_type2 = [[Румыны хөгжлийн бүс нутгууд|Хөгжлийн бүс нутаг]] |subdivision_name2 = [[Баруун хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун]] |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1968 |seat_type = Тойргийн төв |seat = [[Тимишоара]] |government_type = |governing_body = Тойргийн зөвлөл |leader_title = Тэргүүн |leader_name = [[Альфред Симонис]] ([[Социал Демократ Нам (Румын)#|PSD]])<ref name="cj-timis">{{cite web |url=https://www.cjtimis.ro/consiliul-judetean-timis/conducere/ |title=Conducerea |work=Consiliul Județean Timiș |access-date=2026-08-26 |archive-date=2022-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614104248/https://www.cjtimis.ro/consiliul-judetean-timis/conducere/ |url-status=live }}</ref> |leader_title1 = Префект |leader_name1 = Корнелиа Мичикой ([[Румыныг Аврах Холбоо|USR]])<ref>{{cite web |url=http://www.prefecturatimis.ro/echipa.php |title=Echipa instituției |work=Instituția Prefectului – Județul Timiș |access-date=2026-08-26 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310183621/http://www.prefecturatimis.ro/echipa.php |url-status=live }}</ref> |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_water_percent = |area_rank = 1-т |area_total_km2 = 8696.7 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} |population_rank = 6-д |population_density_km2 = auto |population_demonym = ''timișean'' (эр), ''timișeană'' (эм)<ref>{{cite web |url=https://dexonline.ro/definitie/timi%C8%99ean |title=timișean |work=dexonline |access-date=2026-08-26 |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609075415/https://dexonline.ro/definitie/timi%C8%99ean |url-status=live }}</ref> | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 19.150&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 29,437 (''2025'') | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] |utc_offset1_DST = +3 |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = SIRUTA код |area_code = [http://colectaredate.insse.ro/senin/classifications.htm?selectedClassification=SIRUTA_AN_2015&action=search&resetCount=true&firstOperator=%3D&itemCode=350&locale=ro 350] |registration_plate_type = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] |registration_plate = TM | website = [https://cjtimis.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br/>[https://tm.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 }} '''Ти́миш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Timiş}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 683.540 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Цахим холбоос == {{commonscat|Timiș County‎|Тимиш тойргийн зургийн цомог}} * [http://www.cjtimis.ro/ Тимиш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Тимиш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] 5gt9m645ee7gavb6th93wg3ewczfdka 0 39745 867412 744171 2026-08-27T16:55:34Z Enkhsaihan2005 64429 867412 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Тулча тойрог | native_name = Județul Tulcea | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud.Tulcea.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Tulcea.png | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Județului Tulcea.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Tulcea_in_Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44.98|28.77|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Хойд Добружа]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Тулча]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Хориа Теодореску|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Александру Дан Мунтеану|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 8,484 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 4-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 40-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 240 эсвэл (+40) 340<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-TL | website = [http://www.cjtulcea.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://tl.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.378&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 6,838 (''2015'') }} '''Ту́лча тойрог''' (Judeţul Tulcea) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 201,462 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Тулча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] t6fcz547mzs3wg7esekwblgtu4fe00u 0 39746 867414 867234 2026-08-27T16:56:48Z Enkhsaihan2005 64429 867414 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Харгита тойрог | native_name = {{lang|ro|Județul Harghita|italics=no}} | other_name = {{lang|hu|Hargita megye}} | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud Harghita.jpg | image_caption = | image_flag = Flag of Harghita County.gif | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Harghita.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Harghita in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Харгита тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Меркуря Чук]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Румын дахь Унгаруудын Ардчилсан Холбоо|RMDSZ]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Барна-Ботонд Биро|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Сандор Петрес|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6639 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 13-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 33-т]] | population_density_km2 = 46 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 53wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x66]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = HR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.450&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$15,242 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://judetulharghita.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://hr.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Харгита тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Harghita}} {{Audio|Ro-Harghita.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 310.867 хүнтэй.<ref name="vz2011" /> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Harghita County|Харгита тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20100116152650/http://www.judetulharghita.ro/ Харгита Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Харгита тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] kndnmb73bqya0kpjasoutt90h9ds99s 867415 867414 2026-08-27T16:56:55Z Enkhsaihan2005 64429 867415 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | official_name = Харгита тойрог | native_name = {{lang|ro|Județul Harghita|italics=no}} | other_name = {{lang|hu|Hargita megye}} | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud Harghita.jpg | image_caption = | image_flag = Flag of Harghita County.gif | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Harghita.svg|75px]] | shield_link = | image_map = Harghita in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Харгита тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Меркуря Чук]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Румын дахь Унгаруудын Ардчилсан Холбоо|RMDSZ]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Барна-Ботонд Биро|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Сандор Петрес|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6639 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 13-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 33-т]] | population_density_km2 = 46 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 53wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x66]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = HR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.450&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$15,242 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://judetulharghita.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://hr.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Харгита тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Harghita}} {{Audio|Ro-Harghita.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 310.867 хүнтэй.<ref name="vz2011" /> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Harghita County|Харгита тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20100116152650/http://www.judetulharghita.ro/ Харгита Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Харгита тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] mbtc9hs89sxfsgnig45kec6uf10lknn 0 39747 867416 744524 2026-08-27T17:01:31Z Enkhsaihan2005 64429 867416 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Хунедоара тойрог | native_name = Județul Hunedoara | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Castelul Corvinestilor - vedere lateral stanga frontala de langa podul de acces.JPG |alt1 = |caption1 = [[Корвин цайз]] |image2 = Déva vára - légi felvétel.jpg |alt2 = |caption2 = [[Девагийн цайз]] |image5 = Aerial photographs of Ulpia Traiana Sarmizegetusa-0182.jpg |alt5 = |caption5 = [[Ульпия Траяна]] |image3 = Sarmizegetusa Regia (Grigore Roibu).jpg |alt3 = |caption3 = [[Сармизегетуза]] |image4 = XIII century church from Densuş.jpg |alt4 = |caption4 = [[Денсуш сүм]] |image6 = Retezat View over Bucura lake.jpg |alt6 = |caption6 = [[Букура нуур]] }} | image_flag = Hunedoara flag.webp | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Hunedoara county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Hunedoara in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45.78|22.93|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Баруун хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Лаурентиу Нистор|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = Лоринц Селл ([[UDMR]]) | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Дева, Румын|Дева]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7,063 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 9-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 20-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 254 эсвэл (+40) 354<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-HD | website = [http://www.cjhunedoara.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://hd.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур]<br />{{URL|1=http://www.orastie.info/}} | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 5.980&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 16,535 (''2025'') }} '''Хунедоа́ра тойрог''' (Judeţul Hunedoara) — [[Румын улс|Румыны]] [[Румын улсын засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 396,253 хүнтэй.<ref name="stat">{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |title="COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor – 2011" |access-date=2014-02-24 |archive-date=2018-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422020048/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |url-status=dead }}</ref> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Хунедоара тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] b7id980d0wr8fzpgutdasnqc26i47kq 0 39749 867418 867236 2026-08-27T17:03:08Z Enkhsaihan2005 64429 867418 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Яломица тойрог | native_name = Județul Ialomița | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Jud Ialomiţa.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Ialomiţa County, Romania.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Stema Ialomita.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Ialomita in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|44.64|27.3|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Слобозиа]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Мариан Павел|ro}} | leader_title1 = [[Префект]] | leader_name1 = Константин Марин | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,453 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 35-д]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 39-д]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 243 эсвэл (+40) 343<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-IL | website = [http://cjialomita.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://il.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 1.652&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 6,384 (''2015'') }} '''Я́ломица тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Ialomița}} [{{IPA|ˈjalomitsa}}], {{Audio|Ro-Ialomița.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 274.148 хүнтэй «жудец». Яломица тойргийн төв нь [[Слобозиа]]. == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ialomița County|Яломица тойрог}} * [http://www.cicnet.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ialomita-county.map2web.eu/projekt/new/20669 Яломица тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Яломица тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] axyjqu1xxvacgwmli2h21vij5rhtc5s 0 39752 867419 867238 2026-08-27T17:03:44Z Enkhsaihan2005 64429 867419 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Яш тойрог | native_name = Județul Iași | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Palatul Culturii Iași.jpg | caption1 = [[Соёлын ордон (Яш)|Яшийн соёлын ордон]] | image2 = Mănăstirea „Sf. Trei Ierarhi“ (1) (cropped).jpg | caption2 = [[Трей Иерархи хийд]] | image3 = Biserica Sf. Gheorghe din Harlau (cropped).jpg | caption3 = Гэгээн Жоржийн сүм, [[Хырлэу]] | image4 = Barajul Aroneanu (cropped).jpg | caption4 = Старча нуур, [[Бутя, Яш|Бутя]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Iași County.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Iasi county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Iasi in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47.25|27.31|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Яш]] | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алекс Костел|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Константин Гузга|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,476 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 23-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 2-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 232 эсвэл (+40) 332<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-IS | website = [http://www.icc.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://is.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 5.431&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 27,032 (2022) }} '''Яш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Iaşi}} [{{IPA|jaʃʲ}}]; {{Audio|Ro-Iași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 772.348<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Хүн ам == 2002 онд энэхүү тойрогт 816.910 оршин суугчтай ба хүн амын нягтрал нь 150 хүн км² тутамд байв. 2011 оны хүн амын тооллогоор 772.348 оршин суугч тоологдсон бөгөөд үүгээр хүн амын нягтрал нь 141 хүн/км² болон буурсан үзүүлэлттэй гарчээ.<ref name="vz2011" /> == Газар зүй == Яш тойрог нийт 5476 км² газар нутагтай ба энэ нь Румын Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 2,29 %-тай тэнцэнэ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Iași County|Яш тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20071031055617/http://www.icc.ro/ Яш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Яш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] c8kyzwist1e9yfo2obvf2gfcd4o67fa 867420 867419 2026-08-27T17:04:17Z Enkhsaihan2005 64429 867420 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Яш тойрог | native_name = Județul Iași | native_name_lang = ro | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Palatul Culturii Iași.jpg | caption1 = [[Соёлын ордон (Яш)|Яшийн соёлын ордон]] | image2 = Mănăstirea „Sf. Trei Ierarhi“ (1) (cropped).jpg | caption2 = [[Трей Иерархи хийд]] | image3 = Biserica Sf. Gheorghe din Harlau (cropped).jpg | caption3 = Гэгээн Жоржийн сүм, [[Хырлэу]] | image4 = Barajul Aroneanu (cropped).jpg | caption4 = Старча нуур, [[Бутя, Яш|Бутя]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Iași County.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = [[File:Actual Iasi county CoA.svg|65px]] | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Iasi in Romania.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47.25|27.31|type:adm1st_region:RO|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баруун Молдав]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Яш]] | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = {{ill|Алекс Костел|ro}} | leader_title1 = Префект | leader_name1 = {{ill|Константин Гузга|ro}} | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 5,476 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 23-т]] | elevation_footnotes = | elevation_m = |population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} |population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} |population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 2-т]] | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Румын дахь утасны дугаар|Утасны код]] | area_code = (+40) 232 эсвэл (+40) 332<ref>Ашиглаж буй дугаар зах зээл дээрх холбооны компанийн ашигладаг дугаарлалтын системээс хамаарна.</ref> | iso_code = RO-IS | website = [http://www.icc.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://is.prefectura.mai.gov.ro/ Префектур] | footnotes = | blank1_name = ДНБ (нэрлэсэн) | blank1_info = US$ 5.431&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 27,032 (2022) }} '''Яш тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Iaşi}} [{{IPA|jaʃʲ}}]; {{Audio|Ro-Iași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 772.348<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Хүн ам == 2002 онд энэхүү тойрогт 816.910 оршин суугчтай ба хүн амын нягтрал нь 150 хүн км² тутамд байв. 2011 оны хүн амын тооллогоор 772.348 оршин суугч тоологдсон бөгөөд үүгээр хүн амын нягтрал нь 141 хүн/км² болон буурсан үзүүлэлттэй гарчээ.<ref name="vz2011" /> == Газар зүй == Яш тойрог нийт 5476 км² газар нутагтай ба энэ нь Румын Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 2,29 %-тай тэнцэнэ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Iași County|Яш тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20071031055617/http://www.icc.ro/ Яш Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Румыны тойрог}} [[Ангилал:Яш тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:1879 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1938 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1940 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1950 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1968 онд байгуулагдсан]] f6bha60gxganknt8l2apu6ggdqwzsvs 0 39764 867464 866925 2026-08-27T17:32:00Z Enkhsaihan2005 64429 867464 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Констанца тойргийн эргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Констанца | other_name = | native_name = Constanța | nickname = | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 288 | image_style = | perrow = 2/2/3/2 |image1 = CasinoCT2026.jpg |alt1 = |caption1 = [[Констанцын казино]] |image3 = Catedral de San Pedro y San Pablo, Constanza, Rumania, 2016-05-27, DD 04-06 HDR.jpg |alt3 = |caption3 = [[Гэгээн Петр, Паулын цогчин дуган, Константа|Цогчин дуган]] |image4 = National History Museum in Constanţa (27654665352).jpg |alt4 = |caption4 = [[Констанцын түүх, археологийн музей|Үндэсний түүхийн музей]] |image5 = Costanza moschea - panoramio.jpg |alt5 = |caption5 = [[Констанцын Их сүм]] |image6 = Muzeul de Artă Populară.jpg |alt6 = |caption6 = Ардын түүхийн музей |image7 = OldTownCt.jpg |alt7 = |caption7 = Хуучин хот |image8 = Orasul antic Tomis - Therme.jpg |alt8 = |caption8 = Эртний хот [[Томис]] |image9 = Biserica „Schimbarea la față” din Constanța.jpg |alt9 = |caption9 = Грек сүм |image2 = Constanța, Farul Genovez, 4.jpeg |alt2 = |caption2 = [[Генуягийн гэрэлт цамхаг|Гэрэлт цамхаг]] |image10 = SeaFrontCt.jpg |alt10 = |caption10 = Далайн эрэг |image11 = RomanianNavy.jpg |alt11 = |caption11 = Румыны флот }} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | imagesize = | image_flag = ROU CT Constanta Flag.svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Constanta-Coat of Arms.png | shield_size = | image_blank_emblem = Constanta - Logo.jpg | blank_emblem_type =[[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | pushpin_map = Румын | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Констанца тойрог|Констанца]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024–)}} | leader_name = Вергил Читак<ref>{{cite web |url=https://rezultatevot.ro/elections/114/results?division=locality&countyId=6793&localityId=6988 |title=Rezultate Vot }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = '''Томис''' нэрээс МЭӨ 6-р зуун | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 124.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1013.5 | area_metro_sq_mi = | population_demonym = ''constănțean'',&nbsp;''constănțeancă''&nbsp;([[Румын хэл|ro]]) | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = 263,688 | population_density_km2 = 2,112 | population_density_sq_mi = | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 425,916 | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|44|10|N|28|38|E|region:RO_type:city(283872)|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 25 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900xxx | area_code = (+40) 41 | registration_plate = CT | blank_name = Хэл | blank_info = [[Румын хэл]] | blank1_name = | blank1_info = | website = {{URL|http://www.primaria-constanta.ro}} | footnotes = }} '''Констанца''' ({{lang-ro|Constanța}} [{{IPA|konˈstant͜sa}}]; {{Audio|Ro-Constanța.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Констанца тойрог|Констанца тойргийн]] засаг захиргааны төв, 283,872 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:29:51 InternetArchiveBot }}.</ref> Констанца [[Румын]]ы тэнгисийн эрэг дээр байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий [[боомт хот]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед энэхүү боомт хот [[Нацист Герман|нацистын Германд]] Румыны [[нефть|нефтийг]] нийлүүлэх гол боомтуудын нэг болж байсан учир дайны эхнээс [[Зөвлөлт]]ийн [[алсын нисэх хүчин|алсын нисэх хүчний]] бөмбөгдөх онцгой бай болж олон удаагийн бөмбөгдөлтөд өртжээ. Ялангуяа 1941 онд Зөвлөлтийн «[[Звено]]» ([[Салаа]]) нэртэй алсын бөмбөгдөгч туршилтын [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]]ийн хослолын цохилтод өртөн [[хүнд хохирол]] амсаж байсан. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="140px"> Constanta STS112-E-6329 lrg.jpg|Дээрээс харахад Constanta shipyard.JPG|Далайн боомт Constanta Panorama.jpg|Хар тэнгисийн эрэг </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|width=auto |location = Констанца (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо) |metric first= Yes |single line= Yes |Jan record high C = 19.1 |Feb record high C = 24.5 |Mar record high C = 30.8 |Apr record high C = 31.9 |May record high C = 36.9 |Jun record high C = 36.9 |Jul record high C = 38.5 |Aug record high C = 36.8 |Sep record high C = 34.8 |Oct record high C = 31.8 |Nov record high C = 26.5 |Dec record high C = 21.0 |year record high C = 38.5 |Jan high C = 4.7 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 10.1 |Apr high C = 14.7 |May high C = 20.6 |Jun high C = 25.5 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 27.9 |Sep high C = 23.3 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 11.9 |Dec high C = 6.6 |year high C = |Jan mean C = 1.4 |Feb mean C = 2.7 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 10.8 |May mean C = 16.6 |Jun mean C = 21.5 |Jul mean C = 23.9 |Aug mean C = 23.9 |Sep mean C = 19.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 3.2 |year mean C = |Jan low C = -1.2 |Feb low C = 0.0 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 7.7 |May low C = 13.1 |Jun low C = 17.6 |Jul low C = 19.7 |Aug low C = 19.9 |Sep low C = 15.6 |Oct low C = 10.8 |Nov low C = 5.7 |Dec low C = 0.6 |year low C = |Jan record low C = -24.7 |Feb record low C = -25.0 |Mar record low C = -12.8 |Apr record low C = -4.5 |May record low C = 1.8 |Jun record low C = 6.4 |Jul record low C = 7.6 |Aug record low C = 8.0 |Sep record low C = 1.0 |Oct record low C = -12.4 |Nov record low C = -11.7 |Dec record low C = -18.6 |year record low C = -25.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 35.6 |Feb precipitation mm = 25.9 |Mar precipitation mm = 37.4 |Apr precipitation mm = 31.9 |May precipitation mm = 44.8 |Jun precipitation mm = 42.3 |Jul precipitation mm = 41.9 |Aug precipitation mm = 36.3 |Sep precipitation mm = 44.0 |Oct precipitation mm = 44.4 |Nov precipitation mm = 41.5 |Dec precipitation mm = 41.1 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 5.6 |Feb precipitation days = 4.6 |Mar precipitation days = 5.5 |Apr precipitation days = 5.2 |May precipitation days = 5.9 |Jun precipitation days = 5.2 |Jul precipitation days = 4.2 |Aug precipitation days = 2.9 |Sep precipitation days = 4.1 |Oct precipitation days = 4.9 |Nov precipitation days = 5.2 |Dec precipitation days = 6.2 |year precipitation days = | Jan snow days =7.83 | Feb snow days =5.25 | Mar snow days =2.83 | Apr snow days =0.21 | May snow days =0.04 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0.04 | Nov snow days =1.29 | Dec snow days =4.5 | year snow days = |Jan humidity = 86 |Feb humidity = 85 |Mar humidity = 85 |Apr humidity = 83 |May humidity = 81 |Jun humidity = 78 |Jul humidity = 76 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 82 |Nov humidity = 86 |Dec humidity = 88 |year humidity = 82 |Jan sun = 89 |Feb sun = 112 |Mar sun = 143 |Apr sun = 198 |May sun = 270 |Jun sun = 294 |Jul sun = 331 |Aug sun = 305 |Sep sun = 229 |Oct sun = 157 |Nov sun = 100 |Dec sun = 86 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]],<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | title = WMO Normals 91-20 Romania - Constanta | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 17 November 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231117211556/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Constanta_15480.csv | url-status = live }}</ref> meteomanz(цастай өдөр 2000-2023, туйлын үе 2021-одоо)<ref>{{cite web | url = http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15480&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 | title = CONSTANTA - Weather data by months | website = Meteomanz | access-date = 2026-06-13}}</ref> |source 2 = Romanian National Statistic Institute (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web | url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) | work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment | publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн | year = 2007 | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf | archive-date = 2007-09-27 }}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993)<ref name = DWD>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | title = Klimatafel von Constanta (Konstanza), Dobrudscha / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13 | archive-date = 2021-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211022120420/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154800_kt.pdf | url-status = live }}</ref> |date= 2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Constanța|Констанца}} * [https://web.archive.org/web/20160718045951/http://www.primaria-constanta.ro/DefaultEn.aspx?machetaID=14&paginaID=77&detaliuID=862&lang=en Констанца хотын албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{DEFAULTSORT:Констанца}} [[Ангилал:Констанца| ]] [[Ангилал:Констанца тойргийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Добружагийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] s3or59uuk2w5crjwhjvp0vprl423yr0 0 39774 867439 866193 2026-08-27T17:17:40Z Enkhsaihan2005 64429 867439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bacău (4263977420).jpg|thumb|right|Бакэу]] '''Бакэу''' ({{lang-ro|Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] {{Audio|Ro-Bacău.oga|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Бакэу тойрог|Бакэу тойргийн]] төв, 144,307 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 06:59:29 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүйн байршил == Бакэу нь [[Дорнод Карпатын нуруу]]ны зүүн талд [[Бистрица гол (Сирет)|Бистрица голын]] адагт, [[Сирет гол]]д цутгах цутгалаас хэдхэн километрийн дээд талд оршдог. == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Mөн үзэх == * [[Румыны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău|Бакэу}} * [https://web.archive.org/web/20180810102544/http://bacaul.net/ Бакэу хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бакэу| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]] rsz8trg5o127ymjh9rugzkt6je4xf60 867440 867439 2026-08-27T17:17:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бакау]] to [[Бакэу]] 867439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bacău (4263977420).jpg|thumb|right|Бакэу]] '''Бакэу''' ({{lang-ro|Bacău}} [{{IPA|baˈkəu̯}}] {{Audio|Ro-Bacău.oga|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Бакэу тойрог|Бакэу тойргийн]] төв, 144,307 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 06:59:29 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүйн байршил == Бакэу нь [[Дорнод Карпатын нуруу]]ны зүүн талд [[Бистрица гол (Сирет)|Бистрица голын]] адагт, [[Сирет гол]]д цутгах цутгалаас хэдхэн километрийн дээд талд оршдог. == Түүх == {{өргөтгөх хэсэг}} == Mөн үзэх == * [[Румыны хотын жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bacău|Бакэу}} * [https://web.archive.org/web/20180810102544/http://bacaul.net/ Бакэу хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бакэу| ]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]] rsz8trg5o127ymjh9rugzkt6je4xf60 0 39777 867432 743646 2026-08-27T17:14:10Z Enkhsaihan2005 64429 867432 wikitext text/x-wiki '''Пите́шти''' ({{lang-ro|Pitești}} [{{IPA|piˈteʃtʲ}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Аржеш тойрог|Аржеш тойргийн]] төв, 155,383 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 17:03:15 InternetArchiveBot }}.</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Pitesti art gallery.jpg|Урлагийн галерей City hall front.jpg|Хотын захиргаа Victoriei street 2.jpg|Викториагийн гудамж Pitesti Economic College.jpg|Эдийн Засгийн Дээд Сургууль </gallery> == Спорт == Хөлбөмбөгийн клуб [[Аржеш Питешти]] 1970-аад онд хоёр ч удаа [[Лига 1 (Румын)|Румыны хөлбөмбөгийн улсын аварга]] болж байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pitești|Питешти}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Питешти| ]] [[Ангилал:Аржеш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] rlg7d0u83hyyvgpqiblfcglsr26b0zy 0 40035 867323 858693 2026-08-27T12:29:35Z Bgangte 107082 /* */ 867323 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Үхрийн нүд |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Grossulariaceae]] |genus = ''[[Тошлой]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин — Ribes) Сэрдэгийн овгийн [[Ургамал|ургамлын]] төрөл юм. Төрөл дотроо 150 гаруй зүйл байдаг бөгөөд эдгээр [[жимс]]нүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Улааганы бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] dmkfe912z1s1kf6b3tci7w0m6vk0ikb 867353 867323 2026-08-27T12:53:31Z Bgangte 107082 /* */ 867353 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Grossulariaceae]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин — Ribes) Сэрдэгийн овгийн [[Ургамал|ургамлын]] төрөл юм. Төрөл дотроо 150 гаруй зүйл байдаг бөгөөд эдгээр [[жимс]]нүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Улааганы бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 0ulei8bft4ibtkxhs77e891tp7pua48 867354 867353 2026-08-27T12:57:30Z Bgangte 107082 /* */ 867354 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Grossulariaceae]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин — Ribes) Сэрдэгийн овгийн [[Ургамал|ургамлын]] төрөл юм. Төрөл дотроо албан ёсоор 195 зүйл байдаг бөгөөд эдгээр [[жимс]]нүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Улааганы бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 16ljxmv21z5n1gvg6u02nilneqk8hh9 867358 867354 2026-08-27T12:59:34Z Bgangte 107082 /* Ач тус */ 867358 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Grossulariaceae]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин — Ribes) Сэрдэгийн овгийн [[Ургамал|ургамлын]] төрөл юм. Төрөл дотроо албан ёсоор 195 зүйл байдаг бөгөөд эдгээр [[жимс]]нүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 9an6nls27gfwodrxq12r8muw0oglmup 867369 867358 2026-08-27T13:28:04Z Bgangte 107082 /* */ 867369 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана буюу улаан улаагана (Redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (Blackcurrants, черная смородина), Цагаан улаалзгана (Whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (Gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Уг жимс нь [[Умард туйл]], [[Европ]], [[Кавказ]], [[Өрнөд Сибирь|Өрнө]] болон [[Дорнод Сибирь]], [[Дундад Ази]], [[Швед]]ийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] ckhuhhkbu3f1x67lwy2zaojycdl3rwk 867370 867369 2026-08-27T13:30:57Z Bgangte 107082 /* Тархац */ 867370 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана буюу улаан улаагана (Redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (Blackcurrants, черная смородина), Цагаан улаалзгана (Whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (Gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] jb3lsadnevn2j7o74ubl9c0bz92nr4y 867379 867370 2026-08-27T13:51:50Z Bgangte 107082 /* Тархац */ 867379 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана буюу улаан улаагана (Redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (Blackcurrants, черная смородина), Цагаан улаалзгана (Whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (Gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] pekjwi17st41tdercw0gq3wiw8rotad 867477 867379 2026-08-27T17:56:14Z Bgangte 107082 /* */ 867477 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана буюу улаан улаагана (redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (Gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] 9agvklvjyytcre745quzy1iq0jampqj 867478 867477 2026-08-27T17:56:57Z Bgangte 107082 /* */ 867478 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана буюу улаан улаагана (redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] oftow2goson9f4efu7125d2lv6q2r1o 867496 867478 2026-08-27T19:04:21Z Bgangte 107082 /* */ 867496 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана (redcurrants, красная смородина), хар улаагана буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] k8yy9kjoj7ca2stlmkmhiu52kp2qqql 867501 867496 2026-08-27T19:18:06Z Bgangte 107082 /* */ 867501 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана (redcurrants, красная смородина), хар улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] fh96zspcvv00kcnxovrtvoey9u0npg3 867502 867501 2026-08-27T19:19:48Z Bgangte 107082 /* */ 867502 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Англи дуудлага: /ˈraɪbiːz/) нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), хар улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] sdtj1nrc05zj8phgjtnz31ubpb65bzm 0 40819 867396 860150 2026-08-27T15:47:53Z Munkhbat1998 107079 Эх текст нь хувийн санал бодлыг тусгасан бөгөөд өргөн хүрээтэй засвар хийх шаардлагатай. 867396 wikitext text/x-wiki '''Улаан малгайтны бослого'''<ref>Бас өөрөөр '''Улаан малгайтны урвалгаан, Жиньдандаогийн үймээн''' гэж нэрлэдэг.</ref> ([[Англи хэл|англи]]:''Jindandao incident'') нь 1891 онд Хятад тариачин '''Ян Юэчүнь''' удирдсан, хятад тариачдын самуун дэгдэж, Өмнөд Монголын 49 хошууны [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган]]<nowiki/>ы нутгийг хамарсан. Нийт 150,000 - 500,000 гаруй монголчуудыг хядсан нь [[Монгол үндэстэн|монголчууд]]<nowiki/>ын түүхэнд монгол үндэстний эсрэг хамгийн том [[геноцид]]үүдийн нэг болсон юм. Ийн цагаан хэрэм орчмын монгол хошуудыг сүйрүүлж, олон монголчуудыг нутгаа орхин дүрвэхэд хүргэсэн юм. Дараа нь энэхүү алан хядлагыг бослого хэмээн Хятадууд нэрийдсэн юм. Жили мужийн бүгдийг захирагч сайд Ли Хунжан Жили мужийн жанжин Е Жичаог бослогыг дарахаар Зостын чуулган руу томилон явуулжээ. Цэрэг арми нь цагаан хэрмийг давж өмнөд ба баруун өмнөд зүгээс орж ирэн, зүүн зүгээс болох [[Мүгдэн]] хотоос цэргүүд ирж босогчдыг бүсэлсэн аж. 12-р сард бослогыг бүрэн дарж, улмаар Ян Юэчүнь [[Тяньжинь]] хотод цаазлуулжээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] ca6qhfrmbvlnw1qh4qbm3qn8y75sm77 867397 867396 2026-08-27T15:48:30Z Munkhbat1998 107079 867397 wikitext text/x-wiki Жин Дан Даогийн хэрэг явдал нь Гуансю эзэн хааны засаглалын арван долоо дахь жилийн (1891) аравдугаар сарын аравны өдөр эхэлсэн бослогыг хэлдэг бөгөөд Жин Дан Даогийн мянга мянган дагалдагчид Их багш Ян Юэчун болон Ли Гуожен, Ван Зэн зэрэг бусад удирдагчдын удирдлаган дор "Тэнгэрийн өмнөөс үйлдэж, зэрлэгүүдийг хөөн зайлуулж, Чин улсыг устгах" уриан дор бослогыг эхлүүлсэн юм. "Жин Дан Даогийн бослого" эхнээсээ дарагдах хүртэл ердөө нэг сар үргэлжилсэн. Жили мужийн бүгдийг захирагч сайд Ли Хунжан Жили мужийн жанжин Е Жичаог бослогыг дарахаар Зостын чуулган руу томилон явуулжээ. Цэрэг арми нь цагаан хэрмийг давж өмнөд ба баруун өмнөд зүгээс орж ирэн, зүүн зүгээс болох [[Мүгдэн]] хотоос цэргүүд ирж босогчдыг бүсэлсэн аж. 12-р сард бослогыг бүрэн дарж, улмаар Ян Юэчүнь [[Тяньжинь]] хотод цаазлуулжээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] r1apd9lf0pg2uc654gymahaz9bgdm2k 867399 867397 2026-08-27T15:50:58Z Munkhbat1998 107079 867399 wikitext text/x-wiki Жин Дан Даогийн хэрэг явдал нь Гуансю эзэн хааны засаглалын арван долоо дахь жилийн (1891) аравдугаар сарын аравны өдөр эхэлсэн бослогыг хэлдэг бөгөөд Жин Дан Даогийн мянга мянган дагалдагчид Их багш Ян Юэчун болон Ли Гуожен, Ван Зэн зэрэг бусад удирдагчдын удирдлаган дор "Тэнгэрийн өмнөөс үйлдэж, зэрлэгүүдийг хөөн зайлуулж, Чин улсыг устгах" уриан дор бослогыг эхлүүлсэн юм. "Жин Дан Даогийн бослого" эхнээсээ дарагдах хүртэл ердөө нэг сар үргэлжилсэн. [[Ангилал:Монголын түүх]] 7f1hrn20imat20xyvpfz0e37kl1nkz9 10 46406 867481 769090 2026-08-27T17:57:51Z Enkhsaihan2005 64429 867481 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Сербийн тойрог | title = [[Сербийн захиргааны тойрог|Сербийн тойрог]] | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | bodyclass = hlist | group1 = [[Воеводина]] | list1 = * [[Баруун Бачка тойрог|Баруун Бачка]] * [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]] * [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]] * [[Срем тойрог|Срем]] * [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]] * [[Умард Бачка тойрог|Умард Бачка]] * [[Умард Банат тойрог|Умард Банат]] | group2 = Белград | list2 = * [[Белград|Белград хот]] | group3 = [[Шумади ба Баруун Серби]] | list3 = * [[Златибор тойрог|Златибор]] * [[Колубара тойрог|Колубара]] * [[Мачва тойрог|Мачва]] * [[Моравич тойрог|Моравич]] * [[Поморав тойрог|Поморав]] * [[Расина тойрог|Расина]] * [[Рашка тойрог|Рашка]] * [[Шумади тойрог|Шумади]] | group4 = [[Өмнөд ба Зүүн Серби]] | list4 = * [[Бор тойрог|Бор]] * [[Браничев тойрог|Браничев]] * [[Заечар тойрог|Заечар]] * [[Нишава тойрог|Нишава]] * [[Пирот тойрог|Пирот]] * [[Подунай тойрог|Подунай]] * [[Пчинь тойрог|Пчинь]] * [[Топлич тойрог|Топлич]] * [[Ябланич тойрог|Ябланич]] | group5 = [[Косово ба Метохи]]{{smallsup|1}} | list5 = * [[Косово тойрог|Косово]] * [[Косово-Поморав тойрог|Косово-Поморав]] * [[Косовска Митровица тойрог|Косовска Митровица]] * [[Печ тойрог|Печ]] * [[Призрен тойрог|Призрен]] | below = * {{smallsup|1}} Косово 2008 онд тусгаар тогтнолоо зарласан ч Серби одоог хүртэл өөрийн нутаг дэвсгэр хэмээн мэдэгдсээр байна. }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Сербийн засаг захиргааны гишүүнчлэл|!окрузи]] </noinclude> ayu8y56c0ou80r5u8r1mrvswy0obdc5 0 51882 867382 773484 2026-08-27T14:31:51Z Munkhbat1998 107079 867382 wikitext text/x-wiki [[Файл:Чин улс.png|thumb|400px|Чин гүрний хил хязгаарыг БНХАУ-ын харьцуулсан байдал]] [[Хятад|НХАУ байгуулагдсаны эхэн үед зарим хөрш орнуудтай түүхэн хилийн маргаантай байсан. Хоёр талын олон удаагийн хэлэлцээрийн дараа Хятад улс хөрш орнуудынхаа дийлэнх хэсэгтэй хилийн заагийг тогтоож, хэмжилт хийж дуусгасан. Одоогийн байдлаар Хятад улс цөөн хэдэн хөрш орнуудтай хилийн маргаантай байгаа бөгөөд түүхийн хувьд эдгээр маргааны зарим нь хилийн маргаан, зэвсэгт мөргөлдөөн болж өргөжсөн. Хятад улс холбогдох нутаг дэвсгэрт маргаангүй бүрэн эрхтэй бөгөөд санал зөрөлдөөнийг хэлэлцээр, зөвлөлдөх замаар шийдвэрлэхийг шаардаж байна. Холбогдох бүх талууд хил орчмын бүс нутагт мөргөлдөөнийг зохицуулж, энх тайван, тогтвортой байдлыг хамтран хамгаалахад үүрэг хүлээдэг.]] == Шийдвэрлэсэн маргаанууд == ===Дундад азийн улсуудтай маргаантай газар нутгууд === Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаад тусгаарласан Дундад Азийн Казахстан, Киргизстан, Тажикстан, Туркменстан, Укбекстан зэрэг улсууд 1991 оноос хойш Хятад улсад зарим зурвас газруудаа алдсан. Казахстан улс маргаантай хэсгийн газраасаа 407 км.кв нутгийг, Киргизстан 12 км.кв нутгаа өгчээ. Харин тусгаар тогтносон даруйдаа иргэний дайнд нэрвэгдэн улс төр, эдийн засгийн хувьд маш хүнд байдалд орсон Тажикстан Маркансу гол, Памирын нуруун дахь Сарыгол уулс орчмын 1358 км. кв нутгийг Хятадуудад өгч, газар нутгийн маргаанаа эцэслэсэн. Хятадууд142 мянган км. кв нутаг дэвсгэртэй тус улсаас 28 мянган км. кв нутгийг нь түүхэн болон бусад нотлох баримтын дагуу өөрийн газар нутаг гээд өгөхийг шаардаж байсан ч хэлэлцээрийн явцад ийнхүү бууруулж авчээ. ====Тажикстан==== {{гол|Хятад Тажикстаны маргаантай газар нутгууд}} Нутаг дэвсгэрийн маргааны түүхэн уг сурвалж нь 19 дүгээр зууны үеэс эхэлдэг. Тухайн үед хүч нь суларсан байсан Манж Чин гүрэн, колончлолоо Ази руу идэвхитэй тэлж байсан Хаант Орос улсуудын ашиг сонирхол энэ бүсэд тулжээ. Хил тогтоолт Хаант Оросын давамгайллаар өндөрлөж Манжийн тал сэтгэл дундуур үлдсэн. Энэ асуудал 100 гаруй жил үргэлжилж ЗХУ-ын үед ч шийдэж чадаагүй юм. Харин 1990-ээд оны үед ЗХУ бутарснаар олон салангид бие даасан улсууд бий болж хилийн маргааныг шийдвэрлэхэд Хятадад илүү хялбар болсон байна. Нөгөө талаас БНХАУ нь өөрийн хамгийн тогтворгүй эмзэг бүс нутаг болох Шинжаантай залгадаг хилийнхээ асуудлыг яаралтай тодорхой болгож авах сонирхолтой байжээ. Иймээс Казахстан, Киргизстан улсуудтай маргааныг шийдвэрлэснийхээ дараа 2011 оны нэгдүгээр сард Тажикстан улстай 1877 оноос хойш тодорхойгүй байсан Памирын уулсын бүс дэх хилийн зурвасыг асуудлыг өрийн асуудалтай уяолуулдан шахалт үзүүлэн тохиролцож чадсан байна. Тохиролцооны дүнд 1358 хавтгай дөрвөлжин км нутаг БНХАУ-ын харъяанд орсон түүхтэй. Тажикстаны гадаад хэргийн сайдын мэдээлснээр энэ нутаг нь Хятадтай маргаантай байсан нийт газрын 5.5 хувь болж байгаа аж. ===БНХАУ, Мьянмарын маргаантай газар нутгууд === БНХАУ-ын дөнгөж байгуулагдсаны дараа Ардын чөлөөлөх арми нь Бирмд үүрлэсэн Гоминданы үлдэгдлийг бут цохихоор тус улсын нутагт цөмрөн ороод буцаж гараагүй байна. Үүнийг Бирмийн эрх баригчид удаа дараа шаардсан боловч цэргээ гаргаагүй учир 1955 онд цэргийн хүчээр хөөн гаргахаар дайн хийжээ. Шинээр байгуулагдсан БНХАУ-ыг олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлөх зорилготой Хятадууд Бирмээс цэргээ гаргаж газар нутгийн шинэ хэлэлцээр байгуулжээ. Түүний дараа Хятад улс Бирмийн Качин хэмээх газрыг Өмнөд Төвдийн нэг хэсэг үзэж маргаан дэгдээж үүнийгээ одоо ч үргэлжлүүлж байна. == Өнөөдрийн БНХАУ-ын хилийн маргаантай газар нутгууд == [[Файл:Territory dispute of China 2020.png|thumb|260px|2020 онд Хятадын газар нутгийн маргаан]] ===Тайванийн асуудал === {{гол|Тайвань}} БНХАУ байгуулагдах хүртэл албан ёсоор Хятад улсад багтаж байсан Тайвань арал эдүгээ тус улсын хувьд маргаантай газар нутаг байдаг. 1949 онд БНХАУ байгуулагдахын өмнөхөн коммунистуудад шахагдсан Чан Кай Ши тэргүүтэй Гоминданыхан Тайвань арал руу зугатаж очин БНХУ-г байгуулсан түүхтэй. 1949 оноос хойш Тайваний асуудал БНХАУ-ын хувьд байнгын маргаантай байсаар ирсэн.Тус улс нь 10 гаруй жил Хятадыг НҮБ-д төлөөлж байсан. Эдүгээ харин Тайвань арал эх газрын бүрэн хараат улс хэмээгдэж газрын зураг дээр Хятадтай адил өнгөөр тэмдэглэгдэх болсон. БНХАУ сүүлийн хэдэн жил Тайвань бол Хятадынх гэдгийг дэлхий нийтэд ойлгуулах томоохон шийдвэрүүдийг гаргасаар ирсэн. Тайвань арлынхны хувьд эх газрын Хятадын нэг хэсэг нь Монгол Улс болон Оросын автономит Тува улс мөн хэмээн эдүгээ ч иймэрхүү газрын зураг хэвлэн тараасаар байдаг. === Өмнөд Хятадын тэнгис дэх маргаантай газар нутгууд === Хятадын өмнөд хэсэгт тэнгисийн эрэг дагуу оршдог бүлэг хэдэн арал байдаг.Тэдгээр арал болон ойр орчмынх нь газар нутгийг Өмнөд Хятадын далайн бүс хэмээн хятадууд ярьдаг. Гэвч тухайн бүс нутаг дахь бусад улс орнууд ч өөр өөрсдийн хэлээр тэрхүү нутгийг нэрлэж хилийн маргаанд оролцдог. Энд Вьетнам, Малайз, Бруней, Филиппин гээд Зүүн Өмнөд Азийн хэд хэдэн улсын эрх ашиг огтлолцож байдаг газар болох Спартли арлууд, Параселийн арлууд болон Тонкийн булан оршино. Вьетнам, Хятад хоёр 1979 онд эдгээрээс болоод жижиг хэмжээний дайн хүртэл хийж байсан. Энэхүү газрын ойролцоох усан доор ихээхэн хэмжээний байгалийн хий, газрын тосны нөөц байдаг бол усанд нь их хэмжээний загас агнуурын нөөц бий. Түүхчид, судлаачид ч энд тогтоосон хилийн зурвасын талаарх ойлголтыг нэг мөр болгож чаддаггүй ажээ. Энэ орчмыг аль нэг улс нь өөрийн эзэмшилдээ багтаахын тулд 100 гаруй жилийн турш маргалдсаар байгаа ба сүүлийн хэдэн жил БНХАУ бусдыгаа давамгайлахыг оролдож байна. ===БНХАУ, Вьетнамын маргаантай газар нутгууд === Вьетнам, Хятад улсын хооронд Өмнөд Хятадын тэнгисийн Парсел болон Спратлиарлын арлын эзэмшлийн асуудлаар олон жилийн турш маргаантай. БНХАУ сүүлийн жилүүдэд энэ арлуудаас болон Филиппинтэй болон бусад улстай хилийн маргаан өрнүүлсэн. Филиппин улс БНХАУ-ыг НҮБ-д мэдүүлж заргалдаад байгаа юм. Эдийн засгийн хувьд өдөр ирэх бүр хүчирхэгжсээр байгаа Хятад Улс сүүлийн жилүүдэд хилийн маргаан будилааны хэргийг байнга өдүүлж, олон улсыг хамарсан маргаан мэтгэлцээн, тулгаралтыг өрнүүлэх болоод байна. ===БНХАУ, Японы маргаантай газар нутгууд === БНХАУ болон Японы хооронд Өмнөд Хятадын тэнгист байдаг Сэнкаку олтригийн бүлэг арлуудыг тойрсон маргаантай. Хоёр талаасаа үе үе тус арал дээр өөрсдийн улсын туг далбаагаа мандуулснаас болж, хоёр улсад нэгнийгээ эсэргүүцсэн жагсаал цуглаан болж, улангассан зарим нь бусдын эд зүйлс, бизнест хохирол учруулах үйлдлүүд хийсээр ирлээ. Иймэрхүү асуудлаас болоод хоёр улс хоорондоо эсэргүүцлийн ноот бичиг солилцохоос эхлээд заримдаа цэрэг, зэвсэг ч хэрэглэх шахдаг. Энэхүү Япончуудын Сенкакү гэдэг арлыг Америкчууд мэдэлдээ байлгаж байгаад 1971 онд Япончуудад өгсөн. ===БНХАУ, Энэтхэгийн маргаантай газар нутгууд === Хятад, Энэтхэг хоёр улс аль хэдийнээс л хил дагуух газар нутаг дээрээ маргалдсаар ирсэн. Тус хоёр улс газрын нутгийн маргаанаас болж хэд хэдэн удаа зэвсэгт мөргөлдөөнд орж,1961-1962 онд бүр дайн хийгээд авсан. Энэхүү маргааны гол учиг нь Британийн колончлогчдын 1914 оны үед Энэтхэг, Хятадын хил орчимд татсан “Мак Махоны шугам” гэгчээс болдог байна. Хятадууд “Энэ шугамыг татсанаараа энэтхэгчүүд анхнаасаа Хятадын мэдэлд байсан Өмнөд Төвдийн нутгийг авсан” гэж гомдоллодог. Энэхүү шугамын дагуу 700 км үргэлжилдэг нутгийг манайх гэж маргалдсаар ирсэн. Энэ нь 80 мянган км. кв нутаг дэвсгэр гэсэн үг ажээ.ЭнэтхэгийнУттараханд, Ладах, Араначал-Прадеш, Жамму, Кашмир зэрэг мужид Хятадууд үе үе нэвтэрдэг. ===БНХАУ, Бутаны маргаантай газар нутгууд === Хятад, Энэтхэгийн дунд Гималайн уулс дунд оршдог Бутан улс нь газрын нутгийн хувьд жижигхэн. БНХАУ бутанд Хятадын 270 км.кв “нутаг” бий хэмээн шаарддаг байна. Бутан улс газар нутгаар жижиг болохоор ямар ч байсан газраа өгөх эрхгүй гэдэг ажээ. Тиймээс ч тус улс Хятадтай залгадаг хилээ хаан, өмнөд хөрш Энэтхэг улстай бүх талаар хамтран ажиллах бодлого хэрэгжүүлдэг байна. == БНХАУ-ын санаархаж байгаа газар нутгууд == * Тайваний олон улсын эрх == Мөн үзэх == * [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]] * [[Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд]] * [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]] * [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]] == Судалгааны бүтээл == * Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он. * Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он. * Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство "Казахстан". Алма-Ата, 1975г. == Эх сурвалжууд == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] * {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}} * ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152]. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников] * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] ==Зүүлтүүд== ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Гадаад холбоос== *[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas] *[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website] *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969] *[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969] {{DEFAULTSORT:Хятадын газар нутгийн санаархал}} [[Ангилал:Хятадын түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Хятадын хилийн мөргөлдөөнүүд]] [[Ангилал:Хятадуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:БНХАУ-ын оролцсон дайн тулаан]] 2k4cg1sj349d4dd0jgdty2a349hzzxx 0 52793 867490 715948 2026-08-27T18:46:42Z Munkhbat1998 107079 867490 wikitext text/x-wiki [[File:Temtselt Shobshuud.jpg|thumb|right|200px|Шовчууд Тэмцэлт]] Ши Хаймин (Монгол нэр нь: Шовчууд Тэмцэлт, 1956 оны 8 дугаар сард Өвөр Монголд төрсөн) бол гадаадад улс орныг салан тусгаарлах үйл ажиллагаанд удаан хугацаанд оролцож ирсэн зөрүүд салан тусгаарлагч этгээд юм. Тэрээр 1981 онд Өвөр Монголд хууль бус цуглааныг өдөөн турхирч, түүний гол цөм, тулгуур хүчин нь болж байжээ. 1991 онд Ши Хаймин Герман руу оргон зайлж, "улс төрийн дүрвэгч" гэх зэрэг халхавчаар гадаадад удаан хугацаагаар бүгэж, гадаадын Хятадын эсрэг хүчнүүдтэй сүлбэлдэн Хятадын эсрэг салан тусгаарлах үйл ажиллагаа явуулж байна. [[Ангилал:Хятадын улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Хятадын хүн]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] re87sn3eur33rr05b9dmvp4vg3nd4vs 0 52794 867487 715723 2026-08-27T18:31:16Z Munkhbat1998 107079 867487 wikitext text/x-wiki “Хада 1955 оны 11 дүгээр сарын 29-ний өдөр Өвөр Монголд төрсөн. Тэрээр Хятадын Эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэрэг үйлдсэний улмаас хуулийн дагуу ял шийтгүүлсэн гэмт хэрэгтэн бөгөөд улс орныг салан тусгаарлах үйл ажиллагаанд удаан хугацаанд оролцож ирсэн байна. 1995 оны 12 дугаар сард, Хада улс орныг салан тусгаарлах болон тагнуул хийсэн хэрэгт сэжиглэгдэн, Хятадын хууль хяналтын байгууллагад хуулийн дагуу баривчлагджээ.” [[Ангилал:Хятадын хүн]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] evc4gi2s8odukwsyisvaqvorly3qbyf 0 66521 867558 804789 2026-08-28T11:43:16Z Uuganbaatar.D 107103 867558 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{coord|45.2473682|104.5347695|display=title}} '''Дэлгэрхангай уул''' нь [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Дэлгэрхангай сум|тус уулын нэрээр нэрлэгдсэн сум]] дахь далайн төвшнөөс дээш 1926 м өндөр өргөгдсөн байгалийн үзэсгэлэн төгс бүрдсэн нутгийн ард олны хүндэлж биширч явдаг хайрхан юм. Тахилгын өндөр, Уст зараагын өндөр, Хөх өндөр, Гурван өндөр гэсэн залгаа дөрвөн хэсэг томоохон үргэлжилсэн уулсаас бүрддэг. Ерөнхийдөө уулын орших байц нь тэр нутгийн тал хээр ба говь хээрийг заагласан шинжтэй, ар тал нь хангайрхуу, өвөр тал нь говирхуу гэж хэлж болно.<ref>Түүнчлэн энэ уул хайрхныг Инил нэрт Хөх Түрэгийн үеийн нэгэн хааны нэрээр нэрлэсэн талаар зарим судлаачид таамаг дэвшүүлсэн байдаг</ref> Энэхүү уул нь төв халхын есөн их уулын гол дунд оршдог бөгөөд их эртний төрийн тахилгатай гэлцдэг. Дундговь аймгийн нутагт байх Дэлгэрхангай уулыг эрт цагт Инэл хан уул гэдэг байж. Инэл гэдэг нь энгүй их, маш их, их юмны таг гэсэн утгатай үг юм. Дэлгэрхангай уулын яг орой дээр хэвлий /хэвтэш/ маягийн томоос том талбай байдаг. Түүнийг Алтан тэвш гэдэг юм. Алтан тэвш дээр уулын тахилгад хүрэлцэн ирсэн хүмүүс унаж ирсэн хүлэг морьдоо уралдуулж, эрчүүд нь бяр хүчээ үзэн барилдаж, нум сумаа агсаан нэг ёсны бэсрэг наадам зохион тэр үеэс эдүгээг хүртэл уламжлал болсоор ирсэн байдаг. Дэлгэрхангайн энгэр биед “Тэвш”-ийн хэмээх салбар жижиг уул буй. Түүний Шүүт /Хөшөөт гэсэн үг байж болох/-ын амны зүүн хярд онцгой нууц хонхорт нэгэн том булш бий. Тэр хярын дэргэдүүр их тод улбаа зам байдаг. Их эртний зам байж болохоор санагддаг. Түүнийг одоо “Хүрээ зам” гэдэг юм. Булшнаас зүүн тийш орших бэсрэг хярын орой дээр нэгэн цооног агуй /нүх/ байх бөгөөд доогуураа булштай холбогддог гэсэн яриа байдаг. Дэлгэрхангай уулын лус савдаг нь 20-иод метр урт, ханцуйтай гарын чинээ бvдvvн том могойг гэдэг юм. Тэр могой Тэвшийн ууланд байдаг байж магадгүй гэж нутгийнхан ярьдаг. Дэлгэрхангай уул төв халхын есөн их хан уулын гол дунд оршдог бөгөөд их эрт төрийн тахилгатай болсон юм. Нийслэлийн ойролцоох Богд уул л гэхэд бүр сүүлд 1778 онд, Отгонтэнгэр 1779 онд, Хэнтий хан 1818 онд төрийн тахилгатай болсон гэдэг. Дэлгэрхангай уулыг тахихдаа баатар хүний хөө хуяг, илд мэс, эрхэм хvний хувцас чимэг, суудал ширээ, хэрэгсэл зэргийг өргөдөг байсан тухай брагри ёнзон Дамцагдоржийн “Их газрын эзэн Дэлгэрхангай уулын сан тахилга тус амгалангийн хурыг буулгагч” хэмээх сударт өгүүлсэн байдаг. Дэлгэрхангай уулын ар хөндийд жилийн жилд олон мянган адуу отроор нутагладаг Онгон хэмээн газар бий. Онголсон газрыг тvмэн адуугаар талхлуулсан гэдэг шүү дээ. Дэлгэрхангай уулын ард Ногоон толгой гэдэг эрт цагаас үхэгсдийг нутаглуулж ирсэн газар бий бөгөөд шарилыг онголоход оролцсон зарц барлагуудыг энд хороосон байж тун магадгүй. Тэвшийн булшнаас хойхно нь Хүрэн зараа гэдэг газар хаадын булш гэж хэд хэдэн том булш байх ба энэ нь бага хаадынх байж болох талтай. Учир нь монгол ёсонд үр ач нарыг ихэсийнх нь дээд (толгой) талд оршуулдаг. [[Ангилал:Дундговь аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Монголын уул]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} kxz8t9u29fxp1sqg2en6bvuesstifjm 14 84513 867427 572265 2026-08-27T17:08:11Z Enkhsaihan2005 64429 867427 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Брашов тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Брашов]] pfb7w0mglgbpmf1jy8pu7a3tnpkoyyi 14 92896 867430 598242 2026-08-27T17:10:37Z Enkhsaihan2005 64429 867430 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бухарестын спорт|клуб]] [[Ангилал:Бухарестын байгууллага|спортын клуб]] [[Ангилал:Спортын клуб суурингаар]] hss5z96o5sxglimq5sk0h2sf9ymg6nk 14 92918 867425 598273 2026-08-27T17:07:08Z Enkhsaihan2005 64429 867425 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Клуж тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Клуж]] cbwxbdzuxlm5efxc9org6bxgfr4ouuh 14 96386 867331 866287 2026-08-27T12:36:50Z Enkhsaihan2005 64429 867331 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бузэу тойрог}} {{Commons cat|Buzău County|Бузэу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] 8k0plkipfji3insqbitahc5ee94wezk 867332 867331 2026-08-27T12:36:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бузау тойрог]] to [[Ангилал:Бузэу тойрог]] without leaving a redirect 867331 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бузэу тойрог}} {{Commons cat|Buzău County|Бузэу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] 8k0plkipfji3insqbitahc5ee94wezk 0 96588 867516 820421 2026-08-28T06:06:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 867516 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Камчаткын хязгаар |ru_name=Камчатский край |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Kamchatka Krai (Crimea disputed).svg |coordinates = {{coord|56|00|N|159|00|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg |coa_caption=Камчаткын хязгаарын төрийн сүлд |image_flag=Flag of Kamchatka Krai.svg |flag_caption=Камчаткын хязгаарын төрийн далбаа |anthem=[[Камчаткын хязгаарын төрийн дуулал]] |anthem_ref=<ref name="Anthem">Хууль #397</ref><br />{{center| }} |holiday=7 сарын&nbsp;1 |holiday_ref=<ref name="Holiday">Камчаткын хязгаарын дүрэм,&nbsp;10-р зүйл</ref> |political_status=Хязгаар |political_status_link=ОХУ-ын хязгаарууд |federal_district=[[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнодын ХТ]] |economic_region=[[Алс Дорнодын эдийн засгийн бүс|Алс Дорнодын ЭЗБ]] |adm_ctr_type=Засаг захиргааны төв |adm_ctr_name=[[Петропавловск-Камчатский]] |adm_ctr_name_ref=<ref name="AdmCtr">Камчаткын хязгаарын дүрэм,&nbsp;12-р зүйл</ref> |pop_2021census=291,705 |pop_2021census_rank=77-р байр |urban_pop_2021census=77.8% |rural_pop_2021census=22.2% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |area_km2=464275 |area_km2_rank=10-р байр |established_date=7 сарын 1, 2007 |established_date_ref=<ref name="Established">Law #2-FKZ, Article&nbsp;4</ref> |license_plates=41, 82 |ISO=RU-KAM |gov_as_of=November 2014 |leader_title=[[Камчаткын хязгаарын захирагч|Захирагч]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Камчаткын хязгаарын дүрэм,&nbsp;13-р зүйл</ref> |leader_name=[[Владимир Солодов]] |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Камчаткын хязгаарын албан ёсны вэбсайт. {{Webarchiv|url=https://www.kamgov.ru/governor/view?id=98 |wayback=20150716225613 |text=Владимир Викторович Солодов |archiv-bot=2025-02-12 00:18:40 InternetArchiveBot }}, Камчаткын хязгаарын захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч {{in lang|ru}}</ref> |legislature=[[Камчаткын хязгаарын хууль тогтоох хурал|Хууль тогтоох хурал]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |website=https://www.kamgov.ru/ |website_ref |date=June 2015 }} [[Файл:Корякский, Авачинский, Козельский.jpg|thumb|340x340px]] [[Файл:Kamchatka in Russia.svg|thumb|342x342px|Камчаткын хязгаарын газрын зураг]] '''Камчаткын хязгаар''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Камча́тский край'') [[Орос|Оросын]] дорнод хэсэгт орших [[2007]] онд Камчатк өөртөө засах тойрог, Камчатк муж хоёрыг нэгтгэн байгуулсан [[Хязгаар (Орос)|хязгаар]] юм. Засаг захиргааны төв нь [[Петропавловск-Камчатский]] хот юм. Тус хязгаар нь баруун хойд талаараа [[Магадан муж]], хойд талаараа [[Чукоткын өөртөө засах тойрог]], өмнөд талаараа Курилын хоолойгоор дамжин [[Сахалин муж|Сахалин мужтай]] хиллэдэг. == Түүх == 17-р зуунд Оросын эзэнт улс Сибирь болон Алс Дорнодыг судлах ажил эхлүүлсэн байна. Алс Дорнодын хамгийн эртний хотуудын нэг бол [[Петропавловск-Камчатский]] юм. Энэ нутагт анх ирсэн оросуудын дунд 1697 онд Атласовын казакууд байв. Номхон далайн Авача булангийн эрэг дээрх Аушин тосгоны ойролцоох Авача буланд казакууд ясак (татвар) хадгалах агуулах байгуулж, суурин байгуулжээ. 43 жилийн дараа буюу 1740 оны 10-р сарын 17-нд Камчаткагийн өмнө нь эмхэтгэсэн газрын зургийн дагуу [[Витус Беринг]], Алексей Чириков нарын удирдсан Камчаткагийн хоёрдугаар экспедиц "Гэгээн Петр", "Гэгээн Павел" гэсэн хоёр багц далбаат завиар энд иржээ. Петропавловский сууринг хожим нь эдгээр хоёр хөлөг онгоцны нэрээр нэрлэжээ. 1779 онд [[Жэймс Күүк|Жэймс Күүкийн]] гурав дахь тойрон аяллын экспедицийн "Дискавери" болон "Резолюций" гэсэн хоёр Британийн байлдааны хөлөг онгоц Петропавловскийн боомтод очсон. 8-р сард Күүкийг нас барсаны дараа экспедицийн командлалыг авсан Чарльз Кларкийг уг боомтод оршуулсан юм. 1787 онд [[Жан Франсуа де Лаперуз|Лаперузийн]] тойрон аяллын экспедицийн Буссол болон Астролабе хөлөг онгоцууд Петропавловск хотод мөн очиж байжээ. 1922 онд Камчатк мужийн нутаг дэвсгэр дээр Камчатка губерни байгуулагдсан. Камчатка муж нь 1932 оны 10-р сарын 20-нд [[Хабаровскийн хязгаар|Хабаровскийн хязгаарын]] нэг хэсэг болсон. 1978 онд Зөвлөлт Холбоот Улс Японыг өөрийн онцгой эдийн засгийн бүсэд (эргээс 200 милийн зайд) загасчлахыг хориглосон. == Газар зүй == Камчаткын хязгаар нь [[Камчаткын хойг]], түүний зэргэлдээ эх газар, Карагинск арал, Командор арлуудыг эзэлдэг бөгөөд зүүн талаараа [[Берингийн тэнгис]] (2000 гаруй км эргийн шугамтай), баруун талаараа [[Агнуурын тэнгис|Агнуулын тэнгис]] (ойролцоогоор 2000 км эргийн шугамтай)-тай хиллэдэг. Камчаткын хязгаараар 14,100 орчим гол, горхи урсдаг. Гол голууд нь: Камчатка (758 км урт), Пенжина (713 км), Куюл (Таловка) (458 км), Вывенка (395 км), Пахача (293 км), Апука (296 км), Укелаят (288 км). Нуурууд: Таловское (44 км²), Паланское (28 км²). Камчатка бол идэвхтэй [[Галт уул|галт уулын]] бүс бөгөөд ойролцоогоор 300 том, дунд хэмжээний галт уул байдаг бөгөөд тэдгээрийн 29 нь идэвхтэй байдаг. Евразийн хамгийн том галт уул бол Ключевская Сопка (4,750 м) юм. == Цаг амьсгал == Тус бүс нутгийн хойд хэсэг нь субарктикийн уур амьсгалтай бөгөөд эрэг орчмын зөөлөн далайн муссон уур амьсгал, дотоод хэсэгт эх газрын уур амьсгалтай. Өвөл урт, цастай; 1-р сараас 2-р сарын дундаж температур -3°C (Берингийн арал)-аас -24°C (Каменское) хооронд хэлбэлздэг. Зун богино, ихэвчлэн сэрүүн, бороотой; 7, 8-р сарын дундаж температур +11°C (Никольское)-аас +16°C (Ключи) хооронд хэлбэлздэг байна. == Ан амьтан == Камчаткын хязгаарын амьтны аймаг нь хүрэн баавгай, том эвэрт хонь, цаа буга, хандгай, чоно зэрэг хамгийн том хуурай газрын хөхтөн амьтад зэрэг олон төрлийн зүйлээр төлөөлдөг. Мөн үнэг, булга, хэрэм, усны булга, саарал шувуу, заарт харх, Арктикийн газрын хэрэм, хар магнайтай тарвага, цох, хээрийн оготно, мөөг зэрэг нь түгээмэл байдаг. Чоно харьцангуй ховор бөгөөд хойгийн хойд хэсэгт илүү түгээмэл байдаг. Камчаткын харьцангуй ховор зүйлд Брандтын сарьсан багваахай, хойд сарьсан багваахай, зүүн бор урт чихтэй сарьсан багваахай зэрэг сарьсан багваахай багтдаг. Далайн халиу, Стеллер далайн арслан, үслэг далайн хав, толбот далайн хав, боомтын далайн хав, халим, саарал халим, боомтын далайн гахай зэрэг халимнууд эрэг болон эргийн усанд амьдардаг. Камчаткт 240 орчим жигүүртэн шувууны төрөл зүйл байдаг бөгөөд тэдгээрийн хамгийн алдартай нь колоничлолын үеийн далайн болон намгархаг газрын зүйлүүд юм. Мөн олон тооны болжмор хэлбэрт бөгөөд махчин шувууд (Стеллерийн далайн бүргэд, цагаан сүүлт бүргэд, алтан бүргэд, гирфаклон, шонхор шувуу, харцага, далайн шонхор гэх мэт) байдаг. == Хүн ам == Оросын статистикийн газрын мэдээлснээр тус бүс нутгийн хүн ам 288,200 хүн (2025) бөгөөд үүний 56.4% нь тус бүс нутгийн нийслэл Петропавловск-Камчатский хотод амьдардаг байна. [[Файл:Kamchatka krayAreas.png|thumb|488x488px|Камчатк хязгаарын дүүргүүд]] 2010 оны хүн амын тооллогоор тус бүс нутагт 322,079 хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд 252,609 орос (78.43%), 11,488 украин (3.57%), 6,640 коряк (2.06%), 2,394 ительмен (0.74%) үндэстнүүд багтжээ. === Томоохон хот суурингууд === {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |[[Петропавловск-Камчатский]] | align="right" |'''↘'''162 546<ref name="2025AA" /> |- |Елизово | align="right" |'''↗'''36 779<ref name="_de971aee8e60992a" /> |- |Вилючинск | align="right" |'''↗'''22 569<ref name="_de971aee8e60992a" /> |- |Мильково | align="right" |'''↘'''7352<ref name="_0eec3e11637322b5" /> |- |Ключи | align="right" |'''↘'''4208<ref name="_7bee6f1eb44b232a" /> |- |Усть-Камчатск | align="right" |'''↗'''3548<ref name="_0eec3e11637322b5" /> |- |Палана | align="right" |'''↘'''2837<ref name="_0eec3e11637322b5" /> |- |Коряки | align="right" |'''↗'''2793<ref name="_a026789df2eeb5ba" /> |} |} == Эдийн засаг == Эдийн засгийн гол салбарууд нь загас агнуур (загас агнуур болон далайн хоол боловсруулах), хөдөө аж ахуй, байгалийн хий, нүүрс, өнгөт бус металлын үйлдвэрлэл; цахилгаан эрчим хүч, түүний дотор уламжлалт бус геотермаль эрчим хүчний эх үүсвэрийг хөгжүүлэх; тээвэр, харилцаа холбоо юм. Энэ бүс нутагт шумбагч онгоцны цэргийн баазууд, агаарын бааз, радарын станцууд зэрэг томоохон тэнгисийн цэргийн баазууд байрладаг. Хүн амын нилээд хэсэг нь цэргийн аж ахуйн үйлчилгээнд ажилладаг. == Хөдөө аж ахуй == Камчатка нь үслэг эдлэлийн худалдаагаараа эртнээс алдартай юм. Эндээс хураасан булга, үнэг, хөх үнэг, далайн хавны арьс олон улсын дуудлага худалдаагаар өндөр үнэлэгддэг. Цаа буга маллах нь мөн Камчаткийн хойд хэсгийн маш сайн бэлчээрийн газрыг ашиглан сайн хөгжсөн. 1990 онд тус бүс нутагт 172,400 цаа буга, 2000 онд ердөө 41,500, 2010 онд ердөө 37,100 буга байсан. 2021 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар үхрийн тоо толгой 9,596 толгой (+2.2%), үүнд 4,331 толгой үнээ (+0.5%), мөн 24,888 толгой гахай (-7.8%), 2,721 толгой хонь, ямаа (+2.4%), 291,400 толгой шувуу (-15.2%), 1,529 толгой адуу байв. Цаа буга - 48,555 толгой. == Тээвэр == Автомашины тээвэр нь тус бүс нутагт ачаа тээвэрлэлтэд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Хурдны замын нийт урт нь 3,014.04 км бөгөөд үүнээс 47.5 км нь холбооны (A401 "Далайн боомт-Нисэх онгоцны буудал"), 1,875.82 км нь бүс нутгийн, 1,090.72 км нь орон нутгийнх юм. Замын сүлжээ нь маш их элэгдсэн (бүс нутгийн замууд 70.9% элэгдсэн), дуусаагүй бөгөөд эдийн засгийн хувьд хөгжсөн өмнөд болон төвийн бүс нутаг болон хойд хэсгийн хооронд жилийн турш авто тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэггүй. Камчаткт [[төмөр зам]] байхгүй. Камчаткын хязгаар болон гадаад ертөнцийн хоорондох зорчигч тээвэрлэлт зөвхөн Елизово нисэх онгоцны буудлаар дамжин хийгддэг бол ачаа тээврийн тээвэрлэлт нь далайн замаар хийгддэг байна. == Боловсрол == Тус бүс нутагт Камчаткын Улсын Техникийн Их Сургууль, Витус Берингийн нэрэмжит Камчаткийн Улсын Их Сургууль гэсэн хоёр их сургууль байдаг. == Эш холбоос == {{Reflist|2}} {{Оросын холбооны байгууламж}} [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Камчаткын хязгаар| ]] [[Ангилал:Оросын хязгаар]] 2mjrctb4876uxt30qvutkqt81lzlsav 0 110860 867410 731417 2026-08-27T16:41:24Z Munkhbat1998 107079 867410 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс зэвсэгт мөргөлдөөн |KONFLIKT=Хятад-Вьетнамын дайн |TEILVON= |BILD = Vietnam china.jpg |BILDBREITE = |BESCHREIBUNG = Хятадын Вьетнамын хотууд руу давшилсан газрын зураг |DATUM=1979 оны хоёрдугаар сарын 17-оос |DATUMBIS=гуравдугаар сарын 16 хүртэл |ORT=Хятад-Вьетнамын хилийн бүс нутаг |AUSGANG=Хоёр талын аль аль нь өөрсдийгөө ялагчаар тодорхойлдог<br />Хятадын ухралт |FOLGEN=Вьетнам Камбожийг үргэлжлүүлэн өөрийн мэдэлд авч үлдсэн |KONTRAHENT1={{CHN}} |KONTRAHENT2={{VNM}} |BEFEHLSHABER1=[[Дэн Сяопин]]<br/>[[Е Цзяньин]]<br/>[[Ян Дэчжи]]<br/>[[Сюй Шию]] |BEFEHLSHABER2=[[Ле Зуан]]<br/>[[Ван Тьен Зунг]]<br/>[[Тон Дык Тханг]] |TRUPPENSTÄRKE1=≈ 200.000 [[Ардын Чөлөөлөх Арми|XАЧА]]-ийн явган цэрэг |TRUPPENSTÄRKE2=70.000 цэрэг<br/>150.000 [[Милиц (ардын цэрэг)|Ардын цэрэг]]<ref>King C. Chen: ''China's War with Vietnam, 1979. Issues, Decisions, and Implications''. Hoover Institution Press, Stanford 1987, ISBN 0-8179-8572-7, S.&nbsp;103.</ref> |VERLUSTE1=''Ойролцоогоор'' 26.000 үхсэн<br/>37.000 шархадсан<ref name=Li2012411413>Xiaorong Han: ''Sino-Vietnamese Border War'', in: Xiaobing Li (Hrsg.): ''China at War - An Encyclopedia'', Santa Barbara 2012, S. 411–413.</ref> |VERLUSTE2=''Ойролцоогоор'' 30.000 үхсэн<br/>32.000 шархадсан<ref name=Li2012411413 /> }} '''Хятад-Вьетнамын дайн''' ({{lang-vi|Chiến tranh biên giới Việt-Trung}}; {{lang-zh|中越战争}} Zhōng-Yuè Zhànzhēng) 1979 оны 2 дугаар сард [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] болон [[Вьетнам|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын]] хил дээр өрнөсөн зэвсэгт мөргөлдөөн. Анхны социалист орнуудын хооронд болсон дайн гэж мөн үздэг. == Дайны урьдчилгаа нөхцөл == 1975 онд Вьетнамын коммунистууд Умард хэсэгт ялалт байгуулж, хоёр хуваагдаад байсан Вьетнам ЗХУ-ын тусламжтайгаар нэгдсэний дараа БНХАУ-ын өмнөд хөрш Вьетнам руу чиглэсэн бодлого өөрчлөгдөж эхлэв. Хятадын удирдлага өмнөд хил дээрээ Зөвлөлтийн холбоотон хүчирхэг Вьетнам улс байгуулах сонирхолгүй байв. Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудаж хуваагдмал байсан үе 10-аад жил үргэлжилж байв. Хятад-Зөвлөлтийн "нөлөөний хүрээний" мөргөлдөөний жишээ бол [[Камбож]]ид 1975 онд Хятадыг түшсэн Улаан Кхмерүүд засгийн эрхэнд гарч, [[Пол Пот]] Камбожийг тэргүүлж эхэлсэн явдал юм. Кхмерүүд улс дотроо нийгмийн харгис туршилтууд хийхээс гадна Вьетнамын эсрэг газар нутгийн асуудал гарган тавьж, нэхэмжлэл гаргаж, хилийн өдөөн хатгалга зохион байгуулж эхэлсэн нь эцэстээ дайн дэгдэхэд хүргэсэн юм. Иймд Вьетнамын удирдлага илүү шийдвэртэй ажиллах шаардлагатай гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байдаг. 1978 оны 11 дүгээр сард Вьетнам ЗСБНХУ-тай найрамдал, хамтын ажиллагааны урт хугацааны гэрээнд гарын үсэг зурж, Вьетнамын арми Камбожид бүрэн хэмжээний довтолгоо эхлүүлж (1978 оны 12-р сарын 25) хоёр долоо хоногийн дотор Пол Потыг түлхэн унагаж, [[Хенг Самрин]]<nowiki/>ыг Засгийн эрхэнд авчирсан юм. ЗСБНХУ, Вьетнам хоёр Пномпень дахь шинэ Засгийн газрыг дэмжиж байв. Баруун Европын орнууд, АНУ, Япон улсууд Вьетнамын Камбож руу нэвтрэн орж довтолсныг буруушааж байв. Хятад Камбожийн үйл явдалд маш их санаа зовниж эхэлсэн. Нэгдүгээрт, найрсаг дэглэмийг унагаажээ. Хоёрдугаарт, Зөвлөлт-Вьетнамын гэрээнд гарын үсэг зурж, Хятадын холбоотныг түлхэн унагаав. Хятадын удирдлагад Зөвлөлт Холбоот Улс дагуул орнуудынхаа гинжээр Хятадыг аажмаар хүрээлж байгаа мэт дүр зураг харагдаж байв. == Дайны явц == '''1979 оны 2 дугаар сарын 17-ны үүрээр 04:30 цагт''' БНХАУ-ын Ардын Чөлөөлөх Арми Вьетнамтай залгаа хилийн нутаг руу бүхэлд нь довтолж эхэлсэн. 19-р зууны эцсээр Францын колончлолын Засаг захиргаа болон Бээжингийн Эзэн хааны захиргаа хооронд тохиролцон байгуулсан хилийн зурвас юм. Мөн сүүлд 1955 онд [[Вьетнамын Хөдөлмөрчдийн нам]] ([[Вьетнамын Коммунист нам|Вьетнамын Коммунист намын]] 1951-1976 онууд дахь нэр), [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист нам]] хооронд 1600 орчим км хилийн зурвасыг албан ёсных гэж тохиролцсон байжээ. Хятадын Урьдчилан их буугаар ширүүн бөмбөгдсөний дараа 200 мянган хятадын цэрэг танкийн дэмжлэгтэйгээр үндсэн гурван чиглэлээр цөмрөн орсон гэдэг боловч байлдааны үйл ажиллагаа хоёр улсын нийт хилийн зурвасын дагуу болсон байна. Байлдааны эхний үед Вьетнамын тал армийнхаа үндсэн хүчийг умард хил рүүгээ татаж амжаагүй байсан тул зөвхөн хил хамгаалах цэрэг болон сайн дурынхны 100 мянган цэргийн хүчээр партизаны дайны тактик ашиглаж хэсэгчилсэн тулалдаануудад орж байжээ. Хятадын арми гурван өдрийн дотор Вьетнамын баруун хойд нутгийн Лаокай мужийн төвийг эзэлж фронтын зарим хэсгээр нутгийн гүн рүү 15 орчим км нэвтэрч арваад хоногийн дараа олон мянган хүний амь болон техникийн хохирол амсан давшсаар зүүн умард нутгийн Каобанг мужийн төв болон бусад хэдэн арван хот сууринг эзлэн авч чадсан байдаг юм. 1979 оны 3 дугаар сарын 4-ний өдөр Ардын Чөлөөлөх Арми Вьетнамын ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарсаны эцэст Вьетнамын нийслэл [[Ханой]]гоос зүүн хойд чиглэлд 150 орчим км зайд орших [[Ланшонь аймаг|Лангшон]] хотыг эзлэн авсан нь уг дайны оргил үе болсон гэж үздэг. Вьетнамын тал дайны хувьд стратегийн өндөр их ач холбогдолтой Лангшон хотыг дайсанд алдсаны маргааш нь буюу 3 дугаар сарын 5-нд бүх нийтийн цэрэг татлага зарласан. Харин Хятадын удирдлага мөн тэр өдөр довтолгооноо зогсоож, цэргээ Вьетнамын газар нутгаас эгүүлэн татахаа албан ёсоор зарласан боловч Хятадын арми 3 дугаар сарын 16-нд Вьетнамаас бүрэн гартал байлдааны үйл ажиллагаа зогсоогоогүй байна. Хятадын цэрэг Вьетнамын гүн рүү нэлээд довтлон орсон хэдий боловч албан ёсоор довтолгооноо зогсоож цэргээ татах болсон шалтгааныг тэр үед Номхон далайн зүүн өмнөд хэсэгт, ЗХУ-Хятадын умард хилийн дагуу болон хөрш Монгол Улсад ихээхэн цэрэг-техник төвлөрүүлээд байсантай судлаачид холбон үздэг. == Дайны үр дүн == Энэ дайны дүнд Хятадын талаас 20 мянга, Вьетнамын талаас 20 мянган орчим хүн амиа алдсан гэдэг дүгнэлт байдаг байна. Дайн дууссаны дараа Хятад, Вьетнамын харилцаа удаан хугацаанд 10 гаруй жил хурцадмал хэвээр байж ирсэн. Хоёр улсын хил дээр зэвсэгт мөргөлдөөн 1980 оны 6 дугаар сар, 1981 оны 5 дугаар сар, 1983 оны 4 дүгээр сар, 1984 оны 4 дүгээр сар, 1985 оны 6 дугаар сар, 1986 оны 12 дугаар сараас 1987 оны 1 дүгээр сар хүртэл зэрэг тасралтгүй явагдаж байсан. Хоёр улсын хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн хамгийн сүүлд 1988 оны 3 дугаар сард болсон байна. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:20-р зууны Вьетнамын түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын түүх]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:Хилийн дайн]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:Вьетнам-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:1979 оны зөрчилдөөн]] 881dxbiof817thz6k1undq265n2snh7 14 113726 867434 866174 2026-08-27T17:15:30Z Enkhsaihan2005 64429 867434 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Аржеш тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Аржеш]] {{cat more|Аржеш тойрог}} lvv1yi8qs7145ff4w5xiorkrklbcuh0 14 113735 867435 662792 2026-08-27T17:16:03Z Enkhsaihan2005 64429 867435 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Арад тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Арад]] {{cat more|Арад тойрог}} 86r8skrfzmx45c97ghoqi68b87mw4tk 14 113742 867454 662806 2026-08-27T17:20:57Z Enkhsaihan2005 64429 867454 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Констанца тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Констанца]] aco43dr3ylonckisxwlame62y9x79f0 14 113754 867431 662830 2026-08-27T17:12:14Z Enkhsaihan2005 64429 867431 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Долж тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Долж]] {{cat more|Долж тойрог}} 4r2rh8yd2wuws5x6w1l5j4cdvgwltq0 14 113777 867460 662885 2026-08-27T17:24:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Молдав]] to [[Ангилал:Баруун Молдав]] without leaving a redirect 662885 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Молдавын муж]] pgwoo8j1lvz5j7tay7y86yflvluc486 867462 867460 2026-08-27T17:26:45Z Enkhsaihan2005 64429 867462 wikitext text/x-wiki {{Catmain|Баруун Молдав}} [[Ангилал:Румыны түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Румыны газар зүй]] [[Ангилал:Молдавын Вант Улс]] eipv698tgbxxsbhycjr4n5t5u7jj35f 14 113784 867453 662905 2026-08-27T17:20:36Z Enkhsaihan2005 64429 867453 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Галац тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Галац]] {{cat more|Галац тойрог}} 5zlpzedp0ba55npeelruauutdv07wip 14 113791 867449 866196 2026-08-27T17:19:07Z Enkhsaihan2005 64429 867449 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакэу тойрог}} {{Commons cat|Bacău County|Бакэу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] bmqsgymuhdxn7emkck72kw0xhw4y0ai 867450 867449 2026-08-27T17:19:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бакау тойрог]] to [[Ангилал:Бакэу тойрог]] without leaving a redirect 867449 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакэу тойрог}} {{Commons cat|Bacău County|Бакэу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] bmqsgymuhdxn7emkck72kw0xhw4y0ai 14 113792 867445 662928 2026-08-27T17:18:39Z Enkhsaihan2005 64429 867445 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Румыны суурин]] [[Ангилал:Бакэу тойргийн газар зүй|суурин]] szarevo56gx4qmu3cf3tezl1aeicpvf 867446 867445 2026-08-27T17:18:45Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бакау тойргийн суурин]] to [[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]] without leaving a redirect 867445 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Румыны суурин]] [[Ангилал:Бакэу тойргийн газар зүй|суурин]] szarevo56gx4qmu3cf3tezl1aeicpvf 867452 867446 2026-08-27T17:20:02Z Enkhsaihan2005 64429 867452 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бакэу тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Бакэу]] kwt4b2t9gn8mk7qxld4idb31kcgc9v4 14 113793 867447 662929 2026-08-27T17:18:53Z Enkhsaihan2005 64429 867447 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бакэу тойрог| газар зүй]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]] 29vkywprma2skuqxnumywd6zc6chaoc 867448 867447 2026-08-27T17:18:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бакау тойргийн газар зүй]] to [[Ангилал:Бакэу тойргийн газар зүй]] without leaving a redirect 867447 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бакэу тойрог| газар зүй]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]] 29vkywprma2skuqxnumywd6zc6chaoc 14 113794 867443 866195 2026-08-27T17:18:23Z Enkhsaihan2005 64429 867443 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакэу}} {{Commons category|Bacău|Бакэу}} [[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 8yo1wpyvm23hu4uxqew0dtshtk36fkt 867444 867443 2026-08-27T17:18:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бакау]] to [[Ангилал:Бакэу]] without leaving a redirect 867443 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бакэу}} {{Commons category|Bacău|Бакэу}} [[Ангилал:Бакэу тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 8yo1wpyvm23hu4uxqew0dtshtk36fkt 14 113817 867457 663001 2026-08-27T17:22:13Z Enkhsaihan2005 64429 867457 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Яш тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Яш]] {{cat more|Яш тойрог}} sbnslv0h720txy5d1ykrax052h5a98l 14 113824 867428 663009 2026-08-27T17:08:39Z Enkhsaihan2005 64429 867428 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Муреш тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Муреш]] {{cat more|Муреш тойрог}} 1a2ysqhlzfr5n8f131bnxychim446li 14 113834 867433 866270 2026-08-27T17:15:15Z Enkhsaihan2005 64429 867433 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Брэила тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Брэила]] op4r5s1xpddtnjnof5l3wanlnhc84gv 14 113886 867456 663311 2026-08-27T17:21:47Z Enkhsaihan2005 64429 867456 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Тимиш тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Тимиш]] {{cat more|Тимиш тойрог}} sqmdhetoxpdgdy2d8orr7q51zumawmu 0 113929 867479 699002 2026-08-27T17:57:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Захиргааны дүүрэг (Серби)]] to [[Сербийн захиргааны тойрог]] 699002 wikitext text/x-wiki [[Файл:Districts of Serbia in color.jpg|thumb|right|Сербийн захиргааны дүүргүүд]] '''Захиргааны дүүрэг''' ({{lang-sr|Управни окрузи}}) нь [[Серби]] дэх төрийн захиргааны байгууллагуудыг орон нутагт төлөөлөн удирдах газар бөгөөд яамны төв байхгүй тул газар засаг захиргааны ажлыг тухайн сууринд гүйцэтгэх үүрэг хүлээнэ. == Байгуулал ба байгууламж == Засаг захиргааны дүүрэг байгуулах талаар төрийн захиргааны тухай хуулийн захиргааны дүүргүүдийн тухай захирамж дээр нэг бүрчлэн заан тусгасан байдаг. Захиргааны дүүргүүдийн хариуцсан хэсэгт тухайн харьяа нутаг дэвсгэрт орших хот суурингууд багтана. Үүний зэрэгцээ тухайн захиргааны тойргийн аль нэг хотын/суурингийн захиргааны төв дээр яамдын удирдах салбар байрлахаар тогтоож өгсөн байдаг. == Үүрэг == # Захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр # Төрийн бус захиргааны байгууллага захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр гаргасан бол түүнтэй холбоотой зөрчлийг шийдвэрлэх # Төрийн бус захиргааны байгууллагыг хянах == Захиргааны дүүргүүд == Бүх яамдын төв нь нийслэл хот [[Белград]]ад байрлах учир тус хот нь ямар ч захиргааны дүүрэгт харьяалагддаггүй. [[Косово|Бүгд Найрамдах Косово Улс]] нь өөрийн гэсэн [[Косовогийн дүүрэг|дүүрэг]] бүхий засаг захиргааны нэгжтэй. {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Воеводина]] |- ! Захиргааны дүүргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Өмнөд Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Банатски округ'' |align="center"| [[Панчево]] |- |align="center"| [[Өмнөд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Бачки округ'' |align="center"| [[Нови Сад]] |- |align="center"| [[Өрнөд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:West Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Западно-Бачки округ'' |align="center"| [[Сомбор]] |- |align="center"| [[Срем тойрог]] |align="center"| [[Файл:Srem in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Сремски округ'' |align="center"| [[Сремска Митровица]] |- |align="center"| [[Төв Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:Central Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Средње-Банатски округ'' |align="center"| [[Зренянин]] |- |align="center"| [[Умард Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Банатски округ'' |align="center"| [[Кикинда]] |- |align="center"| [[Умард Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Бачки округ'' |align="center"| [[Суботица]] |} {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Төв Серби]] |- ! Захиргааны дүүргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Бор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Bor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Борски округ'' |align="center"| [[Бор (Серби)|Бор]] |- |align="center"| [[Браничев тойрог]] |align="center"| [[Файл:Branicevo in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Браничевски округ'' |align="center"| [[Пожаварец]] |- |align="center"| [[Заечар тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zajecar in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Зајечарски округ'' |align="center"| [[Заечар]] |- |align="center"| [[Златибор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zlatibor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Златиборски округ'' |align="center"| [[Ужице]] |- |align="center"| [[Колубара тойрог]] |align="center"| [[Файл:Kolubara in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Колубарски округ'' |align="center"| [[Валево]] |- |align="center"| [[Мачва тойрог]] |align="center"| [[Файл:Macva in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Мачвански округ'' |align="center"| [[Шабац]] |- |align="center"| [[Моравич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Moravica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Моравички округ'' |align="center"| [[Чачак]] |- |align="center"| [[Нишава тойрог]] |align="center"| [[Файл:Nisava in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Нишавски округ'' |align="center"| [[Ниш]] |- |align="center"| [[Пирот тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pirot in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пиротски округ'' |align="center"| [[Пирот]] |- |align="center"| [[Подунай тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Подунавски округ'' |align="center"| [[Смедерево]] |- |align="center"| [[Поморав тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Поморавски округ'' |align="center"| [[Ягодина]] |- |align="center"| [[Пчинь тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pcinja in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пчињски округ'' |align="center"| [[Вранье]] |- |align="center"| [[Расина тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Расински округ'' |align="center"| [[Крушевац]] |- |align="center"| [[Рашка тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Рашки округ'' |align="center"| [[Кралево]] |- |align="center"| [[Топлич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Toplica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Топлички округ'' |align="center"| [[Прокупле]] |- |align="center"| [[Шумади тойрог]] |align="center"| [[Файл:Sumadija in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Шумадијски округ'' |align="center"| [[Крагуевац]] |- |align="center"| [[Ябланич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Jablanica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јабланички округ'' |align="center"| [[Лесковац]] |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Districts of Serbia|Захиргааны дүүрэг (Серби)}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Сербийн тойрог|!Тойрог]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин]] 6s1jrf6usseuc2repqj0u6qk2k3vkgv 867482 867479 2026-08-27T17:58:15Z Enkhsaihan2005 64429 867482 wikitext text/x-wiki [[Файл:Districts of Serbia in color.jpg|thumb|right|Сербийн захиргааны дүүргүүд]] '''Захиргааны тойрог''' ({{lang-sr|Управни окрузи}}) нь [[Серби]] дэх төрийн захиргааны байгууллагуудыг орон нутагт төлөөлөн удирдах газар бөгөөд яамны төв байхгүй тул газар засаг захиргааны ажлыг тухайн сууринд гүйцэтгэх үүрэг хүлээнэ. == Байгуулал ба байгууламж == Засаг захиргааны тойрог байгуулах талаар төрийн захиргааны тухай хуулийн захиргааны дүүргүүдийн тухай захирамж дээр нэг бүрчлэн заан тусгасан байдаг. Захиргааны дүүргүүдийн хариуцсан хэсэгт тухайн харьяа нутаг дэвсгэрт орших хот суурингууд багтана. Үүний зэрэгцээ тухайн захиргааны тойргийн аль нэг хотын/суурингийн захиргааны төв дээр яамдын удирдах салбар байрлахаар тогтоож өгсөн байдаг. == Үүрэг == # Захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр # Төрийн бус захиргааны байгууллага захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр гаргасан бол түүнтэй холбоотой зөрчлийг шийдвэрлэх # Төрийн бус захиргааны байгууллагыг хянах == Захиргааны дүүргүүд == Бүх яамдын төв нь нийслэл хот [[Белград]]ад байрлах учир тус хот нь ямар ч захиргааны тойрогт харьяалагддаггүй. [[Косово|Бүгд Найрамдах Косово Улс]] нь өөрийн гэсэн [[Косовогийн тойрог|тойрог]] бүхий засаг захиргааны нэгжтэй. {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Воеводина]] |- ! Захиргааны дүүргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Өмнөд Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Банатски округ'' |align="center"| [[Панчево]] |- |align="center"| [[Өмнөд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Бачки округ'' |align="center"| [[Нови Сад]] |- |align="center"| [[Өрнөд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:West Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Западно-Бачки округ'' |align="center"| [[Сомбор]] |- |align="center"| [[Срем тойрог]] |align="center"| [[Файл:Srem in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Сремски округ'' |align="center"| [[Сремска Митровица]] |- |align="center"| [[Төв Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:Central Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Средње-Банатски округ'' |align="center"| [[Зренянин]] |- |align="center"| [[Умард Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Банатски округ'' |align="center"| [[Кикинда]] |- |align="center"| [[Умард Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Бачки округ'' |align="center"| [[Суботица]] |} {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Төв Серби]] |- ! Захиргааны дүүргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Бор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Bor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Борски округ'' |align="center"| [[Бор (Серби)|Бор]] |- |align="center"| [[Браничев тойрог]] |align="center"| [[Файл:Branicevo in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Браничевски округ'' |align="center"| [[Пожаварец]] |- |align="center"| [[Заечар тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zajecar in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Зајечарски округ'' |align="center"| [[Заечар]] |- |align="center"| [[Златибор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zlatibor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Златиборски округ'' |align="center"| [[Ужице]] |- |align="center"| [[Колубара тойрог]] |align="center"| [[Файл:Kolubara in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Колубарски округ'' |align="center"| [[Валево]] |- |align="center"| [[Мачва тойрог]] |align="center"| [[Файл:Macva in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Мачвански округ'' |align="center"| [[Шабац]] |- |align="center"| [[Моравич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Moravica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Моравички округ'' |align="center"| [[Чачак]] |- |align="center"| [[Нишава тойрог]] |align="center"| [[Файл:Nisava in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Нишавски округ'' |align="center"| [[Ниш]] |- |align="center"| [[Пирот тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pirot in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пиротски округ'' |align="center"| [[Пирот]] |- |align="center"| [[Подунай тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Подунавски округ'' |align="center"| [[Смедерево]] |- |align="center"| [[Поморав тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Поморавски округ'' |align="center"| [[Ягодина]] |- |align="center"| [[Пчинь тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pcinja in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пчињски округ'' |align="center"| [[Вранье]] |- |align="center"| [[Расина тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Расински округ'' |align="center"| [[Крушевац]] |- |align="center"| [[Рашка тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Рашки округ'' |align="center"| [[Кралево]] |- |align="center"| [[Топлич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Toplica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Топлички округ'' |align="center"| [[Прокупле]] |- |align="center"| [[Шумади тойрог]] |align="center"| [[Файл:Sumadija in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Шумадијски округ'' |align="center"| [[Крагуевац]] |- |align="center"| [[Ябланич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Jablanica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јабланички округ'' |align="center"| [[Лесковац]] |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Districts of Serbia|Захиргааны тойрог (Серби)}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Сербийн тойрог|!Тойрог]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин]] 8ux7wgb8nk1vab3b060ptj56xj6vsym 0 114025 867315 866260 2026-08-27T12:27:04Z Enkhsaihan2005 64429 867315 wikitext text/x-wiki [[Румын|Румын Улс]] нь дөчин нэгэн тойрог ({{lang-ro|județ}} [{{IPA|ʒuˈdets}}] - тойрог) ба [[Бухарест]] хот гэж хуваагдана. Жудец гэх засаг захиргааны гишүүнийг 19-р зуунд Францын департаментыг (''Département'') үлгэр болгон бий болгожээ. Коммунист засгийн газар үүнийг өөрчлөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ижил [[район]]оор сольсон хэдий ч 1968 онд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p1_big.jpg |titel=Harta Administrativă |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> өнөөгийн системдээ буцаад шилжсэн байна.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p2_big.jpg |titel=Harta Administrativă 1 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p3_big.jpg |titel=Harta Administrativă 2 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> Илфов тойрог 1997 оны хүртэл бие даасан тойрог байгаагүй харин Бухарестын харьяа байв.<ref>[http://www.legex.ro/Lege-50-09.04.1997-11556.aspx LEGE Nr. 50 din 9 aprilie 1997, legex.ro 10. April 1997]</ref> == Румыны тойргууд == {| class="wikitable sortable" width="50%" |- ! Тойрог ! Тойргийн сүлд ! Товчлол ! Захиргааны төв ! Газар нутаг<br /> км² ! Хүн ам<br />2002 он<ref>2002 оны хүн амын тооллого, Эх сурвалж: Fischer Weltalmanach</ref> ! Хүн ам<br />2011 он<ref>[http://www.citypopulation.de/php/romania-vrancea_d.php citypopulation.de: 2011 оны Румыны хүн амын тооллого]</ref> ! Зөрүү ! Зөрүү хувиар (%) |- | [[Алба тойрог|Алба]] | align="center" | [[Файл:Actual Alba county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AB | [[Алба Юлиа]] | align="right" | 6242 | align="right" | 382.999 | align="right" | 342.376 | align="right" | −40.623 | align="right" | −12 |- | [[Арад тойрог|Арад]] | align="center" | [[Файл:Arad county CoA (circa 2007).png|40px|alt=Сүлд]] | AR | [[Арад]] | align="right" | 7754 | align="right" | 461.730 | align="right" | 430.629 | align="right" | −31.101 | align="right" | −7,2 |- | [[Аржеш тойрог|Аржеш]] | align="center" | [[Файл:Actual Argeș county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AG | [[Питешти]] | align="right" | 6826 | align="right" | 653.903 | align="right" | 612.431 | align="right" | −41.472 | align="right" | −6,8 |- | [[Бакау тойрог|Бакау]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Bacau.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бакау]] | align="right" | 6621 | align="right" | 708.751 | align="right" | 616.168 | align="right" | −92.583 | align="right" | −15 |- | [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | align="center" | [[Файл:Stema Bistrita-Nasaud.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бистрица]] | align="right" | 5355 | align="right" | 312.325 | align="right" | 286.225 | align="right" | −26.100 | align="right" | −9,1 |- | [[Бихор тойрог|Бихор]] | align="center" | [[Файл:Actual Bihor county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | BH | [[Орадя]] | align="right" | 7544 | align="right" | 600.223 | align="right" | 575.398 | align="right" | −24.825 | align="right" | −4,3 |- | [[Ботошани тойрог|Ботошани]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Botosani.svg|40px|alt=Сүлд]] | BT | [[Ботошани]] | align="right" | 4986 | align="right" | 454.023 | align="right" | 412.626 | align="right" | −41.397 | align="right" | −10 |- | [[Брэила тойрог|Брэила]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | BR | [[Брэила]] | align="right" | 4766 | align="right" | 373.897 | align="right" | 321.212 | align="right" | −52.685 | align="right" | −16 |- | [[Брашов тойрог|Брашов]] | align="center" | [[Файл:Stema judetul brasov nou.png|40px|alt=Сүлд]] | BV | [[Брашов]] | align="right" | 5363 | align="right" | 588.366 | align="right" | 549.217 | align="right" | −39.149 | align="right" | −7,1 |- | [[Бузау тойрог|Бузау]] | align="center" | [[Файл:Actual Buzau county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | BZ | [[Бузау]] | align="right" | 6103 | align="right" | 494.982 | align="right" | 451.069 | align="right" | −43.913 | align="right" | −9,7 |- | [[Васлуй тойрог|Васлуй]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | VS | [[Васлуй]] | align="right" | 5318 | align="right" | 455.550 | align="right" | 395.499 | align="right" | −60.051 | align="right" | −15 |- | [[Вранча тойрог|Вранча]] | align="center" | [[Файл:Stema Vrancea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VN | [[Фокшани]] | align="right" | 4857 | align="right" | 390.268 | align="right" | 340.310 | align="right" | −49.958 | align="right" | −15 |- | [[Вылча тойрог|Вылча]] | align="center" | [[Файл:Stema Valcea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VL | [[Рымнику Вылча]] | align="right" | 5765 | align="right" | 413.570 | align="right" | 371.714 | align="right" | −41.856 | align="right" | −11 |- | [[Галац тойрог|Галац]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Galati.svg|40px|alt=Сүлд]] | GL | [[Галац]] | align="right" | 4466 | align="right" | 619.522 | align="right" | 536.167 | align="right" | −83.355 | align="right" | −16 |- | [[Горж тойрог|Горж]] | align="center" | [[Файл:Stema Gorj.svg|40px|alt=Сүлд]] | GJ | [[Тыргу Жиу]] | align="right" | 5602 | align="right" | 387.407 | align="right" | 341.594 | align="right" | −45.813 | align="right" | −13 |- | [[Долж тойрог|Долж]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Dolj.svg|40px|alt=Сүлд]] | DJ | [[Крайова]] | align="right" | 7414 | align="right" | 734.823 | align="right" | 660.544 | align="right" | −74.279 | align="right" | −11 |- | [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | align="center" | [[Файл:Stema Dambovita.svg|40px|alt=Сүлд]] | DB | [[Тырговиште]] | align="right" | 4054 | align="right" | 541.326 | align="right" | 518.745 | align="right" | −22.581 | align="right" | −4,4 |- | [[Журжу тойрог|Журжу]] | align="center" | [[Файл:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|40px|alt=Сүлд]] | GR | [[Журжу]] | align="right" | 3526 | align="right" | 298.022 | align="right" | 281.422 | align="right" | −16.600 | align="right" | −5,9 |- | [[Илфов тойрог|Илфов]] | align="center" | [[Файл:Actual Ilfov county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | IF | [[Буфтя]] | align="right" | 1593 | align="right" | 300.109 | align="right" | 388.738 | align="right" | 88.629 | align="right" | 23 |- | [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | align="center" | [[Файл:Actual Caras-Severin county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CS | [[Решица]] | align="right" | 8520 | align="right" | 333.396 | align="right" | 295.579 | align="right" | −37.817 | align="right" | −13 |- | [[Клуж тойрог|Клуж]] | align="center" | [[Файл:Actual Cluj county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | CJ | [[Клуж-Напока]] | align="right" | 6674 | align="right" | 703.269 | align="right" | 691.106 | align="right" | −12.163 | align="right" | −1,8 |- | [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | align="center" | [[Файл:Coa Romania County Kovászna.svg|40px|alt=Сүлд]] | CV | [[Сфынту Георге]] | align="right" | 3710 | align="right" | 222.274 | align="right" | 210.177 | align="right" | −12.097 | align="right" | −5,8 |- | [[Констанца тойрог|Констанца]] | align="center" | [[Файл:Actual Constanta county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CT | [[Констанца]] | align="right" | 7071 | align="right" | 715.172 | align="right" | 684.082 | align="right" | −31.090 | align="right" | −4,5 |- | [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] | align="center" | [[Файл:Stema Calarasi.svg|40px|alt=Сүлд]] | CL | [[Кэлэраши]] | align="right" | 5088 | align="right" | 324.629 | align="right" | 306.691 | align="right" | −17.938 | align="right" | −5,8 |- | [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of Maramureș County.svg|40px|alt=Сүлд]] | MM | [[Бая Маре]] | align="right" | 6304 | align="right" | 510.688 | align="right" | 478.659 | align="right" | −32.029 | align="right" | −6,7 |- | [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | align="center" | [[Файл:Actual Mehedinti county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | MH | [[Дробета Турну Северин]] | align="right" | 4933 | align="right" | 306.118 | align="right" | 265.390 | align="right" | −40.728 | align="right" | −15 |- | [[Муреш тойрог|Муреш]] | align="center" | [[Файл:Mures county coat of arms.svg|40px|alt=Сүлд]] | MS | [[Тыргу Муреш]] | align="right" | 6714 | align="right" | 579.862 | align="right" | 550.846 | align="right" | −29.016 | align="right" | −5,3 |- | [[Нямц тойрог|Нямц]] | align="center" | [[Файл:Stema Neamt.svg|40px|alt=Сүлд]] | NT | [[Пятра Нямц]] | align="right" | 5896 | align="right" | 557.084 | align="right" | 470.766 | align="right" | −86.318 | align="right" | −18 |- | [[Олт тойрог|Олт]] | align="center" | [[Файл:Stema Olt.svg|40px|alt=Сүлд]] | OT | [[Слатина (Румын)|Слатина]] | align="right" | 5498 | align="right" | 490.276 | align="right" | 436.400 | align="right" | −53.876 | align="right" | −12 |- | [[Прахова тойрог|Прахова]] | align="center" | [[Файл:Stema Prahova.svg|40px|alt=Сүлд]] | PH | [[Плоешти]] | align="right" | 4716 | align="right" | 829.224 | align="right" | 762.886 | align="right" | −66.338 | align="right" | −8,7 |- | [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] | align="center" | [[Файл:Actual Satu Mare county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SM | [[Сату Маре]] | align="right" | 4418 | align="right" | 369.096 | align="right" | 344.360 | align="right" | −24.736 | align="right" | −7,2 |- | [[Сибиу тойрог|Сибиу]] | align="center" | [[Файл:Actual Sibiu county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SB | [[Сибиу]] | align="right" | 5432 | align="right" | 422.224 | align="right" | 397.322 | align="right" | −24.902 | align="right" | −6,3 |- | [[Сучава тойрог|Сучава]] | align="center" | [[Файл:Actual Suceava county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SV | [[Сучава]] | align="right" | 8553 | align="right" | 690.941 | align="right" | 634.810 | align="right" | −56.131 | align="right" | −8,8 |- | [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | align="center" | [[Файл:RO Județul Sălaj COA.svg|40px|alt=Сүлд]] | SJ | [[Залэу]] | align="right" | 3864 | align="right" | 248.407 | align="right" | 224.384 | align="right" | −24.023 | align="right" | −11 |- | [[Телеорман тойрог|Телеорман]] | align="center" | [[Файл:Stema Teleorman.svg|40px|alt=Сүлд]] | TR | [[Александриа (Румын)|Александриа]] | align="right" | 5790 | align="right" | 436.926 | align="right" | 380.123 | align="right" | −56.803 | align="right" | −15 |- | [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | align="center" | [[Файл:ROU Timis County CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TM | [[Тимишоара]] | align="right" | 8697 | align="right" | 685.901 | align="right" | 683.540 | align="right" | −2.361 | align="right" | −0,35 |- | [[Тулча тойрог|Тулча]] | align="center" | [[Файл:Actual Tulcea county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TL | [[Тулча]] | align="right" | 8499 | align="right" | 258.639 | align="right" | 213.083 | align="right" | −45.556 | align="right" | −21 |- | [[Харгита тойрог|Харгита]] | align="center" | [[Файл:Stema Harghita.svg|40px|alt=Сүлд]] | HR | [[Меркуря Чук]] | align="right" | 6639 | align="right" | 326.020 | align="right" | 310.867 | align="right" | −15.153 | align="right" | −4,9 |- | [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | align="center" | [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | HD | [[Дева (Румын)|Дева]] | align="right" | 7063 | align="right" | 487.115 | align="right" | 418.565 | align="right" | −68.550 | align="right" | −16 |- | [[Яломица тойрог|Яломица]] | align="center" | [[Файл:Stema Ialomita.svg|40px|alt=Сүлд]] | IL | [[Слобозиа]] | align="right" | 4453 | align="right" | 296.486 | align="right" | 274.148 | align="right" | −22.338 | align="right" | −8,1 |- | [[Яш тойрог|Яш]] | align="center" | [[Файл:Actual Iasi county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | IS | [[Яш]] | align="right" | 5476 | align="right" | 819.044 | align="right" | 772.348 | align="right" | −46.696 | align="right" | −6,0 |- | '''[[Бухарест]]''' | align="center" | [[Файл:ROU Bucharest CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | B | ''Бухарест муниципий'' | align="right" | 228 | align="right" | 1.921.751 | align="right" | 1.883.425 | align="right" | −38.326 | align="right" | −2,0 |- style="background:#EAECF0;" | '''нийт''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | align="right" | '''238.391''' | align="right" | '''21.698.181''' | align="right" | '''20.121.641''' | align="right" | '''-1.576.540''' | align="right" | '''-7,8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Counties of Romania|Румыны тойрог}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт]] [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин|тойрог]] 1ad1algunrq6i8inv88thjl947567x1 867339 867315 2026-08-27T12:37:46Z Enkhsaihan2005 64429 867339 wikitext text/x-wiki [[Румын|Румын Улс]] нь дөчин нэгэн тойрог ({{lang-ro|județ}} [{{IPA|ʒuˈdets}}] - тойрог) ба [[Бухарест]] хот гэж хуваагдана. Жудец гэх засаг захиргааны гишүүнийг 19-р зуунд Францын департаментыг (''Département'') үлгэр болгон бий болгожээ. Коммунист засгийн газар үүнийг өөрчлөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ижил [[район]]оор сольсон хэдий ч 1968 онд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p1_big.jpg |titel=Harta Administrativă |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> өнөөгийн системдээ буцаад шилжсэн байна.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p2_big.jpg |titel=Harta Administrativă 1 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p3_big.jpg |titel=Harta Administrativă 2 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> Илфов тойрог 1997 оны хүртэл бие даасан тойрог байгаагүй харин Бухарестын харьяа байв.<ref>[http://www.legex.ro/Lege-50-09.04.1997-11556.aspx LEGE Nr. 50 din 9 aprilie 1997, legex.ro 10. April 1997]</ref> == Румыны тойргууд == {| class="wikitable sortable" width="50%" |- ! Тойрог ! Тойргийн сүлд ! Товчлол ! Захиргааны төв ! Газар нутаг<br /> км² ! Хүн ам<br />2002 он<ref>2002 оны хүн амын тооллого, Эх сурвалж: Fischer Weltalmanach</ref> ! Хүн ам<br />2011 он<ref>[http://www.citypopulation.de/php/romania-vrancea_d.php citypopulation.de: 2011 оны Румыны хүн амын тооллого]</ref> ! Зөрүү ! Зөрүү хувиар (%) |- | [[Алба тойрог|Алба]] | align="center" | [[Файл:Actual Alba county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AB | [[Алба Юлиа]] | align="right" | 6242 | align="right" | 382.999 | align="right" | 342.376 | align="right" | −40.623 | align="right" | −12 |- | [[Арад тойрог|Арад]] | align="center" | [[Файл:Arad county CoA (circa 2007).png|40px|alt=Сүлд]] | AR | [[Арад]] | align="right" | 7754 | align="right" | 461.730 | align="right" | 430.629 | align="right" | −31.101 | align="right" | −7,2 |- | [[Аржеш тойрог|Аржеш]] | align="center" | [[Файл:Actual Argeș county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AG | [[Питешти]] | align="right" | 6826 | align="right" | 653.903 | align="right" | 612.431 | align="right" | −41.472 | align="right" | −6,8 |- | [[Бакау тойрог|Бакау]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Bacau.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бакау]] | align="right" | 6621 | align="right" | 708.751 | align="right" | 616.168 | align="right" | −92.583 | align="right" | −15 |- | [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | align="center" | [[Файл:Stema Bistrita-Nasaud.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бистрица]] | align="right" | 5355 | align="right" | 312.325 | align="right" | 286.225 | align="right" | −26.100 | align="right" | −9,1 |- | [[Бихор тойрог|Бихор]] | align="center" | [[Файл:Actual Bihor county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | BH | [[Орадя]] | align="right" | 7544 | align="right" | 600.223 | align="right" | 575.398 | align="right" | −24.825 | align="right" | −4,3 |- | [[Ботошани тойрог|Ботошани]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Botosani.svg|40px|alt=Сүлд]] | BT | [[Ботошани]] | align="right" | 4986 | align="right" | 454.023 | align="right" | 412.626 | align="right" | −41.397 | align="right" | −10 |- | [[Брэила тойрог|Брэила]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | BR | [[Брэила]] | align="right" | 4766 | align="right" | 373.897 | align="right" | 321.212 | align="right" | −52.685 | align="right" | −16 |- | [[Брашов тойрог|Брашов]] | align="center" | [[Файл:Stema judetul brasov nou.png|40px|alt=Сүлд]] | BV | [[Брашов]] | align="right" | 5363 | align="right" | 588.366 | align="right" | 549.217 | align="right" | −39.149 | align="right" | −7,1 |- | [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | align="center" | [[Файл:Actual Buzau county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | BZ | [[Бузэу]] | align="right" | 6103 | align="right" | 494.982 | align="right" | 451.069 | align="right" | −43.913 | align="right" | −9,7 |- | [[Васлуй тойрог|Васлуй]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | VS | [[Васлуй]] | align="right" | 5318 | align="right" | 455.550 | align="right" | 395.499 | align="right" | −60.051 | align="right" | −15 |- | [[Вранча тойрог|Вранча]] | align="center" | [[Файл:Stema Vrancea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VN | [[Фокшани]] | align="right" | 4857 | align="right" | 390.268 | align="right" | 340.310 | align="right" | −49.958 | align="right" | −15 |- | [[Вылча тойрог|Вылча]] | align="center" | [[Файл:Stema Valcea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VL | [[Рымнику Вылча]] | align="right" | 5765 | align="right" | 413.570 | align="right" | 371.714 | align="right" | −41.856 | align="right" | −11 |- | [[Галац тойрог|Галац]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Galati.svg|40px|alt=Сүлд]] | GL | [[Галац]] | align="right" | 4466 | align="right" | 619.522 | align="right" | 536.167 | align="right" | −83.355 | align="right" | −16 |- | [[Горж тойрог|Горж]] | align="center" | [[Файл:Stema Gorj.svg|40px|alt=Сүлд]] | GJ | [[Тыргу Жиу]] | align="right" | 5602 | align="right" | 387.407 | align="right" | 341.594 | align="right" | −45.813 | align="right" | −13 |- | [[Долж тойрог|Долж]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Dolj.svg|40px|alt=Сүлд]] | DJ | [[Крайова]] | align="right" | 7414 | align="right" | 734.823 | align="right" | 660.544 | align="right" | −74.279 | align="right" | −11 |- | [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | align="center" | [[Файл:Stema Dambovita.svg|40px|alt=Сүлд]] | DB | [[Тырговиште]] | align="right" | 4054 | align="right" | 541.326 | align="right" | 518.745 | align="right" | −22.581 | align="right" | −4,4 |- | [[Журжу тойрог|Журжу]] | align="center" | [[Файл:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|40px|alt=Сүлд]] | GR | [[Журжу]] | align="right" | 3526 | align="right" | 298.022 | align="right" | 281.422 | align="right" | −16.600 | align="right" | −5,9 |- | [[Илфов тойрог|Илфов]] | align="center" | [[Файл:Actual Ilfov county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | IF | [[Буфтя]] | align="right" | 1593 | align="right" | 300.109 | align="right" | 388.738 | align="right" | 88.629 | align="right" | 23 |- | [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | align="center" | [[Файл:Actual Caras-Severin county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CS | [[Решица]] | align="right" | 8520 | align="right" | 333.396 | align="right" | 295.579 | align="right" | −37.817 | align="right" | −13 |- | [[Клуж тойрог|Клуж]] | align="center" | [[Файл:Actual Cluj county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | CJ | [[Клуж-Напока]] | align="right" | 6674 | align="right" | 703.269 | align="right" | 691.106 | align="right" | −12.163 | align="right" | −1,8 |- | [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | align="center" | [[Файл:Coa Romania County Kovászna.svg|40px|alt=Сүлд]] | CV | [[Сфынту Георге]] | align="right" | 3710 | align="right" | 222.274 | align="right" | 210.177 | align="right" | −12.097 | align="right" | −5,8 |- | [[Констанца тойрог|Констанца]] | align="center" | [[Файл:Actual Constanta county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CT | [[Констанца]] | align="right" | 7071 | align="right" | 715.172 | align="right" | 684.082 | align="right" | −31.090 | align="right" | −4,5 |- | [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] | align="center" | [[Файл:Stema Calarasi.svg|40px|alt=Сүлд]] | CL | [[Кэлэраши]] | align="right" | 5088 | align="right" | 324.629 | align="right" | 306.691 | align="right" | −17.938 | align="right" | −5,8 |- | [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of Maramureș County.svg|40px|alt=Сүлд]] | MM | [[Бая Маре]] | align="right" | 6304 | align="right" | 510.688 | align="right" | 478.659 | align="right" | −32.029 | align="right" | −6,7 |- | [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | align="center" | [[Файл:Actual Mehedinti county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | MH | [[Дробета Турну Северин]] | align="right" | 4933 | align="right" | 306.118 | align="right" | 265.390 | align="right" | −40.728 | align="right" | −15 |- | [[Муреш тойрог|Муреш]] | align="center" | [[Файл:Mures county coat of arms.svg|40px|alt=Сүлд]] | MS | [[Тыргу Муреш]] | align="right" | 6714 | align="right" | 579.862 | align="right" | 550.846 | align="right" | −29.016 | align="right" | −5,3 |- | [[Нямц тойрог|Нямц]] | align="center" | [[Файл:Stema Neamt.svg|40px|alt=Сүлд]] | NT | [[Пятра Нямц]] | align="right" | 5896 | align="right" | 557.084 | align="right" | 470.766 | align="right" | −86.318 | align="right" | −18 |- | [[Олт тойрог|Олт]] | align="center" | [[Файл:Stema Olt.svg|40px|alt=Сүлд]] | OT | [[Слатина (Румын)|Слатина]] | align="right" | 5498 | align="right" | 490.276 | align="right" | 436.400 | align="right" | −53.876 | align="right" | −12 |- | [[Прахова тойрог|Прахова]] | align="center" | [[Файл:Stema Prahova.svg|40px|alt=Сүлд]] | PH | [[Плоешти]] | align="right" | 4716 | align="right" | 829.224 | align="right" | 762.886 | align="right" | −66.338 | align="right" | −8,7 |- | [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] | align="center" | [[Файл:Actual Satu Mare county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SM | [[Сату Маре]] | align="right" | 4418 | align="right" | 369.096 | align="right" | 344.360 | align="right" | −24.736 | align="right" | −7,2 |- | [[Сибиу тойрог|Сибиу]] | align="center" | [[Файл:Actual Sibiu county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SB | [[Сибиу]] | align="right" | 5432 | align="right" | 422.224 | align="right" | 397.322 | align="right" | −24.902 | align="right" | −6,3 |- | [[Сучава тойрог|Сучава]] | align="center" | [[Файл:Actual Suceava county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SV | [[Сучава]] | align="right" | 8553 | align="right" | 690.941 | align="right" | 634.810 | align="right" | −56.131 | align="right" | −8,8 |- | [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | align="center" | [[Файл:RO Județul Sălaj COA.svg|40px|alt=Сүлд]] | SJ | [[Залэу]] | align="right" | 3864 | align="right" | 248.407 | align="right" | 224.384 | align="right" | −24.023 | align="right" | −11 |- | [[Телеорман тойрог|Телеорман]] | align="center" | [[Файл:Stema Teleorman.svg|40px|alt=Сүлд]] | TR | [[Александриа (Румын)|Александриа]] | align="right" | 5790 | align="right" | 436.926 | align="right" | 380.123 | align="right" | −56.803 | align="right" | −15 |- | [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | align="center" | [[Файл:ROU Timis County CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TM | [[Тимишоара]] | align="right" | 8697 | align="right" | 685.901 | align="right" | 683.540 | align="right" | −2.361 | align="right" | −0,35 |- | [[Тулча тойрог|Тулча]] | align="center" | [[Файл:Actual Tulcea county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TL | [[Тулча]] | align="right" | 8499 | align="right" | 258.639 | align="right" | 213.083 | align="right" | −45.556 | align="right" | −21 |- | [[Харгита тойрог|Харгита]] | align="center" | [[Файл:Stema Harghita.svg|40px|alt=Сүлд]] | HR | [[Меркуря Чук]] | align="right" | 6639 | align="right" | 326.020 | align="right" | 310.867 | align="right" | −15.153 | align="right" | −4,9 |- | [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | align="center" | [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | HD | [[Дева (Румын)|Дева]] | align="right" | 7063 | align="right" | 487.115 | align="right" | 418.565 | align="right" | −68.550 | align="right" | −16 |- | [[Яломица тойрог|Яломица]] | align="center" | [[Файл:Stema Ialomita.svg|40px|alt=Сүлд]] | IL | [[Слобозиа]] | align="right" | 4453 | align="right" | 296.486 | align="right" | 274.148 | align="right" | −22.338 | align="right" | −8,1 |- | [[Яш тойрог|Яш]] | align="center" | [[Файл:Actual Iasi county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | IS | [[Яш]] | align="right" | 5476 | align="right" | 819.044 | align="right" | 772.348 | align="right" | −46.696 | align="right" | −6,0 |- | '''[[Бухарест]]''' | align="center" | [[Файл:ROU Bucharest CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | B | ''Бухарест муниципий'' | align="right" | 228 | align="right" | 1.921.751 | align="right" | 1.883.425 | align="right" | −38.326 | align="right" | −2,0 |- style="background:#EAECF0;" | '''нийт''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | align="right" | '''238.391''' | align="right" | '''21.698.181''' | align="right" | '''20.121.641''' | align="right" | '''-1.576.540''' | align="right" | '''-7,8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Counties of Romania|Румыны тойрог}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт]] [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин|тойрог]] 4efeleat3cjjeme782449m4ax30me9u 867442 867339 2026-08-27T17:18:08Z Enkhsaihan2005 64429 867442 wikitext text/x-wiki [[Румын|Румын Улс]] нь дөчин нэгэн тойрог ({{lang-ro|județ}} [{{IPA|ʒuˈdets}}] - тойрог) ба [[Бухарест]] хот гэж хуваагдана. Жудец гэх засаг захиргааны гишүүнийг 19-р зуунд Францын департаментыг (''Département'') үлгэр болгон бий болгожээ. Коммунист засгийн газар үүнийг өөрчлөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ижил [[район]]оор сольсон хэдий ч 1968 онд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p1_big.jpg |titel=Harta Administrativă |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> өнөөгийн системдээ буцаад шилжсэн байна.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p2_big.jpg |titel=Harta Administrativă 1 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p3_big.jpg |titel=Harta Administrativă 2 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> Илфов тойрог 1997 оны хүртэл бие даасан тойрог байгаагүй харин Бухарестын харьяа байв.<ref>[http://www.legex.ro/Lege-50-09.04.1997-11556.aspx LEGE Nr. 50 din 9 aprilie 1997, legex.ro 10. April 1997]</ref> == Румыны тойргууд == {| class="wikitable sortable" width="50%" |- ! Тойрог ! Тойргийн сүлд ! Товчлол ! Захиргааны төв ! Газар нутаг<br /> км² ! Хүн ам<br />2002 он<ref>2002 оны хүн амын тооллого, Эх сурвалж: Fischer Weltalmanach</ref> ! Хүн ам<br />2011 он<ref>[http://www.citypopulation.de/php/romania-vrancea_d.php citypopulation.de: 2011 оны Румыны хүн амын тооллого]</ref> ! Зөрүү ! Зөрүү хувиар (%) |- | [[Алба тойрог|Алба]] | align="center" | [[Файл:Actual Alba county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AB | [[Алба Юлиа]] | align="right" | 6242 | align="right" | 382.999 | align="right" | 342.376 | align="right" | −40.623 | align="right" | −12 |- | [[Арад тойрог|Арад]] | align="center" | [[Файл:Arad county CoA (circa 2007).png|40px|alt=Сүлд]] | AR | [[Арад]] | align="right" | 7754 | align="right" | 461.730 | align="right" | 430.629 | align="right" | −31.101 | align="right" | −7,2 |- | [[Аржеш тойрог|Аржеш]] | align="center" | [[Файл:Actual Argeș county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AG | [[Питешти]] | align="right" | 6826 | align="right" | 653.903 | align="right" | 612.431 | align="right" | −41.472 | align="right" | −6,8 |- | [[Бакэу тойрог|Бакэу]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Bacau.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бакэу]] | align="right" | 6621 | align="right" | 708.751 | align="right" | 616.168 | align="right" | −92.583 | align="right" | −15 |- | [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] | align="center" | [[Файл:Stema Bistrita-Nasaud.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бистрица]] | align="right" | 5355 | align="right" | 312.325 | align="right" | 286.225 | align="right" | −26.100 | align="right" | −9,1 |- | [[Бихор тойрог|Бихор]] | align="center" | [[Файл:Actual Bihor county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | BH | [[Орадя]] | align="right" | 7544 | align="right" | 600.223 | align="right" | 575.398 | align="right" | −24.825 | align="right" | −4,3 |- | [[Ботошани тойрог|Ботошани]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Botosani.svg|40px|alt=Сүлд]] | BT | [[Ботошани]] | align="right" | 4986 | align="right" | 454.023 | align="right" | 412.626 | align="right" | −41.397 | align="right" | −10 |- | [[Брэила тойрог|Брэила]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | BR | [[Брэила]] | align="right" | 4766 | align="right" | 373.897 | align="right" | 321.212 | align="right" | −52.685 | align="right" | −16 |- | [[Брашов тойрог|Брашов]] | align="center" | [[Файл:Stema judetul brasov nou.png|40px|alt=Сүлд]] | BV | [[Брашов]] | align="right" | 5363 | align="right" | 588.366 | align="right" | 549.217 | align="right" | −39.149 | align="right" | −7,1 |- | [[Бузэу тойрог|Бузэу]] | align="center" | [[Файл:Actual Buzau county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | BZ | [[Бузэу]] | align="right" | 6103 | align="right" | 494.982 | align="right" | 451.069 | align="right" | −43.913 | align="right" | −9,7 |- | [[Васлуй тойрог|Васлуй]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | VS | [[Васлуй]] | align="right" | 5318 | align="right" | 455.550 | align="right" | 395.499 | align="right" | −60.051 | align="right" | −15 |- | [[Вранча тойрог|Вранча]] | align="center" | [[Файл:Stema Vrancea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VN | [[Фокшани]] | align="right" | 4857 | align="right" | 390.268 | align="right" | 340.310 | align="right" | −49.958 | align="right" | −15 |- | [[Вылча тойрог|Вылча]] | align="center" | [[Файл:Stema Valcea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VL | [[Рымнику Вылча]] | align="right" | 5765 | align="right" | 413.570 | align="right" | 371.714 | align="right" | −41.856 | align="right" | −11 |- | [[Галац тойрог|Галац]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Galati.svg|40px|alt=Сүлд]] | GL | [[Галац]] | align="right" | 4466 | align="right" | 619.522 | align="right" | 536.167 | align="right" | −83.355 | align="right" | −16 |- | [[Горж тойрог|Горж]] | align="center" | [[Файл:Stema Gorj.svg|40px|alt=Сүлд]] | GJ | [[Тыргу Жиу]] | align="right" | 5602 | align="right" | 387.407 | align="right" | 341.594 | align="right" | −45.813 | align="right" | −13 |- | [[Долж тойрог|Долж]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Dolj.svg|40px|alt=Сүлд]] | DJ | [[Крайова]] | align="right" | 7414 | align="right" | 734.823 | align="right" | 660.544 | align="right" | −74.279 | align="right" | −11 |- | [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | align="center" | [[Файл:Stema Dambovita.svg|40px|alt=Сүлд]] | DB | [[Тырговиште]] | align="right" | 4054 | align="right" | 541.326 | align="right" | 518.745 | align="right" | −22.581 | align="right" | −4,4 |- | [[Журжу тойрог|Журжу]] | align="center" | [[Файл:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|40px|alt=Сүлд]] | GR | [[Журжу]] | align="right" | 3526 | align="right" | 298.022 | align="right" | 281.422 | align="right" | −16.600 | align="right" | −5,9 |- | [[Илфов тойрог|Илфов]] | align="center" | [[Файл:Actual Ilfov county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | IF | [[Буфтя]] | align="right" | 1593 | align="right" | 300.109 | align="right" | 388.738 | align="right" | 88.629 | align="right" | 23 |- | [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | align="center" | [[Файл:Actual Caras-Severin county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CS | [[Решица]] | align="right" | 8520 | align="right" | 333.396 | align="right" | 295.579 | align="right" | −37.817 | align="right" | −13 |- | [[Клуж тойрог|Клуж]] | align="center" | [[Файл:Actual Cluj county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | CJ | [[Клуж-Напока]] | align="right" | 6674 | align="right" | 703.269 | align="right" | 691.106 | align="right" | −12.163 | align="right" | −1,8 |- | [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | align="center" | [[Файл:Coa Romania County Kovászna.svg|40px|alt=Сүлд]] | CV | [[Сфынту Георге]] | align="right" | 3710 | align="right" | 222.274 | align="right" | 210.177 | align="right" | −12.097 | align="right" | −5,8 |- | [[Констанца тойрог|Констанца]] | align="center" | [[Файл:Actual Constanta county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CT | [[Констанца]] | align="right" | 7071 | align="right" | 715.172 | align="right" | 684.082 | align="right" | −31.090 | align="right" | −4,5 |- | [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] | align="center" | [[Файл:Stema Calarasi.svg|40px|alt=Сүлд]] | CL | [[Кэлэраши]] | align="right" | 5088 | align="right" | 324.629 | align="right" | 306.691 | align="right" | −17.938 | align="right" | −5,8 |- | [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of Maramureș County.svg|40px|alt=Сүлд]] | MM | [[Бая Маре]] | align="right" | 6304 | align="right" | 510.688 | align="right" | 478.659 | align="right" | −32.029 | align="right" | −6,7 |- | [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | align="center" | [[Файл:Actual Mehedinti county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | MH | [[Дробета Турну Северин]] | align="right" | 4933 | align="right" | 306.118 | align="right" | 265.390 | align="right" | −40.728 | align="right" | −15 |- | [[Муреш тойрог|Муреш]] | align="center" | [[Файл:Mures county coat of arms.svg|40px|alt=Сүлд]] | MS | [[Тыргу Муреш]] | align="right" | 6714 | align="right" | 579.862 | align="right" | 550.846 | align="right" | −29.016 | align="right" | −5,3 |- | [[Нямц тойрог|Нямц]] | align="center" | [[Файл:Stema Neamt.svg|40px|alt=Сүлд]] | NT | [[Пятра Нямц]] | align="right" | 5896 | align="right" | 557.084 | align="right" | 470.766 | align="right" | −86.318 | align="right" | −18 |- | [[Олт тойрог|Олт]] | align="center" | [[Файл:Stema Olt.svg|40px|alt=Сүлд]] | OT | [[Слатина (Румын)|Слатина]] | align="right" | 5498 | align="right" | 490.276 | align="right" | 436.400 | align="right" | −53.876 | align="right" | −12 |- | [[Прахова тойрог|Прахова]] | align="center" | [[Файл:Stema Prahova.svg|40px|alt=Сүлд]] | PH | [[Плоешти]] | align="right" | 4716 | align="right" | 829.224 | align="right" | 762.886 | align="right" | −66.338 | align="right" | −8,7 |- | [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] | align="center" | [[Файл:Actual Satu Mare county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SM | [[Сату Маре]] | align="right" | 4418 | align="right" | 369.096 | align="right" | 344.360 | align="right" | −24.736 | align="right" | −7,2 |- | [[Сибиу тойрог|Сибиу]] | align="center" | [[Файл:Actual Sibiu county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SB | [[Сибиу]] | align="right" | 5432 | align="right" | 422.224 | align="right" | 397.322 | align="right" | −24.902 | align="right" | −6,3 |- | [[Сучава тойрог|Сучава]] | align="center" | [[Файл:Actual Suceava county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SV | [[Сучава]] | align="right" | 8553 | align="right" | 690.941 | align="right" | 634.810 | align="right" | −56.131 | align="right" | −8,8 |- | [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | align="center" | [[Файл:RO Județul Sălaj COA.svg|40px|alt=Сүлд]] | SJ | [[Залэу]] | align="right" | 3864 | align="right" | 248.407 | align="right" | 224.384 | align="right" | −24.023 | align="right" | −11 |- | [[Телеорман тойрог|Телеорман]] | align="center" | [[Файл:Stema Teleorman.svg|40px|alt=Сүлд]] | TR | [[Александриа (Румын)|Александриа]] | align="right" | 5790 | align="right" | 436.926 | align="right" | 380.123 | align="right" | −56.803 | align="right" | −15 |- | [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | align="center" | [[Файл:ROU Timis County CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TM | [[Тимишоара]] | align="right" | 8697 | align="right" | 685.901 | align="right" | 683.540 | align="right" | −2.361 | align="right" | −0,35 |- | [[Тулча тойрог|Тулча]] | align="center" | [[Файл:Actual Tulcea county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TL | [[Тулча]] | align="right" | 8499 | align="right" | 258.639 | align="right" | 213.083 | align="right" | −45.556 | align="right" | −21 |- | [[Харгита тойрог|Харгита]] | align="center" | [[Файл:Stema Harghita.svg|40px|alt=Сүлд]] | HR | [[Меркуря Чук]] | align="right" | 6639 | align="right" | 326.020 | align="right" | 310.867 | align="right" | −15.153 | align="right" | −4,9 |- | [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | align="center" | [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | HD | [[Дева (Румын)|Дева]] | align="right" | 7063 | align="right" | 487.115 | align="right" | 418.565 | align="right" | −68.550 | align="right" | −16 |- | [[Яломица тойрог|Яломица]] | align="center" | [[Файл:Stema Ialomita.svg|40px|alt=Сүлд]] | IL | [[Слобозиа]] | align="right" | 4453 | align="right" | 296.486 | align="right" | 274.148 | align="right" | −22.338 | align="right" | −8,1 |- | [[Яш тойрог|Яш]] | align="center" | [[Файл:Actual Iasi county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | IS | [[Яш]] | align="right" | 5476 | align="right" | 819.044 | align="right" | 772.348 | align="right" | −46.696 | align="right" | −6,0 |- | '''[[Бухарест]]''' | align="center" | [[Файл:ROU Bucharest CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | B | ''Бухарест муниципий'' | align="right" | 228 | align="right" | 1.921.751 | align="right" | 1.883.425 | align="right" | −38.326 | align="right" | −2,0 |- style="background:#EAECF0;" | '''нийт''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | align="right" | '''238.391''' | align="right" | '''21.698.181''' | align="right" | '''20.121.641''' | align="right" | '''-1.576.540''' | align="right" | '''-7,8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Counties of Romania|Румыны тойрог}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт]] [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин|тойрог]] 8sszrz40c25ew1z8fahz44u2o3yuh61 14 114103 867317 866253 2026-08-27T12:27:43Z Enkhsaihan2005 64429 867317 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} {{Commons cat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] 7qx8ft0gizf4r5319p2igvj5s4xthxe 867318 867317 2026-08-27T12:27:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бистрица-Насауд тойрог]] to [[Ангилал:Бистрица-Нэсэуд тойрог]] without leaving a redirect 867317 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} {{Commons cat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Нэсэуд тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] 7qx8ft0gizf4r5319p2igvj5s4xthxe 10 114104 867316 866264 2026-08-27T12:27:17Z Enkhsaihan2005 64429 867316 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Румыны тойрог | titleclass = adr | title = <span class="country-name">[[Румын|Румыны]]</span> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог (''județe'')]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[File:Romania judete (romana).PNG|60px]] | bodyclass = hlist | list1 = * [[Алба тойрог|Алба]] * [[Арад тойрог|Арад]] * [[Аржеш тойрог|Аржеш]] * [[Бакау тойрог|Бакау]] * [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] * [[Бихор тойрог|Бихор]] * [[Ботошани тойрог|Ботошани]] * [[Брашов тойрог|Брашов]] * [[Брэила тойрог|Брэила]] * [[Бузау тойрог|Бузау]] * [[Васлуй тойрог|Васлуй]] * [[Вылча тойрог|Вылча]] * [[Вранча тойрог|Вранча]] * [[Галац тойрог|Галац]] * [[Горж тойрог|Горж]] * [[Долж тойрог|Долж]] * [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] * [[Журжу тойрог|Журжу]] * [[Илфов тойрог|Илфов]] * [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] * [[Клуж тойрог|Клуж]] * [[Констанца тойрог|Констанца]] * [[Ковасна тойрог|Ковасна]] * [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] * [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] * [[Мехединци тойрог|Мехединци]] * [[Муреш тойрог|Муреш]] * [[Нямц тойрог|Нямц]] * [[Олт тойрог|Олт]] * [[Прахова тойрог|Прахова]] * [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] * [[Сибиу тойрог|Сибиу]] * [[Сучава тойрог|Сучава]] * [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] * [[Телеорман тойрог|Телеорман]] * [[Тимиш тойрог|Тимиш]] * [[Тулча тойрог|Тулча]] * [[Харгита тойрог|Харгита]] * [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] * [[Яломица тойрог|Яломица]] * [[Яш тойрог|Яш]] }}<noinclude> {{collapsible option}} == Microformat == {{UF-adr}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны засаг захиргааны гишүүнчлэл|!]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны тойрог]] </noinclude> 9cbd7fo6wedlilcwa8dkxpatdt7xvgw 867330 867316 2026-08-27T12:36:10Z Enkhsaihan2005 64429 867330 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Румыны тойрог | titleclass = adr | title = <span class="country-name">[[Румын|Румыны]]</span> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог (''județe'')]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[File:Romania judete (romana).PNG|60px]] | bodyclass = hlist | list1 = * [[Алба тойрог|Алба]] * [[Арад тойрог|Арад]] * [[Аржеш тойрог|Аржеш]] * [[Бакау тойрог|Бакау]] * [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] * [[Бихор тойрог|Бихор]] * [[Ботошани тойрог|Ботошани]] * [[Брашов тойрог|Брашов]] * [[Брэила тойрог|Брэила]] * [[Бузэу тойрог|Бузэу]] * [[Васлуй тойрог|Васлуй]] * [[Вылча тойрог|Вылча]] * [[Вранча тойрог|Вранча]] * [[Галац тойрог|Галац]] * [[Горж тойрог|Горж]] * [[Долж тойрог|Долж]] * [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] * [[Журжу тойрог|Журжу]] * [[Илфов тойрог|Илфов]] * [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] * [[Клуж тойрог|Клуж]] * [[Констанца тойрог|Констанца]] * [[Ковасна тойрог|Ковасна]] * [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] * [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] * [[Мехединци тойрог|Мехединци]] * [[Муреш тойрог|Муреш]] * [[Нямц тойрог|Нямц]] * [[Олт тойрог|Олт]] * [[Прахова тойрог|Прахова]] * [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] * [[Сибиу тойрог|Сибиу]] * [[Сучава тойрог|Сучава]] * [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] * [[Телеорман тойрог|Телеорман]] * [[Тимиш тойрог|Тимиш]] * [[Тулча тойрог|Тулча]] * [[Харгита тойрог|Харгита]] * [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] * [[Яломица тойрог|Яломица]] * [[Яш тойрог|Яш]] }}<noinclude> {{collapsible option}} == Microformat == {{UF-adr}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны засаг захиргааны гишүүнчлэл|!]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны тойрог]] </noinclude> gflew7kvwllf4u4srlctp8mclesh5at 867437 867330 2026-08-27T17:16:52Z Enkhsaihan2005 64429 867437 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Румыны тойрог | titleclass = adr | title = <span class="country-name">[[Румын|Румыны]]</span> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог (''județe'')]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[File:Romania judete (romana).PNG|60px]] | bodyclass = hlist | list1 = * [[Алба тойрог|Алба]] * [[Арад тойрог|Арад]] * [[Аржеш тойрог|Аржеш]] * [[Бакэу тойрог|Бакэу]] * [[Бистрица-Нэсэуд тойрог|Бистрица-Нэсэуд]] * [[Бихор тойрог|Бихор]] * [[Ботошани тойрог|Ботошани]] * [[Брашов тойрог|Брашов]] * [[Брэила тойрог|Брэила]] * [[Бузэу тойрог|Бузэу]] * [[Васлуй тойрог|Васлуй]] * [[Вылча тойрог|Вылча]] * [[Вранча тойрог|Вранча]] * [[Галац тойрог|Галац]] * [[Горж тойрог|Горж]] * [[Долж тойрог|Долж]] * [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] * [[Журжу тойрог|Журжу]] * [[Илфов тойрог|Илфов]] * [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] * [[Клуж тойрог|Клуж]] * [[Констанца тойрог|Констанца]] * [[Ковасна тойрог|Ковасна]] * [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] * [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] * [[Мехединци тойрог|Мехединци]] * [[Муреш тойрог|Муреш]] * [[Нямц тойрог|Нямц]] * [[Олт тойрог|Олт]] * [[Прахова тойрог|Прахова]] * [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] * [[Сибиу тойрог|Сибиу]] * [[Сучава тойрог|Сучава]] * [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] * [[Телеорман тойрог|Телеорман]] * [[Тимиш тойрог|Тимиш]] * [[Тулча тойрог|Тулча]] * [[Харгита тойрог|Харгита]] * [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] * [[Яломица тойрог|Яломица]] * [[Яш тойрог|Яш]] }}<noinclude> {{collapsible option}} == Microformat == {{UF-adr}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны засаг захиргааны гишүүнчлэл|!]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны тойрог]] </noinclude> 0q1zvk6c5ynnuk0mp8d2ttbs7zba101 14 114157 867426 664325 2026-08-27T17:07:48Z Enkhsaihan2005 64429 867426 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бихор тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Бихор]] ft3gr5n4j7hpucn3dwjwj41sewlxmqs 14 114163 867429 664341 2026-08-27T17:09:04Z Enkhsaihan2005 64429 867429 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Сибиу тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Сибиу]] {{cat more|Сибиу тойрог}} eqpswxwcdf5g28jz93xipm3x63c6nn4 14 114168 867455 664347 2026-08-27T17:21:21Z Enkhsaihan2005 64429 867455 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Прахова тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин тойргоор|Прахова]] {{cat more|Прахова тойрог}} babbkj8co378gnkl77qv9nmeeq1qhxh 0 115030 867395 789079 2026-08-27T15:24:01Z Munkhbat1998 107079 867395 wikitext text/x-wiki '''Тяньаньмэний талбай''' ({{lang-zh|天安门广场}}, Тэнгэрийн амгалан хаалга) нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын нийслэл [[Бээжин]] хотын төвд байрладаг. Анх 1651 онд төлөвлөн барьсан бөгөөд хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн том нийтийн талбай гэж үздэг. [[Хориотой хот]]оос тусгаарласан хаалганы нэрээр нэрлэгдсэн уг талбай дээр 10 мянган хүний багтаамжтай Бүх Хятадын Ардын хурлын Ордон, Үндэсний Дуурийн Их театр болон Мао Зэдуны бунхан, Хятадын үндэсний музей болон Ардын баатруудын хөшөө дурсгалууд байрладаг байна. Үүнээс гадна тус талбай дээр БНХАУ-ыг зарлан Тунхагласан зэрэг тус улсын олон түүхэн үйл явдал болж байсан юм.  [[Файл:National mourning for 2008 Sichuan earthquake victims - Tiananmen Square, Beijing, 2008-05-19.jpg|thumb|Бээжин хот, Тяньаньмэний талбай]]Талбайн умард хэсэгт байрлах Хятадын Төрийн далбааг нар мандах үед мандуулж нар жаргах үед буулгадаг ёслол үйлддэг. Талбайн урт 880 метр, өргөн 500 метр бөгөөд нийт талбай 440 мянган м² ажээ. [[Ангилал:Ази дахь талбай]] [[Ангилал:Бээжингийн тээврийн байгууламж]] [[Ангилал:Хятад дахь талбай]] [[Ангилал:Тяньаньмэний талбай| ]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпын тэмцээний газар]] ca48m0kbbge9yhmd8y23c2ctbd2dcko 14 115526 867459 668484 2026-08-27T17:24:03Z Enkhsaihan2005 64429 867459 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Botoșani County|Ботошани тойрог}} {{Cat main|Ботошани тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] ei3y8v8lh92djvakbyn005jifgqp9ss 0 133310 867380 809522 2026-08-27T14:14:37Z ᠡᠭᠰᠢᠭᠲᠦᠮᠢᠨᠴᠢᠨ 107084 867380 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ | common_name = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ | native_name = {{lang|zh-Hant|內蒙古人民共和國}} | image_coat = <!-- Default: Coat of arms of {{{common_name}}}.svg --> | alt_coat = <!-- Alt text for coat of arms --> | symbol_type = <!-- Displayed text for link under symbol. Default "Coat of arms" --> | national_motto = | national_anthem = | image_map = | map_caption = Map of Inner Mongolian Autonomous Region in China | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | capital = [[ᠶᠡᢈᠡ ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠤᠮ ᠬᠣᠲᠠ]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | religion = | demonym = | government_type = [[ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᠤᠯᠤᠰ]] <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| legislature = <!-- Name of legislature --> | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | currency = <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | footnote_a = <!-- Accepts wikilinks --> | footnote_b = <!-- Accepts wikilinks --> | footnote_h = <!-- Accepts wikilinks --> | footnotes = <!-- Accepts wikilinks --> | status = <!-- Status: see Category list on template page --> | status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> | empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> | year_exile_start = <!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government - status="Exile") --> | year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> | year_start = 1945 | flag_type = <!-- According to "Chiang Kai Shek's Management of Mongolia before and after the Anti-Japanese War" (Page 74, by Dongsheng Hou, American Academic Press), the Inner Mongolian People's Republic has a different flag from the Inner Mongolia Autonomous Government Flag, which was actually designed in 1946. --> | coa_size = <!-- Size of coat of arms --> | image_map_alt = | image_map_caption = | image_map2_alt = | image_map2_caption = | capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | common_languages = | title_leader = <!-- Default: "King" for monarchy, otherwise "President"--> | year_leader1 = <!-- Years served --> | leader1 = [[Buyingdalai]] | year_leader2 = | leader2 = | year_leader3 = | leader3 = | year_leader4 = | leader4 = | title_representative = <!-- Default: "Governor"--> | year_representative1 = <!-- Years served --> | representative1 = <!-- Name of representative of head of state (e.g. colonial governor) --> | year_representative2 = | representative2 = | year_representative3 = | representative3 = | year_representative4 = | representative4 = | title_deputy = <!-- Default: "Prime minister" --> <!-- Legislature -->| year_deputy1 = <!-- Years served --> | deputy1 = <!-- Name of prime minister --> | year_deputy2 = | deputy2 = | year_deputy3 = | deputy3 = | year_deputy4 = | deputy4 = | type_house1 = <!-- Default: "Upper house"--> | house1 = <!-- Name of first chamber --> | type_house2 = <!-- Default: "Lower house"--> <!-- Area and population of a given year -->| house2 = <!-- Name of second chamber --> | event_pre = [[Manchurian Strategic Offensive Operation]] | date_pre = | event_start = | date_start = ᠳᠠᢈᠢᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠤᠭᠳᠠᠨ᠎ᠠ ᠒᠐᠒᠙ ᠣᠨ ᠤ᠋ ᠙ ᠰᠠᠷ᠎ᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠑ | event1 = <!-- Optional: other events between "start" and "end" --> | date_event1 = | event2 = | date_event2 = | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | event_end = | date_end = ᠑᠙᠔᠕ ᠣᠨ ᠤ᠋ ᠑᠑ ᠰᠠᠷ᠎ᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠖ | event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end"--> | date_post = | stat_area1 = <!-- area in square kílometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> | stat_area2 = | stat_area3 = | stat_area4 = | stat_area5 = | stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> | stat_year2 = | stat_year3 = | stat_year4 = | stat_year5 = | stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_pop2 = | stat_pop3 = | stat_pop4 = | stat_pop5 = | p1 = ᠮᠠᠨᠵᠤᠤᠷ ᠲᠤ ᢈᠢᢉᠰᠡᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠯᠲᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠴᠡᠷᠢᢉ ᠦ᠋ᠨ ᠠᠵᠢᠯᠯᠠᠭ᠎ᠠ | s1 = ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᢈᠢᠲᠠᠳ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ | flag_p1 = Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg | flag_p2 = | p2 = | flag_p3 = | p3 = | flag_p4 = | p4 = | flag_p5 = | p5 = | flag_s1 = Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg | flag_s2 = | s2 = | flag_s3 = | s3 = | flag_s4 = | s4 = | flag_s5 = | s5 = | today = [[ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ ᢈᠢᠲᠠᠳ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠯᠤᠰ]] }} Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараахан Бүгд Найрамдах Өвөр Монгол Ард Улс байгуулагдсан. БНӨМАУ нь 1945 оны 9-р сарын 9-өөс 1945 оны 11-р сарын 6 хүртэл оршин тогтсон. == Түүх == Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үед Япончууд Өвөрмонголд Мэнжян хэмээх улс байгуулжээ. 1945 оны 8-р сард Зөвлөлт, Монголын цэрэг дайрсны дараа Мэнжяныг татан буулгаж, 1945 оны 9-р сарын 9-нд одоогийн Сөнөдын баруун хошуунд "Ардын төлөөлөгчдийн" цуглаан болов. Энэхүү чуулганд Чахар, Шилингол, Сизиван зэрэг бүс нутгаас ирсэн 80 төлөөлөгч оролцов. Их хурлын үеэр БНӨМАУ байгуулагдсаныг тунхаглаж, 27 гишүүнтэй түр засгийн газрыг сонгож, Байнгын хороог 11 хүн бүрдүүлэв. Хятадын Коммунист нам болзошгүй салан тусгаарлах үйл ажиллагаанд санаа зовж, нөхцөл байдлыг шийдвэрлэхээр Улаанхүү жанжинг илгээв. Түүний зааврын дагуу Өвөр Монголын Засгийн газрыг татан буулгаж, улмаар тус бүсийг Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон болгон өөрчилсөн байна. == Мөн үзнэ үү == * [[Ар Монгол|Гадаад Монгол]] дахь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах]] Монгол Ард Улс == Гадаад холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20140202102601/http://www.nmqq.gov.cn/fagui/ShowArticle.asp?ArticleID=4952 ӨМӨЗО-ны түр засгийн газрын түүх] -д {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190513081445/http://www.nmqq.gov.cn/fagui/ShowArticle.asp?ArticleID=4952}} . {{In lang|zh}} * [https://web.archive.org/web/20140202121813/http://lyj.xlgl.gov.cn/ywxg_2/tzly/hsly/200709/t20070902_80098.htm 锡察地区的民族自治运动]{{In lang|zh}} [[Ангилал:Өвөр Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 32tglsvin7qecd82h22ng9xws4zumjj 0 134061 867514 773920 2026-08-28T05:28:53Z Baldangombo.A 107093 867514 wikitext text/x-wiki '''Овог, нэр:''' Алтангэрэл БАЛДАНГОМБО '''Боловсрол:''' Эрх зүйн бакалавр, эрхзүйч '''Төгссөн сургууль:''' Шихихутуг Их сургууль '''Ажил, мэргэжил:''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн хэлтсийн ажилтан '''Товч танилцуулга:''' Олон хүүхэдтэй айлын бага хүү тэрээр хожуу өөрийнхөө бэлгийн чиг баримжааг хүлээн зөвшөөрсөн нь 2002 он байв. Тухайн үед бэлгийн чиг баримжааны тухай сэдэв нийгэмд яригддаггүй сэдэв байсан бөгөөд нуугдмал байдалтай байв. Өсвөр насандаа ижил хүйсийн хүнд татагддаг гэдгээ олж мэдсэнээс хойш байнгын өөрөөсөө асуух асуултдаа хариулт хайж явсаар нэлээн хатуу дэг жаягтай шашны урсгалын гишүүн болж 1996 оноос 2002 он хүртэл идэвхтэй явжээ. Тэрээр тухайн шашны урсгалын талаар хожим нийтэд дэлгэж ярилцлага өгч байсан бөгөөд өөрийнхөө амьдралын хамгийн харанхуй үе байсан гэж ярилцлагадаа дурдсан нь бий. А.Балдангомбо 2002 оноос Шихихутуг их сургуульд эрх зүйч мэргэжлээр суралцаж эхэлсэн бөгөөд тус сургуулийн оюутан байхдаа Хүний эрхийн Үндэсний Комиссоос сайн дурын ажлын зар тавьсан байсныг ангийнхаа найзаас олж мэдэн, хамтдаа нэг зуны турш ажилласан нь түүний хүний эрхийн активист болох суурь болжээ. Шихихутуг Их сургуулийг 2006 онд төгсөж, эрхзүйч мэргэжилтэй болсноор ажлын гараагаа Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн холбооны Ерөнхий зөвлөлийн ажлын албанд Хөдөлмөр хамгаалал, хуулийн албаны мэргэжилтнээр орж 2007-2009 онд хооронд ажилласан. Ингээд 2009 оны 10 дугаар сард ЛГБТ төвийн үүсгэн байгуулагчидтай танилцаж, ЛГБТ Төвийн Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллах саналыг хүлээн авч 2011 оны 05 дугаар сар хүртэл ажиллаж байгаад ЛГБТ төвийн гүйцэтгэх багт Эрх зүйн хөтөлбөрийн менежерээр ажиллаж эхэлсэн нь бэлгийн цөөнхийн эрхийн асуудлаар олон нийтэд мэдлэг, мэдээлэл, ойлголт өгөх, ЛГБТИК+ хүмүүсийн нийгэмд эзлэх байр суурь болон эрхийг нь хамгаалах үйлсэд тууштай ажиллаж эхэлжээ. '''Хүний эрхийн төлөө тэмцсэн үйл хэрэг:''' А.Балдангомбо нь бэлгийн чиг баримжааны тухай ойлголтыг олон нийтэд таниулах, зөвөөр ойлгуулах, тэдний эрхийн төлөө өнөөг хүртэл тэмцэж байна. Тэрээр үндсэн хуульд заасан эрхээ эдэлж, хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш нийгмийг бүтээхийн төлөө тууштай хүчин зүтгэсний үр дүнд бэлгийн чиг баримжааны тухай зарим хүмүүсийн мэдлэг ойлголт эерэг, нааштай болж эхэлсэн. Тэрээр одоо ч бэлгийн цөөнх, хүний эрхийн асуудлаар нийгэмд дуу хоолойгоо өргөн тэмцсээр яваа, хүний эрх хамгаалагч юм. Түүний ЛГБТИК+ хүмүүсийн эрхийг хамгаалахад оруулсан хамгийн үнэтэй хувь нэмэр нь хүний эрхийн зөрчил бүрийг баримтжуулах, баримтжуулсан хүний эрхийн зөрчил бүрийг Хүний эрхийн Үндэсний болон олон улсын байгууллагуудад мэдээлж, улмаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүний эрхийн зөвлөлийн Хүний эрхийн төлөв байдлын ээлжит түгээмэл хэлэлцүүлэг механизмд Иргэний байгууллагуудтай хамтран илтгэл бичсэн байна.[1] 2012 онд ЛГБТ Төв Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын захиалгаар “Монгол Улс дахь ЛГБТ хүмүүсийн хүний эрхийн нөхцөл байдал” сэдэвт судалгааг гүйцэтгэх багт ажиллаж хүний эрхийн зөрчлийн баримтжуулалт, тоон судалгааны дата цуглуулах ажлыг нэг бүрчлэн гүйцэтгэсэн Монгол Улсад ЛГБТ хүмүүсийг хамгаалахад чухал өөрчлөлт авчрах эхлэлийг тавилцсан юм. 2013 онд хамтран зүтгэгчидтэй нийлж Чингис хаан зочид буудалд “Бахархлын 7 хоног-Монголд” үйл ажиллагааг амжилттай зохион байгуулсан байдаг. Түүнээс хойш жил бүр Монгол Улсад “Тэгш эрхийн төлөө” алхалт зохион байгуулж байгаа билээ.  Дараагийн нэг чухал нөлөөллийн ажил нь Эрүүгийн хуульд үзэн ядах гэмт явдлыг гэмт хэрэгт тооцуулах чухал ажил байсан бөгөөд 2017 онд УИХ-аас батлагдсан Эрүүгийн хуульд “Ялгаварлан гадуурхах” гэмт хэргийг багтаасан нь Монгол Улс анх удаа Эрүүгийн хуулиар ЛГБТИК+ хүмүүсээ хамгаалсан түүхэн үйл явдал болсон билээ. Гэсэн хэдий ч түүний эр зоригийг мохоох явдал үргэлж тохиолдож байсан бөгөөд хамгийн хэцүү үйл явдал нь 2018 оны 08 дугаар сард тохиолдсон аж. Түүний зохион байгуулсан “Тэгш эрхийн төлөө” алхалтын дараа үл таних хүмүүс түүнийг “Бага насны хүүхэд хүчиндсэн” хэмээн гүтгэж цагдаад өгсөн ба Чингэлтэй дүүргийн цагдаагийн газрын үүдэнд “Ална, тална” гэж дайрч, довтолсон байдаг. Улмаар цагдаагийн байгууллагад гомдол гаргасан ч хүнд гэмт хэрэгт гүтгэсэн этгээдэд цагдаагийн байгууллага огтоос хариуцлага тооцолгүй хэргийг замхруулсан аж. Энэ мэт асуудлыг хөнгөхөн даван туулж байсан ч тэр сэтгэлзүйн асуудлаа даван туулж чадалгүй ЛГБТ Төвийн ажлаа хүлээлгэн өгч, хэсэг чимээгүй нам гүм амьдарч ирсэн билээ. Бэлгийн чиг баримжаагаа илэрхийлэх нь хэзээд амаргүй байдаг ч А.Балдангомбо гей гэдгээ хэзээ ч бусдаас нууж байсангүй. ЛГБТ Төвд ажиллаж эхэлсэн цагаас эхлэн нээлттэй амьдрахын зэрэгцээ хувийн амьдралын хувьд хань ижилтэйгээ 19 жил хамт амьдарч буй. Тэрбээр Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн хэлтэст Хүний эрх хамгаалагчийн хороо хариуцсан ажилтнаас ахлах мэргэжилтэн хүртэл дэвшиж ажиллаж байгаад 2026 оны 05 дугаар сараас чөлөөт/freelancer болсон хүний эрх хамгаалагч юм. ----'''Хэвлүүлсэн бүтээл, ярилцлага, цахим хаяг:''' '''Эх сурвалж:''' <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=ZTEbd6_lOMo&list=PLAGYFTbRlgDYU_drSxSC8j7ucCdghYQ4m&index=3</nowiki> <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=Omnzsn5k7fk&list=PLAGYFTbRlgDYU_drSxSC8j7ucCdghYQ4m&index=11</nowiki> <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=zy5Akcwwpag</nowiki> <nowiki>http://www.shuud.mn/a/516765</nowiki> www.asu.mn <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=YTZgHJLjs0o</nowiki> <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?v=635599966914419</nowiki> <nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=u3wirjkPF90</nowiki> <nowiki>https://www.facebook.com/watch/?v=2309927935962585</nowiki> ocnp6ja5snyrlhjkliw0on77urzpuc0 0 135901 867305 854493 2026-08-27T12:04:14Z Amikkkk 95821 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 867305 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Sergelen2.jpg | төрсөн_өдөр = 1988 | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улс [[Улаанбаатар]]<br>хот | яс_үндэс = [[Халх]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2022) }} '''Тайванбаатарын Сэргэлэн''' (1988 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын жүжигчин юм. == Боловсрол == * 1996-2006 онд “Монгени” цогцолбор сургуульд суралцаж төгссөн. * 2010-2014 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг жүжигчний мэргэжлээр төгссөн. == Ажил == Сэргэлэн 2016 оны 12-р сараас Улсын Драмын Эрдмийн театрын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээл == ==== Тайзны уран бүтээл ==== * 2016 онд Ш.Гүрбазар “Жаргаагүй нар” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Живанни * 2017 онд У.Шекспир “Гамлет” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд Ю.Хюго “Парисын дарь эхийн сүм” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд С.Михалков “Бардам туулай” жүжгийн Олны хэсэг * 2017 онд Л.Толстой “Адууны түүх” жүжгийн Азарга * 2017 онд Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Арваадай * 2017 онд Я.Баяраа, Б.Хишигзаяа “Царцаа Намжил” жүжгийн Ламхай чөтгөр * 2018 онд Ч.Түвшин “Норовын намтар” жүжгийн Тамын хүү * 2018 онд Б.Шүүдэрцэцэг “Домогт Ану хатан” жүжгийн Цэвээнравдан * 2018 онд Д.Төрбат “Харц хатан” жүжгийн Хиа * 2018 онд М.Сервантес “Кихот ноён” жүжгийн Олны хэсэг * 2018 онд С.Жаргалсайхан “Тэмүүжин” жүжгийн Бэгтэр * 2018 онд Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” жүжгийн Архичин * 2018 онд К.Людвиг “Оддын өвчин” жүжгийн Сондерс * 2018 онд Э.Оюун, С.Нинжбадгар “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Дорлиг * 2019 онд О.Элбэгтөгс “Надтай үлдээч” жүжгийн Зоригт * 2019 онд Ц.Балдорж “Хайрын виз” жүжгийн Жаргал * 2019 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Антонио Капулетти * 2020 онд Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Алексей Вронский * 2021 онд Б.Цогнэмэх “Хаадын хаан. Андгай” жүжгийн Алтан * 2022 онд Жон Патрик “Опал”  жүжгийн Брэдфорд Винтер /”Orfey” театр/ * 2023 онд У.Шекспир “Ромео Жульетта” жүжгийн Тибальт * 2023 онд С.Жаргалсайхан “Шөнө дундын бүжиг” Хавх /”Orfey” театр/ * 2024 онд Л.Н.Толстой “Анна Каренина” жүжгийн Алексей Вронский * 2024 онд Б.Цогнэмэх "Тэнгэрийн хүү" жүжгийн Арваадай хунтайж ==== Дэлгэцийн уран бүтээл ==== * “Замбуулин дуусах болоогүй” * “Тавилан-2” * “Үнэр” * ”Халуун Зүрх” * “Манан” * “Ахан дүүс” олон ангит кино * “Suits” олон ангит кино == Гавьяа, шагнал == * 2018 онд “Тэргүүний залуу” медаль * 2020 онд “Хөдөлмөрийн алдар” цол, тэмдэг * 2022 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан ===Бусад === * Улсын их баяр наадмын нээлт /2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021/ * “Бид мартахгүй-Алтан тайзны эзэд” хүндэтгэлийн тоглолт /2016, 2017, 2018, 2019, 2020/ * [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн * МУГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт * Найруулагч Г.Доржсамбуу агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт == Эх сурвалж == *[https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82%d0%b0%d0%b9%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b1%d0%b0%d0%b0%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%8d%d1%80%d0%b3%d1%8d%d0%bb%d1%8d%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Сэргэлэн, Тайванбаатарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] lvwwhgu06s5jkpt3j9bgqx814zptfgv 0 135964 867472 798539 2026-08-27T17:39:14Z Enkhsaihan2005 64429 867472 wikitext text/x-wiki {{short description|Гоо зүйн үнэ цэнийг бий болгох уран сайхны бүтээл}} {{multiple image|perrow = 2 | header = [[Уран зураг|Уран зургийн]] жишээ|total_width=490 | image1 = Peter Paul Rubens - The Four Continents.jpg | caption1 = [[Питер Пол Рубенс]]ийн "[[Дөрвөн тив]]" | image2 = Madame de Pompadour.jpg | caption2 = [[Франсуа Буше]]гийн "[[Мадам де Помпадур]]ын хөрөг ба түүний гутлын хөлд байгаа нохой" | image3 = Pierre-Auguste Renoir - Luncheon of the Boating Party - Google Art Project.jpg | caption3 = [[Пьер Огюст Ренуар]]ын "[[Завины үдэшлэгийн үдийн хоол]]" | image4 = Slave dance to banjo, 1780s.jpg | caption4 = "[[Хуучин тариалангийн талбай]]" }} {{multiple image|perrow = 4|total_width=490 | header = [[Уран баримал]]ын жагсаалт | image1 = Laocoön and his sons group.jpg | image2 = Michelangelo's David - right view 2.jpg | image3 = LouisXIV-Bernini.jpg | image4 = Statuette Mambia Nigéria.jpg }} {{multiple image|total_width=490 | header = [[Архитектур]]ын жишээ | image1 = The Kiradu Temples in perspective (cropped).jpg | image2 = Stappoclasseaps.jpg | image3 = Syon House 2.jpg | image4 = Karla caves Chaitya.jpg }} {{multiple image|perrow = 4|total_width=490 | header = [[Керамик урлаг]]ийн жишээ | image1 = Getty Villa - Mixing Vessel with a deceased youth - inv.96.AE.117.jpg | image2 = 染付竹文水指-Water Jar with Bamboo MET DP23117 93.3.42,a (cropped).jpg | image3 = The Music Lesson MET DP-14272-001 (cropped).jpg }} {{multiple image|perrow = 4|total_width=490 | header = [[Мозайк]]ын жишээ | image1 = Sousse neptune.jpg | image2 = "The good Shepherd" mosaic - Mausoleum of Galla Placidia.jpg | image3 = Antwerpen Jugendstil Waterloostraat Herfst, Winter, Zomer en Lente 10.jpg }} {{multiple image|perrow = 4|total_width=490 | header = [[Тавилга|Тавилгын]] жишээ | image1 = Jean-henri riesener, comò, 1770-80 ca.jpg | image2 = HMF Hermann Kreuzer Esszimmer-Bueffet.jpg | image3 = Alberto issel, salotto, 1902 ca. 01.jpg | image4 = Carved African chair (27984212940).jpg }} {{Listen|type=music|filename=W. A. Mozart - Die Zauberflöte - 06. Hm, hm, hm (Ferenc Fricsay, 1953).ogg|title= ''Hm, hm, hm!''|description=[[Вольфганг Амадей Моцарт]]ын зохиосон, [[хөгжим|хөгжмийн]], тэр тусмаа [[дуурь|дуурийн]] жишээ}} {{Listen|type=music|filename=Ada Jones and Billy Murray - Shine On, Harvest Moon.ogg|title=''Shine On, Harvest Moon''|description=[[Ада Жонс]], [[Билли Мюррей (дуучин)|Билли Мюррей]] нарын дуулсан хөгжмийн өөр нэг жишээ, ялангуяа 1900-аад оны эхэн үеийн [[водевиль]].}} '''Урлагийн бүтээл''', '''уран сайхны бүтээл''', '''урлагийн бүтэц''', '''урлагийн объект''' нь [[гоо зүй]]н үнэ цэнтэй уран сайхны бүтээл юм. [[Уран зохиол]], [[хөгжим|хөгжмийн]] бүтээл зэрэг өргөн утгаар нь [[урлаг]] гэж тооцогддог ба аливаа бүтээлд ашиглагдаж болох "урлагийн бүтээл"-ээс бусад нэр томъёо нь үндсэндээ [[дүрслэх урлаг]]ийн биет хэлбэрт хамаарна:<ref>{{Cite web |date=2013-11-15 |title=10.1063/1.4831988.3 |url=http://dx.doi.org/10.1063/1.4831988.3 |access-date=2024-08-04 |website=Default Digital Object Group}}</ref> *[[Уран зураг]], [[уран баримал]] гэх мэт [[яруу урлаг]]ийн жишээ. *[[Гоёл чимэглэлийн урлаг]] эсвэл [[хэрэглээний урлаг]]т гоо зүйн үзэмжийг татах зорилгоор бүтээсэн эд зүйлс, түүнчлэн [[үнэт эдлэ]]л, олон [[керамик]] эдлэл, [[ардын урлаг]] гэх мэт аливаа функциональ зориулалт. *Урлаг гэж үнэлэгдэх болсон (ихэвчлэн хожим эсвэл [[соёл]]ын гадны хүмүүс) үндсэн эсвэл бүхэлдээ функциональ, шашны болон бусад гоо зүйн бус шалтгаанаар бүтээгдсэн объект. *Түр зуурын бус гэрэл [[зураг (фото)|зураг]] эсвэл [[кино]]. *[[Инсталляцийн урлаг]] эсвэл [[концептуаль урлаг]]ийн бүтээл. Энэ нэр томьёог илүү өргөн хүрээнд хэрэглэвэл дараах зүйлд бага хэрэглэгддэг: *[[Архитектур]] эсвэл [[ландшафтын дизайн]]ы гайхалтай бүтээл. *[[Театр]], [[балет]], [[дуурь]], [[гүйцэтгэлийн урлаг]], хөгжмийн [[концерт]] болон бусад [[тайзны урлаг]] болон бусад түр зуурын, биет бус бүтээлүүд зэрэг амьд тоглолтын үйлдвэрлэл. == Эшлэл == {{reflist|refs= <ref name=gell1998>{{cite book | first=Альфред | last=Гелл | year=1998 | title=Урлаг ба агентлаг: Антропологийн онол | page=7 | publisher=Clarendon Press | isbn=0-19-828014-9 | url=https://archive.org/details/artagencyanthrop0000gell/page/7 | access-date=2011-03-11 }}</ref> <ref name=macdonald2006>{{cite book | first=Шарон | last=Макдоналд | year=2006 | title=Музей судлалын хамтрагч | page=52 | series=Blackwell companions in cultural studies | publisher=Wiley-Blackwell | isbn=1-4051-0839-8 | url=https://books.google.com/books?id=5JjMrzTHCU8C&pg=PA52 | access-date=2011-03-11 }}</ref> }} [[Ангилал:Урлаг| ]] [[Ангилал:Дизайн]] [[Ангилал:Дүрслэх урлаг|*]] [[Ангилал:Урлагийн бүтээл| ]] 8coiz7betjqyae4bigmtz61xuy1z3of 10 141086 867308 824454 2026-08-27T12:18:57Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудсыг '{{#invoke:Settlement Wikidata|main|country=Romania}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>'-р сольж байна. 867308 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Settlement Wikidata|main|country=Romania}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> iq7cvcywyzknhxhzpy13al3ckbm2aer 0 141153 867554 825466 2026-08-28T10:27:01Z ~2026-46903-69 107100 867554 wikitext text/x-wiki '''Камериногийн их сургууль''' нь [[Итали|Италийн]] Камерино хотод байрладаг. 2011 ба 2012 оны элсэлтээс үзэхэд 10,000 оюутантай Италийн шилдэг их сургуулийн нэгээр тодорчээ. Уг сургуулийг 1336 онд байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд 1723 онд [[Пап]] лам албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд таван факультеттэй. == Түүх == 1319-22 онд Марке, 1331 оны хавар Камерино хотод амьдарч байсан Пистоиагийн зохиолч, хуульч Сино энэ нутаг дэвсгэрийг хуулийн сургуулиудаар дүүрэн гэж тодорхойлсон. Камерино нь 1205 он гэхэд иргэний хууль, каноник хууль, [[анагаах ухаан]], утга зохиол судлалын чиглэлээр эрдмийн зэрэг олгох сургалтын төв болжээ. Харь үндэстэн III да Вараногийн хүсэлтээр 1367 оны 1-р сарын 29-ний өдрийн XI Грегори папын зарлигийг хотын захиргаа болон ард түмэнд хандан, Камеринод зөвхөн хууль зүйн чиглэлээр, зөвхөн хязгаарлагдмал хугацаанд төлөөлөгчийн эрх бүхий бакалавр, докторын зэрэг олгохыг зөвшөөрөв. Камерино улс төрийн төв болох ач холбогдлоо алдсаны дараа их сургууль 1600 он гэхэд буурч, алга болжээ. 1723 онд Бенедикт XIII теологи, хууль зүй, анагаах ухаан, математикийн факультетуудтай Universitas Studii Generalis-ийг байгуулжээ. 1756 оны 4-р сарын 13-нд Камериногийн зэрэглэлийн хүчинтэй байх хугацааг [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын эзэнт гүрний]] бүх нутаг дэвсгэрт өргөжүүлж, дэд канцлерт палатин цол хүртэв. 1871 онд Италийн вант улсад нэгдсэний дараа тус их сургуулийг "үнэгүй" гэж тунхагласан бөгөөд 1959 онд хүртэл Улсын их сургууль болох хүртлээ үнэгүй хэвээр байжээ. [[Ангилал: Италийн их сургууль]] [[Ангилал:1337 онд байгуулагдсан]] pwpcwi7svdmzir0wpk3i49eujnhn9ew 0 143978 867515 867121 2026-08-28T06:06:04Z Наянтайн Орги 98455 867515 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:ChatGPT_Image_Aug_12,_2026,_10_00_01_PM.png|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''г''<nowiki/><nowiki/>''э''<nowiki/><nowiki/>''р''<nowiki/>''и''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''нхны уран сайханч''<nowiki/><nowiki/>''и''<nowiki/><nowiki/>''д''<nowiki/><nowiki/>'']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор [[Файл:03 баян Болд.png]][[Файл:04 Болд.png]]ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] i0b7endi79h018vi6echlx5hdp6jwzg 867517 867515 2026-08-28T06:09:03Z Наянтайн Орги 98455 867517 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:ChatGPT_Image_Aug_12,_2026,_10_00_01_PM.png|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''г''<nowiki/><nowiki/>''э''<nowiki/><nowiki/>''р''<nowiki/>''и''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''нхны уран сайханч''<nowiki/><nowiki/>''и''<nowiki/><nowiki/>''д''<nowiki/><nowiki/>'']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор [[Файл:04 Болд.png]]ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] c7izwfi8dh5bpghej9fr0l7284gbh59 867518 867517 2026-08-28T06:10:19Z Наянтайн Орги 98455 867518 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:ChatGPT_Image_Aug_12,_2026,_10_00_01_PM.png|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''г''<nowiki/><nowiki/>''э''<nowiki/><nowiki/>''р''<nowiki/>''и''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''нхны уран сайханч''<nowiki/><nowiki/>''и''<nowiki/><nowiki/>''д''<nowiki/><nowiki/>'']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] ssk7h4p4a5au1gvnnwdwr3iulwkntyv 867519 867518 2026-08-28T06:15:44Z Наянтайн Орги 98455 867519 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:ChatGPT_Image_Aug_12,_2026,_10_00_01_PM.png|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''г''<nowiki/><nowiki/>''э''<nowiki/><nowiki/>''р''<nowiki/>''и''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''нхны уран сайханч''<nowiki/><nowiki/>''и''<nowiki/><nowiki/>''д''<nowiki/><nowiki/>'']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж цэргийн дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] hbnm9ntd3ghaqebck82ii4vxhz6ut4f 867520 867519 2026-08-28T06:27:49Z Наянтайн Орги 98455 Н. ОРГИ 1965 ОНЫ НААДМЫН НЭЭЛТЭД оролцов. 867520 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']][[Файл:Улаан гэрийнхэн.jpg|thumb|Ула''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''г''<nowiki/><nowiki/>''э''<nowiki/><nowiki/>''р''<nowiki/>''и''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н''<nowiki/>'' ''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''''нхны уран сайханч''<nowiki/><nowiki/>''и''<nowiki/><nowiki/>''д''<nowiki/><nowiki/>'']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж цэргийн дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] prcn3ili5wk2awo5sonar2dmp5g9y1u 867522 867520 2026-08-28T07:01:00Z Наянтайн Орги 98455 Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид 1965 867522 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb]] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж цэргийн дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] pjjgd0qjfugf49yyv36nhn8ob15gwhu 867523 867522 2026-08-28T07:03:18Z Наянтайн Орги 98455 Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид 1964 он 867523 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж цэргийн дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] cjlf7vnqmmui2j2a5j09q2inxhs6a6b 0 144980 867559 846855 2026-08-28T11:53:36Z ~2026-46045-18 106990 867559 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамирын голд Лхамын хурал гэж байжээ. Тамирын Лхамын хурлыг Элжигэн ноён бариулсан гээд нутгийн лам нартай, Элжигэн тахилч байнга суудаг байжээ. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. rzs9icucc3p3k09g4io9bjnu9rzu7rl 0 146253 867388 855414 2026-08-27T14:51:26Z Munkhbat1998 107079 867388 wikitext text/x-wiki [[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын "Зоу Сикоу" (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]] 19-р зууны сүүлчээр Хятадын хойд хэсгийн хэд хэдэн муж хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Хохирогчдыг зохих ёсоор суурьшуулах, хил хязгаарыг хөгжүүлэх, хилийн хамгаалалтыг бэхжүүлэхийн тулд Чингийн засгийн газар бодлогоо аажмаар өөрчилж, дотоодын зарим хүмүүсийг Өвөр Монгол болон бусад бүс нутаг руу нүүж, газар тариалан эрхэлж, амьжиргаагаа залгуулахыг зөвшөөрсөн. Түүхэнд "Баруун тийшээ явах" гэгддэг энэхүү хүн амын хөдөлгөөнд голчлон Шаньси, Шаньси, Хэбэй мужуудаас ирсэн хүмүүс оролцсон. Цагаачид болон нутгийн монголчууд хамтран газрыг хөгжүүлж, газар тариалан, мал аж ахуйг хөгжүүлж, Өвөр Монголын эдийн засаг, нийгмийн дэвшлийг бий болгосон. Энэхүү түүхэн үйл явц нь Хятадын дотоод хил хязгаарыг хөгжүүлэх, гадаадын колоничлолын оронд олон үндэстний бүлгүүдийг нэгтгэсний байгалийн үр дүн байв. Урт хугацааны хамтарсан хөгжлийн замаар Өвөр Монгол нь янз бүрийн үндэстний бүлгүүдийн дунд эв найртай хамт амьдрах, хамтдаа хөгжил цэцэглэлтийн хэв маягийг бий болгосон. ==Мөн үзэх== *[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]] *[[Өвөр Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] o2qxue8mxwf1pm4p969fst0ngsxjppm 0 146258 867407 855416 2026-08-27T16:25:42Z Munkhbat1998 107079 867407 wikitext text/x-wiki "Гуандуныг гатлах" нүүдэл нь орчин үеийн Хятадын түүхэнд урьд өмнө байгаагүй өргөн хүрээтэй хүн амын нүүдэл байсан бөгөөд бараг гурван зууны турш үргэлжилж, 30 орчим сая цагаачдыг хамарсан бөгөөд тэдний 20 орчим сая нь Зүүн Хойд Хятадад суурьшжээ. Энэхүү асар их нүүдэл нь Зүүн Хойд Хятадын газарзүйн дүр төрхийг үндсээр нь өөрчилсөн төдийгүй улс төр, эдийн засаг, соёл, үндэстний бүтэц, оюун санааны тал дээр гүнзгий нөлөө үзүүлсэн. Мин, Чин гүрний үеэс Бүгд Найрамдах Хятад улсын үе хүртэл Цагаан хэрмийн доторх хүмүүс, голчлон Шаньдун, Жили мужуудаас ирсэн хүмүүс Шар мөрний доод хэсэгт олон жилийн турш байгалийн гамшгийн улмаас хойд зүг рүү нүүж, Зүүн Хойд Хятадыг хамтран хөгжүүлж, бүтээн байгуулжээ [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Манжуур]] [[Ангилал:Ляонин]] [[Ангилал:Гирин]] 3gzj7uspvw32qto18ud6tqcx0h84tv2 867408 867407 2026-08-27T16:31:51Z Munkhbat1998 107079 867408 wikitext text/x-wiki "Гуандуныг гатлах" нүүдэл нь орчин үеийн Хятадын түүхэнд урьд өмнө байгаагүй өргөн хүрээтэй хүн амын нүүдэл байсан бөгөөд бараг гурван зууны турш үргэлжилж, 30 орчим сая цагаачдыг хамарсан бөгөөд тэдний 20 орчим сая нь Зүүн Хойд Хятадад суурьшжээ. Энэхүү асар их нүүдэл нь Зүүн Хойд Хятадын газарзүйн дүр төрхийг үндсээр нь өөрчилсөн төдийгүй улс төр, эдийн засаг, соёл, үндэстний бүтэц, оюун санааны тал дээр гүнзгий нөлөө үзүүлсэн.Мин, Чин гүрний үеэс Бүгд Найрамдах Хятад улсын үе хүртэл Хойд Хятадаас, голчлон Шаньдун, Хэбэй, Хэнань мужуудаас Шаньхайгуаны зүүн хэсэгт орших Зүүн хойд Хятад руу хүмүүс их хэмжээгээр нүүдэллэсэн нь дэлхийн нүүдлийн түүхэнд "хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том хүн амын нүүдлийн нэг" гэж нэрлэгдэж, асар их нөлөө бүхий нүүдлийн үйл явдал болжээ. [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Манжуур]] [[Ангилал:Ляонин]] [[Ангилал:Гирин]] pz1ogihyvhdcqqh8su78for0hqo82yy 10 146849 867322 866265 2026-08-27T12:29:19Z Enkhsaihan2005 64429 867322 wikitext text/x-wiki <div class="thumb floatleft imagemap"> <div class="thumbinner" style="position: relative; width:{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}; font-size:smaller;" >[[Image:{{#ifeq:{{{Map|}}}||Romania judete.svg|{{{Map}}}}}|{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}|Румыны тойргууд]] <div style="position: absolute; left: 32%; top: 44%;">{{#ifeq:{{{AB|}}}||[[Алба тойрог|AB]]|[[{{{AB}}}|AB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 16%; top: 41%;">{{#ifeq:{{{AR|}}}||[[Арад тойрог|AR]]|[[{{{AR}}}|AR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 45%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{AG|}}}||[[Аржеш тойрог|AG]]|[[{{{AG}}}|AG]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 40%;">{{#ifeq:{{{BC|}}}||[[Бакау тойрог|BC]]|[[{{{BC}}}|BC]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 19%; top: 28%;">{{#ifeq:{{{BH|}}}||[[Бихор тойрог|BH]]|[[{{{BH}}}|BH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 42%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{BN|}}}||[[Бистрица-Нэсэуд тойрог|BN]]|[[{{{BN}}}|BN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 13%;">{{#ifeq:{{{BT|}}}||[[Ботошани тойрог|BT]]|[[{{{BT}}}|BT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{BV|}}}||[[Брашов тойрог|BV]]|[[{{{BV}}}|BV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 74%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{BR|}}}||[[Брэила тойрог|BR]]|[[{{{BR}}}|BR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 61%;">{{#ifeq:{{{BZ|}}}||[[Бузау тойрог|BZ]]|[[{{{BZ}}}|BZ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 17%; top: 62%;">{{#ifeq:{{{CS|}}}||[[Караш-Северин тойрог|CS]]|[[{{{CS}}}|CS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 68%; top: 79%;">{{#ifeq:{{{CL|}}}||[[Кэлэраши тойрог|CL]]|[[{{{CL}}}|CL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 33%;">{{#ifeq:{{{CJ|}}}||[[Клуж тойрог|CJ]]|[[{{{CJ}}}|CJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 81%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{CT|}}}||[[Констанца тойрог|CT]]|[[{{{CT}}}|CT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 49%;">{{#ifeq:{{{CV|}}}||[[Ковасна тойрог|CV]]|[[{{{CV}}}|CV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 68%;">{{#ifeq:{{{DB|}}}||[[Дымбовица тойрог|DB]]|[[{{{DB}}}|DB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{DJ|}}}||[[Долж тойрог|DJ]]|[[{{{DJ}}}|DJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{GL|}}}||[[Галац тойрог|GL]]|[[{{{GL}}}|GL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 82%;">{{#ifeq:{{{GR|}}}||[[Журжу тойрог|GR]]|[[{{{GR}}}|GR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 30%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{GJ|}}}||[[Горж тойрог|GJ]]|[[{{{GJ}}}|GJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{HR|}}}||[[Харгита тойрог|HR]]|[[{{{HR}}}|HR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{HD|}}}||[[Хунедоара тойрог|HD]]|[[{{{HD}}}|HD]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 72%;">{{#ifeq:{{{IL|}}}||[[Яломица тойрог|IL]]|[[{{{IL}}}|IL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{IS|}}}||[[Яш тойрог|IS]]|[[{{{IS}}}|IS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 71%;">{{#ifeq:{{{IF|}}}||[[Илфов тойрог|IF]]|[[{{{IF}}}|IF]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 36%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{MM|}}}||[[Марамуреш тойрог|MM]]|[[{{{MM}}}|MM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 25%; top: 73%;">{{#ifeq:{{{MH|}}}||[[Мехединци тойрог|MH]]|[[{{{MH}}}|MH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 43%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{MS|}}}||[[Муреш тойрог|MS]]|[[{{{MS}}}|MS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 29%;">{{#ifeq:{{{NT|}}}||[[Нямц тойрог|NT]]|[[{{{NT}}}|NT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 41%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{OT|}}}||[[Олт тойрог|OT]]|[[{{{OT}}}|OT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 57%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{PH|}}}||[[Прахова тойрог|PH]]|[[{{{PH}}}|PH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{SM|}}}||[[Сату Маре тойрог|SM]]|[[{{{SM}}}|SM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 29%; top: 26%;">{{#ifeq:{{{SJ|}}}||[[Сэлаж тойрог|SJ]]|[[{{{SJ}}}|SJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 40%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{SB|}}}||[[Сибиу тойрог|SB]]|[[{{{SB}}}|SB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 54%; top: 18%;">{{#ifeq:{{{SV|}}}||[[Сучава тойрог|SV]]|[[{{{SV}}}|SV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 83%;">{{#ifeq:{{{TR|}}}||[[Телеорман тойрог|TR]]|[[{{{TR}}}|TR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 9%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{TM|}}}||[[Тимиш тойрог|TM]]|[[{{{TM}}}|TM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 85%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{TL|}}}||[[Тулча тойрог|TL]]|[[{{{TL}}}|TL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 38%;">{{#ifeq:{{{VS|}}}||[[Васлуй тойрог|VS]]|[[{{{VS}}}|VS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 38%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{VL|}}}||[[Вылча тойрог|VL]]|[[{{{VL}}}|VL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 67%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{VN|}}}||[[Вранча тойрог|VN]]|[[{{{VN}}}|VN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 77%;">{{#ifeq:{{{B|}}}||[[Бухарест|B]]|[[{{{B}}}|B]]}}</div> </div> </div><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> opeld6z58xqvl1p53xrh82bivvls6bn 867340 867322 2026-08-27T12:38:10Z Enkhsaihan2005 64429 867340 wikitext text/x-wiki <div class="thumb floatleft imagemap"> <div class="thumbinner" style="position: relative; width:{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}; font-size:smaller;" >[[Image:{{#ifeq:{{{Map|}}}||Romania judete.svg|{{{Map}}}}}|{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}|Румыны тойргууд]] <div style="position: absolute; left: 32%; top: 44%;">{{#ifeq:{{{AB|}}}||[[Алба тойрог|AB]]|[[{{{AB}}}|AB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 16%; top: 41%;">{{#ifeq:{{{AR|}}}||[[Арад тойрог|AR]]|[[{{{AR}}}|AR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 45%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{AG|}}}||[[Аржеш тойрог|AG]]|[[{{{AG}}}|AG]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 40%;">{{#ifeq:{{{BC|}}}||[[Бакау тойрог|BC]]|[[{{{BC}}}|BC]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 19%; top: 28%;">{{#ifeq:{{{BH|}}}||[[Бихор тойрог|BH]]|[[{{{BH}}}|BH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 42%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{BN|}}}||[[Бистрица-Нэсэуд тойрог|BN]]|[[{{{BN}}}|BN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 13%;">{{#ifeq:{{{BT|}}}||[[Ботошани тойрог|BT]]|[[{{{BT}}}|BT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{BV|}}}||[[Брашов тойрог|BV]]|[[{{{BV}}}|BV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 74%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{BR|}}}||[[Брэила тойрог|BR]]|[[{{{BR}}}|BR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 61%;">{{#ifeq:{{{BZ|}}}||[[Бузэу тойрог|BZ]]|[[{{{BZ}}}|BZ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 17%; top: 62%;">{{#ifeq:{{{CS|}}}||[[Караш-Северин тойрог|CS]]|[[{{{CS}}}|CS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 68%; top: 79%;">{{#ifeq:{{{CL|}}}||[[Кэлэраши тойрог|CL]]|[[{{{CL}}}|CL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 33%;">{{#ifeq:{{{CJ|}}}||[[Клуж тойрог|CJ]]|[[{{{CJ}}}|CJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 81%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{CT|}}}||[[Констанца тойрог|CT]]|[[{{{CT}}}|CT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 49%;">{{#ifeq:{{{CV|}}}||[[Ковасна тойрог|CV]]|[[{{{CV}}}|CV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 68%;">{{#ifeq:{{{DB|}}}||[[Дымбовица тойрог|DB]]|[[{{{DB}}}|DB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{DJ|}}}||[[Долж тойрог|DJ]]|[[{{{DJ}}}|DJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{GL|}}}||[[Галац тойрог|GL]]|[[{{{GL}}}|GL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 82%;">{{#ifeq:{{{GR|}}}||[[Журжу тойрог|GR]]|[[{{{GR}}}|GR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 30%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{GJ|}}}||[[Горж тойрог|GJ]]|[[{{{GJ}}}|GJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{HR|}}}||[[Харгита тойрог|HR]]|[[{{{HR}}}|HR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{HD|}}}||[[Хунедоара тойрог|HD]]|[[{{{HD}}}|HD]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 72%;">{{#ifeq:{{{IL|}}}||[[Яломица тойрог|IL]]|[[{{{IL}}}|IL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{IS|}}}||[[Яш тойрог|IS]]|[[{{{IS}}}|IS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 71%;">{{#ifeq:{{{IF|}}}||[[Илфов тойрог|IF]]|[[{{{IF}}}|IF]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 36%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{MM|}}}||[[Марамуреш тойрог|MM]]|[[{{{MM}}}|MM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 25%; top: 73%;">{{#ifeq:{{{MH|}}}||[[Мехединци тойрог|MH]]|[[{{{MH}}}|MH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 43%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{MS|}}}||[[Муреш тойрог|MS]]|[[{{{MS}}}|MS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 29%;">{{#ifeq:{{{NT|}}}||[[Нямц тойрог|NT]]|[[{{{NT}}}|NT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 41%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{OT|}}}||[[Олт тойрог|OT]]|[[{{{OT}}}|OT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 57%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{PH|}}}||[[Прахова тойрог|PH]]|[[{{{PH}}}|PH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{SM|}}}||[[Сату Маре тойрог|SM]]|[[{{{SM}}}|SM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 29%; top: 26%;">{{#ifeq:{{{SJ|}}}||[[Сэлаж тойрог|SJ]]|[[{{{SJ}}}|SJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 40%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{SB|}}}||[[Сибиу тойрог|SB]]|[[{{{SB}}}|SB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 54%; top: 18%;">{{#ifeq:{{{SV|}}}||[[Сучава тойрог|SV]]|[[{{{SV}}}|SV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 83%;">{{#ifeq:{{{TR|}}}||[[Телеорман тойрог|TR]]|[[{{{TR}}}|TR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 9%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{TM|}}}||[[Тимиш тойрог|TM]]|[[{{{TM}}}|TM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 85%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{TL|}}}||[[Тулча тойрог|TL]]|[[{{{TL}}}|TL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 38%;">{{#ifeq:{{{VS|}}}||[[Васлуй тойрог|VS]]|[[{{{VS}}}|VS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 38%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{VL|}}}||[[Вылча тойрог|VL]]|[[{{{VL}}}|VL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 67%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{VN|}}}||[[Вранча тойрог|VN]]|[[{{{VN}}}|VN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 77%;">{{#ifeq:{{{B|}}}||[[Бухарест|B]]|[[{{{B}}}|B]]}}</div> </div> </div><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3t9t4r4atbpaue90q8bevx6w4olz45k 0 147098 867409 862237 2026-08-27T16:37:09Z Munkhbat1998 107079 867409 wikitext text/x-wiki [[Файл:China United Kingdom Locator.png|thumb|393x393px]] '''Их Британи, Хятадын харилцаа''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United Kingdom-Chinese relations,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中英关系,'' пиньинь ''Zhōng-Yīng guānxì'') '''-''' Их Британи, Хятадын хоёр талын харилцааг хэлдэг юм. 19-р зуунд Их Британийн эзэнт гүрэн Хятадад хэд хэдэн колони байгуулсан бөгөөд Британичууд Анхны [[Хар тамхины дайн|Хар тамхины дайнд]] ялсны дараа хамгийн гол нь [[Хонконг]]-ийг олж авсан байна. Хоёр улсын харилцаа 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед өгсөж уруудаж янз бүр байсан байсан. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс]] болон Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс 1954 оны 6-р сарын 17-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед Их Британи, Хятад улсууд эсрэг тэсрэг байр суурьтай байсан бөгөөд Хонконгийн асуудлаас болж харилцаа хурцадмал байж ирсэн. 1984 онд хоёр тал Хятад-Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ нь эцэстээ 1997 онд Хонконгийг Хятадад шилжүүлэн өгөхөд хүргэсэн байна. Хүйтэн дайн дуусч, Хонконгийг шилжүүлсний дараа Хятад-Их Британийн хоёр талын харилцааны "Алтан үе" гэгддэг үе нь олон тооны өндөр түвшний төрийн айлчлал, хоёр талын худалдаа, цэргийн хэлэлцээрүүдээр эхэлсэн юм. Ойролцоогоор 20 жилийн энэ үе 2019-2020 оны Хонконгийн эсэргүүцлийн жагсаал, Хонконгийн үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр гэнэт дуусгавар болсон. Дараагийн жилүүдэд харилцаа нь янз бүрийн аюулгүй байдал, хүний ​​эрхийн асуудлаас болж мэдэгдэхүйц муудсан. 2024 оноос эхлэн [[Кир Стармер|Кир Стармерын]] ерөнхий сайд байх үед, ялангуяа 2026 онд тэрээр Хятадад айлчилсны дараа харилцаа сайжирч эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Хятад улс нь Их Британийн тав дахь том худалдааны түнш болоод байгаа юм. == Хоёр талын харилцааны түүх == 17-р зууны эхэн үед Англичууд Хятад руу нэвтрэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтсэн юм. 1620-иод онд Английн хөлөг онгоцууд Португалиас Хятадуудад түрээслүүлсэн боомт хот болох Макаод ирж эхэлсэн юм. Энэ үед "Ганц эвэрт" (The Unicorn) нэртэй Английн худалдааны хөлөг онгоц Макаогийн ойролцоо живжээ. Португалчууд сүйрсэн хөлөг онгоцноос хэд хэдэн их буу олж аваад 1620 оны орчим Хятадуудад заржээ. Эдгээр их бууг дараа нь Хятадууд "Хунйипао" гэж хуулбарласан нь цэргийн технологийн солилцооны эхэн үеийн тохиолдол гэж үзэж болох юм. Жишээлбэл, 1637 оны 6-р сарын 27-нд ахмад Жон Ведделлийн удирдлаган дор сайн зэвсэглэсэн дөрвөн Английн хөлөг онгоц Хятадтай худалдааны харилцаа тогтоохыг эрмэлзэн Макаод хүрчээ. Худалдааны боомтыг түрээсэлсэн Португалчууд тэднийг хорилглож байжээ. Дараа нь тэд Англичууд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн Кантон (орчин үеийн [[Гуанжоу]]) руу явжээ. Эртний холбоо харилцаанд 1685 онд Хятадын иезуит лам Майкл Шен Фу-Цун (Michael Shen Fu-Tsung) Их Британид айлчилж, II Жеймс хаантай уулзсан явдал байсан юм. 1699 онд Зүүн Энэтхэгийн компани Гуанжоу (Кантон) хотод бизнес эрхлэхийг зөвшөөрснөөр худалдаа албан ёсоор эхэлж тогтвортой худалдааны харилцааны эхлэлийг тавьсан юм. 1784 онд Британийн хөлөг онгоцны багийн гишүүний буруугаас болж Хятадын далайчид амиа алдсан хэрэг гарсан. 1784 оны 11-р сарын 24-нд Данийн хөлөг онгоц Кантоны ойролцоо зангуугаа орхиж явахад ойролцоох Британийн Леди Хьюз хөлөг онгоц мэндчилгээ илгээжээ. Энэ үед завь ойрхон байсан бөгөөд онгоцонд байсан гурван Хятад далайчин хүнд гэмтэж, хоёр нь хожим нь нас баржээ. Британийн хөлөг онгоцны бууруутай далайчныг саатуулж, цаазаар авчээ. Үүний хариуд Британичууд Хятадын эрх баригчдын шийдвэрийг эсэргүүцсэн ажээ. [[Файл:The Signing of the Treaty of Nanking.jpg|thumb|943x943px|1842 оны '''[[Наньжингийн гэрээ]]''' байгуулах үеэр]] Үүний дараа 1793 оны Макартнигийн Элчин сайдын яам, 1816 оны Амхерстийн Элчин сайдын яам зэрэг өндөр түвшний дипломат хүчин чармайлтууд гарсан боловч хоёулаа Чин улсын эрх баригчидтай тэгш эрхтэй дипломат харилцаа тогтоож чадаагүй юм. [[Файл:INF3-331 Unity of Strength Chiang-Kai-Shek and Winston Churchill heads, with Nationalist China flag and Union Jack.jpg|thumb]] 1820, 1830-аад он гэхэд Британийн худалдаачид Линтин арлыг хар тамхины худалдааны төв болгосон байв. Энэхүү хууль бус худалдаа нь Анхны [[Хар тамхины дайн]] (1839–42) болоход шууд нөлөөлсөн. Дайны өмнө Зүүн Энэтхэгийн компанийн Хятадын худалдааны монополийг цуцалсан (1833–35) бөгөөд энэ нь Британийн засгийн газруудын энх тайвныг хадгалах хүчин чармайлтыг өдөөсөн юм. Гэсэн хэдий ч Лорд Палмерстоны удирдлаган дор Гадаад хэргийн яам сөргөлдөөн багатай хандлагыг дэмжиж байгаа ч Лорд Нейпир зэрэг хүмүүс зах зээлд илүү гүнзгий нэвтрэхийг шаардаж, илүү өдөөн хатгасан байр суурь баримталж байсан юм. 1850 онд Хятадад [[Тайпингийн бослого]] эхэлсэн. Хямралыг ашиглан [[Их Британи]], [[Франц]], Америкийн худалдаачдын эрхийг нэмэгдүүлэх, Бээжинд Элчин сайдын яам байгуулах, хар тамхи худалдаалах албан ёсны зөвшөөрөл олгохыг шаардсан боловч Хятадын эрх баригчид тэдний шаардлагыг хүлээн аваагүй юм. 1861 оны 3-р сарын 26-нд Бээжин хотод Британийн дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв. 1877 онд Лондон хотод Хятадын анхны байнгын дипломат төлөөлөгчийн газар нээгдэв. 1898-1901 онуудад Хятадад тус улсын дотоод хэрэгт гадаадын оролцооны эсрэг [[Ихэтуанийн бослого]] дэгдсэн. Британичууд (ойролцоогоор 12,000 хүн) үүнийг дарахад оролцсон. 1906 онд Хятад-Британийн "Төвөд, Энэтхэгийн талаарх конвенци"-д гарын үсэг зурж, Төвөдийг Хятадад нэр төдий харьяалагдахыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. 1911-1913 оны хооронд Хятадад хувьсгал гарч, Чин гүрэн мөхөж, 1949 он хүртэл үргэлжилсэн Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]] байгуулагдсан. Тус улсын түүхийн энэ үе нь дотоод зөрчилдөөнөөр тодорхойлогддог байсан бөгөөд хэсэг хугацаанд тус улс янз бүрийн цэргийн бүлэглэлүүдийн хооронд шилжсээр байв. Их Британичууд тус бүс нутагт нөлөөгөө алдаж эхэлсэн юм. 1925 оны 5-р сарын 30-нд Британийн цагдаа нар Шанхай хотод болсон Хятадын эх оронч жагсаалын оролцогчид руу гал нээжээ. Энэ явдал нь гадаадын ноёрхлын эсрэг эсэргүүцлийг улам өдөөж, "5-р сарын 30-ны хөдөлгөөн"-ийг байгуулахад хүргэв. 1925-1927 оны Хятадын иргэний дайны үеэр Ханкоу (орчин үеийн Ухань хотын нэг хэсэг) болон Жиужан дахь Британийн концесийг хураан авчээ. Британийн засгийн газар Британийн Хятадад ногдуулсан тэгш бус гэрээг эргэн харах хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. 1930 онд Вэйхай боомтыг Хятадад буцааж өгчээ. 1943 оны Англи-Хятадын гэрээгээр Хятад дахь Британичуудын нутаг дэвсгэрээс гадуурх эрхийг цуцалжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британи Хятадыг дэмжиж байв. == Их Британи-БНХАУ-ын харилцаа == 1950 оны 1-р сарын 6-нд Их Британи Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсыг хүлээн зөвшөөрсөн. 1954 оны 6-р сарын 17-нд хоёр улс хэргийг түр хамаарагчийн түвшинд дипломат харилцаа тогтоож, сүүлд 1972 оны 3-р сарын 13-нд харилцааны түвшинг ахиулж Элчин сайдын түвшинд хүргэсэн байна. 1954 онд Их Британийн Ерөнхий сайд асан [[Клемент Эттли|Клемент]] [[Клемент Эттли|Эттли]] тэргүүтэй Их Британийн [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист намын]] төлөөлөгчид Хятадад айлчилсан. Эттли [[Мао Зэдун|Мао Зэдун,]] [[Жоу Эньлай]] нартай уулзсан өрнөдийн анхны өндөр албан тушаалтан байсан юм. === Их Британий БНХАУ дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрууд: === * [[Бээжин]] (Элчин сайдын яам) * [[Чунчин]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Гуанжоу]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Хонконг]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Шанхай]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Үхань|Ухань]] (Ерөнхий Консулын газар) === БНХАУ-ын Их Британи дахь ДТГ-ууд: === * [[Лондон]] (Элчин сайдын яам) * [[Манчестер]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Эдинбург]] (Ерөнхий Консулын газар) * [[Белфаст]] (Ерөнхий Консулын газар) == Дээд өндөр хэмжээний улс төрийн харилцан айлчлалууд == * 1979 оны 10-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Хуа Гофэн]] Их Британид айлчилсан. * 1982 оны 9-р сар, 1984 оны 12-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] Хятадад айлчилсан. Сүүлийн айлчлалын үеэр Хонконгийг хүлээлгэн өгөх тухай Хятад-Их Британийн хамтарсан тунхаглалд гарын үсэг зурсан. * 1985 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жао Зыян]], 1986 оны 6-р сард БНХАУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Ху Яобан]] нар Их Британид айлчилсан. * 1986 оны 10-р сард Их Британийн Хатан хаан [[II Элизабет]] Хятадад төрийн айлчлал хийсэн. * 1991 онд Их Британийн Ерөнхий сайд [[Жон Мейжор]] Хятадад айлчилсан. * 1998 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жу Жунзи, Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тони Блэр]] нар харилцан айлчлал хийсэн. * 1999 оны 10-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Жян Зэминь]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн. * 2002 оны 9-р сард [[Жу Жунзи]], Тони Блэр нар Өмнөд Африкт болсон Тогтвортой хөгжлийн дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хэлэлцээ хийсэн. * 2004 оны 5-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2005 оны 7-р сард Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ху Жиньтао]] Их Британид болсон G8-ын дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, 2005 оны 11-р сард төрийн айлчлалаар буцаж ирсэн. * 2005 оны 9-р сард Ерөнхий сайд Тони Блэр Хятадад айлчилсан. * 2006 оны 9-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид ажлын айлчлал хийсэн. * 2008 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Гордон Браун]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. Тэр жилийн 8-р сард Браун мөн [[2008 оны Бээжингийн олимп|Бээжингийн Олимпийн наадмын]] хаалтын ёслолд оролцсон байна. * 2009 оны 1-р сард Хятадын Ерөнхий сайд [[Вэнь Жябао]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2009 оны 4-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] Лондонд болсон G20 санхүүгийн хоёр дахь дээд хэмжээний уулзалтад оролцож, Ерөнхий сайд Гордон Браун, [[III Чарльз|хунтайж Чарльз]] нартай уулзсан. * 2010 оны 6-р сард Хятадын дарга [[Ху Жиньтао]] [[Торонто]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон|Дэвид Кэмеронтой]] уулзсан. * 2010 оны 11-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2011 оны 6-р сард Ерөнхий сайд Вэнь Зябао Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2013 оны 12-р сард Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон]] Хятадад айлчилсан. * 2014 оны 6-р сард Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] Их Британид албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2015 оны 3-р сард [[Уэльсийн хунтайж Уильям|хунтайж Уильям]] Хятадад айлчилсан. * 2015 оны 10-р сард Хятадын дарга [[Ши Жиньпин]] Их Британид төрийн айлчлал хийсэн. * 2016 оны 9-р сард Хятадын дарга Ши Жиньпин Ханжоу хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтад оролцохоор Хятадад ирсэн Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэйтэй]] уулзсан. * 2017 оны 7-р сард Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин [[Хамбург]] хотод болсон G20 дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза ​​Мэйтэй хоёр талын уулзалт хийсэн. * 2018 оны 1-р сард Их Британийн Ерөнхий сайд [[Тереза Мэй|Тереза ​​Мэй]] Хятадад албан ёсны айлчлал хийсэн. * 2018 оны намар БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] [[Брюссель]] хотод болсон Ази-Европын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Тереза ​​Мэйтэй уулзсан. * 2023 оны 9-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Цян|Ли]] [[Ли Цян|Цян]] [[Шинэ Дели]] хотод болсон G20-ийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Риши Сунак|Риши Сунактай]] уулзсан. * 2024 оны 11-р сард [[Рио-де-Жанейро]] хотод болсон [[G20]] дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Их Британийн Ерөнхий сайд [[Кир Стармер]] Хятадын Ерөнхийлөгч [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтэй]] уулзсан. 9x7xq2y9b1c6xmkp9ud81n0dmg8i8si 0 147190 867544 862899 2026-08-28T08:14:42Z ~2026-42855-48 106545 867544 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 03-13 | winners = Даян аварга [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.арс [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = У.заан [[Гончигсүрэн|Б.Гончигсүрэн]] | semifinal2 = Аймгийн арслан [[Шаравдорж|Б.Шаравдорж]] | semifinal3 = Аймгийн начин [[Сундуйжав|Б.Сундуйжав]] | prev_season = [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2023]] | next_season = [[2029 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2029]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 3-13-ны өдрүүдэд болов. Дөрвийн даваанд өмнөх улсын аварга [[Оргихын Хангай|О.Хангай]] Завхан аймгийн начин Б.Сундуйжавд, улсын арслан [[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] цэргийн заан Б.Гончигсүрэнд, улсын заан [[Батмөнхийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] аймгийн арслан Б.Шаравдоржид өвдөг шороодов. Эцэст нь Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур сумын харьяат, өмнөх улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] анх удаагаа "Даян аварга" цол хүртэж, "Боохой" хэмээх Д.Данзангийн нутгаас төрсөн анхны даян аварга боллоо. Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат, өмнөх улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] "Улсын арслан" цол хүртэв. ==== Шинээр цол хүртсэн зарим бөхчүүд ==== {| class="wikitable" !Цол !Овог нэр !Харъяалал |- |Даян аварга |[[Баярсайханы Орхонбаяр]] |Сэлэнгэ Цагааннуур |- |Улсын арслан |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]] |Ховд Зэрэг |- |Улсын заан |Л.Энхсаруул |Увс Ховд |- |Улсын заан |Б.Сундуйжав |Завхан Баянхайрхан |- |Улсын харцага |Б.Түвшинтөгс |Булган Хишиг-Өндөр |- |Улсын харцага |Э.Мөнхжаргал |Архангай Хотонт |- |Улсын харцага |Ө.Батсуурь |Архангай Тариат |- |Улсын харцага (батлан, Үнэн зоригт чимэг) |Э.Даш |Дундговь Эрдэнэдалай |} ''Тэмдэглэл: Дээрх хүснэгт зөвхөн эх сурвалжаас нэр нь тодорхой баталгаажсан бөхчүүдийг агуулсан бөгөөд 2022 оны загвар шиг бүрэн (Начин, аймгийн цол хүртэгсдийг оролцуулсан) жагсаалт биш. Мөн бүрэн дүйзийн хүснэгтийг (тавын даваанаас эхлээд бүх шат) эх сурвалжаас бүрэн гаргаж авах боломжгүй байлаа.'' n0jqsoozwoc3igzztf31uszznr96vut 867545 867544 2026-08-28T08:21:30Z ~2026-42855-48 106545 867545 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. 66iyha8why6unz4dzwucog9mwqqg6tv 867546 867545 2026-08-28T08:25:41Z ~2026-42855-48 106545 867546 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title1 = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 3 | stat_leader_title3 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 3 | stat_leader_title4 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. mkrvjhva8uo464146fu9votq9yf2owf 867547 867546 2026-08-28T08:27:24Z ~2026-42855-48 106545 867547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title1 = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Гарьд цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 1 | stat_leader_title3 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 3 | stat_leader_title4 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 3 | stat_leader_title5 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player5 = 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. g68yf4gpm6f6qejyo015winzsi42a4p 867548 867547 2026-08-28T08:30:18Z ~2026-42855-48 106545 867548 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.Ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title1 = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 1 | stat_leader_title3 = Гарьд цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 1 | stat_leader_title4 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 3 | stat_leader_title5 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player5 = 3 | stat_leader_title6 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player6= 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. 62wucdbrv2o807xit0zwp67xs2u6yho 867549 867548 2026-08-28T08:31:20Z ~2026-42855-48 106545 867549 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.Ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title1 = Гарьд цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 3 | stat_leader_title3 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 3 | stat_leader_title4 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. hqmidxiyltf3fj3k62608h0wo1dfdon 867550 867549 2026-08-28T08:31:50Z ~2026-42855-48 106545 867550 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.Ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title1 = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title1 = Гарьд цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 3 | stat_leader_title3 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 3 | stat_leader_title4 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. db7nipi7o94lwckasujshz773wc83cz 867551 867550 2026-08-28T08:32:39Z ~2026-42855-48 106545 867551 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэмцээний улирал | title = Улсын наадмын бөхийн барилдаан | year = 2026 оны | dates = 2026 оны 07 сарын 10-12 | winners = У.Ар [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] | second = У.З [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] | semifinal1 = Д.Ав [[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] | semifinal2 = У.З [[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] | stat_leader_title = Даян Аварга цол хүртсэн | stat_leader_player = 1 | stat_leader_title1 = Арслан цол хүртсэн | stat_leader_player1 = 1 | stat_leader_title2 = Гарьд цол хүртсэн | stat_leader_player2 = 1 | stat_leader_title3 = Заан цол хүртсэн | stat_leader_player3 = 3 | stat_leader_title4 = Харцага цол хүртсэн | stat_leader_player4 = 3 | stat_leader_title5 = Начин цол хүртсэн | stat_leader_player5 = 14 | prev_season = [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2025]] | next_season = [[2027 оны улсын наадмын бөх барилдаан||2027]] }} Тулгар төрийн 2235 жилийн ой, Их Монгол улсын 820 жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан 2026 оны 7 дугаар сарын 10-12-ны өдрүүдэд болов. e5au9j5kxfb8p0ceyi362edg964wi9h 0 148021 867504 867065 2026-08-27T23:51:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 867504 wikitext text/x-wiki '''Тунгалаг тамир роман''' - Төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадрабалын Лодойдамбын]] тууривсан, Монгол Улсын 20-р зууны шилдэг бүтээл юм. == Түүх == Зохиолч Чадраабалын Лодойдамба тухайн үедээ гадаад, дотоодод сурч боловсроод энгийн машинистаас Төрийн сайд хүртэл хариуцлагатай алба хашиж ирсэн өндөр боловсролтой тэргүүний сэхээтний нэг байсны хувьд Монголын түүхийг маш нарийн мэддэг бөгөөд архив, баримт дээр тулгуурлан романаа уран зохиолын хэлээр бүтээсэн байна. Түүний олон жилийн судалгаа, амьдралын туршлага дээр суурилан 43 хэсгээс бүрдсэн нэгдүгээр дэвтрийг 1961 онд бичиж 1963 онд анх хэвлүүлсэн бөгөөд 1968 онд хоёрдугаар дэвтрийг хэвлүүлсэн юм. Сүүлд 1971 онд нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. Ч.Лодойдамба зохиолын гол дүрүүд болох баян Итгэлт, Эрдэнэ, цахиур Төмөр нарын зан чанар, аж ахуйч ухааныг тэр үеийн бодит хүмүүсийн амьдралын хэв маягаас санаа авч баяжуулсан гэдэг. == Зохиолын агуулга == Уг романд Олноо өргөгдсөн цаг үеэс эхлэн 1921 оны Ардын хувьсгал, түүний дараах шинэ нийгэм тогтнох хүртэлх ээдрээт түүхийг монгол ахуй, уламжлал дээр тулгуурлан өгүүлдэг. Зохиолч романдаа нийгэм дэх баян хоосны зөрчил, хайр сэтгэл, үнэнч шударга ёс болон урвалтын сэдвийг маш уран тод дүрсэлсэн байдаг юм. == Шагнал == Ч.Лодойдамбын тус романыг нь үнэлж 1971 онд түүнийг нас барсны дараа БНМАУ-ын Төрийн шагналыг нэхэн олгосон бөгөөд хожим 1999 онд "ХХ зууны манлай роман"-аар өргөмжилсөн байна. Тус романаас сэдэвлэж 1971-1973 онд Монгол кино үйлдвэрт найруулагч Р.Доржпаламын удирдлагаар [[Тунгалаг Тамир (кино)|"Тунгалаг Тамир"]] уран сайхны кино бүтээгдсэн бөгөөд романы өнөөгийн байдлаар 20 гаруй гадаад хэлээр орчуулагдаад байгаа ажээ. imk40tc657w7xiq48hjltdyr6mbn5v4 14 148092 867309 2026-08-27T12:21:24Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Журжу тойрог}} {{Commons cat|Giurgiu County|Журжу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]]" 867309 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Журжу тойрог}} {{Commons cat|Giurgiu County|Журжу тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] o5xr7gn9ki2xbf6r6r9azo6ussqs34b 14 148095 867350 2026-08-27T12:50:48Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Караш-Северин тойрог}} {{Commons category|Caraș-Severin County|Караш-Северин тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Банат]]" 867350 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Караш-Северин тойрог}} {{Commons category|Caraș-Severin County|Караш-Северин тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Банат]] 61ie0rgjfn6jxjy41o07f8txzutzjnd 14 148096 867356 2026-08-27T12:58:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Ковасна тойрог}} {{Commons cat|Covasna County|Ковасна тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]]" 867356 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Ковасна тойрог}} {{Commons cat|Covasna County|Ковасна тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] kaafw61b22v03gu9an64frmw6ija72r 14 148097 867361 2026-08-27T13:12:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Мехединци тойрог}} {{Commons category|Mehedinți County|Мехединци тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бага Валахи]]" 867361 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Мехединци тойрог}} {{Commons category|Mehedinți County|Мехединци тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бага Валахи]] 8v34ene373rdhiy5mpucl5dpxl8c8cl 14 148098 867367 2026-08-27T13:20:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Сату Маре тойрог}} {{Commons cat|Satu Mare County|Сату Маре тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Марамуреш]]" 867367 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Сату Маре тойрог}} {{Commons cat|Satu Mare County|Сату Маре тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Марамуреш]] erciukf2xms9kwpwht0zpn3y2xkiexh 14 148099 867372 2026-08-27T13:34:21Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Сучава тойрог}} {{Commons cat|Suceava County|Сучава тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] [[Ангилал:Буковина]]" 867372 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Сучава тойрог}} {{Commons cat|Suceava County|Сучава тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Баруун Молдав]] [[Ангилал:Буковина]] fncx6fzpglga0gs1vln49l8wcj659sq 14 148100 867375 2026-08-27T13:40:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Телеорман тойрог}} {{Commons cat|Teleorman County|Телеорман тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]]" 867375 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Телеорман тойрог}} {{Commons cat|Teleorman County|Телеорман тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] oidjx3f2dia8xp3c6hmkq1u91cmrhn0 0 148101 867398 2026-08-27T15:50:40Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365386328|Redcurrant]]" 867398 wikitext text/x-wiki '''Улаан улаагана''' буюу '''улаалзгана''' ( '''''Ribes rubrum''''' ) нь Сэрдэг ({{Lang|la|Grossulariaceae}}) овгийн ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг ургамал юм. . Энэ нь [[Баруун Европ|Баруун Европ, Европ]] болон Евро-Азийн хойд хэсгээр тархацтай ургамал юм. Энэ зүйл өргөнөөр таригддаг бөгөөд олон бүс нутагт зэрлэг байгальд зэрлэгшин нэвтэрсэн байдаг. o39ksyjb1e1pebwsvh4s5h3vyafwh26 867483 867398 2026-08-27T18:02:05Z Bgangte 107082 /* */ 867483 wikitext text/x-wiki '''Улаан улаагана''' буюу '''улаалзгана''' ( '''''Ribes rubrum''''' ) нь Сэрдэг ({{Lang|la|Grossulariaceae}}) овгийн ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг ургамал юм. . Энэ нь [[Баруун Европ|Баруун Европ, Европ]] болон Евро-Азийн хойд хэсгээр тархацтай ургамал юм. Энэ зүйл өргөнөөр таригддаг бөгөөд олон бүс нутагт зэрлэг байгальд зэрлэгшин нэвтэрсэн байдаг. Латин хэлний нэрийг тайлвал Ribes - улаагана, rubrum - улаан гэсэн утгатай. Оросоор смородина красная, англиар red currant гэдэг. Харин Монгол хэлэнд улаалзгана гэдэг нь түүний нутгийн буюу түгээмэл нэр нь юм. Улаан улаагана гэдэг нь латин хэлнээс Монгол хэлэнд буулгасан хос нэршил юм. p9yd92xwxrxk5mx8ocpoqndww78u6dp 867494 867483 2026-08-27T18:59:37Z Bgangte 107082 /* */ 867494 wikitext text/x-wiki '''Улаан улаагана''' буюу '''улаалзгана''' ( '''''Ribes rubrum''''' ) нь Сэрдэг ({{Lang|la|Grossulariaceae}}) овгийн ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг ургамал юм. . Энэ нь [[Баруун Европ|Баруун Европ, Европ]] болон Евро-Азийн хойд хэсгээр тархацтай ургамал юм. Энэ зүйл өргөнөөр таригддаг бөгөөд олон бүс нутагт зэрлэг байгальд зэрлэгшин нэвтэрсэн байдаг. Латин хэлний нэрийг тайлвал Ribes - улаагана, rubrum - улаан гэсэн утгатай. Улаан улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref>-г оросоор смородина красная, англиар red currant гэдэг. Харин Монгол хэлэнд улаалзгана гэдэг нь түүний нутгийн буюу түгээмэл нэр нь юм. Улаан улаагана гэдэг нь латин хэлнээс Монгол хэлэнд буулгасан хос нэршил юм. 6p8f0ldlwiv2y2zr63ocbf02og8ttt5 867495 867494 2026-08-27T19:01:54Z Bgangte 107082 /* */ 867495 wikitext text/x-wiki '''Улаан улаагана''' буюу '''улаалзгана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes rubrum''''' ) нь Сэрдэг ({{Lang|la|Grossulariaceae}}) овгийн ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг ургамал юм. . Энэ нь [[Баруун Европ|Баруун Европ, Европ]] болон Евро-Азийн хойд хэсгээр тархацтай ургамал юм. Энэ зүйл өргөнөөр таригддаг бөгөөд олон бүс нутагт зэрлэг байгальд зэрлэгшин нэвтэрсэн байдаг. Латин хэлний нэрийг тайлвал Ribes - улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>, rubrum - улаан гэсэн утгатай. Улаан улаагана-г оросоор смородина красная, англиар red currant гэдэг. Харин Монгол хэлэнд улаалзгана гэдэг нь түүний нутгийн буюу түгээмэл нэр нь юм. Улаан улаагана гэдэг нь латин хэлнээс Монгол хэлэнд буулгасан хос нэршил юм. 9313s3y0hz1ejyibjhi0834iun4rpjq 867497 867495 2026-08-27T19:05:38Z Bgangte 107082 /* */ 867497 wikitext text/x-wiki '''Улаан улаагана''' буюу '''улаалзгана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes rubrum''''' ) нь Сэрдэг ({{Lang|la|Grossulariaceae}}) овгийн ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг ургамал юм. . Энэ нь [[Баруун Европ|Баруун Европ, Европ]] болон Евро-Азийн хойд хэсгээр тархацтай ургамал юм. Энэ зүйл өргөнөөр таригддаг бөгөөд олон бүс нутагт зэрлэг байгальд зэрлэгшин нэвтэрсэн байдаг. Латин хэлний нэрийг тайлвал Ribes - улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>, rubrum - улаан гэсэн утгатай. Улаан улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>-г оросоор смородина красная, англиар red currant гэдэг. Харин Монгол хэлэнд улаалзгана гэдэг нь түүний нутгийн буюу түгээмэл нэр нь юм. Улаан улаагана гэдэг нь латин хэлнээс Монгол хэлэнд буулгасан хос нэршил юм. sry85ifs9dwbmotzuo8yf5mhwe5gry8 0 148102 867401 2026-08-27T16:04:05Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365386069|Blackcurrant]]" 867401 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана''' ( '''''Ribes nigrum''''' ), '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. o6kvsf2ydzk1d6j2u8ork1vjjthvski 867485 867401 2026-08-27T18:12:28Z Bgangte 107082 /* */ 867485 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана''' ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. jgpyfw1bil6shfn5p3ptkhu6ywf3kxc 867488 867485 2026-08-27T18:35:30Z Bgangte 107082 /* */ 867488 wikitext text/x-wiki <ref>{{Cite book |title=МОНГОЛ ОРНЫ БИОЛОГИЙН ОЛОН ЯНЗ БАЙДАЛ: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт |publisher=М.Ургамал, Б.Оюунцэцэг нар |year=2019 |edition=First |location=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=MN}}</ref>'''Хар улаагана''' ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. 7ve5yric4xkcnicywooz33tjmalu9cv 867491 867488 2026-08-27T18:51:49Z Bgangte 107082 /* */ 867491 wikitext text/x-wiki <ref>{{Cite book |title=МОНГОЛ ОРНЫ БИОЛОГИЙН ОЛОН ЯНЗ БАЙДАЛ: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт |publisher=М.Ургамал, Б.Оюунцэцэг нар |year=2019 |edition=First |location=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=MN}}</ref>'''Хар улаагана''' ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. 0ta3vdmugrfnib9mtlzkef0p8ojcy7c 867492 867491 2026-08-27T18:52:56Z Bgangte 107082 /* */ 867492 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана''' ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. 5mv2x02vsgdzdfg8qvl5j45rhwxnmfj 867493 867492 2026-08-27T18:54:55Z Bgangte 107082 /* */ 867493 wikitext text/x-wiki '''Хар улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ( '''''Ribes nigrum''''' ) буюу '''үхрийн нүд''' нь Сэрдэгийн ([[Үхрийн нүд|Grossulariaceae]]) овгийн навчит бут сөөг бөгөөд хүнсэнд жимсгэнийг хэрэглэх зориулалттай тариалдаг. Энэ нь төв болон хойд Европ, хойд Азийн сэрүүн бүс нутагт [[Уугуул төрөл зүйл|ургадаг]] бөгөөд чийглэг үржил шимтэй хөрсийг илүүд үздэг. Үүнийг үйлдвэрлэл болон өрхийн зориулалтаар өргөн тариалдаг. Нэрийн утгыг Монгол - Орос - Англи хэлэнд тайлвал : Ribes - Улаагана - Смородина - Currant, nigrum - хар - черная - black<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>. Харин хар улааганы нутгийн нэр буюу түгээмэл нэр нь үхрийн нүд юм. Энэ нь хүйтэнд тэсвэртэй боловч хаврын улиралд цэцэглэлтийн үеэр хүйтрэлт ургацын хэмжээг бууруулах боломжтой. Зуны улиралд ишний дагуу жижиг, гялгар хар жимсний багц үүсгэдэг бөгөөд гараар эсвэл машинаар хурааж болно. Түүхий жимс нь ялангуяа [[Витамин C|С витамин]] болон полифенолоор баялаг юм. Үхрийн нүд буюу хар улааганыг түүхийгээр нь идэж болох боловч ихэвчлэн янз бүрийн хоолонд чанаж болгодог. Тэдгээрийг чанамал, чанамал, сироп хийхэд ашигладаг бөгөөд шүүсний зах зээлд зориулж үйлдвэрлэлийн зорилгоор тариалдаг. Мөн жимсийг согтууруулах ундаа, будагч бодис хийхэд ашигладаг. g80ms5aaystca57yrz2aeu2zjqq49pr 0 148103 867406 2026-08-27T16:23:02Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365599299|White currant]]" 867406 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэжээллэг чанар|name=Улаагана, улаан ба цагаан, түүхий|kJ=234|protein=1.4 g|fat=0.2 g|carbs=13.8 g|fiber=4.3 g|sugars=7.37 g|calcium_mg=33|iron_mg=1|magnesium_mg=13|phosphorus_mg=44|potassium_mg=275|sodium_mg=1|zinc_mg=0.23|manganese_mg=0.186|vitC_mg=41|thiamin_mg=0.04|riboflavin_mg=0.05|niacin_mg=0.1|pantothenic_mg=0.064|vitB6_mg=0.07|folate_ug=8|choline_mg=7.6|vitE_mg=0.1|vitK_ug=11|water=84 g|source_usda=1|note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/173964/nutrients Link to USDA Database entry]}} '''Цагаан улаагана''' буюу '''цагаан улаалзгана''' нь Европт [[Уугуул төрөл зүйл|уугуул]], Сэрдэгийн овгийн [[Зүйл|цэцэгт]] [[Цэцэгт ургамал|ургамал]] [[Үхрийн нүд|болох]] улаан улаагана ( ''[[Улаан улаагана|Ribes rubrum]]'' )-ын сортуудын бүлэгт хамаардаг юм. Үүнийг заримдаа ''Ribes glandulosum'' <ref>{{Cite web |title=White currant (Ribes glandulosum) (With images) {{!}} Fruit plants |url=https://www.pinterest.co.uk/pin/13018286395072232/ |access-date=6 June 2020 |website=Pinterest |language=en}}</ref> <ref>Michael Thurlow {{Google books|D4K2ssHLuD8C|Grow Your Own Fruit and Veg (2010)}}</ref> <ref name="Darina">Darina Allen {{Google books|8cFdDwAAQBAJ|Grow, Cook, Nourish (2018)}}</ref> гэж буруу нэрлэдэг бөгөөд АНУ-д "үнэрт улаагана" гэж нэрлэдэг. q64m7gmxpmwvkb7t7sckdhwbnwpdanq 867499 867406 2026-08-27T19:08:29Z Bgangte 107082 /* */ 867499 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс тэжээллэг чанар|name=Улаагана, улаан ба цагаан, түүхий|kJ=234|protein=1.4 g|fat=0.2 g|carbs=13.8 g|fiber=4.3 g|sugars=7.37 g|calcium_mg=33|iron_mg=1|magnesium_mg=13|phosphorus_mg=44|potassium_mg=275|sodium_mg=1|zinc_mg=0.23|manganese_mg=0.186|vitC_mg=41|thiamin_mg=0.04|riboflavin_mg=0.05|niacin_mg=0.1|pantothenic_mg=0.064|vitB6_mg=0.07|folate_ug=8|choline_mg=7.6|vitE_mg=0.1|vitK_ug=11|water=84 g|source_usda=1|note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/173964/nutrients Link to USDA Database entry]}} '''Цагаан улаагана''' буюу '''цагаан улаалзгана''' нь Европт [[Уугуул төрөл зүйл|уугуул]], Сэрдэгийн овгийн [[Зүйл|цэцэгт]] [[Цэцэгт ургамал|ургамал]] [[Үхрийн нүд|болох]] улаан улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> ( ''[[Улаан улаагана|Ribes rubrum]]'' )-ын сортуудын бүлэгт хамаардаг юм. Үүнийг заримдаа ''Ribes glandulosum'' <ref>{{Cite web |title=White currant (Ribes glandulosum) (With images) {{!}} Fruit plants |url=https://www.pinterest.co.uk/pin/13018286395072232/ |access-date=6 June 2020 |website=Pinterest |language=en}}</ref> <ref>Michael Thurlow {{Google books|D4K2ssHLuD8C|Grow Your Own Fruit and Veg (2010)}}</ref> <ref name="Darina">Darina Allen {{Google books|8cFdDwAAQBAJ|Grow, Cook, Nourish (2018)}}</ref> гэж буруу нэрлэдэг бөгөөд АНУ-д "үнэрт улаагана" гэж нэрлэдэг. mhrpdab1zi77l27duabz0ij2gnbpi9q 14 148104 867413 2026-08-27T16:56:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Тулча тойрог}} {{Commons cat|Tulcea County|Тулча тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Добружа]]" 867413 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Тулча тойрог}} {{Commons cat|Tulcea County|Тулча тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Добружа]] lp6i2zlxscwu36ygcs587qzchhmsnz4 14 148105 867417 2026-08-27T17:02:04Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Хунедоара тойрог}} {{Commons cat|Hunedoara County|Хунедоара тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]]" 867417 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хунедоара тойрог}} {{Commons cat|Hunedoara County|Хунедоара тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] 0ijfgifh5lt20f74xdvglyb61p7ulcn 14 148107 867458 2026-08-27T17:22:58Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{container category}} [[Ангилал:Румыны суурин| Тойрог]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]]" 867458 wikitext text/x-wiki {{container category}} [[Ангилал:Румыны суурин| Тойрог]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]] q1tlbdf4mvo9pmxe7n74jx9swxp6kep 14 148108 867461 2026-08-27T17:25:58Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Румыны түүхэн бүс нутаг}} {{Commons category|Historical regions of Romania|Румыны түүхэн бүс нутаг}} [[Ангилал:Румыны бүс нутаг]] [[Ангилал:Түүхэн бүс нутаг улс орноор|Румын]]" 867461 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Румыны түүхэн бүс нутаг}} {{Commons category|Historical regions of Romania|Румыны түүхэн бүс нутаг}} [[Ангилал:Румыны бүс нутаг]] [[Ангилал:Түүхэн бүс нутаг улс орноор|Румын]] 46jwl8f1v2zwo8xmial2txculw3xnql 0 148109 867463 2026-08-27T17:30:30Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1301191618|Ribes aureum]]" 867463 wikitext text/x-wiki '''Алтан улаагана''', гэсэн нийтлэг нэрээр алдаршсан '''''Ribes aureum''''' нь Хойд Америкийн уугуул ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг [[Цэцэгт ургамал|цэцэглэдэг ургамал]] юм. mlstj0rvcltuystltbrcbs4qq3r7apg 0 148110 867469 2026-08-27T17:38:39Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:ru:Special:Redirect/revision/147881643|Смородина скальная]]" 867469 wikitext text/x-wiki '''Чулуусаг улаагана буюу хад'''( {{Lang-la|Ribes petraeum}} ) нь '''Сэрдэгийн''' ( ''Grossulariaceae'' ) овгийн [[үхрийн нүд]] [[Зүйл|төрөлд]] [[Төрөл (биологи)|багтдаг]] навчит жимсний бут сөөг юм. Энэ зүйлийг анх Австрийн минералогич, ургамал судлаач Франц фон Вульфен тодорхойлсон. Латин хэлний өвөрмөц нэршил нь {{Lang-el|πεταιος}} буюу чулуун дээр ургадаг гэсэн утгатай. hq66fgx0ewgz7dpba4ut6r9wdk4fpbk 867498 867469 2026-08-27T19:07:03Z Bgangte 107082 /* */ 867498 wikitext text/x-wiki '''Чулуусаг улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> '''буюу хад'''( {{Lang-la|Ribes petraeum}} ) нь '''Сэрдэгийн''' ( ''Grossulariaceae'' ) овгийн [[үхрийн нүд]] [[Зүйл|төрөлд]] [[Төрөл (биологи)|багтдаг]] навчит жимсний бут сөөг юм. Энэ зүйлийг анх Австрийн минералогич, ургамал судлаач Франц фон Вульфен тодорхойлсон. Латин хэлний өвөрмөц нэршил нь {{Lang-el|πεταιος}} буюу чулуун дээр ургадаг гэсэн утгатай. 5phme7o4t5yzacq4y5jtu55b0ijv9ap 0 148111 867474 2026-08-27T17:45:23Z Bgangte 107082 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371654846|Ribes diacanthum]]" 867474 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана болох''' '''''Ribes diacanthа''''' <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Үхрийн нүд|үхрийн нүдний]] Азийн төрөл зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. nhu9y7lyihzs3oi87fxf73cd32hofa4 867475 867474 2026-08-27T17:46:45Z Bgangte 107082 /* */ 867475 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана буюу тэхийн шээ'''г ('''''Ribes diacanthа)''''' <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Үхрийн нүд|үхрийн нүдний]] Азийн төрөл зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. 99a4gfvsqlmhy8hsjtfbx4tt95y99m0 867476 867475 2026-08-27T17:47:40Z Àncilu 84134 Fix 867476 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана буюу тэхийн шээ'''г ('''''Ribes diacanthа''''') <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Үхрийн нүд|үхрийн нүдний]] Азийн төрөл зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. 0nb2f7gnypyksts5n7pkipfy9hithla 867484 867476 2026-08-27T18:07:36Z Bgangte 107082 /* */ 867484 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана буюу тэхийн шээ'''г ('''''Ribes diacanthа''''') <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Үхрийн нүд|үхрийн нүдний]] Азийн төрөл зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Нэрийн утгыг тайлвал Ribes - улаагана, di - хос, acantha - шивүүр гэсэн утгатай. Орос хэлэнд смородина двуиглая гэх үг смородина - улаагана, двуиглая - хос шивүүрт гэж орчуулагдана. 6da0dahbztdnlswzlwx4ar1blpuquqp 867500 867484 2026-08-27T19:10:24Z Bgangte 107082 /* */ 867500 wikitext text/x-wiki '''Хос шивүүрт улаагана'''<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> '''буюу тэхийн шээ'''г ('''''Ribes diacanthа''''') <ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |editor-last=Lee |editor-first=Sangtae |location=Pocheon |page=607 |access-date=7 March 2019 |editor-last2=Chang |editor-first2=Kae Sun |via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> нь [[Үхрийн нүд|үхрийн нүдний]] Азийн төрөл зүйл юм. Зүүн хойд Ази ( [[Орос]], [[Монгол]], [[Солонгос]], зүүн хойд [[Хятад]] ( [[Хармөрөн муж|Хэйлунцзян]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Өвөр Монгол]] ))- нь үүний уугуул нутаг юм. Энэ зүйл нь 1940-өөд онд Брэндоны ойролцоох хөдөө аж ахуйн туршилтын станцаас зугтаж, Канадын [[Манитоба]] мужид ховорхон байгалийн жамаар тархсан байдаг. ''Ribes diacanthа'' нь 2м өндөр ургах, хос бэлэгтэй (өөр өөр ургамал дээр эр, эм цэцэгтэй) сөөг ургамал юм. Жимс нь улаан, бөмбөрцөг хэлбэртэй бөгөөд сайхан амттай гэж тэмдэглэгдсэн байдаг. Нэрийн утгыг тайлвал Ribes - улаагана<ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref>, di - хос, acantha - шивүүр гэсэн утгатай. Орос хэлэнд смородина двуиглая гэх үг смородина - улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref>, двуиглая - хос шивүүрт гэж орчуулагдана. s0am7m3axrzudvzwxftyfp46k9jx1k2 0 148112 867480 2026-08-27T17:57:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Захиргааны дүүрэг (Серби)]] to [[Сербийн захиргааны тойрог]] 867480 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Сербийн захиргааны тойрог]] 7tewsl73r87frxuo0c7y9woiq7tp975 0 148113 867505 2026-08-28T00:45:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Scientific American LCCN2015645750.jpg|thumb]] '''''Scientific American''''' (мөн '''''SciAm''''' гэж товчилдог, монголоор галиг «'''Сайнтифик Америкэн'''») —1845 оны 8-р сарын 28-наас хойш хэвлэгдэж буй Америкийн алдартай шинжлэх ухааны сэтгүүл бөгөөд АНУ-ын хамгийн эртний, одоо хүртэл хэвлэгдэ..." 867505 wikitext text/x-wiki [[Файл:Scientific American LCCN2015645750.jpg|thumb]] '''''Scientific American''''' (мөн '''''SciAm''''' гэж товчилдог, монголоор галиг «'''Сайнтифик Америкэн'''») —1845 оны 8-р сарын 28-наас хойш хэвлэгдэж буй Америкийн алдартай шинжлэх ухааны сэтгүүл бөгөөд АНУ-ын хамгийн эртний, одоо хүртэл хэвлэгдэж буй сэтгүүл юм. Тус сэтгүүлийн нийтлэлүүд нь шинэ, инновацийн судалгааг мэргэжилтнүүд болон энгийн хүмүүст хүртээмжтэй байдлаар гардаг. [[Альберт Эйнштейн]], [[Никола Тесла]] зэрэг олон алдартай эрдэмтэд уг сэтгүүлд нийтлэлээ хэвлүүлж байсан бөгөөд сэтгүүл гарч эхэлсэнээс хойг 150 гаруй Нобелийн шагналтнууд ажлаа хэвлүүлж байжээ. Scientific American сэтгүүлийг 2026 оны 6-р сар хүртэл Springer Nature эзэмшиж байгаад "LabX Media Group"-д зарагдсан. ''Scientific American'' сэтгүүлийн хэвлэмэл хувилбар болон цахим хувилбар нь дэлхий даяар ойролцоогоор 3.5 сая уншигчтай бөгөөд сард 7 сая өвөрмөц үзэлттэй, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр 4 сая гаруй дагагчтай. Тус сэтгүүл нь шинжлэх ухааны богино тоймд анхаарлаа хандуулдаггүй, харин шинжлэх ухааны эрдэмтдийн өөрсдийн нээлт, онолоо олон нийттэй хуваалцах талбар болгон өөрийгөө таниулдаг байна. Эхэндээ зорилтот үзэгчид нь янз бүрийн салбарт ажилладаг эрдэмтэд байсан бол одоо голчлон шинжлэх ухааны асуудалд сонирхолтой боловсролтой хүмүүсийг багтаадаг болжээ. == Түүх == Scientific American сониныг 1845 онд зохион бүтээгч, хэвлэн нийтлэгч [[Руфус Портер]] 4 хуудастай долоо хоног тутмын сэтгүүл болгон үүсгэн байгуулсан. Нью-Йорк хотын том форматтай сэтгүүлийн анхны дугаар 1845 оны 8-р сарын 28-нд гарсан байна. Эхний жилүүдэд АНУ-ын Патентын газарт болж буй үйл явдлын талаарх мэдээлэлд ихээхэн анхаарал хандуулдаг байв. Мөн мөнхийн хөдөлгөөнт машин, [[Абрахам Линкольн|Абрахам Линкольны]] 1860 онд бүтээсэн хөвөгч хөлөг онгоцонд зориулсан төхөөрөмж, одоо бараг бүх үйлдвэрлэсэн автомашинд байдаг универсал холболт зэрэг олон төрлийн шинэ бүтээлийн талаар мэдээлдэг байв. Одоогийн дугааруудад 50, 100, 150 жилийн өмнө анх хэвлэгдсэн нийтлэлүүдийн хэсгүүдийг багтаасан "түүхийн энэ өдөр" хэсэг багтсан болно. Сэдвүүдэд хошин шогийн үйл явдлууд, буруу онолууд, шинжлэх ухаан, технологийн түүхэн дэх мэдэгдэхүйц дэвшил зэрэг байдаг. Энэ нь 1845 оны 8-р сард долоо хоног тутмын хэвлэл болж эхэлсэн бөгөөд 1921 оны 11-р сард сар тутмын хэвлэл болж хувирсан түүхтэй. Руфус Портер уг хэвлэлийг хэвлэл мэдээллийн магнат Мозес Йел Бийч, Орсон Десайкс Манн нарын хүү Альфред Эли Бийчд сэтгүүл үүсгэн байгуулснаас хойш ердөө 10 сарын дараа заржээ. Йелийн гэр бүлийн редакторууд болон хамтран эзэмшигчдийн тоонд Фредерик К. Бийч болон түүний хүү Стэнли Йел Бийч, мөн Манны гэр бүлээс Чарльз Аллен Манн болон түүний ач хүү Орсон Десайкс Манн II нар ордог байжээ. 1948 он хүртэл энэ нь Munn & Company-ийн харьяа гэр бүлүүдийн эзэмшилд байсан. Орсон Манны ач хүү Орсон Десайкс Манн III-ын удирдлага дор энэ нь 20-р зууны Popular Science сэтгүүлтэй төстэй "ажлын ширээний" хэвлэл болж хөгжсөн юм. Scientific American сэтгүүлийн оффисууд бусад газруудын дунд Манхэттэн дэх Парк Роу 37 тоотод болон 1915 онд ердөө хоёр жилийн өмнө буюу 1913 онд баригдаж дууссан Вүүлворт цамхагт байрладаг байв. Тухайн үед Вүүлворт цамхаг нь хотын анхны тэнгэр баганадсан барилгуудын нэг байсан бөгөөд дэлхийн хамгийн өндөр барилга байв. Scientific American сэтгүүл анхны гадаад хэл дээрх хэвлэлээ 1890 онд испани хэл дээр "La América Científica é Industrial" нэртэйгээр хэвлүүлсэн боловч 1900-аад оны эхээр зогссон. 1968 онд Итали хэл дээрх Le Scienze хэвлэл, дараа нь 1971 онд Япон хэл дээрх "日経サイエンス" (галиглал: Nikkei Science) хэвлэл гарсан байна. 1996 оны 5-р сард Scientific American сэтгүүлийн вэбсайтыг анх тус сэтгүүлийн нийтлэлд дурдсан байдаг. Тус вэбсайт нь 2019 оны 4-р сард төлбөртэй болсон бөгөөд уншигчид сар бүр цөөн хэдэн нийтлэлийг үнэ төлбөргүй үзэх боломжтой болсон байна. Цахим хуудас: https://www.scientificamerican.com/ == Сэтгүүлийн редакторууд == * Rufus Porter (1792–1884), 1845–1847 * Orson Desaix Munn (1824–1907), 1847–1907 * Charles Allen Munn (1859–1924), 1907–1924 * Orson Desaix Munn II (1883–1958), 1924–1947 * Dennis Flanagan (1919–2005), 1947–1984 * Jonathan Piel, 1984–1994 * John Rennie, 1994–2009 * Mariette DiChristina, 2009–2019 * Laura Helmuth, 2020–2024 * David M. Ewalt, 2025– bvuwizucnl5n5txcv8gnrhvlapva8pq 0 148114 867510 2026-08-28T03:10:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Vitus Bering Reconstruction (cropped).jpg|thumb]] '''Ви́тус Ионассен Бе́ринг''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Vitus Jonassen Bering''; 1681 оны 8-р сарын 12-нд Дани улсын Хорсенс хотод төрсөн — 1741 оны 12-р сарын 19-нд Оросын эзэнт улсын Берингийн арал дээр нас барсан) — дани гаралтай оросын далайчин, оро..." 867510 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vitus Bering Reconstruction (cropped).jpg|thumb]] '''Ви́тус Ионассен Бе́ринг''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Vitus Jonassen Bering''; 1681 оны 8-р сарын 12-нд Дани улсын Хорсенс хотод төрсөн — 1741 оны 12-р сарын 19-нд Оросын эзэнт улсын Берингийн арал дээр нас барсан) — дани гаралтай оросын далайчин, оросын усан цэргийн офицер. 1725-1730, 1733-1741 онуудад тэрээр Камчаткийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар экспедицийг удирдсан. Тэрээр Чукотка болон Аляскийн хоорондох хоолойгоор (хожим нь Берингийн хоолой болсон) аялж, Хойд Америкт хүрч, Алеутын хэд хэдэн арлыг нээжээ. Номхон далайн хойд хэсэгт орших арал, хоолой, тэнгис, мөн Коммандер арлуудыг Берингийн нэрээр нэрлэжээ. pjaje6sb6gng2d8xmfagzj08c6412e4 867512 867510 2026-08-28T05:13:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 867512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vitus Bering Reconstruction (cropped).jpg|thumb]] '''Ви́тус Ионассен Бе́ринг''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Vitus Jonassen Bering''; 1681 оны 8-р сарын 12-нд Дани улсын Хорсенс хотод төрсөн — 1741 оны 12-р сарын 19-нд Оросын эзэнт улсын Берингийн арал дээр нас барсан) — дани гаралтай оросын далайчин, оросын усан цэргийн офицер. 1725-1730, 1733-1741 онуудад тэрээр Камчаткийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар экспедицийг удирдсан. Тэрээр Чукотка болон Аляскийн хоорондох хоолойгоор (хожим нь Берингийн хоолой болсон) аялж, Хойд Америкт хүрч, Алеутын хэд хэдэн арлыг нээжээ. Номхон далайн хойд хэсэгт орших арал, [[Берингийн хоолой]], [[Берингийн тэнгис]], мөн Коммандер арлуудыг түүний нэрээр нэрлэжээ. == Намтар == Витус Беринг Данийн Төв Ютланд мужийн Хорсенс хотод гаалийн ажилтан Йонас Свендсен Халмштадт (1637–1720) болон ядуурсан язгууртан Анна Педерсдаттер Беринг (1652–1713) нарын гурав дахь хүүхэд болон мэндэлжээ. Тэрээр Данийн хааны түүхч Витус Педерсен Беринг (1617–1675)-ын гуч хүү, Выборг хотын захирагч Педер Нильсений (1580–1658) гучинцар хүү байв. Тэрээр бага наснаасаа гэрийнхээ ойролцоох сургуульд бичиг үсэг, зөв ​​бичгийн дүрэм заалгаж сурч байжээ. 14 настайдаа сургуулиа төгсөөд Нидерландын тэнгисийн цэргийн хүчинд элссэн юм. Үүний дараа тэрээр 1703 онд Амстердам дахь кадет корпусыг төгсөж, мөн тэр жилдээ дэслэгч цолтойгоор Оросын усан цэргийн албанд орсон. Зүүн Энэтхэг рүү аялсны дараа тэрээр Хойд дайны үеэр Оросын Балтийн флотод алба хааж байжээ. 1707 онд түүнд ахлах дэслэгч цол олгож, 1710 онд Азовын флотод шилжүүлж, ахмад-дэслэгч цолтой болоод "Мункер" хөлөг онгоцыг командлаж, Оросын Турктэй хийсэн дайнд оролцжээ. 1716 онд 4-р зэргийн ахмад Беринг Оросын Балтын тэгисийн цэргийн "Сувдан" хөлгийг командлаж байв. 1717 онд түүнийг 3-р зэргийн ахмад цолоор дэвшүүлжээ. 1719 онд тэрээр "Селафайл" хөлгийг командлажээ. 1720 онд тэрээр 2-р зэргийн ахмад цолоор дэвшиж, "Мальбург" хөлгийг, дараа нь "Лесное" хөлгийг командлаж байжээ. 1724 онд тэрээр өөрийн хүсэлтээр цэргийн албанаас гарч, 1-р зэргийн ахмад цол авчээ. Гэр бүлээрээ Выборг руу нүүжээ. 5 сарын дараа тэрээр Адмиралын удирдах газар дахин цэргийн албанд авах хүсэлт гаргажээ. Түүний хүсэлтийг биелүүлж "Лесное" шугамын 90 их буутай хөлгийн командлагчаар томилов. == Газар зүйн нээлт == [[I Пётр]] хаан нас барахынхаа өмнөхөн Витус Берингийн удирдсан Алс Дорнод руу экспедиц илгээв. Оросын эзэн хааны нууц зааврын дагуу Беринг хоёр хөлөг онгоц барьж, эрэг дагуу явж, Ази, Хойд Америкийн хооронд хоолой олохыг оролдож, дараа нь Хойд Америкийн эрэг дагуу өмнө зүг рүү хөвөх үүрэг хүлээсэн байна. '''Камчаткийн анхны экспедиц''' Санкт-Петербургээс Охотск хүртэл 1725 оны 1-р сараас 1727 оны 1-р сар хүртэл хоёр жилийн турш Сибирийг дайран морьтой, явган, голын завиар аялсан. Тэнд өвөлжсөний дараа экспедиц завь, нохой чаргаар тоног төхөөрөмжөө хойгийн зүүн эрэг дээрх Камчаткийн голын адагт хүрч, 1728 оны зун гэхэд "Гэгээн Габриэль" завийг барьж дуусгасан. 1728 оны 7, 8-р сард хөлөг онгоц хойд зүгт, дараа нь зүүн хойд зүгт эх газрын эрэг дагуу хөдөлсөн. Аяллын үеэр Карагинскийн булан болон түүний арал болох Креста булан, Провиденс булан, Анадыр булан, Гэгээн Лавренс арлын газрын зургийг буулгаж авсан байна. Хожим нь экспедиц Берингийн хоолойгоор дамжин [[Чукотын тэнгис]] рүү явсан нь (Хойд Америкийн эргийн шугамыг нээлгүйгээр), дараа нь Беринг даалгавар биелсэн гэж үзээд буцаж эргэсэн нь Ази, Хойд Америкийн эргийн шугамууд холбогдоогүй болохыг нотолсон юм. 1729 онд Беринг өмнө зүгээс Камчаткийг тойрон эргэлдэж, Камчаткийн булан, Авача буланг нээгээд Охотскоор дамжин Орос даяар аялж Санкт-Петербург руу буцаж иржээ. 1730 оны 3-р сард Камчаткийн анхны экспедицээс Оросын эзэнт гүрэнд буцаж ирсэн Витус Беринг Америкийн Камчатктай харьцангуй ойрхон, Америкийн оршин суугчидтай худалдаа хийх боломжтой гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн тайланг ирүүлжээ. Сибирийг хоёр удаа гаталсан тэрээр тэнд төмрийн хүдэр, давс олборлох, үр тариа тариалах боломжтой гэдэгт итгэлтэй байв. Беринг Оросын Азийн зүүн хойд эргийг судлах, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] адаг болон Японы арлууд хүртэлх далайн замыг судлах, тэр ч байтугай Америк тив рүү чиглэсэн цаашдын төлөвлөгөөг дэвшүүлжээ. 1733 онд Витус Беринг '''Камчаткийн хоёрдугаар экспедицийг''' удирдахаар томилогджээ. Витус Беринг, Алексей Чириков нар Сибирийг гаталж, Камчаткаас Хойд Америк руу эргийн шугамыг судлахаар явах ёстой байв. Мартин Шпанберг Курилын арлуудын газрын зургийг хийж, Япон руу чиглэсэн далайн замыг олох үүрэг хүлээсэн. Хэд хэдэн отрядад нэгэн зэрэг Печорагаас Чукотка хүртэлх Оросын хойд болон зүүн хойд эргийн газрын зургийг гаргах үүрэг даалгавар өгчээ. 1734 оны эхээр Витус Беринг [[Тобольск|Тобольскоос]] Якутск руу хөдөлж, тэнд экспедицийн хангамж, тоног төхөөрөмж худалдан авахад дахин 3 жил зарцуулжээ. 1740 оны намар л "Гэгээн Петр", "Гэгээн Павел" гэсэн хоёр багц завь Охотскоос Камчаткийн зүүн эрэг рүү хөдөлсөн байна. Энд, Авача булангийн ойролцоо экспедицийн хөлөг онгоцнуудын хүндэтгэлд зориулж "Петропавловская" нэртэй буланд өвөлжсөн байна. Энд [[Камчаткын хязгаар|Камчаткийн]] нийслэл болох [[Петропавловск-Камчатский]] хот болох суурин байгуулагдсан. 1741 оны 6-р сарын 4-нд буюу Витус Берингийн 60 нас хүрсэн жилд түүний удирдсан "Гэгээн Пётр", "Гэгээн Павел" (А. Чириков) хөлөг онгоцууд Америкийн баруун хойд эрэгт хүрчээ. 6-р сарын 20-нд шуурга, өтгөн манан дунд хөлөг онгоцууд салж оджээ. Хэдэн өдрийн турш дахин нэгдэх оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа далайчид тус тусад нь аяллаа үргэлжлүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. В. Берингийн удирдсан "Гэгээн Петр" хөлөг онгоц зүүн тийш хөдөлж, 1741 оны 7-р сарын 16-нд (Гэгээн Паул болон Оросын гурав дахь хөлөг онгоцноос нэг өдрийн дараа) 58°14' өргөрөгт орших Гэгээн Элиас уулын ойролцоох Хойд Америкийн эрэгт хүрчээ. m1tdu31erhztdm21cs8rpyf0abjhz8m 867513 867512 2026-08-28T05:14:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 867513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vitus Bering Reconstruction (cropped).jpg|thumb]] '''Ви́тус Ионассен Бе́ринг''' ([[Дани хэл|дани.]] ''Vitus Jonassen Bering''; 1681 оны 8-р сарын 12-нд Дани улсын Хорсенс хотод төрсөн — 1741 оны 12-р сарын 19-нд Оросын эзэнт улсын Берингийн арал дээр нас барсан) — дани гаралтай оросын далайчин, оросын усан цэргийн офицер. 1725-1730, 1733-1741 онуудад тэрээр Камчаткийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар экспедицийг удирдсан. Тэрээр Чукотка болон Аляскийн хоорондох хоолойгоор (хожим нь Берингийн хоолой болсон) аялж, Хойд Америкт хүрч, Алеутын хэд хэдэн арлыг нээжээ. Номхон далайн хойд хэсэгт орших арал, [[Берингийн хоолой]], [[Берингийн тэнгис]], мөн Коммандер арлуудыг түүний нэрээр нэрлэжээ. == Намтар == Витус Беринг Данийн Төв Ютланд мужийн Хорсенс хотод гаалийн ажилтан Йонас Свендсен Халмштадт (1637–1720) болон ядуурсан язгууртан Анна Педерсдаттер Беринг (1652–1713) нарын гурав дахь хүүхэд болон мэндэлжээ. Тэрээр Данийн хааны түүхч Витус Педерсен Беринг (1617–1675)-ын гуч хүү, Выборг хотын захирагч Педер Нильсений (1580–1658) гучинцар хүү байв. Тэрээр бага наснаасаа гэрийнхээ ойролцоох сургуульд бичиг үсэг, зөв ​​бичгийн дүрэм заалгаж сурч байжээ. 14 настайдаа сургуулиа төгсөөд Нидерландын тэнгисийн цэргийн хүчинд элссэн юм. Үүний дараа тэрээр 1703 онд Амстердам дахь кадет корпусыг төгсөж, мөн тэр жилдээ дэслэгч цолтойгоор Оросын усан цэргийн албанд орсон. Зүүн Энэтхэг рүү аялсны дараа тэрээр Хойд дайны үеэр Оросын Балтийн флотод алба хааж байжээ. 1707 онд түүнд ахлах дэслэгч цол олгож, 1710 онд Азовын флотод шилжүүлж, ахмад-дэслэгч цолтой болоод "Мункер" хөлөг онгоцыг командлаж, Оросын Турктэй хийсэн дайнд оролцжээ. 1716 онд 4-р зэргийн ахмад Беринг Оросын Балтын тэгисийн цэргийн "Сувдан" хөлгийг командлаж байв. 1717 онд түүнийг 3-р зэргийн ахмад цолоор дэвшүүлжээ. 1719 онд тэрээр "Селафайл" хөлгийг командлажээ. 1720 онд тэрээр 2-р зэргийн ахмад цолоор дэвшиж, "Мальбург" хөлгийг, дараа нь "Лесное" хөлгийг командлаж байжээ. 1724 онд тэрээр өөрийн хүсэлтээр цэргийн албанаас гарч, 1-р зэргийн ахмад цол авчээ. Гэр бүлээрээ Выборг руу нүүжээ. 5 сарын дараа тэрээр Адмиралын удирдах газар дахин цэргийн албанд авах хүсэлт гаргажээ. Түүний хүсэлтийг биелүүлж "Лесное" шугамын 90 их буутай хөлгийн командлагчаар томилов. == Газар зүйн нээлт == [[I Пётр]] хаан нас барахынхаа өмнөхөн Витус Берингийн удирдсан Алс Дорнод руу экспедиц илгээв. Оросын эзэн хааны нууц зааврын дагуу Беринг хоёр хөлөг онгоц барьж, эрэг дагуу явж, Ази, Хойд Америкийн хооронд хоолой олохыг оролдож, дараа нь Хойд Америкийн эрэг дагуу өмнө зүг рүү хөвөх үүрэг хүлээсэн байна. '''Камчаткийн анхны экспедиц''' Санкт-Петербургээс Охотск хүртэл 1725 оны 1-р сараас 1727 оны 1-р сар хүртэл хоёр жилийн турш Сибирийг дайран морьтой, явган, голын завиар аялсан. Тэнд өвөлжсөний дараа экспедиц завь, нохой чаргаар тоног төхөөрөмжөө хойгийн зүүн эрэг дээрх Камчаткийн голын адагт хүрч, 1728 оны зун гэхэд "Гэгээн Габриэль" завийг барьж дуусгасан. 1728 оны 7, 8-р сард хөлөг онгоц хойд зүгт, дараа нь зүүн хойд зүгт эх газрын эрэг дагуу хөдөлсөн. Аяллын үеэр Карагинскийн булан болон түүний арал болох Креста булан, Провиденс булан, Анадыр булан, Гэгээн Лавренс арлын газрын зургийг буулгаж авсан байна. Хожим нь экспедиц Берингийн хоолойгоор дамжин [[Чукотын тэнгис]] рүү явсан нь (Хойд Америкийн эргийн шугамыг нээлгүйгээр), дараа нь Беринг даалгавар биелсэн гэж үзээд буцаж эргэсэн нь Ази, Хойд Америкийн эргийн шугамууд холбогдоогүй болохыг нотолсон юм. 1729 онд Беринг өмнө зүгээс Камчаткийг тойрон эргэлдэж, Камчаткийн булан, Авача буланг нээгээд Охотскоор дамжин Орос даяар аялж Санкт-Петербург руу буцаж иржээ. 1730 оны 3-р сард Камчаткийн анхны экспедицээс Оросын эзэнт гүрэнд буцаж ирсэн Витус Беринг Америкийн Камчатктай харьцангуй ойрхон, Америкийн оршин суугчидтай худалдаа хийх боломжтой гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн тайланг ирүүлжээ. Сибирийг хоёр удаа гаталсан тэрээр тэнд төмрийн хүдэр, давс олборлох, үр тариа тариалах боломжтой гэдэгт итгэлтэй байв. Беринг Оросын Азийн зүүн хойд эргийг судлах, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] адаг болон Японы арлууд хүртэлх далайн замыг судлах, тэр ч байтугай Америк тив рүү чиглэсэн цаашдын төлөвлөгөөг дэвшүүлжээ. 1733 онд Витус Беринг '''Камчаткийн хоёрдугаар экспедицийг''' удирдахаар томилогджээ. Витус Беринг, Алексей Чириков нар Сибирийг гаталж, Камчаткаас Хойд Америк руу эргийн шугамыг судлахаар явах ёстой байв. Мартин Шпанберг Курилын арлуудын газрын зургийг хийж, Япон руу чиглэсэн далайн замыг олох үүрэг хүлээсэн. Хэд хэдэн отрядад нэгэн зэрэг Печорагаас Чукотка хүртэлх Оросын хойд болон зүүн хойд эргийн газрын зургийг гаргах үүрэг даалгавар өгчээ. 1734 оны эхээр Витус Беринг [[Тобольск|Тобольскоос]] Якутск руу хөдөлж, тэнд экспедицийн хангамж, тоног төхөөрөмж худалдан авахад дахин 3 жил зарцуулжээ. 1740 оны намар л "Гэгээн Петр", "Гэгээн Павел" гэсэн хоёр багц далбаат завь Охотскоос Камчаткийн зүүн эрэг рүү хөдөлсөн байна. Энд, Авача булангийн ойролцоо экспедицийн хөлөг онгоцнуудын хүндэтгэлд зориулж "Петропавловская" нэртэй буланд өвөлжсөн байна. Энд [[Камчаткын хязгаар|Камчаткийн]] нийслэл болох [[Петропавловск-Камчатский]] хот болох суурин байгуулагдсан. 1741 оны 6-р сарын 4-нд буюу Витус Берингийн 60 нас хүрсэн жилд түүний удирдсан "Гэгээн Пётр", "Гэгээн Павел" (А. Чириков) хөлөг онгоцууд Америкийн баруун хойд эрэгт хүрчээ. 6-р сарын 20-нд шуурга, өтгөн манан дунд хөлөг онгоцууд салж оджээ. Хэдэн өдрийн турш дахин нэгдэх оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа далайчид тус тусад нь аяллаа үргэлжлүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. В. Берингийн удирдсан "Гэгээн Петр" хөлөг онгоц зүүн тийш хөдөлж, 1741 оны 7-р сарын 16-нд (Гэгээн Паул болон Оросын гурав дахь хөлөг онгоцноос нэг өдрийн дараа) 58°14' өргөрөгт орших Гэгээн Элиас уулын ойролцоох Хойд Америкийн эрэгт хүрчээ. nm2qk8amqhkw9cx966z467o3yk43sev 0 148115 867521 2026-08-28T06:30:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Петропавловск Камчатский (141778453).jpeg|thumb]] '''Петропавловск-Камчатский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Петропа́вловск-Камча́тский'') — [[Орос|Оросын]] хот, [[Камчаткын хязгаар|Камчаткын хязгаарын]] захиргааны төв хот юм. Хотын хүн ам: 162,546 (2025 оны тооцоо). 2023 оны байдла..." 867521 wikitext text/x-wiki [[Файл:Петропавловск Камчатский (141778453).jpeg|thumb]] '''Петропавловск-Камчатский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Петропа́вловск-Камча́тский'') — [[Орос|Оросын]] хот, [[Камчаткын хязгаар|Камчаткын хязгаарын]] захиргааны төв хот юм. Хотын хүн ам: 162,546 (2025 оны тооцоо). 2023 оны байдлаар [[Камчаткын хязгаар|Камчаткын хязгаарын]] хүн амын 56.45%-ийг тус хот эзэлж байна. Оросын Холбооны хэмжээний далайн боомт. Оросын Номхон далайн цэргийн флотын бааз байрладаг. == Нэршил == Үүнийг 1740 онд [[Витус Беринг|Витус Берингийн]] удирдлаган дор Камчаткын Хоёрдугаар экспедицийн гишүүд (1733–1743) Петропавловск боомтын ойролцоох суурин болгон байгуулжээ. Боомтыг экспедицийн "Гэгээн Петр", "Гэгээн Павел" хөлөг онгоцнуудын нэрээр нэрлэжээ. 19-р зуунд энэ хотыг Петропавловск боомт эсвэл илүү түгээмэл хэрэглэгддэг Петропавловск буюу дүүргийн боомт хот гэж нэрлэдэг байжээ. 1924 онд хотыг Петропавловск-Камчатский гэх нэрээ авсан түүхтэй. == Хүн ам == Тус хотын хүн ам 1800 онд-100, 1840 онд 641, 1913 онд 1.690, 1939 онд -35.373, 1962 онд 100.000, 1989 онд 268.747, 2000 онд 194.100, 2010 онд 179.780, 2020 онд 179.586, 2025 онд 162.546 болсон байна. == Тээвэр == Петропавловск-Камчатский хот нь Оросын бусад хотуудтай зөвхөн агаар болон далайн замаар холбогддог. Төмөр замгүй. mae34klkc0i4g38rnldwcqjh5r8491t 0 148116 867524 2026-08-28T07:03:54Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ньюбриж (Ирланд нэр нь Дройхед Нуа) бол Килдэр гүнлэгт, Лиффи голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Тус хот нь анх XVIII зуунд Британийн цэргийн хуаран байрлаж байснаар эрчимтэй хөгжиж эхэлжээ. Орчин үед Ньюбриж нь дэлхийд алдартай "Ньюбриж мөнгөн эдлэл"-ийн гар..." 867524 wikitext text/x-wiki Ньюбриж (Ирланд нэр нь Дройхед Нуа) бол Килдэр гүнлэгт, Лиффи голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Тус хот нь анх XVIII зуунд Британийн цэргийн хуаран байрлаж байснаар эрчимтэй хөгжиж эхэлжээ. Орчин үед Ньюбриж нь дэлхийд алдартай "Ньюбриж мөнгөн эдлэл"-ийн гар урлалаараа алдаршсан. Куррагийн тал талбайн захад оршдог бөгөөд Үндэсний морины баазтай ойр тул өнөөгийн Ньюбриж нь худалдаа, аж үйлдвэр, морины соёл хосолсон зүүн бүсийн чухал хот болжээ.<ref>{{Citation |title=Newbridge, County Kildare |date=2026-07-18 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Newbridge,_County_Kildare&oldid=1364701171 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-28 |language=en}}</ref> elvdgsvgjdnsu2zn1xu4o7rtk4c0ven 0 148117 867525 2026-08-28T07:05:26Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Балбригган бол Дублин гүнлэгийн хамгийн хойд захад орших далайн эргийн үзэсгэлэнт хот юм. Түүхэндээ загасны портоор хөгжиж байсан бөгөөд XVIII-XIX зуунд нэхмэлийн үйлдвэрлэл, дотуур хувцасны брэндээрээ Европт алдартай байжээ. Хотод түүхэн Балбригган усан..." 867525 wikitext text/x-wiki Балбригган бол Дублин гүнлэгийн хамгийн хойд захад орших далайн эргийн үзэсгэлэнт хот юм. Түүхэндээ загасны портоор хөгжиж байсан бөгөөд XVIII-XIX зуунд нэхмэлийн үйлдвэрлэл, дотуур хувцасны брэндээрээ Европт алдартай байжээ. Хотод түүхэн Балбригган усан боомт болон гэрэлт цамхаг байдаг. Өнөөдөр тээврийн дэд бүтэц сайн хөгжсөн тул Балбригган нь олон соёлын залуу хүн ам төвлөрсөн, Дублин бүсийн хамгийн хурдан хөгжиж буй далайн эргийн суурьшлын бүсүүдийн нэг болсон байна.<ref>{{Citation |title=Балбригган |date=2025-07-16 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B3%D0%B0%D0%BD&oldid=146356351 |work=Википедия |access-date=2026-08-28 |language=ru}}</ref> felictcjp5y57ypreizn3ump7mjmff3 0 148118 867527 2026-08-28T07:10:21Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Портлишь бол Ирландын төв хэсэгт байрладаг Лауис гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Анх XVI зуунд Хатан хаан Мэригийн үед "Мэриборо" нэрээр цэргийн стратегийн хамгаалалтын хот болон байгуулагджээ. Портлишь нь Ирландын үндэсний авто зам болон төмөр замын..." 867527 wikitext text/x-wiki Портлишь бол Ирландын төв хэсэгт байрладаг Лауис гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Анх XVI зуунд Хатан хаан Мэригийн үед "Мэриборо" нэрээр цэргийн стратегийн хамгаалалтын хот болон байгуулагджээ. Портлишь нь Ирландын үндэсний авто зам болон төмөр замын сүлжээний уулзвар дээр оршдог тээврийн том зангилаа юм. Өнөөдөр Портлишь нь Ирландын төв бүсийн худалдаа, засаг захиргааны чухал төв төдийгүй аж үйлдвэр хөгжсөн, амьдрахад тохиромжтой орчин үеийн хот болжээ.<ref>{{Citation |title=Portlaoise |date=2026-07-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Portlaoise&oldid=1365902232 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-28 |language=en}}</ref> 1m1szebsop1ve241v32b3e68ilbux5q 0 148119 867529 2026-08-28T07:12:18Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Атлон бол Ирландын газар зүйн төв хэсэгт, Шеннон голын эрэг дээр байрладаг, Баруун Мит болон Роскоммон гүнлэгүүдийг дамнасан хот юм. Ирландын хамгийн том гол болох Шенноны гарам дээр байрладаг тул эртнээс стратегийн чухал түшиц газар байсаар ирсэн. Хото..." 867529 wikitext text/x-wiki Атлон бол Ирландын газар зүйн төв хэсэгт, Шеннон голын эрэг дээр байрладаг, Баруун Мит болон Роскоммон гүнлэгүүдийг дамнасан хот юм. Ирландын хамгийн том гол болох Шенноны гарам дээр байрладаг тул эртнээс стратегийн чухал түшиц газар байсаар ирсэн. Хотод голыг хамгаалж байсан Дундад зууны үеийн Атлон цайз, мөн Европын хамгийн эртний уушийн газар (Шоны паб) байдаг. Өнөөдөр Атлон нь Шенноны Технологийн Их Сургууль байрладаг, Ирландын төв бүсийн эдийн засаг, боловсрол, технологийн гол төв болон хөгжсөн.<ref>{{Citation |title=Атлон (город) |date=2025-10-18 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)&oldid=149208959 |work=Википедия |access-date=2026-08-28 |language=ru}}</ref> 1szchtw0p29tcnymalq9ik2dbv8thwd 0 148120 867530 2026-08-28T07:13:58Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Маллингар бол Ирландын төв хэсгийн Баруун Мит гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Эннелл, Оуэл зэрэг үзэсгэлэнт нууруудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Тус хот нь Дундад зууны үед хааны дүрмээр байгуулагдсан худалдааны чухал төв байжээ. Маллингар нь уламжла..." 867530 wikitext text/x-wiki Маллингар бол Ирландын төв хэсгийн Баруун Мит гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Эннелл, Оуэл зэрэг үзэсгэлэнт нууруудаар хүрээлэгдсэн байдаг. Тус хот нь Дундад зууны үед хааны дүрмээр байгуулагдсан худалдааны чухал төв байжээ. Маллингар нь уламжлалт малын худалдаа болон хөгжмийн баялаг соёлоороо алдартай бөгөөд Ирландын алдартай дуучин Найл Хоран зэрэг уран бүтээлчдийн төрсөн нутаг юм. Хотод Гэгээн Патрикийн цогчин дуган байдаг бөгөөд өнөөдөр байгалийн үзэсгэлэн, худалдаа үйлчилгээ хосолсон орчин үеийн хот юм.<ref>{{Citation |title=Маллингар |date=2024-05-16 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80&oldid=137830404 |work=Википедия |access-date=2026-08-28 |language=ru}}</ref> odx7nr49vkk3uhoswdquyjdhe815h6r 0 148121 867533 2026-08-28T07:21:23Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Селбриж бол Килдэр гүнлэгийн зүүн хойд хэсэгт, Лиффи голын эрэг дээр, нийслэл Дублиноос 20 километрийн зайд орших хот юм. Тус хот нь Ирландын Палладио уран барилгын хамгийн шилдэг жишээ болох Кастлтаун Хаус (Castletown House) харшаараа дэлхийд алдартай. Алдарт зо..." 867533 wikitext text/x-wiki Селбриж бол Килдэр гүнлэгийн зүүн хойд хэсэгт, Лиффи голын эрэг дээр, нийслэл Дублиноос 20 километрийн зайд орших хот юм. Тус хот нь Ирландын Палладио уран барилгын хамгийн шилдэг жишээ болох Кастлтаун Хаус (Castletown House) харшаараа дэлхийд алдартай. Алдарт зохиолч Жонатан Свифт амьдралынхао чухал үеийг энд өнгөрүүлжээ. Өнөөдөр Селбриж нь Жоржийн үеийн уран барилгын өв, Лиффи хөндийн байгалийн үзэмж, тээврийн ашигтай байдлаараа хүмүүсийн амьдрахыг эрмэлздэг өндөр зэрэглэийн суурьшлын бүс болсон байна。<ref>{{Citation |title=Celbridge |date=2026-08-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Celbridge&oldid=1368030487 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-28 |language=en}}</ref> b7vp9p7abz1e297bm3tbr8f35y34sir 0 148122 867535 2026-08-28T07:25:30Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Уиклоу бол Ирландын зүүн эрэгт, байгалийн үзэсгэлэнт усан боомтын дэргэд байрладаг Уиклоу гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Хотын суурь нь VIII зууны үед Викингүүд ирж суурьшсанаар тавигдсан бөгөөд түүхэн Уиклоу шорон, Хар цайзын туурь зэрэг дурсгалуудт..." 867535 wikitext text/x-wiki Уиклоу бол Ирландын зүүн эрэгт, байгалийн үзэсгэлэнт усан боомтын дэргэд байрладаг Уиклоу гүнлэгийн засаг захиргааны төв юм. Хотын суурь нь VIII зууны үед Викингүүд ирж суурьшсанаар тавигдсан бөгөөд түүхэн Уиклоу шорон, Хар цайзын туурь зэрэг дурсгалуудтай. Уиклоу нь сүр жавхлант Уиклоу уулс болон далайн эргээр хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт газар юм. Өнөөдөр Уиклоу бол түүхэн өв уламжлалтай аялал жуулчлал, загасны аж ахуйн хот төдийгүй далайн эргийн тохилог суурьшлын бүс юм.<ref>{{Citation |title=Уиклоу (город) |date=2026-07-01 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%83_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)&oldid=153784781 |work=Википедия |access-date=2026-08-28 |language=ru}}</ref> rvj35colrm1a3qex4msdv96b8lqzgnp 0 148123 867536 2026-08-28T07:27:12Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Талламор бол Ирландын төв хэсэгт орших Оффали гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Гранд сувгийн дагуух чухал хот юм. Тус хот нь дэлхийд алдартай Ирланд вискиний брэнд болох "Талламор Д.Е.В." (Tullamore D.E.W.)-ийн үүсэл, үйлдвэрлэлийн төв гэдгээрээ олон улсад та..." 867536 wikitext text/x-wiki Талламор бол Ирландын төв хэсэгт орших Оффали гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Гранд сувгийн дагуух чухал хот юм. Тус хот нь дэлхийд алдартай Ирланд вискиний брэнд болох "Талламор Д.Е.В." (Tullamore D.E.W.)-ийн үүсэл, үйлдвэрлэлийн төв гэдгээрээ олон улсад танигдсан. Талламор нь эртний вискиний үйлдвэрийн түүхэн өвөө хадгалж үлдсэнээс гадна өнөөдөр Ирландын төв бүсийн худалдаа, эрүүл мэнд, засаг захиргааны чухал үүрэг бүхий цэцэглэн хөгжиж буй хот юм.<ref>{{Citation |title=Tullamore |date=2026-07-15 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tullamore&oldid=1364214312 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-28 |language=en}}</ref> ma3fe9e7z1zavflxijcvetl8cz4x4ob 0 148124 867537 2026-08-28T07:30:19Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Слайго бол Ирландын баруун хойд эрэгт, Гаравог голын эрэг дээр байрладаг Слайго гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Ирландын баруун хойд бүсийн эдийн засаг, соёлын нийслэл юм. Дундад зууны үед байгуулагдсан тус хотод XIII зууны Слайго хийдийн туурь хадг..." 867537 wikitext text/x-wiki Слайго бол Ирландын баруун хойд эрэгт, Гаравог голын эрэг дээр байрладаг Слайго гүнлэгийн засаг захиргааны төв бөгөөд Ирландын баруун хойд бүсийн эдийн засаг, соёлын нийслэл юм. Дундад зууны үед байгуулагдсан тус хотод XIII зууны Слайго хийдийн туурь хадгалагдаж байдаг. Слайго нь Нобелийн шагналт яруу найрагч Уильям Батлер Йейсийн сэтгэл зүрхний төрсөн нутаг бөгөөд хотын орчмын Бенбулбен уул зэрэг байгалийн үзэмж түүний бүтээлүүдэд гүн нөлөө үзүүлжээ. Өнөөгийн Слайго бол түүх, уран зохиолын өв, Атлантын Технологийн Их Сургууль, аялал жуулчлал хосолсон эргийн гол хот юм.<ref>{{Citation |title=Слайго (город) |date=2025-11-15 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%BE_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4)&oldid=149858842 |work=Википедия |access-date=2026-08-28 |language=ru}}</ref> kxxps82i2d393ak1336mk956c1d5qqv 0 148125 867538 2026-08-28T07:32:27Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Леттеркенни бол Ирландын баруун хойд хэсэгт, Донегол гүнлэгт, Свилли голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Донегол гүнлэгийн засаг захиргааны төв нь Лиффорд хот боловч Леттеркенни нь тус гүнлэгийн хамгийн том, хүн ам ихтэй, эдийн засгийн хамгийн өндөр идэвхт..." 867538 wikitext text/x-wiki Леттеркенни бол Ирландын баруун хойд хэсэгт, Донегол гүнлэгт, Свилли голын эрэг дээр байрладаг хот юм. Донегол гүнлэгийн засаг захиргааны төв нь Лиффорд хот боловч Леттеркенни нь тус гүнлэгийн хамгийн том, хүн ам ихтэй, эдийн засгийн хамгийн өндөр идэвхтэй төв юм. Хотын гол тэмдэг бол сүр жавхлант Гэгээн Эунаны цогчин дуган юм. Сүүлийн жилүүдэд Леттеркенни нь баруун хойд бүсийн жижиглэн худалдаа, технологи, эрүүл мэндийн салбарын төв болон хөгжсөн бөгөөд Атлантын Технологийн Их Сургуулийн кампус байрладаг орчин үеийн эрч хүчтэй хот юм.<ref>{{Citation |title=Letterkenny |date=2026-08-02 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Letterkenny&oldid=1367324426 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-28 |language=en}}</ref> 3o05q9cumgrybomv5by0xxcvwvl9rdo