Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5559 867640 828469 2026-08-29T02:52:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 867640 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Балба Улс | common_name = Балба | native_name = {{native name|ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>{{small|Saṅghīya Lokatāntrika Gaṇatantra Nepāla}} | image_flag = Flag of Nepal.svg | flag_type = [[Балбын төрийн далбаа|Далбаа]] | alt_flag = Two united crimson pennants with blue borders, top one containing a stylised symbol for the moon and the bottom one, the sun. | flag_border = no | flag_size = 120px | image_coat = Emblem of Nepal.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Балбын төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 120px | national_motto = {{native phrase|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी|italics=off}} <br /> {{native phrase|sa|[[Janani Janmabhumishcha Swargadapi Gariyasi]]|paren=omit}}<br />"Эх, эх орон хоёр диваажингаас ч эрхэм" | national_anthem = {{native phrase|ne|सयौँ थुँगा फूलका|italics=off}}<br /> {{native phrase|ne|[[Балба улсын төрийн дуулал|Sayaun Thunga Phulka]]|paren=omit}}<br />"Зуу зуун цэцгийн үр"<br /><div style="padding-top:0.5em;"class="center">[[File:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]</div> | image_map = {{switcher|[[File:Nepal (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Map of Nepal (Political and Administrative).jpg|upright=1.15|frameless]]|Балбын газрын зураг }} | map_width = 220px | map_caption = Балбын хяналтад байгаа газар нутгийг тод ногооноор; нэхэмжилсэн газар нутгийг цайвар ногооноор. | capital = [[Катманду]]<ref name="Fact Monster Nepal">{{cite web |title=Nepal {{!}} Facts, History & News |url=https://www.infoplease.com/world/countries/nepal |website=www.infoplease.com |access-date=29 June 2020 |language=en}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|28|10|N|84|15|E|region:NP_type:country|display=it}} | official_languages = [[Балба хэл]]<ref name="Britannica Nepal">{{cite web |title=Nepal {{!}} Culture, History, & People |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |website=Encyclopædia Britannica |access-date=29 June 2020 |language=en}}</ref> | national_languages = Бүх эх хэлнүүд<ref name=con15>{{cite web|title=नेपालको संविधान २०७२|trans-title=Constitution of Nepal 2015|url=http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|via=[[Nepal Law Commission]]|access-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808043521/http://www.lawcommission.gov.np/np/wp-content/uploads/2018/09/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1.pdf|archive-date=8 August 2019|url-status=dead|date=20 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|title=Why English?|last1=Mandal|first1=Bidhi|last2=Nayak|first2=Ravi|newspaper=[[Republica (newspaper)|Republica]]|language=en|date=9 June 2019|access-date=17 April 2020|archive-date=23 Есдүгээр сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923072720/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/66852/|url-status=dead}}</ref><br />{{small|([[Балбын хэлнүүд]]ийг харах)}} | ethnic_groups = {{tree list}} *31.25% [[Кхас үндэстэн|Кхас]] **16.6% [[Чтери ястан|Чтери]] **12.2% [[Бахун ястан|Бахун]] **1.6% [[Тхакури ястан|Тхакури]] **0.86% [[Санньяса ястан|Санньяса]] *7.1% [[Магар ястан|Магар]] *6.6% [[Тхару ястан|Тхару]] *5.8% [[Таманг ястан|Таманг]] * 5% [[Невар ястан|Невар]] * 4.4% [[Балбын мусульманчууд|Мусальман]] * 4% [[Ядав ястан|Ядав]] *2.3% [[Раи ястан|Раи]] * 2% [[Гурунг ястан|Гурунг]] *1.5% [[Лимбу ястан|Лимбу]] * 19.47% [[Балба дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] {{tree list/end}} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = {{ublist|list_style=line-height:1.3em; |class=nowrap | 81.3% [[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|9.0% [[Буддын шашин|Буддизм]]|4.4% [[Ислам]]|3.1% [[Кират Мундхум|Кирант]]|1.4% [[Христийн шашин|Христ]]|0.5% [[Байгаль шүтлэг|Пракрити]]|0.3% Бусад}} | religion_year = 2011 | demonym = {{hlist|[[Балбачууд‎]]}} | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Балбын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Рам Чандра Поудел]] | leader_title2 = [[Балбын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Рам Сахая Ядав]] | leader_title3 = [[Балбын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Пушпа Камал Дахал]] | leader_title4 = [[Балбын Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Хари Кришна Карки]]<ref name=office>{{Cite news|url=http://therisingnepal.org.np/news/21933|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322091521/https://therisingnepal.org.np/news/21933|url-status=dead|archive-date=22 March 2020|title=President Bhandari administers oath of office to Oli|newspaper=[[The Rising Nepal]]|date=15 February 2020|access-date=17 April 2020}}</ref> | legislature = [[Балбын Холбооны Парламент|Холбооны Парламент]] | upper_house = [[Үндэсний Ассамблей (Балба)|Үндэсний Ассамблей]] | lower_house = [[Төлөөлөлгчдийн танхим (Балба)|Төлөөлөлгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Балбын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Балбын нэгтгэл|Үүсгэн байгуулав]] | established_date1 = 9 сарын 25, 1768 оны<ref>{{cite web|last=Subba|first=Sanghamitra|date=20 December 2019|title=A future written in the stars|url=https://www.nepalitimes.com/banner/a-future-written-in-the-stars/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131123714/https://www.nepalitimes.com/banner/a-future-written-in-the-stars/|archive-date=31 January 2021|access-date=31 January 2021|website=Nepali Times|language=en-US}}</ref> | established_event2 = [[Сугаулийн гэрээ]]<ref>The Sugauli Treaty of 1816 rendered moot the degree of independence of Nepal. The sixth point of the treaty directly questions the degree of independence of Nepal. The fact that any differences between Nepal and Sikkim will be "referred to the arbitration of the East India Company" sees Nepal as a semi-independent or a vassal state or tributary of the British empire.</ref> | established_date2 = 3 сарын 4, 1816 он | established_event3 = [[1923 оны Балба-Британийн гэрээ]]<ref>Их Британи албан ёсоор Балбыг тусгаар, бүрэн эрхт улс гэж хүлээн зөвшөөрөв.</ref> | established_date3 = 12 сарын 21, 1923 он | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Улсын Өдөр (Балба)|Холбооны Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date4 = 5 сарын 28, 2008 он | established_event5 = [[Балбын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 9 сарын 20, 2015 он | area_km2 = 147,516 | area_rank = 93 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 56,956 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 2.8% | population_estimate = 30,666,598<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Nepal|access-date=24 September 2022}}</ref> | population_estimate_rank = 49 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 180 | population_density_sq_mi = 518 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = {{increase}} $141.1&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 84 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,677<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 150 | GDP_nominal = {{increase}} $39&nbsp;тэрбум | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 102 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,293<ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 167 | Gini = 32.8 <!--number only--> | Gini_year = 2010 | Gini_change = | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NP |title=Gini Index (World Bank Estimate) – Nepal|publisher=[[World Bank]] |access-date=16 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=8 June 2014 |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.602 <!-- number only --> | HDI_year = 2019 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|year=2019|format=PDF|access-date=16 April 2020|archive-date=31 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531231053/http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 142 | currency = [[Балба рупи]] (Rs, {{lang|ne|रू}}) | currency_code = NPR | time_zone = [[Балбын Стандарт Цаг]] | utc_offset = [[UTC+05:45|+05:45]] | date_format = ЖЖЖЖ/СС/ӨӨ | drives_on = зүүн | calling_code = [[Балба дахь утасны дугаар|+977]] | cctld = [[.np]] | today = }} '''Балба''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] «ᠪᠠᠯᠪᠤ» → balbv, [[Балба хэл|балба.]] नेपाल → [небал], гуравдагч хэлээр '''Непал''') албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Балба Улс''' (балба хэл. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल, [[Англи хэл|англи.]] ''Federal Democratic Republic of Nepal''). - [[Ази]] тивийн [[Өмнө Ази|өмнөд]] хэсэгт [[Хималай]]н өвөр бэлээр [[Хятад]], [[Энэтхэг]] хоёр орны дунд далайд гарцгүй, уртаашаа 800 км, өргөөшөө 250 км тэлсэн 147,181 км² газар нутагтай [[орон]]. Нийслэл нь [[Катманду]]. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн [[1955]] оны гишүүн, [[тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]] [[бүрэн эрхт улс]] гэдэг 2022 оны байдлаар 30 сая гаруй хүн амтай байсан. ==Төр улс== Бурангуй нийгэмт 1768 онд [[Притви Нараян Шах]] олон газрыг хураан захирснаар Балба улс тогтжээ. Эрчээ авсан үедээ [[Төвөд]], [[Энэтхэг]]т нэвтэрч 1788-1792 онд [[Чин улс]], 1815–1816 онд [[Британи]]тай дайтаж байв. 1846 онд [[Жан Бахадур (баатар) Рана]] сайдын хүч нөлөө вангийн сүрийг дарж нэр төдий болгожээ. Англичуудын дэмжлэгтэйгээр гарсан [[Рана]] омгийнхон тийнхүү зуун гаран жил ноёлов. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1940-өөд оны сүүлээр ардчилсан хөдөлгөөн, нам, зэвсэгт тэмцэл үүсээд 1951 онд Ранын дэглэмийг унагаж, вангийн засгийг сэргээн тогтоосон.<ref name="гуравдугаар боть"/> [[Энэтхэг]] дэмжин оролцож байв. Ван, засгийн газар харшиж ван аргагүй дийлж 1959 онд намгүй болжээ. '''Балбын [[вант улс]]''' (1768–2008) 1990-ээд оноос ахин ардчиллыг хүсэгчдийг бай болж 1996 онд байгуулагдсан [[Мао Зэдун|маоист]] үзэлтэй [[Балбын эв хамт нам]]ын толгойлсон иргэний дайн 18 мянган хүний аминд хүрсний эцэст 2008 онд [[хаант засаг|хаант төр]] халагдаж,<ref>[http://www.nepalnews.com/home/index.php/news/2/19558-17800-people-died-during-conflict-period-says-ministry-of-peace.html 17,800 people died during conflict period, says Ministry of Peace].</ref> [[бүгд найрамдах засаг]], [[холбооны төрийн байгууламж]] бүхий албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Балба Улс''' (ХБНАБУ) үүсээд байгаа юм. Гүйцэтгэх (Засгийн газар), хууль тогтоох (601 гишүүнтэй), шүүх засаглал гэсэн гурван бүтэц бүхий төртэй. == Ерөнхийлөгч == Балбын Ерөнхийлөгч нь ёслолын үүрэг гүйцэтгэж, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчийн албыг хашдаг бол Ерөнхий сайд нь эрх мэдэл бүхий үндэстний удирдагч юм. Ерөнхийлөгчийг шууд бус сонгуулиар таван жилийн хугацаатай сонгодог. Балбын 45 нас хүрсэн, холбооны парламентад сонгогдох эрхтэй аливаа иргэн ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн байнга оршин суух харш нь Катманду дахь Растрапати Бхаван юм. 2008-2015 онд [[Рам Баран Ядав]] ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. Эрх баригч Коммунист намын дэд даргаар ажиллаж байсан хатагтай Бидхья Деви Бхандари 2015 оны 10-р сараас 2023 оны 3-р сар Балбын парламентаас 327 санал авч сонгогдож ажиллсан. 2023 оны 3-р сарын 13-наас хойш Балбын Ерөнхийлөгчөөр 1944 онд төрсөн [[Рам Чандра Паудел]] сонгогдон ажиллаж байна. <gallery widths="160px" heights="120px"> Зураг:Patan temples.jpg|[[Патан хот|Патан]] хотын хуучны [[хиндү]] сүм Зураг:RaniOfNepal1920.jpg|1920 оны Балбын язгууртан Зураг:Prachanda.jpg|2007 он. [[Прачанда]] улс төрч Зураг:Kathmandu-35.JPG|Балбын төрийн ордон </gallery> == Гадаад харилцаа == Балба нь далайд гарцгүй орон бөгөөд БНХАУ, Энэтхэг гэсэн хоёр том хөршүүдийн дунд оршдог. Тус улсын хойд хэсэгт [[Гималайн нуруу]] нь Хятад улстай нэвтрэх боломжгүй хилийн зурвас болдог. Балба нь өмнөд, зүүн, баруун талаараа Энэтхэгээр хүрээлэгдсэн байдаг. Далайд гарцгүй Балба улс нутаг дэвсгэрээр нь дамжин өнгөрөх ачаа тээвэрлэлтийн улмаас Энэтхэгээс хараат болсон. Британийн Энэтхэг (1858-1947) оршин тогтнох үед Балба улс өөрийгөө бусдаас тусгаарлах бодлого баримталж байв. Тус улс колоничлолын тэлэлтээс хэсэгчлэн зайлсхийж, тусгаар тогтнолоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 19-р зууны дунд үеэс Британийн эзэнт гүрэн Энэтхэгийг бүрэн байлдан дагуулж, Хятад дахь Чин гүрнийг (1644-1911) мөхөж байх үед Балба Лондонтой гэрээ хийж өөртөө хамгийн сайн нөхцөл бүрдүүлж чадсан юм. Дотоод улс төрдөө автономит байдлаа хадгалснаар Балба улс гадны түрэмгийлэлд Британийн эзэнт гүрнээр хамгаалуулах баталгааг авчээ. Үүний хариуд Лондон Балбаас Британийн Энэтхэгт дэг журмыг сахиулахад чухал үүрэг гүйцэтгэх Гуркийн цэргийн анги нэгтгэлийг бүрдүүлж авчээ. == Газар зүй == Балба улс умард хэсгээрээ [[БНХАУ]]-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн Өөртөө засах оронтой]], өмнөд хэсгээрээ [[Энэтхэг]] улсын Уттаракханд, Уттар-Прадеш, Бихар, Баруун Бенгали болон Сикким мужудтай хил залгадаг байна. Балба улсыг байгалийн гурван бүсэд хувааж үздэг байна. Нутгийн умард хөвөөгөөр альпийн нуга, нүцгэн хад, мөнх цас, [[мөсөн гол]] бүхий хүйтэн [[Хималай|Хималайн өндөр нуруу]] сунайна. Балба-Хятадын хилийн зурваст [[Канченжунга]], [[Лхоцэ]], [[Макалу]], [[Чо Оюу]], [[Дхаулагари]] болон дэлхийн хамгийн өндөр 8848,86 м [[Жомолунгма]] (балба хэлээр сагарматха, [[Англи хэл|англи]]. ''Mount Everest'') гэх оргил зэрэг далайн түвшнээс дээш 8000 м-ээс өндөр уулс сүндэрлэжээ. Дунд бүс буюу [[навчит ой|навчит]], [[шилмүүст ой]]той уулс, өндөрлөг газарт д.т.д 800-4000 м өндөр нутаг хамрагдана. Энэтхэгтэй хиллэх өмнөд хэсгийн [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] нам доор газрын зах зурвасаар [[тропикийн ой]] тархсан бөгөөд 2000 мм-ээс их тунадас унаж, 1-р сард +15°С, VII сард +30°С халуун дулаан байдаг.<ref name="гуравдугаар боть">Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь - III боть (монголоор)</ref> <gallery widths="160px" heights="110px"> Зураг:Nepal topo en.jpg|Топограф газрын зураг Зураг:Kaligandaki ghasa.jpg|[[Кали-Гандак]] голын хавцал Зураг:Everest kalapatthar crop.jpg|[[Жомолунгма]] (Сагарматха) Зураг:Nepal, administrative divisions (regions+zones) - Nmbrs - colored.svg|Муж, аймгийн газрын зураг </gallery> == Засаг захиргаа == Засаг захиргааны хувьд 2018 оноос аймгуудаа багцлаад зүг чигээр нэрийдсэн 7 аймаг (अञ्चल - анчал) 77 хошуу (जिल्ला - жилла) болгон хөгжүүлж байгаа. {| class="wikitable" |+Балбын аймгууд !№ !Аймаг !Аймгийн төв !Газар нутаг (км²) !Хүн ам |- !1 |Коши |Биратнагар |25 905 |4 534 943 |- !2 |Мадхеш |Жанакпур |9 661 |5 404 145 |- !3 |Багмати-Прадеш |Хетауда |20 300 |5 529 452 |- !4 |Гандаки Прадеш |Покхара |21 504 |2 413 907 |- !5 |Лумбини-Прадеш |Бутавал |22 288 |4 891 025 |- !6 |Карнали Прадеш |Бирендранагар |27 984 |1 168 515 |- !7 |Судурпаштин-Прадеш |Дхангадхи |19 539 |2 552 517 |} == Аж ахуй == [[Зураг:Kathmandu street.jpg|thumb|180px|left|Катмандугийн гудамж, зээл]] Балба нь феодалын харилцаа ноёрхсон [[хөдөө аж ахуй]]н орон. Нийгмийн нийт бүтээгдэхүүний 70 орчим хувийг хөдөө аж ахуй гаргадаг. Хөдөө аж ахуйд [[буудай]], [[эрдэнэ шиш]], [[хөх тариа]], [[арвай]], [[шар будаа]], [[гурвалжин будаа]], тропикийн ойд [[чихрийн нишингэ]], [[жут]], [[тослог ургамал]], [[тамхи]], [[цай]]ны бут тариалдаг. [[Хүнсний ногоо]]ны ба үр [[жимс]]ний аж ахуй эрхэлнэ. [[Одос]], [[сарлаг]], [[хонь]], [[ямаа]], [[гахай]] өсгөдөг. Аж үйлдвэрийн хөгжлөөр дорой. [[Нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[гялтгануур]], [[догшин шүү]] болон [[хөдөө]] аж ахуйн түүхий эдийг гар үйлдвэрийн аргаар боловсруулдаг. [[Чихэр]], тамхи, [[хөвөн]], [[бөс даавуу]], жут, [[тутарга]] цэвэрлэх жижиг үйлвэр, завод ажилладаг. Металл боловсруулах, гэр ахуй ба [[гар урлал]]ын үйлдвэртэй. Гадаадад гол төлөв Энэтхэг рүү жут, жутийн эдлэл, үр тариа, [[чихрийн нишингэ]], тамхи, [[ноос]], [[арьс]], [[эм (ерөндөг)|эмийн]] ургамал экпортолдог.<ref name="гуравдугаар боть"/> == Хүн ам == 1951 онд 8,325,079 сая хүнтэй байсан Балба улс 2022 онд 30,666,598 хүнтэй болж өсжээ. Хүн амын тооны жилийн дундаж өсөлт — 1.35%.<ref>{{Webarchiv|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |wayback=20130418041642 |text="National Population and Housing Census 2011 (National Report)" |archiv-bot=2023-11-05 21:50:36 InternetArchiveBot }}.</ref> Тэр ч үүднээс залуусын орон. 14 хүртэлх насны багачууд 35 хувь, 15-60 насны хүн 54 хувь, 60-аас дээш ахмад настан 8 хувийг бүрдүүлж байгаа. Дундаж наслалт — 66.2 жил. Эр эм хүйсийн харьцаа —0.96. Хойд талын уулархаг газраар хүн ам цөөн, урд талын [[Инд-Гангын нам доор газар|Инд-Гангын нам доор газраар]] хүн ам шигүү суудаг. Нийслэл [[Катманду]]д 975 мянган хүн, эргэн тойронд нь 2.5 сая хүн бүчин суужээ. [[Биратнагар]] (700 мянган хүнтэй), [[Покхара]] (260 мянга), [[Лалитпур]], [[Бхаратпур]], [[Бирганж]] (135,904) зэрэг бумаас олон хүнтэй хот бас байна. Овог аймаг, отог яс маш олон. Кастын системтэй.<ref>[http://countrystudies.us/nepal/31.htm Nepal — Caste and Ethnicity".]</ref> 15.5% нь [[чтери]] ястан, 12.5% нь [[бахун]], 7.1% нь [[магар]] гэх мэтээр зуугаад өөр нэр дурдаж болно. == Хэл, шашин == Улсын албан ёсны бөгөөд хүн амын 44.6%-ийн төрөлх хэл нь [[балба хэл]]. [[Самгарди хэл|Самгарди]] суурьт энэ хэлээ [[диваа үсэг|диваа]] үсгээр бичдэг.Балба улсын хүн амын 49 % нь непал хэлийг төрлөх хэл үздэг байна. Бусад дэлгэрсэн хэл: майтхили (12,4 %), бхожпури (7,6 %), тхару (5,9 %), таманг (5,2 %), невари (3,6 %) болон магар (3,4 %). [[Таманг]], [[невар]] гэх мэт [[төвд-бирм хэлний салбар|төвөд-бирм]] төрлийн хэлтэн хойд нутагт төвлөн байна. Хэл угсаагаа дагаад 80% [[хиндү]], 10% [[Буддын шашин|будда]], 4% [[ислам]] шашин шүтдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/nepal/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |title="Nepal — Pew-Templeton Global Religious Futures Project". |access-date=2014-03-06 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314021129/http://globalreligiousfutures.org/countries/nepal/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |url-status=dead }}</ref> == Соёл == НТӨ 563 онд [[шагж]] хааны агь, хожмын [[Бурхан багш]] мэндэлсэн газар одоо Балбын [[Лумбини]]д байна. 1997 онд [[дэлхийн өв|дэлхийн газрын өвөөр]] бүртгэгдсэн. Балбад үлгэр домог арвин. «[[Дал бхат]]» хэмээх цагаан будаа, ногоо, шөл зэрэгцүүлсэн хоол байдаг. Мөн «момо» хэмээх [[бууз]] бий. Балбачууд [[хөлбөмбөг]], [[крикет]] их тоглоцгоодог. 1988 онд [[Бидхан лам᠌|Бидхан]] хэмээх лам [[таеквондо|таэквондо]]-гоор зуны Олимпын хүрэл медаль авсан. <gallery widths="170px" heights="130px"> Зураг:Nepal ethnic groups.png|Угсаатны зүйн газрын зураг Зураг:Dalbath.jpg|Будаатай «Дал бхат» хоол Зураг:Celebration of Janko and Upanayana 46.jpg|Невар ястны баяр ёслолын үеэр </gallery> == Тээвэр == Балба улс дэлхийн тээврийн томоохон замуудаас тусгаарлагдсан хэвээр байна. Үүний зэрэгцээ тус улсын агаарын тээврийн хөдөлгөөн нэлээд хөгжсөн: 47 нисэх онгоцны буудал байдаг бөгөөд үүнээс 11 нь бетонон хучилттай, нислэгийн давтамж нь хэрэгцээ шаардлагад нийцдэг. Тус улсын хойд хэсгийн гуравны хоёр нь уулархаг газартай тул зам барих, засвар үйлчилгээ хийхэд хүндрэлтэй, зардал ихтэй байдаг. 2007 оны байдлаар тус улсын асфальтан замын урт 10142 км, шороон зам 7140 км байв. 2018 онд тус улсын өмнөд хэсэгт нийтдээ 34 км урт хоёр төмөр замын шугам тавигдсан. Балбын нийт хүн амын гуравны нэг нь бүх улирлын чанартай замаас хоёр цаг алхах зайд амьдардаг. Саяхан л бүх засаг захиргааны төвүүдийг тус улсын нийслэл [[Катманду]]-тай авто замаар холбосон. 2009 онд замуудын 60 орчим хувь нь шороон зам бөгөөд борооны улиралд зорчих боломжгүй байдаг юм. Катманду руу далайн харилцааг Энэтхэгийн [[Калькутта]] боомтоор дамжуулж хийдэг. Замын нөхцөл байдал муу байгаа нь Балбын иргэдэд хүнс, барааны зах, сургууль, эмнэлгүүдэд хүрэхэд хүндрэл учруулсан хэвээр байна. ==Зүүлт, тайлбар== {{дуудүрс|Category:Nepal|Балба [улс] орны зураг}} {{лавлах холбоос|2}} ==Гадаад холбоос== <table><td> * Цэцэн. [http://mongol.cri.cn/21/2006/03/09/43@59656.htm «Балбын Вант Улс»] <small>(2006)</small> * wisdomklub.miniih.com. [https://web.archive.org/web/20160307082534/http://wisdomklub.miniih.com/ «Монгол, Балбын харилцаа»] <small>(2010)</small> * Байгалийн ухааны баг. [http://baigaliinuhaan.blogmn.net/52074/balba-uls.html «Балба улс». Балба (Непал)] <small>(2011)</small> * Оюунчимэг. [https://web.archive.org/web/20150327045714/http://vip76.mn/content/7201 «Баячууд нь ядуустаа атаархдаг Бурхны орон»] <small>(2011)</small> * shuud.mn. [http://www.shuud.mn/?p=43373 «Непалын төмөр зам Монголыг олон улстай холбоно»] <small>(2011)</small> </td><td> * Буянбадрах. [https://web.archive.org/web/20140901001631/http://www.24tsag.mn/content/6131.shtml «Монголд 976, Балбад 977. Тэр юу вэ?»] <small>(2012)</small> * Төгөлдөр. [https://web.archive.org/web/20130818133052/http://news.niigem.mn/content/28343.shtml?selected=13 «72 настай Непалын иргэн дэлхийн түүхэнд хамгийн <br> намхан насанд хүрсэн хүнээр албан ёсоор тодорсон байна»] <small>(2012)</small> * Шагж. [https://web.archive.org/web/20131130092113/http://tsahimurtuu.mn/index.php/component/k2/item/2063-article_130322_001 «Балбад зорчсон тэмдэглэл»] <small>(2013)</small> * Анударь. [https://web.archive.org/web/20131005162156/http://sonin.mn/news/culture/16630 «Балбын монголчуудтай золгоё»] <small>(2013)</small> </td></table> {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} [[Ангилал:Балба| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] dktuxpbyw93vuljazs02iv8qzp6xmft 0 8286 867609 866572 2026-08-28T18:08:49Z ~2026-47114-05 107112 /* */ 867609 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠮᠧᠻᠰᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Клаудиа Шеинбаум Пардо]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{langx|es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{langx|es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]], нийт гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл [[Испани хэл|испани]]. Зонхилох шашин [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. == Түүх == Мексикийн газар нутаг дээр хүн төрөлхтөн оршин тогтнож байсан тухай нотолгоо нь НТӨ 2-р мянганы үеэс эхтэй. НТӨ 1-р мянганы дунд үед Мексикийн төв болон өмнөд хэсэгт суурьшмал соёл бий болсон байна. НТӨ 12-5-р зууны үед Мексикт Олмекуудын соёл цэцэглэн хөгжиж, хожим сонгодог соёл иргэншлийн үүсэлд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлжээ. Эдгээр соёл иргэншил НТ 4-9-р зууны хооронд оргил үедээ хүрсэн бөгөөд үүнд Теотихуакан, Запотек, Тотонак, Толтек, Майягийн соёлууд багтаж байв. Майягийн ололт амжилтад ханз буюу иероглифийн бичээс, нарийн архитектур, хэрэглээний урлаг, математик, одон орон судлалын өргөн мэдлэг, нарийвчлалтай хуанли зэрэг ордог юм. 12-р зуунд [[Ацтек|Ацтекүүд]] Мексикийн төв хэсэгт бий болсон; тэнд амьдардаг олон овог аймгуудыг эзлэн авснаар тэд хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулжээ. 1517 онд европчуудын Мексикийг зориуд судлах, байлдан дагуулах ажиллагаа эхэлсэн. Испаничууд [[Мексикийн булан]] рүү 3 экспедиц илгээжээ. Эхнийхийг нь 1517 онд [[Франциско Эрнандес де Кордоба]], хоёр дахийг нь 1518 онд [[Хуан де Грихалва]], гурав дахийг нь 1519 онд Ацтекийн эзэнт гүрнийг байлдан дагуулагч [[Эрнан Кортес]] удирдсан түүхтэй. 1522 онд Испанийн эзэн хаан [[V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|V Карл]] түүнийг эзлэгдсэн газруудын ахмад генерал, захирагчаар баталж, түүнд 100,000 уугуул иргэн амьдардаг 64,750 хавтгай дөрвөлжин километр газрыг хяналтдаа авах эрх олгосон байдаг юм. 1528 онд Эрнан Кортесын эрх мэдлийг хязгаарлаж, хаанд шууд тайлагнадаг захиргааны болон шүүхийн байгууллага болох Аудиенсияг Мексик рүү илгээжээ. 1535 онд Мексик шинээр байгуулагдсан дэд хаант [[Шинэ Испани]] улсын нэг хэсэг болжээ. 1521-1821 онуудад Мексик улс Испанийн колоничлолын эзэмшилд байсан. Эдийн засаг нь уугуул иргэдийг мөлжих, хураагдсан газар болон уурхайд ажиллахад хүргэсэн систем дээр суурилсан байв. Шинэ Испанийн эдийн засаг нь Испанийн ашиг сонирхолд захирагдаж, хамгийн чухал салбар нь үнэт металл олборлох уурхай болсон байна. Нэг талаас хүн амын янз бүрийн давхаргын ялгаварлан гадуурхалт, улс төрийн эрх мэдэлгүй байдалд сэтгэл дундуур байдал, нөгөө талаас Хойд Америк дахь Английн колониудын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл, [[Латин Америк]] дахь дэвшилтэт үзэл санаа нэвтэрсэн зэрэг болон Европ тивд болсон үйл явдлууд нь 1810 оны тариачдын үймээн самууныг өдөөж, Мексикийг 10 жилийн тусгаар тогтнолын дайн руу хөтөлсөн юм. Босогчдын удирдагчдын дунд лам нар болох Мигель Идалго и Костилья, Хосе Мариа Морелос нар байсан бөгөөд хоёуланг нь баривчилж, цаазаар авчээ. Дайны төгсгөлд цэргийн жанжин [[Агустин де Итурбиде]] чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан. 1821 оны 8-р сарын 24-нд Испанийн хаан болон Итурбидийн төлөөлөгчид [[Кордобагийн гэрээ|Кордобагийн гэрээнд]] гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ гэрээнд Игуалагийн төлөвлөгөөний заалтын дагуу Мексикийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн. Мөн оны 9-р сарын 27-нд чөлөөлөх арми Мехико хотод орж, 9-р сарын 28-нд нийслэлд Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглалыг тунхаглав. 1822 оны 5-р сарын 18-нд Мехико хотын ард түмэн болон гарнизон Итурбидег Мексикийн эзэн хаан хэмээн зарлаж, тэрээр I Августин нэр дор хаан ширээнд суусан. 1823 оны 3-р сард эзэнт гүрэн нуран унаж, Мексик улс Бүгд найрамдах улс болсон түүхтэй. 1835 онд Мексикийн Техас муж тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлжээ. 1836 онд мексикчүүдэд ялагдсан шийдвэрлэх тулалдааны дараа [[Бүгд Найрамдах Техас улс|Бүгд Найрамдах Техас Улс]] тусгаар тогтнолоо зарлаж, удалгүй 1845 онд АНУ-д нэгдэн орсон байна. 1846 оны хавар АНУ-ын цэргүүд Мексикийн нутаг дэвсгэр рүү довтлон оржээ. 1847 оны намар гэхэд америкчууд өргөн уудам бүс нутаг болон түүний нийслэл [[Мехико]] хотыг эзэлсэн байна. 1848 оны 2-р сарын 2-нд гарын үсэг зурсан Гуадалупе Идалгогийн гэрээгээр дайн дуусаж, Алта Калифорниа, Нью Мексико болон бусад мужуудын зарим хэсэг АНУ-ын мэдэлд оржээ; энэ бүхэн нь Мексикийн нийт газар нутгийн талаас илүү хувь байсан юм. 1876 ​​онд генерал Порфирио Диас төрийн эргэлтээр засгийн эрхийг авч, улс орныг 30 гаруй жил захирчээ. Түүний эдийн засгийн амжилтын сул тал нь нийгмийн өндөр хурцадмал байдал байсан. 1910 онд Мексикийн хувьсгал дэгдэж, 1917 оны Үндсэн хуулийг баталж дууссан байна. 1920-иод он Плутарко Каллесын хаанчлалын үед хувьсгалт тэмцлээр тэмдэглэгдсэн байв. 1934 онд гадаадын газрын тосны компаниудын өмчийг улсын өмч болгосноороо алдартай Лазаро Карденас ерөнхийлөгч болжээ. 1940-өөд онд эдийн засгийн өсөлт эхэлж, газрын тосны үнийн уналтаас үүдэлтэй 1980-аад оны хямралаар төгсгөл болсон. 1980-аад оны дунд үед Мексик неолиберал шинэчлэлд шилжсэн. 2000-аад оноос хойш хар тамхины картелууд болон тус улсын албан ёсны эрх баригчдын хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн улам ширүүссэн. == Төрийн тогтолцоо == Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. 2024 оны 10-р сарын 1-нээс Ерөнхийлөгчөөр [[Клаудиа Шейнбаум]] сонгогдон ажиллаж байна. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны 31 [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаа сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд 31 муж ({{langx|es|estados}}) болон 1 Холбооны тойрог ({{langx|es|Distrito Federal}})-т хуваагддаг. Эдгээр нь нийлээд Холбооны байгууллагууд ({{langx|es|Entidades federativas}}) болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлург, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-гоос 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны Зуны Олимпын наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулсан байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 74fskei25nrtm0p69ks88i1el9dx5x5 0 8810 867606 848235 2026-08-28T16:24:39Z Tschin As 71910 867606 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == 1971 оны ДАШТ == Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялсан байна.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''. == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] 6qmzthrmzxqkbw5mjgbdhxvt54ixcwe 867607 867606 2026-08-28T16:25:15Z Tschin As 71910 867607 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == 1971 оны ДАШТ == Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн чөлөөт бөхийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялсан байна.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] ca2k51eckx419z504netuze3r7s67xi 867642 867607 2026-08-29T03:19:28Z Tschin As 71910 867642 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == 1971 оны ДАШТ == Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялсан байна.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] p80rb3othe38vr9soqo72yw16j501fu 867647 867642 2026-08-29T04:06:40Z Tschin As 71910 867647 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |бүтэн нэр =Данзандаржаагийн Сэрээтэр |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1943 оны 4 сарын 23 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв|Төв аймгийн]] [[Лүн сум]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Мехикогийн олимп|Мехико 1968]] | 70кг }} {{МедальТэмцээн | [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[Эдмонтон]] 1970 | 70 kg }} {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Тегеран]] 1974 | 70 kg }} }} '''Данзандаржаагийн Сэрээтэр''' ([[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, [[Ардын Багш]], [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]], чөлөөт бөхийн тамирчин дасгалжуулагч. 1968 оны [[Мехико|Мехикогийн]] олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жингийн хүрэл медальтан. == Намтар == [[1943]] оны [[4 сарын 23]]-нд [[Төв]] аймгийн [[Лүн сум]]анд төрсөн. [[1973]] онд [[Улсын Багшийн Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг]] дүүргэсэн. 1960 оноос Цагдаагийн газар, [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]], [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]], [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] зэрэг байгууллагад багш, дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан. 1962-1973 онд Чөлөөт бөхийн улсын шигшээ багийн гишүүн байсан. == Үзүүлсэн амжилтын товчоон == *1968 оны [[Мехико]]гийн олимпын наадмын чөлөөт бөхийн 70 кг-ын жинд хүрэл медаль авсан. *1970 онд [[Канад]]ын [[Эдмонтон]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медальт *1971 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 6 дугаар байрын шагналт *1966-1968 оны Дан Колов, [[Тбилиси]]йн олон улсын тэмцээнүүдийн алт, мөнгө, хүрэл медальт *1963-1969 оны улсын аварга, Монголын бүх ард түмний спартакиадын 2 удаагийн аварга, *1974 оны [[Иран]] улсын [[Тегеран]] хотод болсон Азийн наадмын мөнгө медальт. *Ах дүү армиудын олон улсын тэмцээний 4 удаагийн аварга, *Шерманы олон улсын тэмцээний алт, Ираны олон улсын тэмцээний мөнгөн медаль хүртсэн. *1968 онд Монгол улсын гавъяат тамирчин цол хүртсэн. *[[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] цолтой. == 1971 оны ДАШТ == Сэрээтэр 1971 оны ДАШТ-ий эрэгтэйчүүдийн 74 кг-ын жинд халаасны онооны системээр зургадугаар байр эзэлсэн бөгөөд тус тэмцээнийг ялагдалгүйгээр өндөрлүүлжээ. Тэрээр Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Мохаммад Фархангдусттай тэнцэж, 1968 оны Олимпын медальт ба 1967 оны Дэлхийн аварга Даниел Робин, эцсийн Дэлхийн аварга Юрий Гусовыг ялж байсан Ёсукэ Нагано, 1969 оны ЕАШТий мөнгөн медальт Вольфганг Ничке болон 1971 оны Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Людовик Амбруш нарыг дараалан ялж байсан.<ref>[https://archive.org/details/scan-1_20260821 1971 World Wrestling Championships Results Book], ''FILA''.</ref> Хүчин төгөлдөр Пан Америкийн наадмын аварга Франсиско Лебек мөн энэхүү ДАШТ-д оролцов. Тэрээр Пан Америкийн наадамд 1970 оны дэлхийн аварга Уэйн Уэллсийг ялж байжээ. == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Сэрээтэр, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] ca4ditk8llwx9xzv9oq8rk895z2c6nx 0 9180 867587 866307 2026-08-28T14:48:04Z Egzs 88168 867587 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард баталагдсны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 2dmzl919lu014j793dxysusd0yby3px 0 10904 867659 856060 2026-08-29T08:50:20Z Enkhsaihan2005 64429 867659 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Европ дахь улс}} {{About|Европын улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Норвегийн Хаант Улс | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; text-align:center; line-height:normal; font-size:84%; |title = Бусад албан ёсны нэр |{{center|{{ubl |{{native name|nb|Kongeriket Norge}} |{{native name|nn|Kongeriket Noreg}} |{{nowrap|{{native name|se|Norgga gonagasriika|fontsize=81%}}}} |{{native name|smj|Vuona gånågisrijkka}} |{{native name|sma|Nöörjen gånkarïjhke|fontsize=81%}} |{{nowrap|{{native name|fkv|Norjan kuninkhaanvaltakunta}}}} }} }} }} | common_name = Норвеги | image_flag = Flag of Norway.svg | flag_type = [[Норвегийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | symbol = Норвегийн төрийн сүлд | symbol_type = Сүлд | symbol_width = 65px | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Norway (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-Norway.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Norway in the World (+Antarctica claims) cropped.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Норвегийн эзэмшлийн жагсаалт|Нутаг дэвсгэр болон хараат нутаг]]|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=ногоон болон хар саарал}} | national_anthem = ''[[Норвегийн төрийн дуулал|Ja, vi elsker dette landet]]''<br />({{Lang-mn|"Тийм ээ, бид энэ нутагтаа хайртай"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]] | royal_anthem = ''[[Норвегийн хааны дуулал|Kongesangen]]''<br />({{Lang-mn|"Хааны Дуу"}}) </div> | national_motto = | official_languages = {{hlist|[[Норвеги хэл|Норвеги]]{{NoteTag|Бичгийн хувилбар: [[Бүкмол]] болон [[Нюнорск]]}}|[[Саам хэлнүүд|Сами хэл]]<ref name="LanguageCouncilSami" />{{NoteTag|[[Хойд Сами хэл|Хойд]], [[Луле-Сами хэл|Луле]], болон [[Өмнөд Сами хэл|Өмнөд]] хувилбарууд}}}} | national_languages = {{hlist|[[Квен хэл|Квен]]|[[Цыган хэл|Цыган]]|[[Скандинав Цыган хэл|Скандинав Цыган хэл]]<ref name="min">{{cite web |url = http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/ |title = Minoritetsspråk |website=Språkrådet }}</ref>|[[Норвегийн дохионы хэл]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 81.5% [[Норвегичууд‎]]{{NoteTag|[[уугуул иргэд|Нутгийн уугуул]] [[Саамчууд]], болон [[Норвеги дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]], [[Норвеги болон Шведийн аялагчид|Аялагчид]], [[Ойн Финчүүд]], [[Цыганууд|Цыган]], болон [[Квен]] зэрэг [[цөөнхийн бүлгүүд]]ийг багтаасан.}} * 18.5% [[Норвеги руу чиглэсэн цагаачлал|Гадаад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |title = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |access-date=26 December 2020 }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |title = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |publisher = Statistics Norway |date = 9 March 2021 |access-date = 30 March 2021 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|title=Samer|first=Fornyings-, administrasjons- og|last=kirkedepartementet|date=16 June 2006|website=Regjeringen.no}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |title=Nasjonale minoriteter |first=Arbeids- og|last=inkluderingsdepartementet |date=16 June 2006|website=Regjeringen.no }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |title=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |website=SSB }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{ublist |item_style=white-space; |74.9% [[Христийн шашин|Христ]] {{Tree list}} **68% [[Норвегийн Сүм]]{{NoteTag|2012 оны [[Норвегийн Үндсэн хууль|үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр]] Эвангелийн-Лютеран шашин нь төрийн нийтийн шашин байсан.<ref>{{cite web |url = https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150908050922/https://stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf |url-status=dead |title = The Constitution of Norway, Article 16 (English translation, published by the Norwegian Parliament) |archive-date=8 September 2015 }}</ref>}} **6.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |21.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |3.1% [[Норвеги дахь ислам|Ислам]] |0.8% [[Норвеги дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="stat2021statechurch">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke Church of Norway] Statistics Norway 15 June 2021</ref><ref name="stat2021other">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/trus-og-livssynssamfunn-utanfor-den-norske-kyrkja Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] Statistics Norway 27 September 2021</ref> | religion_year = 2021 | demonym = [[Норвегичууд]] | capital = [[Осло]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | largest_city = capital | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Норвегийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[VIII Хокон]] | leader_title2 = [[Норвегийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Жонас Гар Сторе]] | leader_title3 = [[Стортингийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Стортингийн ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Масуд Гараххани]] | leader_title4 = [[Норвегийн Дээд шүүх|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Торил Мари Эйе]] | legislature = [[Стортинг]] | sovereignty_type = [[Норвегийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Норвегийн нэгдэл|Нэгдмэл улс байгуулагдсан]] | established_date1 = 872 | established_event2 = [[Норвегийн хаант улс (872–1397)|Норвегийн хуучин хаант улс]] (Оргил хэмжээ) | established_date2 = 1263 | established_event3 = [[Кальмарын холбоо]] | established_date3 = 1397 | established_event4 = [[Дани–Норвегийн холбоо]] | established_date4 = 1524 | established_event5 = [[Норвегийн хаант улс (1814)|Дахин байгуулагдсан]]<ref>{{cite web |url = https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title = The Re-establishing of a Norwegian State |website = regjeringen.no |date = 5 July 2020 }}</ref> | established_date5 = [[Алдартнуудын уулзалт|2 сарын 25, 1814]] | established_event6 = [[Норвегийн Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | established_date6 = 5 сарын 17, 1814 | established_event7 = [[Швед-Норвегийн Холбоо]] | established_date7 = 11 сарын 4, 1814 | established_event8 = [[Швед-Норвегийн холбооны задрал]] | established_date8 = 6 сарын 7, 1905 | area_rank = 61^b <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 385,207 | area_footnote = <ref name="kart_2019">{{cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=20 December 2019|access-date=1 March 2020|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> | area_sq_mi = 148,718 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 5.32 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,627,400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_rank = 118 | population_density_km2 = 14.6 | population_density_sq_mi = 37.61 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 213 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP = {{increase}} $425 тэрбум <ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= 1 December 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 52 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,128 <ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 6 | GDP_nominal = {{increase}} $504 тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_rank = 30 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $92,646 <ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 3 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=22 June 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.966 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> | HDI_rank = 2 | currency = [[Норвеги крон]] | currency_code = NOK | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}.{{abbr|сс|сар}}.{{abbr|жжжж|жил}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Норвеги дахь утасны дугаар|+47]] | cctld = [[.no]]^d | footnote_a = Тус улс албан ёсны уриагүй боловч [[1814 оны Норвегийн үүсгэн байгуулагч ассамблей]]гаас өгсөн тангараг нь хамгийн ойрын албан бус адилтгах зүйл гэж үзэж болно:<br />''[[Норвегийн үндэсний уриа|Enige og tro inntil Dovre faller]]'' ([[Бүкмол]])<br />''Einige og tru inntil Dovre fell'' ([[Нюнорск]])<br />"[[Доврефьелль|Довре]] унах хүртэл нэгдмэл, үнэнч" | footnote_b = Эх газар, [[Свальбард ба Ян Майен]]ыг багтаасан.<ref name="kart_2019" /> (Бүрэлдэхүүн газар нутгийг тооцохгүй бол Норвеги нь дэлхийд газар нутгаараа 67-д орно.) | footnote_c = Энэ хувьд эх газар, Свальбард болон Ян Майеныг тооцсон болно. Мөсөн голыг "хуурай газраар" тооцсон. | footnote_d = Дахин хоёр домэйнийг өгсөн боловч ашиглагддаггүй: [[.sj]] (Свальбард ба Ян Майен); [[.bv]] ([[Буве арал]]). | today = }} '''Норвеги''' ({{lang-no|Norge}} ([[Бүкмол]]) ба ''Noreg'' ([[Нюнорск]])) буюу албан ёсоор '''Норвегийн Хаант Улс''' (букмол. ''Kongeriket Norge'', нюнорск. ''Kongeriket Noreg'') нь Умард Европ дахь [[Скандинавын хойг]]ийн баруун эргийг эзлэн орших, [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]т улс юм. Хуурай газар дахь хилийн ихэнх нь [[Швед]]тэй байх бөгөөд, зүүн хязгаар нь өмнө талаараа [[Финланд]], зүүн талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай хиллэдэг. [[Хойд тэнгис]] дэх усан хилээр баруун талаараа [[Нэгдсэн Вант Улс]], [[Фарерын арлууд]], [[Скагерракын хоолой]]гоор өмнө талаараа [[Дани]] улстай хиллэдэг. Тус улсын [[Атлантын далай]] болон [[Баренцын тэнгис]]ийн эрэг нь [[фьорд]]уудаараа алдартай. [[1920]]-иод онд Норвеги нь [[Ян Майен]]ыг нэгтгэж, [[Умард мөсөн далай]] дахь [[Свальбард]]ын ольтриг буюу Шпицбергенийг [[Шпицбергений гэрээ]] ёсоор эзэмших болсон юм. Мөн туйл орчмын [[Буве арал]], [[Петр I арал]], [[Күйн Модын газар]] нь Норвегийн хамааралтай нутаг дэвсгэр боловч албан ёсоор тус улсад харьяалагддаггүй. Антарктид дахь [[Күйн Модын газар]] нь бусад улсаар хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй байгаа. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]аас хойш Норвеги нь эдийн засгийн хурдацтай өсөлтийн үр дүнд дэлхийн хамгийн чинээлэг орнуудын нэг болжээ. Норвеги нь дэлхийд газрын тосны экспортоороо 4-т орох<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2176rank.html |title=CIA&nbsp;— The World Factbook&nbsp;— Rank Order&nbsp;— Oil&nbsp;— exports |publisher=Cia.gov |date=2009-02-10 |accessyear=2009 |accessdate=3 сарын 9 |archive-date=2013-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309180447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2176rank.html |url-status=dead }}</ref> бөгөөд газрын тос олборлолт нь тус улсын [[ДНБ]]-ий дөрөвний нэгийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |title=UPDATE 1-Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08 |publisher=Uk.reuters.com |date=2007-09-06 |accessyear=2009 |accessdate=3 сарын 9 |archive-date=2020-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054630/https://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906 |url-status=dead }}</ref> Мөн Норвеги нь [[байгалийн хий]], [[усны эрчим хүч]], [[загас]], ой, эрдэс бодисын арвин баялагтай улс болно. 2006 оны байдлаар далайн хүнсний экспортоор дэлхийд [[Хятад]]ын дараа 2-т бичигдэж байна.<ref>{{cite web |url=http://www.globefish.org/filedownload.php?fileId=560 |title=FAO Globefish global trends 2006 |date= |accessyear=2009 |accessdate=3 сарын 9 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010164444/http://www.fao.org/in-action/globefish/en/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн хүнсний, усан онгоцны, химийн, олборлох, меттал боловсруулах, загас агнуур, цаасны аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн. Тус улс нь 2001-2006 онуудад [[хүний хөгжлийн индекс]]ээрээ дэлхийд тэргүүлсэн бөгөөд 2007, 2008 онуудад [[Исланд]]тай тэргүүн байрыг хуваан эзэлж байна. 2007 оны [[Олон улсын энхтайвны индекс]]ээр ч дэлхийн хамгийн тайван орноор шалгарсан аж.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/6704767.stm |title=World Norway rated most peaceful nation |publisher=BBC News |date=2007-05-30 |accessyear=2009|accessdate=3 сарын 9}}</ref> Норвеги нь [[НАТО]]-г үүсгэн байгуулсан анхны 12 орнуудын нэг юм. Норвегийн хаан — [[V Харалд]] (1991 оноос), Ерөнхий сайд — Йонас Гар Стёре (2021 оноос). Норвеги улс 11 фюльке (аймаг) -т хуваагддаг бөгөөд фюльке буюу аймаг нь 356 муниципалитет (сум) хуваагдаж задардаг байна. Норвегийн нийслэл- [[Осло]] хот. Норвеги [[НАТО]]-ийн үүсгэн байгуулсан анхны гишүүдийн нэг, Скандинавын паспорын холбоо болон [[Шенгений бүс|Шенгений бүсэд]] ордог байна. == Хүн ам == '''5,265,158''' хүн амтай (2016 оны 7-р сарын тооцоогоор) Норвеги улс нь Европын хамгийн бага хүн амтай орнуудын нэг юм. Хүн амын нягтрал 16 хүн/км². Гэсэн хэдий ч хүн амын тархалт жигд бус байдаг байна. Нийт хүн амын 80 % гаруй нь Норвегийн Өмнөд, Баруун болон Зүүн хэсэгт оршин суудаг. Нийслэл Осло-гоос бусад хүн ам ихтэй хотууд: -Берген, Тронхейм, Ставангер, Кристиансанн, Фредрикстад, Тромсё болон Драммен юм. Норвегийн нийгэм угсаатны хувьд түүхэндээ нэгэн төрлийн байсан. 1980-аад он гэхэд хүн амын хүн ам зүйн хөгшрөлтийн эдийн засгийн сөрөг үр дагаврыг сааруулахын тулд Норвегид цагаачлалын либерал нээлттэй бодлого баримталсан. 20-р зууны сүүлч, 21-р зууны эхэн үед хоцрогдсон Африк, Ази, Европ, Латин Америкийн орнуудаас дүрвэгсэд, цагаачид Норвеги руу идэвхтэй нүүж эхэлсэн. Ийнхүү 2021 оны байдлаар Норвеги нь угсаатны соёл, шашин шүтлэг, арьс өнгө, үндэсний олон янз байдал бүхий үндэстэн дамнасан улс болсон юм. 2020 оны байдлаар Норвегийн хүн амын 75.2% нь норвеги угсаатнууд, 1,333,620 хүн (24.8%) нь цагаачид болон тэдний үр удам (эхний үеийн цагаачид, эсвэл нэг эсвэл хоёр эцэг эх нь гадаад гаралтай) байжээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references/> {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Европын улсууд |Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Норвеги| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 5e17ciaoxha6di1chhst8m2woh2xjhy 0 22558 867626 854456 2026-08-28T23:20:38Z Chongkian 21163 Chongkian moved page [[Рерихийн гэр музей (Улаанбаатар)]] to [[Рерих нарын Шамбала Музей]] 854456 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерихийн гэр музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} lz9nvaekjz7rp5vfyvzu8p8nxj0d88k 867628 867626 2026-08-28T23:20:56Z Chongkian 21163 867628 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерих нарын Шамбала Музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} kz78uyev1lanyjxdnwkyjh4rnt4xfts 867629 867628 2026-08-28T23:21:58Z Chongkian 21163 867629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерих нарын Шамбала Музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} r41tvbxzpnrk690nt9yeorv2ite8ej4 867630 867629 2026-08-28T23:34:14Z Chongkian 21163 867630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich's Shambala Museum.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерих нарын Шамбала Музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} bhpw6fag6ulgz0c9ta72r1fb8v5uimr 867631 867630 2026-08-28T23:36:33Z Chongkian 21163 867631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich's Shambala Museum.jpg|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерих нарын Шамбала Музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} n42mg8olsaz5bvu4mtpxhgrazlw44dx 867648 867631 2026-08-29T04:09:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 867648 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich's Shambala Museum.jpg|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерих нарын Шамбала Музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур Данжуур|Ганжуур, Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=http://agnivesti.ru/news4675 |title=В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха |access-date=2011-07-08 |archive-date=2014-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225032004/http://agnivesti.ru/news4675 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} hqvz9o0jd0zrm1jqifv3c8sgkplpsz2 0 23566 867649 622632 2026-08-29T04:34:48Z Hoshi.sasori 11218 867649 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Marys Cathedral Nave Edinburgh.jpg|thumb|Шотландын Эдинбургийн Гэгээн Мариагийн Катедрал]] '''Христийн Чуулган''' гэдэг нь Есүс Христэд итгэдэг бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлнэ. Христийн Чуулган нь Есүс Христийн сургаал дээр үндэслэдэг. Шинэ Гэрээнд Чуулганыг заримдаа бүх Христэд итгэгчдийн нэгдэл, заримдаа тодорхой газар нутагт цуглардаг итгэгчдийн нийгэмлэгийг хэлэхэд хэрэглэдэг. Грек хэлний ''ekklesia'' гэдэг үг нь цугларалт, нэгдсэн хүмүүсийн бүлэг гэсэн утгатай. == Үүсэл == [[Файл:Saints Peter and Paul Cathedral Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол улсын Улаанбаатар хот дахь Г. Петр ба Г. Паулын католик катедрал]] Христийн Чуулганыг Пентекостын өдөр Ариун Сүнс элч нар болон бусад итгэгч дээр бууснаар шинэ гэрээний Чуулган тодорхой хэлбэрээр илэрсэн гэж олон Христэд итгэгч хүлээн зөвшөөрдөг. Үүнээс хойш Чуулган дэлхийн олон улс оронд тархсан. Никайн-Константинополийн итгэлийн тунхагт Чуулганы дөрвөн үндсэн шинжийг '''нэгдмэл нэг, ариун, бүх нийтийн, элчит эрхийн''' гэж тодорхойлдог. == Бүтэц == Христийн Чуулган нэг байгууллагаар хязгаарлагддаггүй. Түүхийн явцад Христитгэл олон уламжлал, сүмүүдэд хуваагдсан. Өнөөдөр Ромын Католик, Дорнын Православ, Дорно дахины Православ, Англикан, Лютеран, Реформат, Методист, Баптист, Пентекост зэрэг олон том уламжлал болон бусад олон сүм, урсгал байдаг. Зарим христитгэлийн теологичд Чуулганыг '''үзэгдэх Чуулган''' ба '''үл үзэгдэх Чуулган''' гэж ялгадаг. Үзэгдэх Чуулган нь дэлхий дээрх бодит сүмүүд, цуглаанууд, үйлчлэлээр илэрдэг. Үл үзэгдэх Чуулган нь Христэд үнэхээр итгэж, аврагдсан бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлдэг. Чуулган нь зөвхөн мөргөлийн барилга биш. Чуулган бол Христэд итгэгчдийн нэгдэл бөгөөд тэд хамтдаа Бурханд мөргөж, Бурханы Үгийг сонсож, залбирч, итгэлээрээ амьдардаг. Мөргөлийн барилга нь Чуулган цуглардаг газар мөн боловч барилга өөрөө Чуулган биш юм. Тиймээс олон итгэгчид энгийн заал, танхимд цуглан Бурханыг алдаршуулж болдог. == Үр нөлөө == Христийн Чуулган дэлхийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эртний Чуулган Ромын эзэнт гүрэн даяар тархаж, дараа нь Европ, Ази, Африк болон дэлхийн бусад хэсэгт хүрсэн. 1054 оны Их хуваагдал болон XVI зууны Протестант шинэчлэл нь христитгэлийн түүхэнд томоохон хуваагдал авчирсан. Гэсэн хэдий ч олон Христэд итгэгчид өөр өөр уламжлалтай ч бүгд Христийн Чуулганы нэг хэсэг байх боломжтой гэж үздэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай ч эрүүл сургаалтай урсгал чиглэл, сүм чуулганууд ихэнхдээ Элч нарын итгэлийн тунхаг, Никайн итгэлийн тунхаг, Афанасын итгэлийн тунхагийг дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг. [[Ангилал:Христийн шашин| ]] hq7ca1yxynfqvcnsrfks7nqzqagwleb 867650 867649 2026-08-29T04:55:33Z Hoshi.sasori 11218 867650 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Marys Cathedral Nave Edinburgh.jpg|thumb|Шотландын Эдинбургийн Гэгээн Мариагийн Катедрал]] '''Христийн Сүм''' гэдэг нь Есүс Христэд итгэдэг бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлнэ. Христийн Чуулган нь Есүс Христийн сургаал дээр үндэслэдэг. Шинэ Гэрээнд сүмийг заримдаа бүх Христэд итгэгчдийн нэгдэл, заримдаа тодорхой газар нутагт цуглардаг итгэгчдийн нийгэмлэгийг хэлэхэд хэрэглэдэг. Грек хэлний ''ekklesia'' гэдэг үг нь цугларалт, нэгдсэн хүмүүсийн бүлэг гэсэн утгатай. == Үүсэл == [[Файл:Saints Peter and Paul Cathedral Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол улсын Улаанбаатар хот дахь Г. Петр ба Г. Паулын католик катедрал]] Христийн сүмийг Пентекостын өдөр Ариун Сүнс элч нар болон бусад итгэгч дээр бууснаар шинэ гэрээний сүм тодорхой хэлбэрээр илэрсэн гэж олон Христэд итгэгч хүлээн зөвшөөрдөг. Үүнээс хойш сүм дэлхийн олон улс оронд тархсан. Никайн-Константинополийн итгэлийн тунхагт сүмийн дөрвөн үндсэн шинжийг '''нэгдмэл нэг, ариун, бүх нийтийн, элчит эрхийн''' гэж тодорхойлдог. == Бүтэц == Христийн сүм нэг байгууллагаар хязгаарлагддаггүй. Түүхийн явцад Христитгэл олон уламжлал, сүмүүдэд хуваагдсан. Өнөөдөр Ромын Католик, Дорнын Зүүний Ортодокс, Дорнын Ортодокс, Англикан, Лютеран, Реформат, Методист, Баптист, Пентекост зэрэг олон том уламжлал болон бусад олон сүм, урсгал байдаг. Зарим христитгэлийн теологичд сүмийг '''үзэгдэх сүм''' ба '''үл үзэгдэх сүм''' гэж ялгадаг. Үзэгдэх сүм нь дэлхий дээрх бодит сүмүүд, цуглаанууд, үйлчлэлээр илэрдэг. Үл үзэгдэх сүм нь Христэд үнэхээр итгэж, аврагдсан бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлдэг. Сүм нь зөвхөн мөргөлийн барилга биш. Сүм бол Христэд итгэгчдийн нэгдэл бөгөөд тэд хамтдаа Бурханд мөргөж, Бурханы Үгийг сонсож, залбирч, итгэлээрээ амьдардаг. Мөргөлийн барилга нь Сүм цуглардаг газар мөн боловч барилга өөрөө Сүм биш юм. Тиймээс олон итгэгчид энгийн заал, танхимд цуглан Бурханыг алдаршуулж болдог. == Үр нөлөө == Христийн сүм дэлхийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эртний сүм Ромын эзэнт гүрэн даяар тархаж, дараа нь Европ, Ази, Африк болон дэлхийн бусад хэсэгт хүрсэн. 1054 оны Их хуваагдал болон XVI зууны Протестант шинэчлэл нь христитгэлийн түүхэнд томоохон хуваагдал авчирсан. Гэсэн хэдий ч олон Христэд итгэгчид өөр өөр уламжлалтай ч бүгд Христийн Сүмийн нэг хэсэг байх боломжтой гэж үздэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай ч эрүүл сургаалтай урсгал чиглэл, сүм чуулганууд ихэнхдээ Элч нарын итгэлийн тунхаг, Никайн итгэлийн тунхаг, Афанасын итгэлийн тунхагийг дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг. [[Ангилал:Христийн шашин| ]] etp2kyzbltgwjc8htxlz2kjhpbipr0a 867651 867650 2026-08-29T04:56:21Z Hoshi.sasori 11218 Hoshi.sasori moved page [[Христийн чуулган]] to [[Христийн сүм]]: Misspelled title: Чуулган - Congregation, Church - Сүм. Ойлголтын зөрүүг зассан 867650 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Marys Cathedral Nave Edinburgh.jpg|thumb|Шотландын Эдинбургийн Гэгээн Мариагийн Катедрал]] '''Христийн Сүм''' гэдэг нь Есүс Христэд итгэдэг бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлнэ. Христийн Чуулган нь Есүс Христийн сургаал дээр үндэслэдэг. Шинэ Гэрээнд сүмийг заримдаа бүх Христэд итгэгчдийн нэгдэл, заримдаа тодорхой газар нутагт цуглардаг итгэгчдийн нийгэмлэгийг хэлэхэд хэрэглэдэг. Грек хэлний ''ekklesia'' гэдэг үг нь цугларалт, нэгдсэн хүмүүсийн бүлэг гэсэн утгатай. == Үүсэл == [[Файл:Saints Peter and Paul Cathedral Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монгол улсын Улаанбаатар хот дахь Г. Петр ба Г. Паулын католик катедрал]] Христийн сүмийг Пентекостын өдөр Ариун Сүнс элч нар болон бусад итгэгч дээр бууснаар шинэ гэрээний сүм тодорхой хэлбэрээр илэрсэн гэж олон Христэд итгэгч хүлээн зөвшөөрдөг. Үүнээс хойш сүм дэлхийн олон улс оронд тархсан. Никайн-Константинополийн итгэлийн тунхагт сүмийн дөрвөн үндсэн шинжийг '''нэгдмэл нэг, ариун, бүх нийтийн, элчит эрхийн''' гэж тодорхойлдог. == Бүтэц == Христийн сүм нэг байгууллагаар хязгаарлагддаггүй. Түүхийн явцад Христитгэл олон уламжлал, сүмүүдэд хуваагдсан. Өнөөдөр Ромын Католик, Дорнын Зүүний Ортодокс, Дорнын Ортодокс, Англикан, Лютеран, Реформат, Методист, Баптист, Пентекост зэрэг олон том уламжлал болон бусад олон сүм, урсгал байдаг. Зарим христитгэлийн теологичд сүмийг '''үзэгдэх сүм''' ба '''үл үзэгдэх сүм''' гэж ялгадаг. Үзэгдэх сүм нь дэлхий дээрх бодит сүмүүд, цуглаанууд, үйлчлэлээр илэрдэг. Үл үзэгдэх сүм нь Христэд үнэхээр итгэж, аврагдсан бүх хүмүүсийн нэгдлийг хэлдэг. Сүм нь зөвхөн мөргөлийн барилга биш. Сүм бол Христэд итгэгчдийн нэгдэл бөгөөд тэд хамтдаа Бурханд мөргөж, Бурханы Үгийг сонсож, залбирч, итгэлээрээ амьдардаг. Мөргөлийн барилга нь Сүм цуглардаг газар мөн боловч барилга өөрөө Сүм биш юм. Тиймээс олон итгэгчид энгийн заал, танхимд цуглан Бурханыг алдаршуулж болдог. == Үр нөлөө == Христийн сүм дэлхийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эртний сүм Ромын эзэнт гүрэн даяар тархаж, дараа нь Европ, Ази, Африк болон дэлхийн бусад хэсэгт хүрсэн. 1054 оны Их хуваагдал болон XVI зууны Протестант шинэчлэл нь христитгэлийн түүхэнд томоохон хуваагдал авчирсан. Гэсэн хэдий ч олон Христэд итгэгчид өөр өөр уламжлалтай ч бүгд Христийн Сүмийн нэг хэсэг байх боломжтой гэж үздэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай ч эрүүл сургаалтай урсгал чиглэл, сүм чуулганууд ихэнхдээ Элч нарын итгэлийн тунхаг, Никайн итгэлийн тунхаг, Афанасын итгэлийн тунхагийг дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг. [[Ангилал:Христийн шашин| ]] etp2kyzbltgwjc8htxlz2kjhpbipr0a 0 23800 867565 867557 2026-08-28T12:07:08Z ~2026-47042-65 107099 867565 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент Ардын Их Хурлын депутат, Монголын хамгийн залуу гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын туршлагыг хослуулсан улс төрч. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2016 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц, 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад оройлон оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой шийдвэрүүдийг гаргах түвшинд ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох Оюу толгой-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 0i3snboihamz53jlfjsj97xafj7871q 867570 867565 2026-08-28T12:24:36Z ~2026-47042-65 107099 867570 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент Ардын Их Хурлын депутат, Монголын хамгийн залуу гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын туршлагыг хослуулсан улс төрч. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХКомпанийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц, 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад оройлон оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой шийдвэрүүдийг гаргах түвшинд ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох Оюу толгой-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] d0p8skw4s2n3ffwndsnvqn7jquxtx86 867581 867570 2026-08-28T14:31:09Z ~2026-47042-65 107099 867581 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын туршлага арвин улс төрч. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох "Оюу толгой"-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 1wvgmn9q5tzsycua6ziknnyzekv6mju 867598 867581 2026-08-28T15:14:25Z ~2026-47042-65 107099 867598 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. [[Файл:Bayartsogt Sangajav 2026.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|Сангажавын Баярцогт]] Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын арвин туршлагатай улс төрч. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох "Оюу толгой"-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 1ab54ybujsw8bkj2xwdrp2hoq5iiwop 867599 867598 2026-08-28T15:20:04Z ~2026-47042-65 107099 867599 wikitext text/x-wiki '''Сангажавын Баярцогт''' нь Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. 1967 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн. Анхны ардчилсан парламент болох Ардын Их Хурлын депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. Монгол Улсын Их Хуралд 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. [[Файл:Bayartsogt Sangajav 2026.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|Сангажавын Баярцогт]] Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн, олон улсын эдийн засгийн мэдлэг, төрийн бодлогын арвин туршлагатай улс төрч. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд Монгол Улсын Их Сургууль Хуульч, эрх зүйч *2002 онд АНУ, Колумбын Их сургуульд Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд ХБНГУ-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд Москва хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох жил == * [[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]]'''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох "Оюу толгой"-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдлийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажавын }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 4meqh0osl68ans6zio2ppiluwrozn3n 0 30725 867603 797758 2026-08-28T16:13:42Z Tschin As 71910 867603 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр = Авирмэдийн Энхээ |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{bda|1961|06|25}} |төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] сум |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |тамир_спорт = эрэгтэй [[чөлөөт бөх барилдаан]] |юуны_тамирчин = |ажил_үүрэг = |medaltemplates = {{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальМөнгө | Будапешт 1985 | 62 кг}} {{МедальХүрэл | Будапешт 1986 | 62 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Дэлхийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн цомын АШТ]]}} {{МедальАлт | АНУ 1986 | 62 кг}} }} '''Авирмэдийн Энхээ''' ([[1961]] оны [[6 сарын 25]]-нд Монгол улс ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]])-ын [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] суманд төрсөн) Монгол Улсын [[Чөлөөт бөх барилдаан]]ы 62 кг жингийн [[Бөх барилдааны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-ий мөнгө (1985), хүрэл (1986) медальт [[Монгол улс]]ын [[бөх]]. Түүний гаргасан амжилтыг тодотгож 1981 онд спортын мастер, 1985 онд олон улсын хэмжээний мастер зэрэг, 1990 онд Монгол улсын [[Монгол улсын гавъяат тамирчин|гавъяат тамирчин]] цол олгожээ. Энхээ 1983-1989 оны хооронд [[Бөх барилдааны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]-нд 5 удаа хүч үзсэнээс 1985 онд [[Виктор Алексеев]]ыг дийлэлгүй мөнгөн медаль, 1986 онд харин хүрэл медаль зүүж байв. [[Сөүлийн олимп|1988 оны Сөүлийн Олимпод]] оролцоод 6-р байр эзэлсэн. 1986 онд Дэлхийн цомын АШТ-нд хүч үзсэнээс Super ДАШТ-ийн аварга Жин Миллсийг дийлээд алтан медаль авсан. УБДС-ийн Биеийн тамирын ангийг төгссөн. == Цахим холбоос == * Дэлхийн бөх барилдааны сан: [https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php?spid=7B6D1E66E641431E8F4B5EEE1C512281 Авирмэдийн Энхээ] {{DEFAULTSORT:Энхээ, Авирмэдийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Зэрэгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] grtegwxwze9dgr9b7bw2elkq27ais05 0 35732 867573 862637 2026-08-28T13:51:05Z ~2026-46768-74 107109 867573 wikitext text/x-wiki '''Парфяны эзэнт гүрэн''' '''Парфяны эзэнт гүрэн''' (мөн '''Аршакидын эзэнт гүрэн''' хэмээн нэрлэгддэг; эртний [[Перс хэл|перс]]: ''Аршак''), Н.э.ө. 247 оноос Н.э. 224 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хүчирхэг супер гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд Н.э.ө. 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфия]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ. I Митридат хааны үед (Н.э.ө. 171–138) Парфянчууд нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлж, [[Месопотами]] болон [[Мидийг]] [[Селевкидийн улс|Селевкидүүдээс]] эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаар Ефрат мөрнөөс Инд мөрний хөндий хүртэл өргөжиж, Өрнө ба Дорныг холбосон '''[[Торгоны зам]]'''-ын гол зангилааг хяналтандаа авчээ. Парфяны эзэнт гүрний цэргийн хүч чадлын цөм нь хүнд зэвсэгт морьт цэрэг ('''Катафракт''') болон асар хурдан довтлох чадвартай '''байлдааны харваач морьт цэрэг''' дээр суурилж байв. Тэдний тулалдааны дунд ухарч байхдаа эргэж харан харвадаг "Парфян харвалт" хэмэх цэргийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан юм. Н.э.ө. 53 онд болсон алдарт '''[[Кархайн тулалдаанд]]''' Парфяны генераль Сурена Ромын эзэнт гүрний гурван засаглагчийн нэг Марк Лициний Крассын удирдсан Ромын легион цэргүүдийг бүрэн бут цохисноор Ром ба Парфяны хооронд зуун дамжиж үргэлжилсэн цуврал дайнууд эхэлжээ. Эзэнт гүрний засаг захиргаа нь төвлөрсөн бус, орон нутгийн валууд болон язгууртнуудад асар их эрх мэдэл олгосон феодалын бүтээцтэй байв. Албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам, Парфян болон Грек хэлийг ашигладаг байсан бөгөөд Персеполис, Ниса, Ктесифон, Екбатана зэрэг хотууд нийслэл болон эзэнт гүрний төвийн үүргийг гүйцэтгэж байв. Тэд шашин шүтлэгийн хувьд Зороастризм, Эллинизмын соёл болон нутгийн шүтлэгүүдэд маш хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Ромын эзэнт гүрэнтэй хийсэн урт хугацааны дайнууд болон дотоодын язгууртнуудын сэнтийн тэмцэл нь эзэнт гүрнийг суларан доройтоход хүргэжээ. Н.э. 224 онд Ормозганы тулалдаанд Фарс мужийн амбан захирагч '''[[I Ардашир]]''' сүүлчийн хаан [[IV Артабаныг]] ялснаар Парфяны эзэнт гүрэн мөхөж, түүний суурин дээр [[Саманидын хаант улс|Сасанидын эзэнт гүрэн]] мандан гарчээ. [[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнодын нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Ахеменидын улс| ]] [[Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Эртний улс]] [[Ангилал:Өрнөд Азийн түүхэн улс]] hla5ujle5arp1hn3q1tnpfqj2z6tul6 0 36912 867654 783002 2026-08-29T07:37:55Z Zafer 24674 Photo changed 867654 wikitext text/x-wiki [[File:Brook Lopez 20260826 (4) (cropped).JPG|thumb|right|140px]] '''Брүүк Лопес''' ({{lang-en|Brook Lopez}}, ''[[1988]] оны [[4 сарын 1|дөрөвдүгээр сарын 1-нд]] [[Калифорни]] мужийн [[Хойд Холливүүд]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Нью Жерси Нетс|Брүүклин Нетс]] багийн [[Төвийн тоглогч (сагсан бөмбөг)|төвийн тоглогч]] юм. [[Стэнфорд]]ын их сургуулийн багт хоёр жил тоглосон Лопес [[2008]] оны [[драфт]]ын №10 болж [[Нью Жерси Нетс]] багт ирж одоог хүртэл тоглож байгаа. Түүний ихрийн дүү [[Финикс Санс]] багийн төв [[Робин Лопес]] билээ. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 213 [[Сантиметр|см]] *Жин — 120 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 11 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://espn.go.com/nba/player/_/id/3448/brook-lopez ESPN профайл] *[http://www.basketball-reference.com/players/l/lopezbr01.html Брүүк Лопес] - Basketball-Reference {{Брүүклин Нетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны НБА-гийн драфт}} {{DEFAULTSORT:Лопес, Брүүк}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] b3trjeeyu658uzh8p68sq78lqdy1pcf 867655 867654 2026-08-29T07:38:10Z Zafer 24674 Fixed 867655 wikitext text/x-wiki [[File:Brook Lopez 20260826 (4) (cropped).JPG|thumb|right|230px]] '''Брүүк Лопес''' ({{lang-en|Brook Lopez}}, ''[[1988]] оны [[4 сарын 1|дөрөвдүгээр сарын 1-нд]] [[Калифорни]] мужийн [[Хойд Холливүүд]] хотод төрсөн'') — [[Америк]]ийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Нью Жерси Нетс|Брүүклин Нетс]] багийн [[Төвийн тоглогч (сагсан бөмбөг)|төвийн тоглогч]] юм. [[Стэнфорд]]ын их сургуулийн багт хоёр жил тоглосон Лопес [[2008]] оны [[драфт]]ын №10 болж [[Нью Жерси Нетс]] багт ирж одоог хүртэл тоглож байгаа. Түүний ихрийн дүү [[Финикс Санс]] багийн төв [[Робин Лопес]] билээ. ==Товч мэдээлэл== *Өндөр — 213 [[Сантиметр|см]] *Жин — 120 [[Килограмм|кг]] *Өмсгөлийн дугаар — 11 ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://espn.go.com/nba/player/_/id/3448/brook-lopez ESPN профайл] *[http://www.basketball-reference.com/players/l/lopezbr01.html Брүүк Лопес] - Basketball-Reference {{Брүүклин Нетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны НБА-гийн драфт}} {{DEFAULTSORT:Лопес, Брүүк}} [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] 1mnn7ak6ij9k2nixyqkfz6q29hylbj0 0 40035 867604 867502 2026-08-28T16:15:18Z Bgangte 107082 867604 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь... нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), хар улаагана<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] oojmujuzggjcg6b3enyq2qzqcjcczzz 867605 867604 2026-08-28T16:17:25Z Bgangte 107082 867605 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Улаагана |image = Schwarzejohannisbeere.jpg |regnum = [[Ургамал]] |ordo = [[Saxifragales]] |familia = [[Сэрдэг]] |genus = ''[[Улаагана]]'' |}} '''Улаагана''' (Латин: ''Ribes'', дуудлага: /ˈraɪbiːz/)<ref>{{cite web |url=https://legalinfo.mn |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |publisher=Legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |language=mn}}</ref> нь голчлон Бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүс нутгаас гаралтай, ургамлын аймгийн 200 орчим мэдэгдэж буй зүйлийг багтаасан цэцэгт ургамлын төрөл юм. Улаагана нь Сэрдэгийн (Grossulariaceae) овгийн цорын ганц төрөл юм. Монгол оронд 12 зүйлийн улаагана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> ургадаг. Энэ төрөлд улаалзгана<ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу улаан улаагана<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ургамал |first=М. |url=https://cdn.gosmart.mn/a1OvFsCBkE_MtZ3ntAk__A/botany.admin/DynamicOffice/mongolian_biodiversity_plant_name_list_vol_2_2019_mon_eng.pdf?utm_source=chatgpt.com |title=Монгол орны биологийн олон янз байдал: ургамал, мөөг, бичил биетний зүйлийн жагсаалт (Дэд боть) |author2=Оюунцэцэг Б. |date=2019 |publisher=Монголика хэвлэлийн газар |pages=67 |language=mn}}</ref> (redcurrants, красная смородина), хар улаагана<ref>{{cite web |title=Байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ (Аймгийн ИТХ-ын тогтоолын хавсралт) |url=https://legalinfo.mn |access-date=2026-08-29 |publisher=Legalinfo.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Болормаа |first=Б. |url=https://www.slideshare.net/slideshow/ss-66449196/66449196 |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |author2=Булгамаа Д. |author3=Отгонтуяа Л. |date=2019 |publisher=Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо, ШУА-ын Ботаникийн хүрээлэн |pages=6 |language=mn}}</ref> буюу үхрийн нүд (blackcurrants, черная смородина), цагаан улаалзгана (whitecurrants, белая смородина), өргөст улаагана буюу тошлой (gooseberries), чулуусаг улаагана буюу хад зэрэг ургамлууд багтдаг. Эдгээр зүйлүүдийн хэд хэдэн сортыг хүнсэнд хэрэглэх зорилгоор болон цэцэрлэгжүүлэлтэд гоёл чимэглэлийн ургамал болгон тариалдаг. Мөн улааганы төрлийн ургамлууд нь таван шилмүүст нарс модыг гэмтээдэг мөөгөнцрийн эмгэг төрүүлэгч болох нарсны цэврүүт зэв өвчний (white pine blister rust) үндсэн дамжуулагч (завсрын эзэн) болдог. Улаагана нь [[биологи]]йн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна [[амин дэм]]ийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба [[каротин]], [[пектин]], антиоксидант, [[фосфор]], чулууны хүчлүүд, [[антоциан]]ы ба [[флавоноид]]ын нэгдэл, [[катехин]], [[треонин]], [[эфирийн тос]] агуулдаг.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=59}}</ref> ==Тодорхойлолт == Улааганы төрлийн ургамлууд нь цэцэг болон жимсийг хувьд маш олон янз хэлбэртэй байдаг дундаж хэмжээний бутлаг ургамал юм. Сарвуулаг болон нийлмэл навчтай байх бөгөөд зарим нь өргөстэй байдаг. Улаагана нь хос бэлэгтэй бөгөөд баг цэцэг үүсгэдэг. Зарим зүйл ургамлууд нь салангад бэлэгтэй байдаг. Тэхийн шээг буюу шивүүр улаагана нь эр эм цэцэг тусдаа бодгаль хөгждөг буюу эр тэхийн шээг, эм тэхийн шээг гэж байдаг. Зүйлээсээ хамаарч цэцэг нь ногооноос шар, улаан хүрэн хүртэл өөр өөр өнгө байж болдог. Цэцгийн цоморлиг нь дэлбээ нээсэн том байх бөгөөд хоорондоо нийлж гуурс эсвэл таваг хэлбэрийг үүсгэдэг. Доор суудалт үрэвчтэй бөгөөд боловсорч гүйцэхэд олон тооны үрт жимсгэнэ болж хөгждөг. ==Тархац== Улаагана нь Бөмбөрцгийн хойд хагаст өргөн тархсан бөгөөд Өмнөд Америкийн уулархаг бүс нутгаар урагшаа сунаж ургасан байдаг. Энэ төрлийн зүйлүүд нь ихэвчлэн нуга болон гол горхины ойролцоо ургадаг. Мөн манай орны [[Дорнод]], [[Хэнтий]], [[Завхан]], [[Увс]], [[Өвөрхангай]], [[Говь-Алтай]], [[Төв]], [[Хөвсгөл]], [[Ховд]] [[Аймаг|аймгуудад]] нутгийн [[шинэс]]эн [[гацуур]], шинэсэн ба [[хус]]ан [[ой]], тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, [[гол]] горхийн эрэг, нуранги, [[Хад|хад асгатай]] газар ургана. ==Ач тус== Улаагана нь [[ходоод]] гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь [[хоолойн өвчин]], хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.<ref name="">{{cite book|author=Ц.Ичинхорлоо |title=Байгалийн эмийн сан|url=|year= 2002|publisher|isbn=|page=60}}</ref> [[File:Blackcurrant 1.jpg|thumb|left|Хар улааганы буюу үхрийн нүдний бут.]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Ribes nigrum|Үхрийн нүд}} *[http://www.blackcurrantfoundation.co.uk/ Үхрийн нүд] [[Ангилал:Жимсгэнэ]] [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Тошлой]] m4las3paz41cqap2kchdvr9ft4afiqz 0 41422 867625 855708 2026-08-28T20:17:10Z Enkhsaihan2005 64429 867625 wikitext text/x-wiki {{Short description|Туркийн хамгийн том хот}} {{ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс суурин | official_name = Стамбул | native_name = {{nativename|tr|İstanbul}} | native_name_lang = tr | settlement_type = {{wrap|[[Туркийн их хотын захиргаа|Их хотын захиргаа]] ба [[Туркийн мужууд|муж]]}} | image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/3/2/1|border=infobox|caption_align = center | image1 = Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg | caption1 = [[Цэнхэр сүм, Стамбул|Цэнхэр сүм]], [[Софийн цогчин дуган|Айя-София]] байрласан [[Фатих|түүхэн хойг]] | image2 = Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg | caption2 = [[Охины цамхаг]] | image3 = Galata tower 01 23.jpg | caption3 = [[Галата цамхаг]] | image4 = Nostalgic tram on Istiklal Avenue in Istanbul.jpg | caption4 = [[Истиклал өргөн чөлөө]] болон [[Истанбулын дурсамжын трамвайнууд|трамвай]] | image5 = View of Topkapı Palace from the Galata Tower, Istanbul, Turkey 001 (cropped).jpg | caption5 = [[Топкапы ордон]] | image6 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | caption6 = [[Левент]] бизнес дүүрэг | image7 = Istanbul, Turkey Bosporus.jpg | caption7 = [[Босфорын хоолой]], [[Босфорын гүүр|анхны гүүр]] болон [[Ортакөй сүм]] }} | image_blank_emblem = Coat of arms İstanbul.svg | blank_emblem_size = 50px | blank_emblem_type = Стамбулын сүлд | image_flag = İstanbul Büyükşehir Belediyesi.svg | flag_size = 100px | mapsize = 230px | pushpin_map = Турк#Европ#Ази | pushpin_map_caption = Турк дэх байршил##Европ дахь байршил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|41|00|49|N|28|57|18|E|region:TR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Турк}} | subdivision_type1 = [[Туркийн газарзүйн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[Туркийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мармара бүс нутаг|Мармара]] | subdivision_name2 = '''Стамбул''' | seat_type = Захиргааны төв{{efn|Захирагчийн газар байрладаг.}} | seat = [[Жагалоглу]], [[Фатих]] | parts_type = Дүүргүүд | parts = [[Стамбулын дүүргийн жагсаалт|39]] | leader_party = [[Бүгд Найрамдах Ардын Нам (Турк)|CHP]] | leader_title = [[Хотын дарга#Турк|Хотын дарга]] | leader_name = [[Нури Аслан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title1 = [[Вали (албан тушаал)#Турк|Захирагч]] | leader_name1 = | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|publisher=Istanbul Buyuksehir Belediyesi|title=YETKİ ALANI|access-date=2020-02-04|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406112545/https://www.ibb.istanbul/SitePage/Index/82|url-status=dead}}</ref><ref>Стамбул муж = 5,460.85&nbsp;км²<br/>Хуурай газар = 5,343.22&nbsp;км²<br/>Нуур/Далан = 117.63&nbsp;км²<br/>Европ (25 дүүрэг) = 3,474.35&nbsp;км²<br/>Ази (14 дүүрэг) = 1,868.87&nbsp;км²<br/>Хотын нутаг (36 дүүрэг) = 2,576.85&nbsp;км² [Хотын бөөгнөрөл (39 дүүрэг) – (Чаталжа+Силиври+Шилэ)]<br/>* Хүн амын тоо, их хотын статусын дагуу Стамбул хотын хил хязгаар нь мужийн хил хязгаартай тохирч, тус мужийг Стамбулын метрополитан хот гэж үздэг.</ref> | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 2,576.85 | area_metro_km2 = 5,343.22 | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=İstanbul'un En Yüksek Tepeleri |url=https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |website=Hava Forumu |date=2020-04-15 |publisher=Hava Durumu Forumu |access-date=2023-11-27 |archive-date=2022-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114105009/https://www.kartal24.com/104583-istanbulun-en-yuksek-tepesi-neresidir |url-status=dead }}</ref> | elevation_max_m = 537 | population_total = 15,907,951 | population_urban = 15,569,856 | population_as_of = 12 сарын 31, 2022 | population_footnotes = <ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685|publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]]|title=Хаягт суурилсан хүн амын бүртгэлийн системийн үр дүн, 2022 он|date=2022-12-31|access-date=2023-02-06}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> | population_density_urban_km2 = 6,042 | population_density_metro_km2 = 2,977 | population_rank = [[Туркийн хотын жагсаалт|Туркэд 1-т]] <br/>[[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|Европт 1-т]] | population_demonym = Стамбулчууд<br/>({{lang-tr|İstanbullu}}) | postal_code_type = [[Шуудангийн дугаар]] | postal_code = 34000 - 34990 | area_codes = +90 212 <small>(Европын тал)</small> <br />+90 216 <small>(Ази тал)</small> | registration_plate = 34 | blank_name_sec2 = [[GeoTLD]] | blank_info_sec2 = [[.ist]], [[.istanbul]] | website = {{ubl|{{URL|https://ibb.istanbul/en|ibb.istanbul}}|{{URL|http://en.istanbul.gov.tr/|istanbul.gov.tr}}}} | blank_name = ДНБ (Нэрлэсэн) | blank_info = 2021<ref>{{cite web|url=https://cip.tuik.gov.tr/?il=34#|publisher=[[Туркийн статистикийн хүрээлэн]]|title=Kişi başına GSYH ($) (2021)|access-date=2021-01-30}}</ref> | blank1_name = &nbsp;- Нийт | blank1_info = [[америк доллар|$]] 248&nbsp;тэрбум | blank2_name = &nbsp;- Нэг хүнд ноогдох | blank2_info = [[америк доллар|$]] 15,666 | blank3_name = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank3_info = 0.867<ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> (<span style="color:#090;">маш өндөр</span>) · [[Туркийн аймгийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|1-т]] | timezone = [[Турк дэх цаг|TRT]] | utc_offset = +3 | module = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв | child = yes | official_name = [[Стамбулын түүхэн бүс нутаг]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(ii)(iii)(iv)}}(i)(ii)(iii)(iv) | ID = 356bis | year = 1985 | extension = 2017 | area = 765.5 }} | name = | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засаглал|Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар]] | governing_body = [[Стамбулын Хотын Захиргааны Зөвлөл]] | image_shield = | established_date = 330 оны 5 сарын 11 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | image_map = Istanbul in Turkey.svg }} '''Стамбул''' ({{langx|tr|İstanbul}} ({{IPA|tr|isˈtanbuɫ|audio=Istanbul pronunciation.ogg}}, ярианд {{IPA|tr|ɯsˈtambuɫ|}}) эрт үед '''Византий''' ([[Грек хэл|грек.]] Βυζάντιον) 337-1930 онд '''Константинополь''' ([[Грек хэл|грек.]] Κωνσταντινούπολις) нь [[Турк]]ийн [[Туркийн хамгийн том хотын жагсаалт|хамгийн том хот]] бөгөөд тус улсын эдийн засаг, соёл, түүхийн төв. Стамбул 2025 оны байдлаар 15 сая гаруй тус хотод [[Туркийн хүн ам]]ын 18% амьдардаг.<ref name="Population of Turkey" /> Стамбул хүн амын тоогоороо Европ{{efn|Стамбул Европын хамгийн том хот боловч Европ болон Азийг хамарсан хотыг бүхэлд нь Европын хот гэж тооцвол. Стамбул тив дамнасан хот тул [[Москва]] Европын хамгийн том хот юм.|group=lower-alpha}} болон дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг. Хоёр тивд байрладаг хот бөгөөд хүн амын гуравны хоёр нь [[Европ]]т, үлдсэн хэсэг [[Ази]]д амьдардаг.<ref>{{harvnb|Tepe|2019|p=1}}</ref> Стамбул Туркийн баруун хойд хэсэгт, [[Гантиг тэнгис]] болон [[Хар тэнгис]]ийн хооронд, дэлхийн хамгийн завгүй усан замын нэг болох [[Босфорын хоолой]]г гатлан ​​оршдог. Талбай нь {{convert|5461|km2|mi2}} Стамбул мужтай давхцдаг.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=n.d. |title=Yetki Alanı |url=https://ibb.istanbul/ibb/belediye-hakkinda/yetki-alani/#kanunlar |website=İstanbul Büyükşehir Belediyesi |access-date=2026-05-05 |quote=...geçici 2. Madde ile İstanbul ve İzmit illeri için istisnai bir uygulama yapılarak büyükşehir belediye sınırları, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi itibariyle il mülkî sınırı olarak genişletildi. Bu hükümle birlikte İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin yetki alanı 5460,85 km² (5343,22 km² kara alanı + 117,63 km² göl alanı) oldu.}}</ref> 2012 оны байдлаар 11.6 сая хүнтэй байна. 1985 онд түүхэн газрууд нь [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад орсон байна. Стамбул [[Хар тэнгис]] [[Гантиг тэнгис]] хоёрын дундах [[Босфорын хоолой]] дээгүүр гарсан гүүр, доогуур холбосон хоолойгоор [[Ази]], [[Европ]]ыг холбосон боомт хот юм. == Түүх == МЭӨ 7-р зуунд голчлон Грекийн Мегара хотоос гаралтай колоничлогчид Византий хотыг байгуулжээ. 330 онд Ромын эзэн хаан I Константин Ромын эзэнт гүрний нийслэлийг "Шинэ Ром" гэж нэрлэсэн Византий хот руу нүүлгэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нэр нь түгээмэл биш болж, удалгүй нийслэлийг 337 онд '''Константинополь''' ([[Грек хэл|грек.]] Κωνσταντινούπολις) гэдэг нэртэй болж, грек [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] нийслэл (395–1204, 1261–1453), 15-р зуунаас турк [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] нийслэл (1453–1922) болж байгаад [[Бүгд Найрамдах Турк Улс|БНТУ]]-ын үед нэрээ ч (1930), нийслэлийн эрхээ ч ([[Анкара]]д) алджээ. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Киречбурну]] (хэвийн үе 1991–2020, хур тунадасатй өдөр ба нар 1981–2010) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.4 | Mar high C = 12.0 | Apr high C = 16.1 | May high C = 21.0 | Jun high C = 25.7 | Jul high C = 28.0 | Aug high C = 28.2 | Sep high C = 24.6 | Oct high C = 19.9 | Nov high C = 15.0 | Dec high C = 10.7 | year high C = | Jan mean C = 5.9 | Feb mean C = 6.1 | Mar mean C = 8.0 | Apr mean C = 11.5 | May mean C = 16.3 | Jun mean C = 21.1 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 24.2 | Sep mean C = 20.5 | Oct mean C = 16.2 | Nov mean C = 11.7 | Dec mean C = 7.9 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 3.5 | Mar low C = 4.9 | Apr low C = 8.1 | May low C = 12.8 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 20.3 | Aug low C = 21.2 | Sep low C = 17.4 | Oct low C = 13.6 | Nov low C = 9.2 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 96.1 | Feb precipitation mm = 87.7 | Mar precipitation mm = 69.8 | Apr precipitation mm = 45.1 | May precipitation mm = 37.1 | Jun precipitation mm = 44.7 | Jul precipitation mm = 36.3 | Aug precipitation mm = 43.5 | Sep precipitation mm = 81.3 | Oct precipitation mm = 98.3 | Nov precipitation mm = 100.5 | Dec precipitation mm = 124.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 16.9 | Feb precipitation days = 15.2 | Mar precipitation days = 13.2 | Apr precipitation days = 10.0 | May precipitation days = 7.4 | Jun precipitation days = 7.0 | Jul precipitation days = 4.7 | Aug precipitation days = 5.1 | Sep precipitation days = 8.1 | Oct precipitation days = 12.3 | Nov precipitation days = 13.9 | Dec precipitation days = 17.5 | year precipitation days = 131.3 | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan snow days = 4.5 | Feb snow days = 4.7 | Mar snow days = 2.9 | Apr snow days = 0.1 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.3 | Dec snow days = 2.7 | year snow days = | unit snow days = 0.1 см | Jan sun = 68.2 | Feb sun = 89.6 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 180.0 | May sun = 248.0 | Jun sun = 297.6 | Jul sun = 319.3 | Aug sun = 288.3 | Sep sun = 234.0 | Oct sun = 158.1 | Nov sun = 93.0 | Dec sun = 62.0 | year sun = | Jan percentsun = 22 | Feb percentsun = 29 | Mar percentsun = 38 | Apr percentsun = 46 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 64 | Jul percentsun = 69 | Aug percentsun = 66 | Sep percentsun = 65 | Oct percentsun = 46 | Nov percentsun = 31 | Dec percentsun = 22 | Jan humidity = 79.8 | Feb humidity = 78.6 | Mar humidity = 75.8 | Apr humidity = 75.1 | May humidity = 76.5 | Jun humidity = 75.7 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 75.0 | Oct humidity = 78.4 | Nov humidity = 78.9 | Dec humidity = 78.4 | year humidity = | year percentsun = | source =<ref name="mgm2020">{{cite web |title=Resmi İstatistikler |url=https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ISTANBUL |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223163236/https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ISTANBUL |archive-date=2020-12-23 |access-date=2026-05-05 |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}}</ref><ref>{{cite web|title=Rivista Ligure di Meteorologia 44 - La neve sulle coste del Mediterraneo|url=http://www.nimbus.it/liguria/rlm44/neve_mediterraneo.htm|access-date=2026-05-05|website=www.nimbus.it}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Sariyer_17061.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = 2026-05-05}}</ref> }} ==Хүн ам== {{main|Стамбулын хүн ам}} {{see also|Туркийн хүн ам}} [[File:Istanbul population pyramid.svg|thumb|2022 оны Стамбулын хүн амын пирамид]] {| class="toccolours" style="clear: right; float: right; border-spacing: 0; margin-left: 1em;" |+ {{resize|110%|'''Түүхэн хүн ам'''}} | style="padding-right:0.2em" | {{Хүн амын түүхэн тоо | title = Бүгд Найрамдах Улсаас өмнөх | style="width:12em;"| subbox = yes | percentages = off | 100| 36,000 | 361| 300,000 | 500| 400,000 | 7-р {{abbr|з.|зуун}}| 150–350,000 | 8-р {{abbr|з.|зуун}}| 125–500,000 | 9-р {{abbr|з.|зуун}}| 50–250,000 | 1000| 150–300,000 | 1100| 200,000 | 1200| 150,000| [[Латин эзэнт гүрэн#Уналт болон мөхөл|1261]]| 100,000 | 1350| 80,000| [[Константинополийн уналт|1453]]| 45,000 | 1500| 200,000 | 1550| 660,000 | 1700| 700,000 | 1815| 500,000 | 1860| 715,000 | 1890| 874,000 | 1900| 942,900 }} | style="border-left:solid 1px black; padding-left:0.2em" | {{Хүн амын түүхэн тоо | title = Бүгд Найрамдах Улс | percentages = pagr | subbox = yes | 1925| 881,000 | 1927| 691,000 | 1935| 740,800 | 1940| 793,900 | 1945| 845,300 | 1950| 983,000 | 1960| 1,459,500 | 1965| 1,743,000 | 1970| 2,132,400 | 1975| 2,547,400 | 1980| 2,853,500 | 1985| 5,494,900 | 1990| 6,620,200 | 1994| 7,615,500 | 1997| 8,260,400 | 2000| 8,831,800 | 2007| 11,174,200 | 2015| 14,657,434 | 2016| 14,804,116 | 2017| 15,029,231 | 2018| 15,067,724 | 2019| 15,519,267 }} |- | colspan=2 style="font-size:100%; text-align:center" | Эх сурвалж: Ян Лахмайер 2004, {{harvnb|Chandler|1987}}, {{harvnb|Morris|2010}},{{harvnb|Turan|2010}}<ref name="mfa">{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/899051/turkey-population-of-istanbul/| title= Population of Istanbul in Turkey from 2007 to 2019|publisher=Statista}}</ref> |} Стамбул түүхийн ихэнх хугацаанд дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг байсаар ирсэн. МЭ 500 он гэхэд Константинополь 400,000-500,000 хүн амтай байсан нь [[Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том хотын жагсаалт|дэлхийн хамгийн том хот]] байсан юм.<ref>{{harvnb|Morris|2010|p=113}}</ref> 12-р зууныг хүртэл дэлхийн хамгийн том хотын байр суурийн төлөө [[Багдад]], [[Чанань]], [[Кайфэн]], [[Мерв]] зэрэг бусад томоохон түүхэн хотуудтай өрсөлдөж байв. Дэлхийн хамгийн том хот дахин болоогүй ч 1500-1750 онуудад [[Европын түүхэн дэх хамгийн том хотын жагсаалт|Европын хамгийн том хот]] хэвээр байсан бөгөөд дараа нь [[Лондон]] гүйцэж түрүүлсэн.<ref name="cha463">{{harvnb|Chandler|1987|pp=463–505}}</ref> [[Туркийн Статистикийн Хүрээлэн]]гийн тооцоолсноор Стамбул их хотын захиргааны хүн ам 2019 оны эцэст 15,519,267 байсан бөгөөд улсын хүн амын {{nowrap|19 хувийг}} эзэлж байв.<ref name="tuikpop">{{cite web |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2019 |url=http://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2019-33705 |website=data.tuik.gov.tr |publisher=Türkiye İstatistik Kurumu |access-date=2026-05-05|location=Стамбул, Турк |date=2020-02-04}}</ref> Оршин суугчдын 64.4% Европ талд, 35.6% Ази талд амьдардаг.<ref name="tuikpop"/> Стамбул дэлхийн долоо дахь том хот бөгөөд Европын хоёр дахь том хот суурингийн бөөгнөрөл.<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907071902/http://esa.un.org/unup/Documentation/faq.htm|archive-date=2012-09-07 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|work=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |title=Frequently Asked Questions|date=2012-04-05|access-date=2026-05-05}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wup/Download/Files/WUP2018-F11a-30_Largest_Cities.xls |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|work=World Urbanization Prospects, the 2018 Revision|title=File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2035|format=xls |date=2012-04-05|access-date=2026-05-05}}</ref> Хотын хүн амын жилийн өсөлт 1.5 хувьтай байгаа нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] далан найман том хотын дунд хамгийн өндөр үзүүлэлтүүдийн нэг. Хүн амын өндөр өсөлт улс даяарх хотжилтын чиг хандлагыг харуулж байна.<ref name="oecd">{{cite book |url=http://www.oecdbookshop.org/get-it.php?REF=5KZSL2MLL49Q&TYPE=browse |title=OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey |publisher=[[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] |date=2008 |series=Policy Briefs |isbn=978-92-64-04383-1}}</ref> Стамбул 20-р зууны хоёрдугаар хагаст онцгой хурдацтай өсч, 1950-2000 оны хооронд хүн ам нь арав дахин өссөн.<ref name="tu224">{{harvnb|Turan|2010|p=224}}</ref> Энэ өсөлт дотоод болон олон улсын шилжилт хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй байв. Стамбулын оршин суух зөвшөөрөлтэй гадаадын хүн ам 2007 онд 43,000 байсан бол<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |work=Today's Zaman |last=Камп |first=Кристина |date=2010-02-17 |access-date=2026-05-05 |title=Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509024340/http://www.todayszaman.com/news-201695-starting-up-in-turkey-expats-getting-organized.html |archive-date=2013-05-09 }}</ref> 2019 онд 856,377 болж эрс нэмэгджээ.<ref name="immig">{{cite web |title=International Migration Statistics, 2019 |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=International-Migration-Statistics-2019-33709 |website=data.tuik.gov.tr |publisher=Türk İstatistik Kurumu |access-date=2026-05-05 |location=Стамбул, Турк |date=2020-07-17}}</ref><ref name="immigft">{{cite news |last1=Peace |first1=Fergus |title=City stats: Istanbul versus Athens |url=https://www.ft.com/content/d5c87fd0-117d-11ea-a225-db2f231cfeae |access-date=2026-05-05 |newspaper=Financial Times |date=2020-11-29}}</ref> 2020 оны ТСХ-ийн мэдээллээр 15.4 сая гаруй хүн амтай{{Efn|Улсын бүртгэлийн мэдээлэлд үндэслэсэн ба энэ нь өөрчлөгдөхгүй бөгөөд гэр бүлээс өвлөгдөнө. Гэрлэсэн эмэгтэй мөн нөхрийнхөө мужид бүртгэлтэй байна.|group=lower-alpha}} Стамбул хотод 2.1 сая орчим хүн бүртгэлтэй байгаа бөгөөд оршин суугчдын дийлэнх нь Анатолийн мужууд, ялангуяа 1950-д оноос хойш дотоодын шилжилт хөдөлгөөний улмаас [[Хар тэнгисийн бүс нутаг|Хар тэнгис]], [[Төв Анатоли|Төв]] болон [[Зүүн Анатоли]]йн бүс нутгаас гаралтай.<ref>{{cite web|last=Мурат|first=Седат|title=Doğum yerlerine göre İstanbul nüfusu ve iç göçler|url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/9281}}</ref> [[Кастамону муж|Кастамону]], [[Орду муж|Орду]], [[Гиресун муж|Гиресун]], [[Эрзурум муж|Эрзурум]], [[Самсун муж|Самсун]], [[Малатья муж|Малатья]], [[Трабзон муж|Трабзон]], [[Синоп муж|Синоп]], [[Ризе муж|Ризе]] мужуудад бүртгэлтэй хүмүүс Стамбулын хүн амын хамгийн том бүлгийг төлөөлдгөөс 760 мянга гаруй [[Сивас]]т бүртгэлтэй хүмүүс хамгийн өндөр хувийг эзэлж байна.<ref>{{cite web|last=Шафак|first=Ени|date=2021-02-11|title=İstanbul'da en çok nereli var: İstanbul'da en çok hangi ilden vatandaş yaşıyor?|url=https://www.yenisafak.com/istanbulda-en-cok-nereli-var-istanbulda-en-cok-hangi-ilden-vatandas-yasiyor-h-3598629|access-date=2026-05-05|website=Yeni Şafak|language=tr-TR}}</ref> 2019 оны судалгаагаар Стамбулын хүн амын зөвхөн 36% нь Стамбул мужид төрсөн болохыг тогтоожээ.<ref name=":2">{{cite web|title=23 Haziran 2019 Sandık Analizi ve Seçmen Kümeleri|url=https://konda.com.tr/wp-content/uploads/2019/07/23Haziran2019_Istanbul_Sandik_Analizi.pdf|website=KONDA}}</ref> == Зураг== <gallery widths="210px" heights="150px"> Зураг:Istanbul and Bosporus big.jpg|Эгц дээрээс харсан зураг Зураг:Şişli-Mecidiyeköy Station in November 2022.jpg|«Жевахир» их дэлгүүр Зураг:Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg|Лалын «Цэнхэр сүм» Зураг:Halic.png|Стамбул хот Зураг:Taksim Square.jpg|Таксимын талбай Зураг:Metrobus Istanbul 2010.jpg|Автобусны зам ба автомашины зам </gallery> == Тэмдэглэл == {{notes}} == Эх сурвалж == {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим хуудас == {{commons|İstanbul|Стамбул}} * [http://www.ibb.gov.tr/en-US/Pages/Home.aspx Стамбул хотын албан ёсны сайт] * [http://english.istanbul.gov.tr Стамбул мужийн засаг дарга] * [https://web.archive.org/web/20110810081126/http://sehirrehberi.ibb.gov.tr/MapForm.aspx?&rw=1C2&cl=385&scl=6&cx=88710&cy=96187 1946, 1966, 1982, 2005 онуудын газрын зураг] {{Туркийн хот}} [[Ангилал:Стамбул| ]] [[Ангилал:Азийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Стамбул аймгийн суурин]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Туркийн урьдын нийслэл]] 2ruk1uj1h9et6mbgeucfwfscmpyomzh 0 41649 867660 856601 2026-08-29T09:04:33Z Zafer 24674 Photo changed 867660 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Кэрон Батлер | Англиар = Caron Butler | Зураг = Caron Butler 20260826 (2) (cropped).JPG | Тайлбар = багт байхдаа. | Хэмжээ = 230px | Байрлал = [[Жижиг довтлогч]] | Өндөр = 201 [[см]] | Жин = 103 [[кг]] | Баг = Детройт Пистонс | Дугаар = 2 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1980|3|13}} | Мэндэлсэн газар = [[Висконсин]], [[Расин]] | Бага сургууль = Расин-Парк (Висконсин, Расин) <br /> Мэн ([[Мэн (муж)|Мэн]], [[Питтсфилд (Мэн)|Питтсфилд]]) | Ахлах сургууль = [[Коннектикут]]ийн [[их сургууль]] | Драфт = 10 | Драфтын жил = 2002 | Сонгогдсон баг = [[Майами Хит]] | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Майами Хит]] (2002—2004) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2004—2005) * [[Вашингтон Уизардс]] (2005—2010) * [[Даллас Маверикс]] (2010—2011) * [[Лос-Анжелес Клипперс]] (2011—2013) * [[Милуоки Бакс]] (2013—2014) * [[Оклахома-Сити Тандер]] (2014) * [[Детройт Пистонс]] (2014—одоо) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * [[НБА-д түрүүлсэн багууд|НБА-гийн аварга]] ([[2010-2011 оны НБА-гийн улирал|2011]]) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын тоглолт]] (2003) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]] (2007—2008) * Бүсийн шилдэг тоглогч (Big East) (2002) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|Залуучуудын ДАШТ}} {{МедальАлт|Сайтама 2001|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} }} '''Жеймс Кэрон Батлер''' ({{lang-en|James Caron Butler}}, ''[[1980]] оны [[3 сарын 13|гуравдугаар сарын 13-нд]] [[Висконсин]] [[муж]]ийн [[Расин (Висконсин)|Расин]] [[хот]]од төрсөн'') — [[АНУ|америкийн]] мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]]ны [[Детройт Пистонс]] багт тоглодог. == Товчхон == Кэрон Батлер жижиг довтлогчийн байрлалд ихэвчлэн тоглодог бөгөөд зарим үед шидэгч-хамгаалагчийн байрлалд тоглох нь бий. Коннектикут мужийн [[Их сургууль|коллежоос]] [[2002]] оны драфтаар [[Майами Хит]] багт элсэж, замналынхаа туршид [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн]] аварга цолыг [[Даллас Маверикс]] багт байхдаа хүртэж, хоёр ч удаа ([[2007]], [[2008]]) [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|бүх оддын тоглолтонд]] оролцож байсан туршлагатай тоглогч билээ. [[2014]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] [[Оклахома-Сити Тандер|Оклахомад]] боломжийн тоглосон Батлер [[Детройт Пистонс]]од элсэв.<ref>[http://www.nba.com/pistons/news/detroit-pistons-sign-free-agent-forward-caron-butler Detroit Pistons Sign Free Agent Forward Caron Butler]</ref> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Холбоос== *[http://www.nba.com/playerfile/caron_butler/ NBA.com - Профайл] *[http://www.basketball-reference.com/players/b/butleca01.html Basketball-Reference.com - Профайл] *[https://web.archive.org/web/20140409234933/http://sports.yahoo.com/nba/players/3608/ Yahoo! Sports - Профайл] {{Детройт Пистонс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2002 оны НБА-гийн драфт}} {{2010-2011 оны НБА-гийн аваргууд}} {{DEFAULTSORT:Батлер, Кэрон}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] 9u5tjssyui4nx7p4io1y9m3tb4z9gb7 1 46285 867601 408282 2026-08-28T15:42:58Z Bgangte 107082 /* засвар оруулж зөв болгох */ шинэ хэсэг 867601 wikitext text/x-wiki Үхрийн нүд (лат. Blackcurrant) > http://www.pinterest.com/pin/28147566397479057/ Blackcurrant > [http://en.wikipedia.org/wiki/English_language English] [http://en.wikipedia.org/wiki/Word word] == засвар оруулж зөв болгох == Сайн байна уу? Энэхүү хуудасны дээд үндсэн гарчгийг "Үхрийн нүд" биш, ургамлын төрлийнх нь ерөнхий нэр болох "Улаагана" болгож зөөж өгнө үү. Хуудасны текст дотор ч ургамлын төрлийг Улаагана (Ribes) гэж зөв тодорхойлсон байна. Үхрийн нүд (Ribes nigrum) бол үүний зөвхөн нэг зүйл нь юм. яг л оросууд таранушка гэж смородина двуиглая-г өөрөөр нэрлэдэг шиг. [[Хэрэглэгч:Bgangte|Bgangte]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bgangte|яриа]]) 15:42, 28 Наймдугаар сар 2026 (UTC) omy8afy9sq5h3hd2fmibb1byw9d79df 0 46364 867578 663822 2026-08-28T14:29:58Z Enkhsaihan2005 64429 867578 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводины байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Өрнөд Бачка тойрог|Өрнөд Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Умард Бачка тойрог|Умард Бачка]], [[Умард Банат тойрог|Умард Банат]] гэсэн долоон [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|дүүрэг]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] 6dfxncf5or4n9xpaa3yfbwc97rf39l7 867579 867578 2026-08-28T14:30:17Z Enkhsaihan2005 64429 867579 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводины байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Өрнөд Бачка тойрог|Өрнөд Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Умард Бачка тойрог|Умард Бачка]], [[Умард Банат тойрог|Умард Банат]] гэсэн долоон [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|дүүрэг]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] 1af2ij53pc5btlymx33juplpgawmxab 867596 867579 2026-08-28T15:03:22Z Enkhsaihan2005 64429 867596 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводины байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Өрнөд Бачка тойрог|Өрнөд Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Умард Бачка тойрог|Умард Бачка]], [[Умард Банат тойрог|Умард Банат]] гэсэн долоон [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|дүүрэг]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} {{Сербийн өөртөө засах муж}} {{Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] b8enje2xzjmdi45vq9hvo7copdcjsg4 867617 867596 2026-08-28T19:50:39Z Enkhsaihan2005 64429 867617 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводины байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Баруун Бачка тойрог|Баруун Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Хойд Бачка тойрог|Хойд Бачка]], [[Хойд Банат тойрог|Хойд Банат]] гэсэн долоон [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|дүүрэг]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} {{Сербийн өөртөө засах муж}} {{Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] pukpuycd6bwwnoouz81kobzry9tcyto 867618 867617 2026-08-28T19:51:07Z Enkhsaihan2005 64429 867618 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводины байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Баруун Бачка тойрог|Баруун Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Хойд Бачка тойрог|Хойд Бачка]], [[Хойд Банат тойрог|Хойд Банат]] гэсэн долоон [[Сербийн захиргааны тойрог|тойрог]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} {{Сербийн өөртөө засах муж}} {{Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] iu48cxwp1asrjgv8uj09dgwqtbo2cvk 867620 867618 2026-08-28T20:08:21Z Enkhsaihan2005 64429 867620 wikitext text/x-wiki {{short description|Сербийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Воеводина | native_name = Војводина | official_name = Воеводина Өөртөө Засах Муж<br />{{nobold|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Војводина}}}}<br/> {{nobold|{{native name|hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}}}<br/>{{nobold|{{native name|sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}}}<br />{{nobold|{{native name|ro|Provincia Autonomă Voivodina}}}}<br/>{{nobold|{{native name|hr|Autonomna pokrajina Vojvodina}}}}<br/>{{nobold|{{lang|rsk|Автономна покраїна Войводина}}}} {{nobold|([[Панноны Русин хэл|Русин]])}} | settlement_type = [[Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = {{image array | perrow = 1 | width = 120 <!--image 1--> | image1 = Flag of Vojvodina.svg{{!}}border | alt1 = Воеводинын далбаа | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalna zastava Vojvodine sa grbom.svg{{!}}border | alt2 = Воеводинын уламжлалт далбаа | caption2 = Уламжлалт }} | image_shield = {{image array | perrow = 1 | width = 74 <!--image 1--> | image1 = Coat of arms of Vojvodina.svg | alt1 = Воеводинын сүлд | caption1 = Албан ёсны <!--image 2--> | image2 = Tradicionalni grb Vojvodine.svg | alt2 = Воеводинын уламжлалт сүлд | caption2 = Уламжлалт }} | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Vojvodina in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Воеводинын байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|45.416|20.198|type:adm1st_region:RS-VO|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Сербийн Воеводина]] байгуулагдсан | established_date = 1848 | established_title1 = [[Сербийн хаант улс]]тай нэгдсэн | established_date1 = 1918 | established_title2 = [[Воеводинын Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date2 = 1944 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Нови Сад]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сербийн Дэвшилтэт Нам|SNS]] | leader_title = [[Воеводинын засгийн газрын ерөнхийлөгч|Засгийн газрын ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Майя Гойкович]] | leader_title1 = [[Воеводинын чуулганы ерөнхийлөгч|Чуулганы ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Балинт Юхас]] ([[Воеводинын Унгаруудын Холбоо|SVM]]) | governing_body = | government_type = Нэгдсэн улс дахь [[өөртөө засах муж]] | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 21614 | area_total_sq_mi = 8304 | area_land_km2 = | area_water_km2 = <!-- hectares --> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{Serbian census 2022}}</ref> | population_as_of = 2022 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,740,230 | population_density_km2 = {{#expr: 1740230/21614 round 0}} | population_est = {{DecreaseNeutral}} 1,720,427 | pop_est_footnotes = <ref name="x242">{{cite web | title=Претрага дисеминационе базе | website=Претрага дисеминационе базе | url=https://data.stat.gov.rs/Home/Result/18010403?languageCode=sr-Cyrl | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_footnotes = <ref name="vojvodina.gov.rs">{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|work=vojvodina.gov.rs|access-date=2026-08-28|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics_type2 = ДНБ | demographics1_info1 = {{hlist|[[Серби хэл|Серби]]|[[Унгар хэл|Унгар]]|[[Словак хэл|Словак]]|[[Румын хэл|Румын]]|[[Хорват хэл|Хорват]]|[[Панноны Русин хэл]]}} | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $20.1 тэрбум (2024)<ref name="v058">{{cite web | title=Регионални бруто домаћи производ, 2024. | website=publikacije.stat.gov.rs | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Html/G20251324.html | language=sr | access-date=2026-08-28}}</ref> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $11,613 (2024)<ref name="v058"/> | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-VO]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.799<ref>{{Cite book |last1=Станоевич |first1=Драган |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human development in response to demographic change |last2=Павлович Бабич |first2=Драгица |last3=Маткович |first3=Гордана |last4=Петрович |first4=Елизавета |last5=Арандаренко |first5=Михаил |last6=Гэйли |first6=Николай |last7=Никитович |first7=Владимир |last8=Луц |first8=Вольфганг |last9=Стаменкович |first9=Желька |date=2022 |publisher=UNDP Srbija |others=Vereinte Nationen, UNDP |isbn=978-86-7728-354-4 |editor-last=Вукович |editor-first=Данило |series=National human development report Serbia |location=Серби |archive-date=2024-03-13 |access-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}</ref><br />{{color|#0c0|өндөр}} · [[Сербийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|Сербид 2-т]] | website = {{URL|vojvodina.gov.rs}} | footnotes = | established_title3 = Өөртөө засах муж | established_date3 = 1990 <!-- blank fields (section 1) --> }} '''Воеводина''' ({{langx|sr|Војводина}}, {{IPA|sr|vǒjvodina|IPA}}), албан ёсоор '''Воеводина Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Војводина|Autonomna pokrajina Vojvodina}}), нь хойд [[Серби]]д оршдог [[Өөртөө засах засаг захиргааны нэгж|өөртөө засах муж]]. [[Бачка]], [[Банат]], [[Срем]] болон хойд [[Мачва]] зэрэг түүхэн болон газарзүйн бүс нутгуудыг хамардаг. Үндэсний нийслэл [[Белград]] болон [[Сава гол|Сава]], [[Дунай мөрөн|Дунай мөрний]] хойд хэсэгт оршдог. Воеводинад хүн амын дөрөвний нэг буюу 1.7 сая хүн амьдардаг бөгөөд засаг захиргааны төв [[Нови Сад]] нь Сербийн хоёр дахь том хот юм. Дотроо [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]], [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]], [[Баруун Бачка тойрог|Баруун Бачка]], [[Срем тойрог|Срем]], [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]], [[Хойд Бачка тойрог|Хойд Бачка]], [[Хойд Банат тойрог|Хойд Банат]] гэсэн долоон [[Сербийн захиргааны тойрог|тойрог]]т хуваагддаг. [[Нови-Сад]], [[Суботица]], [[Зренянин]], [[Панчево]], [[Сомбор]] зэрэг олон хоттой. Хүн амын 67 хувийг эзэлсэн [[сербичүүд|серби]] ихэнх нутгаар тархан суудаг бол 13 хувийг эзэлдэг [[мажарууд|мажар үндэстэн]] нутгийн умард биед оршдог. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Vojvodina}} {{Сербийн тойрог}} {{Сербийн өөртөө засах муж}} {{Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Воеводина| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] 4oaac6r0i7q73pf1g940a6bitn5ip73 0 46404 867612 663810 2026-08-28T19:43:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Банат тойрог]] to [[Хойд Банат тойрог]] 663810 wikitext text/x-wiki '''Умар Банат аймаг''' ({{lang-sr|Севернобанатски управни округ}}) — [[Серб улс]]ын [[Воеводина]] мужийн 312 мянган хүнтэй [[Серб улсын засаг захиргааны хуваарь|аймаг]]. {{double image|left|North_Banat_in_Serbia.svg|130|SevernoBanatski_district.gif|130}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Сербийн аймаг]] ay85d4ybn15zim61wd9bjujrehtsb73 10 46406 867615 867481 2026-08-28T19:47:19Z Enkhsaihan2005 64429 867615 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Сербийн тойрог | title = [[Сербийн захиргааны тойрог]] | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | bodyclass = hlist | group1 = | list1 = * [[Баруун Бачка тойрог|Баруун Бачка]] * [[Бор тойрог|Бор]] * [[Браничев тойрог|Браничев]] * [[Заечар тойрог|Заечар]] * [[Златибор тойрог|Златибор]] * [[Колубара тойрог|Колубара]] * [[Мачва тойрог|Мачва]] * [[Моравич тойрог|Моравич]] * [[Нишава тойрог|Нишава]] * [[Өмнөд Банат тойрог|Өмнөд Банат]] * [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка]] * [[Пирот тойрог|Пирот]] * [[Подунай тойрог|Подунай]] * [[Поморав тойрог|Поморав]] * [[Пчинь тойрог|Пчинь]] * [[Расина тойрог|Расина]] * [[Рашка тойрог|Рашка]] * [[Срем тойрог|Срем]] * [[Топлич тойрог|Топлич]] * [[Төв Банат тойрог|Төв Банат]] * [[Хойд Банат тойрог|Хойд Банат]] * [[Хойд Бачка тойрог|Хойд Бачка]] * [[Шумади тойрог|Шумади]] * [[Ябланич тойрог|Ябланич]] * [[Косово тойрог|Косово]]{{sup|a}} * [[Косово-Поморав тойрог|Косово-Поморав]]{{sup|a}} * [[Косовска Митровица тойрог|Косовска Митровица]]{{sup|a}} * [[Печ тойрог|Печ]]{{sup|a}} * [[Призрен тойрог|Призрен]]{{sup|a}} | below = * {{sup|a}} [[Косово]] 2008 онд тусгаар тогтнолоо зарласан ч Серби одоог хүртэл өөрийн нутаг дэвсгэр хэмээн мэдэгдсээр байна. }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Сербийн засаг захиргааны нэгж]] </noinclude> 8rbyw3rx19gelrbjcn0ghqmotuf9fub 0 46416 867610 698867 2026-08-28T19:43:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Бачка тойрог]] to [[Хойд Бачка тойрог]] 698867 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:110%; background:11DDFF" | Умард Бачка тойрог</br><small>{{lang-sr|Севернобачки управни округ}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Серби2|North Backa in Serbia.svg|center|300px}} <small><center>Серби дэх Умард Бачка тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{SRB|2=Серби Улс}} |- | [[Нийслэл|Захиргааны төв]]: || [[Суботица]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 1.784 км² |- | [[Хүн ам]]: || 200.140 <small>(2002 он)</small> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 102 хүн км² тутамд |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>RS-01</tt> |- ! colspan="2" style="background:#87CEFA"| Газрын зураг |- | colspan="2"| [[File:SevernoBacki_district.gif|290px|center|Умард Бачка тойргийн газрын зургийн бүдүүвч]] |- |} '''Умард Бачка тойрог''' ({{lang-sr|Севернобачки управни округ}}) — [[Серби]] улсын [[Воеводина]] мужийн 312 мянган хүнтэй [[Захиргааны дүүрэг (Серби)|тойрог]]. {{stub}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Бачка]] [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] [[Ангилал:Умард Бачка тойрог| ]] 3in47swcupo8jjw6rt65oklcmqkoiy6 0 46418 867621 729355 2026-08-28T20:08:51Z Enkhsaihan2005 64429 867621 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Баруун Бачка тойрог | native_name = Западнобачки округ | native_name_lang = sr | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------>| image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Sombor-Zupanija-20160404.jpg |photo2a =Slatinsko-stepsko stanište - Srpski Miletić 3.jpg |photo2b =Crpna stanica Mali Stapar.jpg |photo2c =Bački-Brestovac-Zimi.jpg |photo3a =Sombor-Theater-20160404.jpg |photo3b =Trg Svetog Trojstva 01.jpg |photo4a =Sombor orthodox church.jpg |photo4b =Apatin2.jpg |photo4c =Cathedral of St. Nicholas in Ruski Krstur - 04.jpg |photo5a =Kaštel Juranović (Vamošer), Bački Monoštor 03.jpg |photo5b =Dvorac porodice Kovač, Riđica 02.jpg |photo5c =Dvorac Redl, Rastina 01.jpg |photo6a =Panoramic view of Rastina with the kurgans.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = West Backa in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = <!-- location ------------------> | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Воеводина}} <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Сомбор]] <!-- government type, leaders -->| leader_title = Комиссар | leader_name = Горан Нонкович | total_type = Нийт | area_total_km2 = 2,420 | population_footnotes = | population_total = 154,491 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 3 ба 1 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 37 | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 5 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 32 | iso_code = RS-05 | website = {{url|http://zapadnobacki.okrug.gov.rs/}} }} '''Баруун Бачка тойрог''' ({{langx|sr|Западнобачки округ|Zapadnobački okrug}}, {{IPA|sh|zâːpadnobâːtʃkiː ôkruːɡ|pron}}) нь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. [[Бачка]] газар зүйн бүс нутагт оршдог. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Баруун Бачка тойрог 154,491 оршин суугчтай. Тойргийн захиргааны төв хот [[Сомбор]] хот. ==Хот ба хотын захиргаа== [[File:West backa.png|thumb|275px|Баруун Бачка тойргийн газрын зураг]] Баруун Бачка тойрог нэг хот, гурван хотын нутаг дэвсгэрийг хамардаг: * [[Сомбор]] (хот) * [[Апатин]] (хотын захиргаа) * [[Кула (Серби)|Кула]] (хотын захиргаа) * [[Оджаци]] (хотын захиргаа) ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо |1948|200465 |1953|207941 |1961|219331 |1971|220671 |1981|220876 |1991|215916 |2002|214011 |2011|188087 |2022|154491 | source = <ref>{{cite web|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|website=stat.gov.rs|publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба|access-date=2026-08-28}}</ref> }} === Суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай гурван хот байдаг. * [[Сомбор]]: 41,814 * [[Кула, Серби|Кула]]: 14,873 * [[Апатин]]: 14,613 === Угсаатны бүтэц === {| class="wikitable" |+ !Ethnicity !Population<ref>{{Cite web| title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428110851/https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/pdf/G20234001.pdf | archive-date=2023-04-28}}</ref> !Share |- | [[Сербичүүд]] | 102,406 | 66.3% |- | [[Мажарууд|Унгарууд]] | 11,846 | 7.7% |- | [[Хорватууд]] | 7,598 | 4.9% |- | [[Панноны Русинчууд|Русинчууд]] | 3,690 | 2.4% |- | [[Цыганууд]] | 2,827 | 1.8% |- | [[Монтенегрочууд‎]] | 2,382 | 1.5% |- |Бусад |8,425 |5.4% |- |Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх |15,317 |9.9% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commons category|West Bačka District}} * {{url|http://www.zapadnobacki.okrug.gov.rs/}} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Баруун Бачка тойрог| ]] [[Ангилал:Воеводинын газар зүй]] [[Ангилал:Бачка|*]] [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] sc6mqzn4zy8ee20hm70adncysankmt4 0 46433 867583 663828 2026-08-28T14:44:06Z Enkhsaihan2005 64429 867583 wikitext text/x-wiki {{Short description|Серби, Косовогийн маргаантай нутаг дэвсгэр}} {{Инфобокс суурин | name = Косово ба Метохи | native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:100%;|{{native name|sr-Cyrl|Косово и Метохиja}}|{{native name|sr-Latn|Kosovo i Metohija}}|{{native name|sq|Kosova dhe Metohia}}}} | official_name = Косово ба Метохи Өөртөө Засах Муж<br>{{nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:100%;|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Косово и Метохиja}}|{{native name|sr-Latn|Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija}}|{{native name|sq|Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë}}}}}} | settlement_type = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь#Өөртөө засах муж|Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Kosovo and Metohija in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Косово ба Метохийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|42|40|N|21|10|E|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Лондоны гэрээ (1913)|Лондоны гэрээ]] | established_date = 1913 оны 5 сарын 30 | established_title1 = [[Косовогийн Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date1 = 1946 оны 1 сарын 31 | established_title2 = [[1974 оны Югославын үндсэн хууль|Автономи]] нэмэгдсэн | established_date2 = 1974 оны 2 сарын 21 | established_title3 = Автономи буурсан | established_date3 = 1989 оны 3 сарын 28 | established_title4 = [[Косовогийн дайн]] | established_date4 = 1998 оны 2 сарын 28 – 1999 оны 6 сарын 11 | established_title5 = [[Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны төлөөлөгчийн газар|НҮБ-ын захиргаа]] | established_date5 = 1999 оны 6 сарын 10 | established_title6 = [[2013 оны Брюсселийн хэлэлцээр|Брюсселийн хэлэлцээр]] | established_date6 = 2013 оны 4 сарын 19 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Приштина]] | government_footnotes = | government_type = [[Өөртөө засах муж]]<br>([[Косовогийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|маргаантай]]) {{bulleted list|[[Серби]] өөртөө засах муж гэж нэхэмжилсэн ([[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 1244 дүгээр тогтоол|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 1244 тоот тогтоолын]] дагуу).}} | governing_body = [[Косово ба Метохийн оффис]] ([[Сербийн засгийн газар]]) | leader_party = | leader_title = Тэргүүн | leader_name = [[Петар Петкович]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2020-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 10,887 | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="PreliminaryCensus2024">{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/1d268e37-5934-4bd5-bbd1-34a9965cff92.pdf |title=Regjistrimi i popullsisë, ekonomive familjare dhe banesave në Kosovë - Rezultatet paraprake korrik 2024 |language=Албани |trans-title=The census of population, families, and dwellings in Kosovo - Preliminary results July 2024 |publisher=Косовогийн Статистикийн Агентлаг |accessdate=2026-08-28 }}</ref> | population_as_of = | population_total = 1,586,659 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics1_info1 = {{hlist|[[Албани хэл|Албани]]|[[Серби хэл|Серби]]}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-KM]] | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} [[File:Kosovo ap en.png|right|thumb|250px|Сербийн нэхэмжилсэн Косово ба Метохи өөртөө засах мужийн газрын зураг]] '''Косово ба Метохи''' ({{langx|sr|Косово и Метохиja|Kosovo i Metohija}}, {{langx|sq|Kosova dhe Metohia}}), албан ёсоор '''Косово ба Метохи Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Косово и Метохиja|Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija|link=no}}, {{langx|sq|Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë|link=no}}) бодитоор [[Косово|Косовогийн]] мэдэлд орсон боловч [[Серби]] улс өөрийн өөртөө засах муж хэвээр байгаа гэж үздэг нутаг. ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} {{stub}} {{Сербийн тойрог}} {{DEFAULTSORT:Косово ба Метохи (1992-)}} [[Ангилал:Косово ба Метохи| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж|Косово ба Метохи]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг|Косово ба Метохи]] [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Косовогийн түүх]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Серби ба Монтенегро]] [[Ангилал:Косово–Сербийн харилцаа]] 4173rz22jqzftdm5pkm833p8iwaqg37 867597 867583 2026-08-28T15:03:27Z Enkhsaihan2005 64429 867597 wikitext text/x-wiki {{Short description|Серби, Косовогийн маргаантай нутаг дэвсгэр}} {{Инфобокс суурин | name = Косово ба Метохи | native_name = {{unbulleted list|item_style=font-size:100%;|{{native name|sr-Cyrl|Косово и Метохиja}}|{{native name|sr-Latn|Kosovo i Metohija}}|{{native name|sq|Kosova dhe Metohia}}}} | official_name = Косово ба Метохи Өөртөө Засах Муж<br>{{nobold|{{unbulleted list|item_style=font-size:100%;|{{native name|sr-Cyrl|Аутономна покрајина Косово и Метохиja}}|{{native name|sr-Latn|Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija}}|{{native name|sq|Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë}}}}}} | settlement_type = [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь#Өөртөө засах муж|Өөртөө засах муж]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = Kosovo and Metohija in Serbia.svg | map_alt = | map_caption = Серби дэх Косово ба Метохийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Coord|42|40|N|21|10|E|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Серби}} | established_title = [[Лондоны гэрээ (1913)|Лондоны гэрээ]] | established_date = 1913 оны 5 сарын 30 | established_title1 = [[Косовогийн Социалист Өөртөө Засах Муж|Социалист Өөртөө Засах Муж]] | established_date1 = 1946 оны 1 сарын 31 | established_title2 = [[1974 оны Югославын үндсэн хууль|Автономи]] нэмэгдсэн | established_date2 = 1974 оны 2 сарын 21 | established_title3 = Автономи буурсан | established_date3 = 1989 оны 3 сарын 28 | established_title4 = [[Косовогийн дайн]] | established_date4 = 1998 оны 2 сарын 28 – 1999 оны 6 сарын 11 | established_title5 = [[Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны төлөөлөгчийн газар|НҮБ-ын захиргаа]] | established_date5 = 1999 оны 6 сарын 10 | established_title6 = [[2013 оны Брюсселийн хэлэлцээр|Брюсселийн хэлэлцээр]] | established_date6 = 2013 оны 4 сарын 19 | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Приштина]] | government_footnotes = | government_type = [[Өөртөө засах муж]]<br>([[Косовогийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|маргаантай]]) {{bulleted list|[[Серби]] өөртөө засах муж гэж нэхэмжилсэн ([[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 1244 дүгээр тогтоол|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 1244 тоот тогтоолын]] дагуу).}} | governing_body = [[Косово ба Метохийн оффис]] ([[Сербийн засгийн газар]]) | leader_party = | leader_title = Тэргүүн | leader_name = [[Петар Петкович]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <ref name="regions2019">{{cite web |title=Региони у Републици Србији |url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |website=stat.gov.rs |publisher=Сербийн Статистикийн Алба |access-date=2026-08-28 |language=sr |date=2019-10-16 |archive-date=2020-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002232455/http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf |url-status=live }}</ref> | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 10,887 | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="PreliminaryCensus2024">{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/1d268e37-5934-4bd5-bbd1-34a9965cff92.pdf |title=Regjistrimi i popullsisë, ekonomive familjare dhe banesave në Kosovë - Rezultatet paraprake korrik 2024 |language=Албани |trans-title=The census of population, families, and dwellings in Kosovo - Preliminary results July 2024 |publisher=Косовогийн Статистикийн Агентлаг |accessdate=2026-08-28 }}</ref> | population_as_of = | population_total = 1,586,659 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | demographics_type1 = Хэл | demographics1_title1 = Албан ёсны хэл | demographics1_info1 = {{hlist|[[Албани хэл|Албани]]|[[Серби хэл|Серби]]}} | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:RS#Өөртөө засах муж|RS-KM]] | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} [[File:Kosovo ap en.png|right|thumb|250px|Сербийн нэхэмжилсэн Косово ба Метохи өөртөө засах мужийн газрын зураг]] '''Косово ба Метохи''' ({{langx|sr|Косово и Метохиja|Kosovo i Metohija}}, {{langx|sq|Kosova dhe Metohia}}), албан ёсоор '''Косово ба Метохи Өөртөө Засах Муж''' ({{langx|sr|Аутономна покрајина Косово и Метохиja|Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija|link=no}}, {{langx|sq|Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë|link=no}}) бодитоор [[Косово|Косовогийн]] мэдэлд орсон боловч [[Серби]] улс өөрийн өөртөө засах муж хэвээр байгаа гэж үздэг нутаг. ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} {{stub}} {{Сербийн тойрог}} {{Сербийн өөртөө засах муж}} {{Сербийн статистикийн бүс нутаг}} {{DEFAULTSORT:Косово ба Метохи (1992-)}} [[Ангилал:Косово ба Метохи| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж|Косово ба Метохи]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг|Косово ба Метохи]] [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Косовогийн түүх]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн бүс нутаг]] [[Ангилал:Серби ба Монтенегро]] [[Ангилал:Косово–Сербийн харилцаа]] 3zq2cbgrratprkrjxb7jlj7qrx3g0fp 14 72517 867574 533195 2026-08-28T14:11:58Z ~2026-45794-30 106963 Kinosan.mn 867574 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Телевизийн цуврал улс орноор]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг| цуврал]] А • Амьдрал чиний төлөө • Амьдралд тавтай морил • Атаман охин • Амьдрах сайхан • Ахан дүүс • Ангаргийнхан • Ацаахийморь • Анагаахын алдартнууд 1,2-р бүлэг • Andromedia • Аллагын зураглал • Анги Б • Бид дөрвийн хайр • Бэрүүд • Бүтэн амьдрал • Бүсгүйчүүд хайрыг хүснэ • Бид нэг гэр бүл • Босго тотго В Г • Гэр дүүрэн охид • Ганц бие аавууд • Гэр • Гарц 1-р бүлэг • Гарц 2-р бүлэг • Гэнэтийн Зочид • Гурван Найз • Гэрлэн дохио 1,2-р бүлэг • Галзуу дурла • Гэрэлт ертөнц З • Замбуулин дуусах болоогүй Д • Дэггүй хөрш • Дур тачааллын эрэлд • Давхар цагаан шугам Л • М • Мөрөөдлийн хөлөг онгоц • Мөрдөгч • Манайд ирсэн дурлал • Молоко • Мөрч • Миний муужгай Н • Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг • Нийслэл хүүхэн 2-р бүлэг • Нарны жим • Надад ирээгүй хайр • Нар гарнаа аз жаргал минь • Номер нэг • Наран мандах нутаг О • Оддын гэгээ • Оюутны байр 1,2-р бүлэг • Он цагийн эрэлчид • Орлон тоглогчид И • Их хотын залуус • Их хааны буурч С • Сумын эмч • Саятан болгох дамжаа • Сарны нулимс • Сонголт • Синдорм арт • Согоомаа 1 • Согоомаа 2 Х • Хоймор өнжих нар • Хамгийн азтай үе • Хайр эргэсэн хавар • Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг • Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг • Хөгжилтэй гэр бүл • Хэцүү анги • Хайрын эрэлд • Хохирогч • Хазаар цэцэгсийн дурлал • Хөрш • Хэцүү цагийн баатрууд • Хавар • Хөтөч • Хамтдаа • Халуухан өдрүүд • Хувь тавилангийн ээдрээ Ш • Шинжээч Ц • Цор ганц Ө • Өв замгамжлагчид • Өдөр өдрийн наран • Өвөөгийн хайр Т • Тоглоомын дүрэм • Тэнгэр газрын хязгаарт • Тусгай салаа • Тусгал • Тусгаарлагдсан шинэ жил • Төрийн сүлд өршөө Ч • Чонын алтан шагай • Чимээ үгүй У • Ус дээшээ урсдаг • Улаан эрэг Э • Эзэнгүй Айл • Ээж <nowiki>#</nowiki> No rules 1,2,3-р бүлэг Тнгри чину Girls 1,2,3,4-р бүлэг Search Love and sex 1,2-р бүлэг Hi crush Bujo Mission babe https://kinosan.mn/topSerial r2bhhs7bgth3mcdw4nen5rmxiw0yxwo 867575 867574 2026-08-28T14:13:27Z ~2026-45794-30 106963 Kinosan.mn 867575 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Телевизийн цуврал улс орноор]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг| цуврал]] А • Амьдрал чиний төлөө • Амьдралд тавтай морил • Атаман охин • Амьдрах сайхан • Ахан дүүс • Ангаргийнхан • Ацаахийморь • Анагаахын алдартнууд 1,2-р бүлэг • Andromedia • Аллагын зураглал • Анги • Алдар + Жерри Б • Бид дөрвийн хайр • Бэрүүд • Бүтэн амьдрал • Бүсгүйчүүд хайрыг хүснэ • Бид нэг гэр бүл • Босго тотго В Г • Гэр дүүрэн охид • Ганц бие аавууд • Гэр • Гарц 1-р бүлэг • Гарц 2-р бүлэг • Гэнэтийн Зочид • Гурван Найз • Гэрлэн дохио 1,2-р бүлэг • Галзуу дурла • Гэрэлт ертөнц З • Замбуулин дуусах болоогүй Д • Дэггүй хөрш • Дур тачааллын эрэлд • Давхар цагаан шугам Л • М • Мөрөөдлийн хөлөг онгоц • Мөрдөгч • Манайд ирсэн дурлал • Молоко • Мөрч • Миний муужгай Н • Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг • Нийслэл хүүхэн 2-р бүлэг • Нарны жим • Надад ирээгүй хайр • Нар гарнаа аз жаргал минь • Номер нэг • Наран мандах нутаг О • Оддын гэгээ • Оюутны байр 1,2-р бүлэг • Он цагийн эрэлчид • Орлон тоглогчид И • Их хотын залуус • Их хааны буурч С • Сумын эмч • Саятан болгох дамжаа • Сарны нулимс • Сонголт • Синдорм арт • Согоомаа 1 • Согоомаа 2 Х • Хоймор өнжих нар • Хамгийн азтай үе • Хайр эргэсэн хавар • Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг • Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг • Хөгжилтэй гэр бүл • Хэцүү анги • Хайрын эрэлд • Хохирогч • Хазаар цэцэгсийн дурлал • Хөрш • Хэцүү цагийн баатрууд • Хавар • Хөтөч • Хамтдаа • Халуухан өдрүүд • Хувь тавилангийн ээдрээ Ш • Шинжээч Ц • Цор ганц Ө • Өв замгамжлагчид • Өдөр өдрийн наран • Өвөөгийн хайр Т • Тоглоомын дүрэм • Тэнгэр газрын хязгаарт • Тусгай салаа • Тусгал • Тусгаарлагдсан шинэ жил • Төрийн сүлд өршөө Ч • Чонын алтан шагай • Чимээ үгүй У • Ус дээшээ урсдаг • Улаан эрэг Э • Эзэнгүй Айл • Ээж <nowiki>#</nowiki> No rules 1,2,3-р бүлэг Тнгри чину Girls 1,2,3,4-р бүлэг Search Love and sex 1,2-р бүлэг Hi crush Bujo Mission babe https://kinosan.mn/topSerial ordttoqa3dgd5ufuxqaxu4jiriacmba 867576 867575 2026-08-28T14:16:11Z ~2026-45794-30 106963 Kinosan.mn 867576 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Телевизийн цуврал улс орноор]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг| цуврал]] А • Амьдрал чиний төлөө • Амьдралд тавтай морил • Атаман охин • Амьдрах сайхан • Ахан дүүс • Ангаргийнхан • Ацаахийморь • Анагаахын алдартнууд 1,2-р бүлэг • Andromedia • Аллагын зураглал • Анги • Алдар + Жерри Б • Бид дөрвийн хайр • Бэрүүд • Бүтэн амьдрал • Бүсгүйчүүд хайрыг хүснэ • Бид нэг гэр бүл • Босго тотго В Г • Гэр дүүрэн охид • Ганц бие аавууд • Гэр • Гарц 1-р бүлэг • Гарц 2-р бүлэг • Гэнэтийн Зочид • Гурван Найз • Гэрлэн дохио 1,2-р бүлэг • Галзуу дурла • Гэрэлт ертөнц З • Замбуулин дуусах болоогүй Д • Дэггүй хөрш • Дур тачааллын эрэлд • Давхар цагаан шугам Л • К • Киносутра М • Мөрөөдлийн хөлөг онгоц • Мөрдөгч • Манайд ирсэн дурлал • Молоко • Мөрч • Миний муужгай Н • Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг • Нийслэл хүүхэн 2-р бүлэг • Нарны жим • Надад ирээгүй хайр • Нар гарнаа аз жаргал минь • Номер нэг • Наран мандах нутаг О • Оддын гэгээ • Оюутны байр 1,2-р бүлэг • Он цагийн эрэлчид • Орлон тоглогчид И • Их хотын залуус • Их хааны буурч С • Сумын эмч • Саятан болгох дамжаа • Сарны нулимс • Сонголт • Синдорм арт • Согоомаа 1 • Согоомаа 2 Х • Хоймор өнжих нар • Хамгийн азтай үе • Хайр эргэсэн хавар • Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг • Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг • Хөгжилтэй гэр бүл • Хэцүү анги • Хайрын эрэлд • Хохирогч • Хазаар цэцэгсийн дурлал • Хөрш • Хэцүү цагийн баатрууд • Хавар • Хөтөч • Хамтдаа • Халуухан өдрүүд • Хувь тавилангийн ээдрээ • Хайрыг битгий гомдоо Ш • Шинжээч Ц • Цор ганц Ө • Өв замгамжлагчид • Өдөр өдрийн наран • Өвөөгийн хайр Т • Тоглоомын дүрэм • Тэнгэр газрын хязгаарт • Тусгай салаа • Тусгал • Тусгаарлагдсан шинэ жил • Төрийн сүлд өршөө Ч • Чонын алтан шагай • Чимээ үгүй У • Ус дээшээ урсдаг • Улаан эрэг Э • Эзэнгүй Айл • Ээж Я • Яаралтай тусламжийн тасгийнхан <nowiki>#</nowiki> No rules 1,2,3-р бүлэг Тнгри чину Girls 1,2,3,4-р бүлэг Search Love and sex 1,2-р бүлэг Hi crush Bujo Mission babe 95% https://kinosan.mn/topSerial objm2u3khklw9hsz8w206254tkpeny9 867577 867576 2026-08-28T14:23:20Z ~2026-45794-30 106963 Kinosan.mn 867577 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Телевизийн цуврал улс орноор]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг| цуврал]] А • Амьдрал чиний төлөө • Амьдралд тавтай морил • Атаман охин • Амьдрах сайхан • Ахан дүүс • Ангаргийнхан • Ацаахийморь • Анагаахын алдартнууд 1,2-р бүлэг • Andromedia • Аллагын зураглал • Анги • Алдар + Жерри Б • Бид дөрвийн хайр • Бэрүүд • Бүтэн амьдрал • Бүсгүйчүүд хайрыг хүснэ 1,2-р бүлэг • Бид нэг гэр бүл • Босго тотго В Г • Гэр дүүрэн охид • Ганц бие аавууд • Гэр • Гарц 1-р бүлэг • Гарц 2-р бүлэг • Гэнэтийн Зочид • Гурван Найз • Гэрлэн дохио 1,2-р бүлэг • Галзуу дурла • Гэрэлт ертөнц З • Замбуулин дуусах болоогүй • Зөрөг амьдрал Д • Дэггүй хөрш • Дур тачааллын эрэлд • Давхар цагаан шугам Л • К • Киносутра М • Мөрөөдлийн хөлөг онгоц • Мөрдөгч • Манайд ирсэн дурлал • Молоко • Мөрч • Миний муужгай Н • Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг • Нийслэл хүүхэн 2-р бүлэг • Нарны жим • Надад ирээгүй хайр • Нар гарнаа аз жаргал минь • Номер нэг • Наран мандах нутаг О • Оддын гэгээ • Оюутны байр 1,2-р бүлэг • Он цагийн эрэлчид • Орлон тоглогчид • Орь дуу И • Их хотын залуус • Их хааны буурч С • Сумын эмч • Саятан болгох дамжаа • Сарны нулимс • Сонголт • Синдорм арт • Согоомаа 1 • Согоомаа 2 Х • Хоймор өнжих нар • Хамгийн азтай үе • Хайр эргэсэн хавар • Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг • Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг • Хөгжилтэй гэр бүл • Хэцүү анги • Хайрын эрэлд • Хохирогч • Хазаар цэцэгсийн дурлал • Хөрш • Хэцүү цагийн баатрууд • Хавар • Хөтөч • Хамтдаа • Халуухан өдрүүд • Хувь тавилангийн ээдрээ • Хайрыг битгий гомдоо • Хүнд хэрэгтэй хүн Ш • Шинжээч • Шөнө дундын улаанбаатар Ц • Цор ганц Ө • Өв замгамжлагчид • Өдөр өдрийн наран • Өвөөгийн хайр Т • Тоглоомын дүрэм • Тэнгэр газрын хязгаарт • Тусгай салаа • Тусгал • Тусгаарлагдсан шинэ жил • Төрийн сүлд өршөө Ч • Чонын алтан шагай • Чимээ үгүй У • Ус дээшээ урсдаг • Улаан эрэг • Урт өдрүүд Ү • Үнэр Э • Эзэнгүй Айл • Ээж Я • Яаралтай тусламжийн тасгийнхан <nowiki>#</nowiki> No rules 1,2,3-р бүлэг Тнгри чину Girls 1,2,3,4-р бүлэг Search Love and sex 1,2-р бүлэг Hi crush Bujo Mission babe 95% https://kinosan.mn/topSerial ig9dbbf257qqnharcfxfgvme49w63of 867582 867577 2026-08-28T14:38:11Z ~2026-45794-30 106963 Kinssan.mn 867582 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Телевизийн цуврал улс орноор]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг| цуврал]] А • Амьдрал чиний төлөө • Амьдралд тавтай морил • Атаман охин • Амьдрах сайхан • Ахан дүүс • Ангаргийнхан • Ацаахийморь • Анагаахын алдартнууд 1,2-р бүлэг • Andromedia • Аллагын зураглал • Анги • Алдар + Жерри Б • Бид дөрвийн хайр • Бэрүүд • Бүтэн амьдрал • Бүсгүйчүүд хайрыг хүснэ 1,2-р бүлэг • Бид нэг гэр бүл • Босго тотго В Г • Гэр дүүрэн охид • Ганц бие аавууд • Гэр • Гарц 1-р бүлэг • Гарц 2-р бүлэг • Гэнэтийн Зочид • Гурван Найз • Гэрлэн дохио 1,2-р бүлэг • Галзуу дурла • Гэрэлт ертөнц З • Замбуулин дуусах болоогүй • Зөрөг амьдрал Д • Дэггүй хөрш • Дур тачааллын эрэлд • Давхар цагаан шугам Л • К • Киносутра М • Мөрөөдлийн хөлөг онгоц • Мөрдөгч • Манайд ирсэн дурлал • Молоко • Мөрч • Миний муужгай Н • Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг • Нийслэл хүүхэн 2-р бүлэг • Нарны жим • Надад ирээгүй хайр • Нар гарнаа аз жаргал минь • Номер нэг • Наран мандах нутаг О • Оддын гэгээ • Оюутны байр 1,2-р бүлэг • Он цагийн эрэлчид • Орлон тоглогчид • Орь дуу И • Их хотын залуус • Их хааны буурч С • Сумын эмч • Саятан болгох дамжаа • Сарны нулимс • Сонголт • Синдорм арт • Согоомаа 1 • Согоомаа 2 Х • Хоймор өнжих нар • Хамгийн азтай үе • Хайр эргэсэн хавар • Хавтаст хэрэг 1-р бүлэг • Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг • Хөгжилтэй гэр бүл • Хэцүү анги • Хайрын эрэлд • Хохирогч • Хазаар цэцэгсийн дурлал • Хөрш • Хэцүү цагийн баатрууд • Хавар • Хөтөч • Хамтдаа • Халуухан өдрүүд • Хувь тавилангийн ээдрээ • Хайрыг битгий гомдоо • Хүнд хэрэгтэй хүн • Ханилснаас илүү амраг Ш • Шинжээч • Шөнө дундын улаанбаатар Ц • Цор ганц Ө • Өв замгамжлагчид • Өдөр өдрийн наран • Өвөөгийн хайр Т • Тоглоомын дүрэм • Тэнгэр газрын хязгаарт • Тусгай салаа • Тусгал • Тусгаарлагдсан шинэ жил • Төрийн сүлд өршөө Ч • Чонын алтан шагай • Чимээ үгүй У • Ус дээшээ урсдаг • Улаан эрэг • Урт өдрүүд Ү • Үнэр Э • Эзэнгүй Айл • Ээж Я • Яаралтай тусламжийн тасгийнхан <nowiki>#</nowiki> No rules 1,2,3-р бүлэг Тнгри чину Girls 1,2,3,4-р бүлэг Search Love and sex 1,2-р бүлэг Hi crush Bujo Mission babe 95% https://kinosan.mn/topSerial oxz1g3xjazbft9ctph918yxjo8t0mq6 0 76462 867600 710040 2026-08-28T15:28:16Z ~2026-46045-18 106990 867600 wikitext text/x-wiki '''Заяа Бандид Жамбацэрэн''' (өөрөөр '''Халх Зая Бандид''', 1903-1930) нь [[Халх]]ын алдартай есөн хутагтын нэг болох Эрдэнэ Зая бандида хутагтын Зургаадугаар дүр. Тэрээр 1903 онд одоогийн [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] Батцэнгэл сумын нутаг "Мэндийн овоо" гэх газар Лхамсүрэнгийн анхдугаар хүү болон төржээ. Таван настай байхад нь нутгийн лам хуваргууд хутагтын хойт дүрээр тодруулж, эрхэм сэнтийд залсан боловч ардын засаг ялсан учир цаашдын хувь заяа нь буруугаар эргэсэн. Ардын засгийн бодлогыг дэмжихийн зэрэгцээ Богдын засгийн газрын явуулж байсан үйл хэргийг үргэлжлүүлэх нь улс орны ирээдүйд хэрэгтэй хэмээн үзсэнээс улбаалан зарим талаар нүд үзүүрлэгдэх болсон гэдэг. Жамбацэрэн гамин, Бароныг үлдэн хөөхөд идэвхийлэн оролцож унаа мал, хоол хүнсээр хангах, цэрэг эрсийг дайчлах зэрэг арга хэмжээг аймаг орондоо зохион байгуулж байсан нь архивын баримтуудаар нотлогддог. [[Олноо өргөгдсөн]]ий 1911 онд 16-хан настай Зая бандид Жамбацэрэнг нийслэл хүрээнээ татан авчирч ном эрдэмд дахин сургах тухай нэгэн бичиг архивт хадгалагдан буй. Уг бичигт: "16 настай Зая Бандидыг засаж залруулахын тулд нийслэл хүрээнээ дуудан, хүрээний хэргийг хутагтын багш Дарва бандид захируулан тохируулах нь зүй" хэмээн дурдаж Сайн ноён хан аймгийн төлөөний түшмэл Доржпалам, Дамдин нар мутраа зурсан байна. Бодвол Заяа Бандид залуу насны харгайгаар томчуудынхаа дургүйг хүргэсэн буй заа. Нөгөө талаар Хатанбаатар Магсаржавын журамт цэргүүд сүр хүчиндээ хэт итгэж зарим үед харгис дээрэнгүй хандах нь цөөнгүй байсныг Заяа Бандид эрс эсэргүүцэж, түүнийгээ ил тод хэлсэн нь ч нөлөөлсөн байх талтай. [[Ардын хувьсгал]] ялсан цагаас Заяа Бандидыг хардан тагнаж, хавчин гадуурхаж асан баримт олон. 1921 оноос хойш түүнийг дөрвөн ч удаа баривчлан цагдаж, сүүлчийн удаа 1930 онд хилс ял тулган цаазаар авчээ. 1925 онд тэрбээр засгийн газарт хандан бичсэн өргөдөлдөө:" Жилээс жилд цагийн аяс муудан, хутагт хувилгаадыг хялаан хавчих нь улам бүр газар авч буй нь цөвүүн цаг хаалга тогших дохио гэмээр амар жимэр суулгасангүй. 1924 оны өвөл баривчилж дотоодыг хамгаалахын шоронд хоёр дахь удаагаа өнгөрөөв. Хавар нутагтаа буцаж ирээд зунтай золгох гэтэл дахин дуудаж дотоодыг хамгаалахын шоронд "нууцыг задруулсан" хэмээх хэргээр зургаан сар суулгав" гэсэн байдаг. Дахин дахин баривчилж, тагнаж цагдах учир Заяа Бандид арга буюу төрийн албанаас хөндийрөхөөр шийдэн 1922 онд залгамжилж ирсэн отго жинсээ халж, ноён хэргэмээсээ татгалзсан боловч "до" яамны мөрдлөгөөс салсангүй. Өөрийнх нь үзэл санаанд таарч байсан тул Данзангийн дэвшүүлсэн барууны буюу зах зээлийн чиг баримжааг талархан дэмжсэн нь эсэргүү болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Ард иргэдийн мал хөрөнгийг хурааж, хамтрал хомоонд хүчээр оруулах, үг сөрсөн болгоныг "эсэргүү"-д тооцон баривчлах, буудан хороох зэрэг ёс бус үйлдэл газар авч эхэлсэн тухайн цаг үед ард олиы дунд нэгэн дуу түгж байсан нь ..Ааш муутай ардын төрийг, Аянгын сумтай хуралдуулна..." гэхчлэн үгтэй байж. До яамныхан энэ дууг зохиогч нь Заяа Бандид гэж үзэж байлаа. [[Ангилал:Буддын шашин]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1931 онд өнгөрсөн]] epu2v9p69jdmwgeclge0q6sd5q3tpfi 3 98384 867614 854960 2026-08-28T19:43:35Z Leaderbot 92889 /* Notice of expiration of your sysop right */ шинэ хэсэг 867614 wikitext text/x-wiki {{Welcome}} ==[[Косово]]== Сайн байна уу. Википедиад хувь нэмрээ оруулж байгаад тань талархал илэрхийлье. Таны оруулж буй Косовогийн тухай өгүүллийг уншиж үзсэн боловч, Google Translate гэх мэт машин орчуулга ашиглаж орчуулсан бололтой, ойлгомжгүй өгүүлбэрүүдээр дүүрэн байна. Хэрвээ та уг орчуулгаа засаж сайжруулах талаар арга хэмжээ авахгүй бол ойлгомжгүй хэсгүүдийг нь устгахаас өөр аргагүй болохыг анхаарна уу. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:01, 28 Дөрөвдүгээр сар 2020 (UTC) Удахгүй засах болно [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 09:38, 28 Дөрөвдүгээр сар 2020 (UTC) == [[Исланд]] == Warning! Mass undo added by Enkhsaihan2005 from [[Исланд]]. Gonna user Enkhsaihan2005 blocked! --[[Тусгай:Contributions/93.157.169.14|93.157.169.14]] 15:20, 29 Арваннэгдүгээр сар 2020 (UTC) == [[Максим Кац]] == Сайн байна уу? Та википедиад хувь нэмрээ оруулж байгаа тань сайн хэдий ч оруулсан өгүүллэгүүдийг чинь харвал ахин дахин машин орчуулга оруулаад байгаа нь илэрхий харагдаж байна. Хэрвээ үүнээ засахгүй, эсвэл энэ маягаар цааш өөр өгүүллэгүүд оруулах аваас устгана гэдгээ мэдэгдэе! Танд өмнө нь админ [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] бас анхааруулсан байна. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 18:57, 29 Нэгдүгээр сар 2021 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Enkhsaihan2005, When you have time could you take a look at the English article: [[en: Stefania Turkewich]]? Would you be able to give this article a start in the Mongolian language Wikipedia with an introductory sentence or paragraph? Thank you. [[Хэрэглэгч:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Nicola Mitchell|talk]]) 12:05, 28 Гуравдугаар сар 2022 (UTC) == Устгалд орох хуудсууд == Hi, [[:Ангилал:Устгалд_орох_хуудсууд]] дээр нилээд олон хуудсыг устгахаар оруулсан байна, шалтгаанаа бас оруулаагүй байх юм - яагаад массаар нь устгая гэв? Зарим нь гайгүй ч юм шиг? --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:35, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) :Хэт богино санагдсан тул устгахаар оруулсан юм. Дутуу дулимаг гээд оруулчих уу тэгвэл? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 07:48, 23 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Голт бор (эмийн ургамал) == Сайн байна уу? Миний ажлын IP ийг ямар учир блок хийсэн юм бол. Ямарч эх сурвалж тайлбаргүй ташаа мэдээлэл оруулж байхад хуудас үүсгэсэн хүний хувьд мэдээлэлийн үнэн бодит байдлыг хангах гэж засвар хийх нь миний зөв шүү. [[Хэрэглэгч:Erdenetushig|Erdenetushig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Erdenetushig|яриа]]) 05:45, 30 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) :Сайн байна уу. Ямар IP хаяг вэ? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 05:57, 30 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Системийн операторууд) will expire on 2025-03-01 17:43:05. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Хэрэглэгч:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Leaderbot|яриа]]) 19:45, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC)</div> == Çıkmaz sokak == Merhaba, @[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]. Kullanıcı sayfanızda Türkçe bildiğine dair bilgi olduğu için Türkçe yazmaktayım. Moğolca Vikipedi'de bazı maddeler iç bağlantılar içermemektedir: o yüzden İngilizecedeki [[en:Template:Dead end]] veya Türkçe Vikipedi'deki [[tr:Şablon:Çıkmaz sokak]] şablonunu oluşturabilir misiniz? Böylece iç bağlantılar içermeyen sayfaları aynı kategori altında toplamış olacağız. Geri bildirim bekler, teşekkür ederim. [[Хэрэглэгч:Janabaevazizbek|Janabaevazizbek]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Janabaevazizbek|яриа]]) 12:10, 2 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) :[[Загвар:Dead end]] şablonu oluşturuldu. Başka bir isteğiniz varsa lütfen yazın. İyi akşamlar dilerim. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 17:09, 2 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Системийн операторууд) will expire on 2025-09-02 08:03:16. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Хэрэглэгч:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Leaderbot|яриа]]) 19:44, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC)</div> == Асуулт == Монголын бага хаад гэдэг 1388-1634 он хүртлэх үеийн хаадын хуудас бүрийн инфобоксд хятад ханзаар нэрийг нь яагаад бичээд байгаа юм бэ? Бичих хэрэггүй юм биш үү? Зөвхөн монгол бичгээр бичвэл хангалттай гэж бодож байна. Ямар үндэслэлээр ханзаар нэрийг нь бичиж тавиад байгаа юм бэ? Ядаж оруулмаар байгаа юм бол, нэгт кириллээр, хоёрт монгол бичгээр, адаг сүүлд нь хятад ханзаар бич[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 04:59, 29 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Enkhsaihan2005. Can you translate and upload the articles [[:en:Mount Bazardüzü]] and [[:en:Phlegraean Fields]] in Mongolian Wikipedia? Yours sincerely, [[Хэрэглэгч:Kurcke|Kurcke]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Kurcke|яриа]]) 22:01, 25 Хоёрдугаар сар 2026 (UTC) == Help == Hello, I would appreciate your help in improving [[Газын аймаглан устгасан явдал|this]] page; my Mongolian is poor. [[Хэрэглэгч:جودت|جودت]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:جودت|яриа]]) 18:34, 17 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Системийн операторууд) will expire on 2026-09-03 20:46:44. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Хэрэглэгч:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Leaderbot|яриа]]) 19:43, 28 Наймдугаар сар 2026 (UTC)</div> 1hyusf5ewwm6xfzoydiiewk77ae1bu6 828 113459 867566 862722 2026-08-28T12:12:23Z Enkhsaihan2005 64429 867566 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); local this_wiki_lang_tag = lang_obj.code; -- get this wiki's language tag --[[--------------------------< L A N G _ N A M E _ T A B L E >------------------------------------------------ primary table of tables that decode: lang -> language tags and names script -> ISO 15924 script tags region -> ISO 3166 region tags variant -> iana registered variant tags suppressed -> map of scripts tags and their associated language tags all of these data come from separate modules that are derived from the IANA language-subtag-registry file key_to_lower() avoids the metatable trap and sets all keys in the subtables to lowercase. Many language codes have multiple associated names; Module:lang is only concerned with the first name so key_to_lower() only fetches the first name. ]] local function key_to_lower (module, src_type) local out = {}; local source_t = (('var_sup' == src_type) and require (module)) or mw.loadData (module); -- fetch data from this module; require() avoids metatable trap for variant data if 'var_sup' == src_type then for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v; -- for variant and suppressed everything is needed end elseif 'lang' == src_type and source_t.active then -- for ~/iana_languages (active) for k, v in pairs (source_t.active) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end elseif 'lang_dep' == src_type and source_t.deprecated then -- for ~/iana_languages (deprecated) for k, v in pairs (source_t.deprecated) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end else -- here for all other sources for k, v in pairs (source_t) do out[k:lower()] = v[1]; -- ignore multiple names; take first name only end end return out; end local lang_name_table_t = { lang = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang'), lang_dep = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana languages', 'lang_dep'), script = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana scripts'), -- script keys are capitalized; set to lower region = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana regions'), -- region keys are uppercase; set to lower variant = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana variants', 'var_sup'), suppressed = key_to_lower ('Module:Lang/data/iana suppressed scripts', 'var_sup'), -- script keys are capitalized; set to lower } --[[--------------------------< I 1 8 N M E D I A W I K I O V E R R I D E >-------------------------------- For internationalization; not used at en.wiki The language names taken from the IANA language-subtag-registry file are given in English. That may not be ideal. Translating ~8,000 language names is also not ideal. MediaWiki maintains (much) shorter lists of language names in most languages for which there is a Wikipedia edition. When desired, Module:Lang can use the MediaWiki language list for the local language. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all. When incomplete, MediaWiki's list will 'fall back' to another language (typically English). When that happens add an appropriate entry to the override table below. Caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be correct. At en.wiki, the MediaWiki language names do not agree with the IANA language names for these ISO 639-1 tags. Often it is simply spelling differences: bh: IANA: Bihari languages MW: Bhojpuri – the ISO 639-3 tag for Bhojpuri is bho bn: IANA: Bengali MW: Bangla – Bengali is the exonym, Bangla is the endonym dv: IANA: Dhivehi MW: Divehi el: IANA: Modern Greek MW: Greek ht: IANA: Haitian MW: Haitian Creole ky: IANA: Kirghiz MW: Kyrgyz li: IANA: Limburgan MW: Limburgish or: IANA: Oriya MW: Odia os: IANA: Ossetian MW: Ossetic "pa: IANA: Panjabi MW: Punjabi "ps: IANA: Pushto MW: Pashto "to: IANA: Tonga MW: Tongan "ug: IANA: Uighur MW: Uyghur use the override table to override language names that are incorrect for your project To see the list of names that MediaWiki has for your language, enter this in the Debug colsole: =mw.dumpObject (mw.language.fetchLanguageNames ('<tag>', 'all')) (replacing <tag> with the language tag for your language) Use of the MediaWiki language names lists is enabled when media_wiki_override_enable is set to boolean true. ]] local media_wiki_override_enable = false; -- set to true to override IANA names with MediaWiki names; always false at en.wiki -- caveat lector: the list of MediaWiki language names for your language may not be complete or may not exist at all if true == media_wiki_override_enable then local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_lang_tag, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to MediaWiki for tag, name in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- loop through each tag/name pair in the MediaWiki list if lang_name_table_t.lang[tag] then -- if the tag is in the main list lang_name_table_t.lang[tag] = name; -- overwrite exisiting name with the name from MediaWiki end end end --[[--------------------------< O V E R R I D E >-------------------------------------------------------------- Language codes and names in this table override the BCP47 names in lang_name_table. indexes in this table shall always be lower case ]] local override = { ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 1 >------------------------------------------------------------ ["ab"] = "Абхаз", -- to match en.wiki article name ["ca-valencia"] = "Валенси", ["cu"] = "Church Slavonic", -- 2nd IANA name; ["de-at"] = "Austrian German", -- these code-region and code-variant tags to match en.wiki article names ["de-ch"] = "Swiss Standard German", ["en-au"] = "Australian English", ["en-ca"] = "Canadian English", ["en-emodeng"] = "Early Modern English", ["en-gb"] = "British English", ["en-ie"] = "Irish English", ["en-in"] = "Indian English", ["en-nz"] = "New Zealand English", ["en-us"] = "American English", ["en-za"] = "South African English", ["fr-ca"] = "Quebec French", ["fr-gallo"] = "Gallo", ["fy"] = "West Frisian", -- Western Frisian ["mo"] = "Moldovan", -- Moldavian (deprecated code); to match en.wiki article title ["nl-be"] = "Flemish", -- match MediaWiki ["oc-gascon"] = "Gascon", ["oc-provenc"] = "Provençal", ["ps"] = "Пушту", -- Pushto ["pt-br"] = "Бразилын Португал", -- match MediaWiki ["ro-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["ro-cyrl-md"] = "Moldovan", -- 'not deprecated' form ["tw-asante"] = "Asante Twi", ["ug"] = "Уйгур", -- these ISO 639-1 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages (since deleted) --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["av"] = "Авар", -- Avaric ["bo"] = "Стандарт Төвөд", -- Төвөд ["el"] = "Грек", -- Modern Greek -- ["en-SA"] = "South African English", -- English; no; SA is not South Africa it Saudi Arabia; ZA is South Africa ["ff"] = "Фула", -- Fulah ["ht"] = "Хаитийн Креол", -- Haitian ["hz"] = "Отжихереро", -- Herero ["ii"] = "И", -- Sichuan Yi ["ki"] = "Gikuyu", -- Kikuyu ["kl"] = "Гренланд", -- Kalaallisut ["ky"] = "Киргиз", -- Kirghiz ["lg"] = "Луганда", -- Ganda ["li"] = "Лимбург", -- Limburgan ["mi"] = "Маори", -- Maori ["na"] = "Науру", -- Nauru ["nb"] = "Бүкмол", -- Norwegian Bokmål ["nd"] = "Хойд Ндебеле", -- North Ndebele ["nn"] = "Нюнорск", -- Норвегийн Нюнорск ["nr"] = "Өмнөд Ндебеле", -- South Ndebele ["ny"] = "Ньянжа", -- Nyanja ["oj"] = "Ojibwe", -- Ojibwa ["or"] = "Odia", -- Oriya ["pa"] = "Панжаби", -- Пунжаби ["rn"] = "Кирунди", -- Rundi ["sl"] = "Словени", -- Slovenian ["ss"] = "Свати", -- Swati ["st"] = "Сото", -- Southern Sotho ["to"] = "Тонга", -- Tonga --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< I S O _ 6 3 9 - 2, - 3, - 5 >---------------------------------------------- ["alv"] = "Atlantic–Congo languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["arc"] = "Imperial Aramaic (700-300 BCE)", -- Official Aramaic (700-300 BCE), Imperial Aramaic (700-300 BCE); to match en.wiki article title uses ISO639-2 'preferred' name ["art"] = "constructed", -- to match en.wiki article; lowercase for category name ["ast-es"] = "Leonese", -- ast in IANA is Asturian; Leonese is a dialect ["bea"] = "Dane-zaa", -- Beaver; to match en.wiki article title ["bhd"] = "Bhadarwahi", -- Bhadrawahi; to match en.wiki article title ["bla"] = "Blackfoot", -- Siksika; to match en.wiki article title ["blc"] = "Nuxalk", -- Bella Coola; to match en.wiki article title ["bua"] = "Буриад", -- Buriat; this is a macro language; these four use wp preferred transliteration; ["bxm"] = "Mongolian Buryat", -- Mongolia Buriat; these three all redirect to Buryat ["bxr"] = "Оросын Буриад", -- Russia Buriat; ["bxu"] = "Chinese Buryat", -- China Buriat; ["byr"] = "Yipma", -- Baruya, Yipma ["clm"] = "Klallam", -- Clallam; to match en.wiki article title ["egy"] = "Ancient Egyptian", -- Egyptian (Ancient); distinguish from contemporary arz: Egyptian Arabic ["ems"] = "Alutiiq", -- Pacific Gulf Yupik; to match en.wiki article title ["esx"] = "Eskimo–Aleut languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["frr"] = "Хойд Фриз", -- Northern Frisian ["frs"] = "East Frisian Low Saxon", -- Eastern Frisian ["gsw-fr"] = "Эльзас", -- match MediaWiki ["haa"] = "Hän", -- Han; to match en.wiki article title ["hei"] = "Heiltsuk–Oowekyala", -- Heiltsuk; to match en.wiki article title ["hmx"] = "Hmong–Mien languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["ilo"] = "Ilocano", -- Iloko; to match en.wiki article title ["jam"] = "Ямайкын Креол", -- Jamaican Creole English ["lij-mc"] = "Монако", -- Ligurian as spoken in Monaco ["luo"] = "Dholuo", -- IANA (primary) /ISO 639-3: Luo (Kenya and Tanzania); IANA (secondary): Dholuo ["mhr"] = "Meadow Mari", -- Eastern Mari ["mid"] = "Modern Mandaic", -- Mandaic ['mis'] = "Кодлогдоогүй", -- Uncoded languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["mkh"] = "Mon–Khmer languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["mla"] = "Tamambo", -- Malo ['mte'] = "Mono-Alu", -- Mono (Solomon Islands) ['mul'] = "multiple", -- Multiple languages; capitalization; special scope, not collective scope; ["nan-tw"] = "Taiwanese Hokkien", -- make room for IANA / 639-3 nan Min Nan Chinese; match en.wiki article title ["new"] = "Невар", -- Newari, Nepal Bhasa; to match en,wiki article title ["ngf"] = "Trans–New Guinea languages", -- to match en.wiki article title (endash) ["nic"] = "Niger–Congo languages", -- Niger-Kordofanian languages; to match en,wiki article title ["nrf"] = "Норман", -- not quite a collective - IANA name: Jèrriais + Guernésiais; categorizes to Norman-language text ["nrf-gg"] = "Гернси", -- match MediaWiki ["nrf-je"] = "Жерси", -- match MediaWiki ["nzi"] = "Nzema", -- Nzima; to match en.wiki article title ["oma"] = "Omaha–Ponca", -- to match en.wiki article title (endash) ["orv"] = "Эртний Орос", -- Old Russian ["pfl"] = "Пфальцийн Герман", -- Пфальц; to match en.wiki article ["pie"] = "Piro Pueblo", -- Piro; to match en.wiki article ["pms"] = "Пьемонт", -- Piemontese; to match en.wiki article title ["pnb"] = "Punjabi (Western)", -- Western Panjabi; dab added to override import from ~/wp languages and distinguish pnb from pa in reverse look up tag_from_name() ['qwm'] = "Cuman", -- Kuman (Russia); to match en.wiki article name ["rop"] = "Australian Kriol", -- Kriol; en.wiki article is a dab; point to correct en.wiki article\ ["rsk"] = "Панноны Русин", -- Ruthenian; en.wiki preferred name ["sco-ulster"] = "Ulster Scots", ["sdo"] = "Bukar–Sadong", -- Bukar-Sadung Bidayuh; to match en.wiki article title ["smp"] = "Samaritan Hebrew", -- to match en.wiki article title ["stq"] = "Сатерландын Фриз", -- Saterfriesisch ["und"] = "тодорхойгүй", -- capitalization to match existing category ["wrg"] = "Warrongo", -- Warungu ["xal-ru"] = "Kalmyk", -- to match en.wiki article title ["xgf"] = "Tongva", -- ISO 639-3 is Gabrielino-Fernandeño ["yuf"] = "Havasupai–Hualapai", -- Havasupai-Walapai-Yavapai; to match en.wiki article title ["zxx"] = "no linguistic content", -- capitalization -- these ISO 639-2, -3 language-name overrides imported from Module:Language/data/wp_languages --<begin do-not-edit except to comment out>-- ["ace"] = "Acehnese", -- Achinese ["aec"] = "Sa'idi Arabic", -- Saidi Arabic ["akl"] = "Aklan", -- Aklanon ["alt"] = "Алтай", -- Southern Altai ["apm"] = "Mescalero-Chiricahua", -- Mescalero-Chiricahua Apache ["bal"] = "Balochi", -- Baluchi -- ["bcl"] = "Central Bicolano", -- Central Bikol ["bin"] = "Edo", -- Bini ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", -- Bishnupriya ["chg"] = "Цагадайн", -- Chagatai ["ckb"] = "Sorani Kurdish", -- Central Kurdish ["cnu"] = "Shenwa", -- Chenoua ["coc"] = "Cocopah", -- Cocopa ["diq"] = "Zazaki", -- Dimli ["fit"] = "Meänkieli", -- Tornedalen Finnish ["fkv"] = "Квен", -- Kven Finnish ["frk"] = "Old Frankish", -- Frankish ["gez"] = "Ge'ez", -- Geez ["gju"] = "Gujari", -- Gujari ["gsw"] = "Алеманн Герман", -- Swiss German ["gul"] = "Gullah", -- Sea Island Creole English ["hak"] = "Hakka", -- Hakka Chinese ["hbo"] = "Biblical Hebrew", -- Ancient Hebrew ["hnd"] = "Hindko", -- Southern Hindko -- ["ikt"] = "Inuvialuk", -- Inuinnaqtun ["kaa"] = "Каракалпак", -- Kara-Kalpak ["khb"] = "Tai Lü", -- Lü ["kmr"] = "Kurmanji Kurdish", -- Northern Kurdish ["kpo"] = "Kposo", -- Ikposo ["krj"] = "Kinaray-a", -- Kinaray-A ["ktz"] = "Juǀ'hoan", -- Juǀʼhoan ["lez"] = "Лезги", -- Lezghian ["liv"] = "Ливони", -- Liv ["lng"] = "Lombardic", -- Langobardic ["mia"] = "Майами-Иллиной", -- Miami ["miq"] = "Miskito", -- Mískito ["mix"] = "Mixtec", -- Mixtepec Mixtec ["mni"] = "Мейтей", -- Manipuri ["mrj"] = "Hill Mari", -- Western Mari ["mww"] = "White Hmong", -- Hmong Daw ["nds-nl"] = "Dutch Low Saxon", -- Low German -- ["new"] = "Nepal Bhasa", -- Newari ["nso"] = "Хойд Сото", -- Pedi -- ["nwc"] = "Classical Nepal Bhasa", -- Classical Newari, Classical Nepal Bhasa, Old Newari ["ood"] = "Оодхам", -- Tohono O'odham ["otk"] = "Эртний Түрэг", -- Old Turkish ["pal"] = "Middle Persian", -- Pahlavi ["pam"] = "Капампанган", -- Pampanga ["phr"] = "Potwari", -- Pahari-Potwari ["pka"] = "Jain Prakrit", -- Ardhamāgadhī Prākrit -- ["pnb"] = "Punjabi", -- Western Panjabi ["psu"] = "Shauraseni", -- Sauraseni Prākrit ["rap"] = "Рапа Нуй", -- Rapanui ["rar"] = "Күүк Арлын Маори", -- Rarotongan ["rmu"] = "Scandoromani", -- Tavringer Romani ["rom"] = "Romani", -- Romany ["rup"] = "Aromanian", -- Macedo-Romanian ["ryu"] = "Окинава", -- Central Okinawan ["sdc"] = "Sassarese", -- Sassarese Sardinian ["sdn"] = "Gallurese", -- Gallurese Sardinian ["shp"] = "Shipibo", -- Shipibo-Conibo ["src"] = "Logudorese", -- Logudorese Sardinian ["sro"] = "Campidanese", -- Campidanese Sardinian ["tkl"] = "Tokelauan", -- Tokelau ["tvl"] = "Тувалу", -- Тувалу ["tyv"] = "Тува", -- Tuvinian ["vls"] = "West Flemish", -- Vlaams ["wep"] = "Вестфали", -- Westphalien ["xal"] = "Ойрад", -- Kalmyk ["xcl"] = "Old Armenian", -- Classical Armenian ["yua"] = "Юкатек Маяа", -- Yucateco --<end do-not-edit except to comment out>-- ------------------------------< P R I V A T E _ U S E _ T A G S >---------------------------------------------- ["akk-x-latbabyl"] = "Late Babylonian Akkadian", ["akk-x-midassyr"] = "Middle Assyrian Akkadian", ["akk-x-midbabyl"] = "Middle Babylonian Akkadian", ["akk-x-neoassyr"] = "Neo-Assyrian Akkadian", ["akk-x-neobabyl"] = "Neo-Babylonian Akkadian", ["akk-x-old"] = "Old Akkadian", ["akk-x-oldassyr"] = "Old Assyrian Akkadian", ["akk-x-oldbabyl"] = "Old Babylonian Akkadian", ["alg-x-proto"] = "Proto-Algonquian", -- alg in IANA is Algonquian languages ["ca-x-old"] = "Old Catalan", ["cel-x-combrit"] = "Common Brittonic", -- cel in IANA is Celtic languages ["cel-x-proto"] = "Proto-Celtic", ["egy-x-demotic"] = "Demotic Egyptian", ["egy-x-late"] = "Late Egyptian", ["egy-x-middle"] = "Middle Egyptian", ["egy-x-old"] = "Old Egyptian", ["gem-x-proto"] = "Proto-Germanic", -- gem in IANA is Germanic languages ["gmw-x-ecg"] = "East Central German", ["grc-x-aeolic"] = "Aeolic Greek", -- these grc-x-... codes are preferred alternates to the non-standard catchall code grc-gre ["grc-x-attic"] = "Attic Greek", ["grc-x-biblical"] = "Biblical Greek", ["grc-x-byzant"] = "Byzantine Greek", ["grc-x-classic"] = "Classical Greek", ["grc-x-doric"] = "Doric Greek", ["grc-x-hellen"] = "Hellenistic Greek", ["grc-x-ionic"] = "Ionic Greek", ["grc-x-koine"] = "Койне Грек", ["grc-x-medieval"] = "Medieval Greek", ["grc-x-patris"] = "Patristic Greek", ["grk-x-proto"] = "Proto-Greek", -- grk in IANA is Greek languages ["iir-x-proto"] = "Proto-Indo-Iranian", -- iir in IANA is Indo-Iranian Languages ["inc-x-mitanni"] = "Mitanni-Aryan", -- inc in IANA is Indic languages ["inc-x-proto"] = "Proto-Indo-Aryan", ["ine-x-anatolia"] = "Anatolian languages", ["ine-x-proto"] = "Proto-Indo-European", ["ira-x-proto"] = "Proto-Iranian", -- ira in IANA is Iranian languages ["itc-x-proto"] = "Proto-Italic", -- itc in IANA is Italic languages ["ksh-x-colog"] = "Colognian", -- en.wiki article is Colognian; ksh (Kölsch) redirects there ["la-x-medieval"] = "Medieval Latin", ["la-x-new"] = "New Latin", ["lmo-x-berg"] = "Bergamasque", -- lmo in IANA is Lombard; Bergamasque is a dialect ["lmo-x-cremish"] = "Cremish", -- lmo in IANA is Lombard; Cremish is a dialect ["lmo-x-milanese"] = "Milanese", -- lmo in IANA is Lombard; Milanese is a dialect ["mis-x-ripuar"] = "Ripuarian", -- replaces improper use of ksh in wp_languages ["prg-x-old"] = "Old Prussian", ["sem-x-ammonite"] = "Ammonite", ["sem-x-aramaic"] = "Aramaic", ["sem-x-canaan"] = "Canaanite languages", ["sem-x-dumaitic"] = "Dumaitic", ["sem-x-egurage"] = "Eastern Gurage", ["sem-x-hatran"] = "Hatran Aramaic", ["sem-x-oldsoara"] = "Old South Arabian", ["sem-x-palmyren"] = "Palmyrene Aramaic", ["sem-x-proto"] = "Proto-Semitic", ["sem-x-taymanit"] = "Taymanitic", ["sla-x-proto"] = "Proto-Slavic", -- sla in IANA is Slavic languages ["yuf-x-hav"] = "Havasupai", -- IANA name for these three is Havasupai-Walapai-Yavapai ["yuf-x-wal"] = "Walapai", ["yuf-x-yav"] = "Yavapai", ["xsc-x-pontic"] = "Pontic Scythian", -- xsc in IANA is Scythian ["xsc-x-saka"] = "Saka", ["xsc-x-sarmat"] = "Sarmatian", } --[[--------------------------< A R T I C L E _ L I N K >------------------------------------------------------ for those rare occasions when article titles don't fit with the normal '<language name> language', this table maps language code to article title. Use of this table should be avoided and the use of redirects preferred as that is the long-standing method of handling article names that don't fit with the normal pattern ]] local article_name = { ['kue'] = "Kuman language (New Guinea)", -- Kuman (Papua New Guinea); to avoid Kuman dab page ["lij-mc"] = "Лигур хэл", -- Ligurian; see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ['mbo'] = "Mbo language (Cameroon)", -- Mbo (Cameroon) ['mnh'] = "Mono language (Congo)", -- Mono (Democratic Republic of Congo); see Template_talk:Lang#Mono_languages ['mnr'] = "Mono language (California)", -- Mono (USA) ['mru'] = "Mono language (Cameroon)", -- Mono (Cameroon) ["snq"] = "Sangu language (Gabon)", -- Sangu (Gabon) ["toi"] = "Tonga language (Zambia and Zimbabwe)", -- Tonga (Zambia and Zimbabwe); to avoid Tonga language dab page ["vwa"] = "Awa language (China)", -- Awa (China); to avoid Awa dab page ["xlg"] = "Ligurian language (ancient)", -- see Template_talk:Lang#Ligurian_dab ["zmw"] = "Mbo language (Congo)", -- Mbo (Democratic Republic of Congo) } --[=[-------------------------< R T L _ S C R I P T S >-------------------------------------------------------- ISO 15924 scripts that are written right-to-left. Data in this table taken from [[ISO 15924#List of codes]] last update to this list: 2017-12-24 ]=] local rtl_scripts = { 'adlm', 'arab', 'aran', 'armi', 'avst', 'cprt', 'egyd', 'egyh', 'hatr', 'hebr', 'hung', 'inds', 'khar', 'lydi', 'mand', 'mani', 'mend', 'merc', 'mero', 'narb', 'nbat', 'nkoo', 'orkh', 'palm', 'phli', 'phlp', 'phlv', 'phnx', 'prti', 'rohg', 'samr', 'sarb', 'sogd', 'sogo', 'syrc', 'syre', 'syrj', 'syrn', 'thaa', 'wole', }; --[[--------------------------< T R A N S L I T _ T I T L E S >------------------------------------------------ This is a table of tables of transliteration standards and the language codes or language scripts that apply to those standards. This table is used to create the tool-tip text associated with the transliterated text displayed by some of the {{lang-??}} templates. These tables are more-or-less copied directly from {{transl}}. The standard 'NO_STD' is a construct to allow for the cases when no |std= parameter value is provided. ]] local translit_title_table = { ['ahl'] = { ['default'] = 'Academy of the Hebrew Language transliteration', }, ['ala'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['ala-lc'] = { ['default'] = 'American Library Association – Library of Congress transliteration', }, ['batr'] = { ['default'] = 'Bikdash Arabic Transliteration Rules', }, ['bgn/pcgn'] = { ['default'] = 'Board on Geographic Names / Permanent Committee on Geographical Names transliteration', }, ['din'] = { ['ar'] = 'DIN 31635 Arabic', ['fa'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ku'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ps'] = 'DIN 31635 Arabic', ['tg'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ug'] = 'DIN 31635 Arabic', ['ur'] = 'DIN 31635 Arabic', ['arab'] = 'DIN 31635 Arabic', ['default'] = 'DIN transliteration', }, ['eae'] = { ['default'] = 'Encyclopaedia Aethiopica transliteration', }, ['hepburn'] = { ['default'] = 'Hepburn transliteration', }, ['hunterian'] = { ['default'] = 'Hunterian transliteration', }, ['iast'] = { ['default'] = 'International Alphabet of Sanskrit transliteration', }, ['iso'] = { -- when a transliteration standard is supplied ['ab'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ba'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['be'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['kk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ky'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['mn'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ru'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tg'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['uk'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['bua'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['sah'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['tut'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['xal'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['cyrl'] = 'ISO 9 Cyrillic', ['ar'] = 'ISO 233 Arabic', ['ku'] = 'ISO 233 Arabic', ['ps'] = 'ISO 233 Arabic', ['ug'] = 'ISO 233 Arabic', ['ur'] = 'ISO 233 Arabic', ['arab'] = 'ISO 233 Arabic', ['he'] = 'ISO 259 Hebrew', ['yi'] = 'ISO 259 Hebrew', ['hebr'] = 'ISO 259 Hebrew', ['el'] = 'ISO 843 Greek', ['grc'] = 'ISO 843 Greek', ['ja'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hira'] = 'ISO 3602 Japanese', ['hrkt'] = 'ISO 3602 Japanese', ['jpan'] = 'ISO 3602 Japanese', ['kana'] = 'ISO 3602 Japanese', ['zh'] = 'ISO 7098 Chinese', ['chi'] = 'ISO 7098 Chinese', ['cmn'] = 'ISO 7098 Chinese', ['zho'] = 'ISO 7098 Chinese', -- ['han'] = 'ISO 7098 Chinese', -- unicode alias of Hani? doesn't belong here? should be Hani? ['hans'] = 'ISO 7098 Chinese', ['hant'] = 'ISO 7098 Chinese', ['ka'] = 'ISO 9984 Georgian', ['kat'] = 'ISO 9984 Georgian', ['arm'] = 'ISO 9985 Armenian', ['hy'] = 'ISO 9985 Armenian', ['th'] = 'ISO 11940 Thai', ['tha'] = 'ISO 11940 Thai', ['ko'] = 'ISO 11941 Korean', ['kor'] = 'ISO 11941 Korean', ['awa'] = 'ISO 15919 Indic', ['bho'] = 'ISO 15919 Indic', ['bn'] = 'ISO 15919 Indic', ['bra'] = 'ISO 15919 Indic', ['doi'] = 'ISO 15919 Indic', ['dra'] = 'ISO 15919 Indic', ['gon'] = 'ISO 15919 Indic', ['gu'] = 'ISO 15919 Indic', ['hi'] = 'ISO 15919 Indic', ['hno'] = 'ISO 15919 Indic', ['inc'] = 'ISO 15919 Indic', ['kn'] = 'ISO 15919 Indic', ['kok'] = 'ISO 15919 Indic', ['ks'] = 'ISO 15919 Indic', ['mag'] = 'ISO 15919 Indic', ['mai'] = 'ISO 15919 Indic', ['ml'] = 'ISO 15919 Indic', ['mr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ne'] = 'ISO 15919 Indic', ['new'] = 'ISO 15919 Indic', ['or'] = 'ISO 15919 Indic', ['pa'] = 'ISO 15919 Indic', ['pnb'] = 'ISO 15919 Indic', ['raj'] = 'ISO 15919 Indic', ['sa'] = 'ISO 15919 Indic', ['sat'] = 'ISO 15919 Indic', ['sd'] = 'ISO 15919 Indic', ['si'] = 'ISO 15919 Indic', ['skr'] = 'ISO 15919 Indic', ['ta'] = 'ISO 15919 Indic', ['tcy'] = 'ISO 15919 Indic', ['te'] = 'ISO 15919 Indic', ['beng'] = 'ISO 15919 Indic', ['brah'] = 'ISO 15919 Indic', ['deva'] = 'ISO 15919 Indic', ['gujr'] = 'ISO 15919 Indic', ['guru'] = 'ISO 15919 Indic', ['knda'] = 'ISO 15919 Indic', ['mlym'] = 'ISO 15919 Indic', ['orya'] = 'ISO 15919 Indic', ['sinh'] = 'ISO 15919 Indic', ['taml'] = 'ISO 15919 Indic', ['telu'] = 'ISO 15919 Indic', ['default'] = 'ISO transliteration', }, ['jyutping'] = { ['default'] = 'Jyutping transliteration', }, ['mlcts'] = { ['default'] = 'Myanmar Language Commission Transcription System', }, ['mr'] = { ['default'] = 'McCune–Reischauer transliteration', }, ['nihon-shiki'] = { ['default'] = 'Nihon-shiki transliteration', }, ['no_std'] = { -- when no transliteration standard is supplied ['akk'] = 'Semitic transliteration', ['sem'] = 'Semitic transliteration', ['phnx'] = 'Semitic transliteration', ['xsux'] = 'Cuneiform transliteration', }, ['pinyin'] = { ['default'] = 'Pinyin transliteration', }, ['rr'] = { ['default'] = 'Revised Romanization of Korean transliteration', }, ['rtgs'] = { ['default'] = 'Royal Thai General System of Transcription', }, ['satts'] = { ['default'] = 'Standard Arabic Technical Transliteration System transliteration', }, ['scientific'] = { ['default'] = 'scientific transliteration', }, ['ukrainian'] = { ['default'] = 'Ukrainian National system of romanization', }, ['ungegn'] = { ['default'] = 'United Nations Group of Experts on Geographical Names transliteration', }, ['wadegile'] = { ['default'] = 'Wade–Giles transliteration', }, ['wehr'] = { ['default'] = 'Hans Wehr transliteration', }, ['yaleko'] = { ['default'] = 'Yale romanization of Korean', } }; --[[--------------------------< E N G _ V A R >---------------------------------------------------------------- Used at en.wiki so that spelling of 'romanized' (US, default) can be changed to 'romanised' to match the envar specified by a {{Use xxx English}}. This is accomplished by setting |engvar=gb; can, should be omitted in articles that use American English; no need for the clutter. ]] local engvar_sel_t = { -- select either UK English or US English ['au'] = 'gb_t', -- these match IANA region codes (except in lower case) ['ca'] = 'us_t', ['gb'] = 'gb_t', ['ie'] = 'gb_t', ['in'] = 'gb_t', ['nz'] = 'gb_t', ['us'] = 'us_t', -- default engvar ['za'] = 'gb_t' }; local engvar_t = { ['gb_t'] = { ['romanisz_lc'] = 'romanisation', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanisation', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense }, ['us_t'] = { -- default engvar ['romanisz_lc'] = 'romanization', -- lower case ['romanisz_uc'] = 'Romanization', -- upper case ['romanisz_pt'] = 'латин', -- past tense } } --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { this_wiki_lang_tag = this_wiki_lang_tag, this_wiki_lang_dir = lang_obj:getDir(), -- wiki's language direction article_name = article_name, engvar_t = engvar_t, engvar_sel_t = engvar_sel_t, lang_name_table = lang_name_table_t, override = override, rtl_scripts = rtl_scripts, special_tags_table = special_tags_table, translit_title_table = translit_title_table, }; 9yg7xepfi61fbrfs50wendybt019tr5 828 113460 867567 862910 2026-08-28T12:13:02Z Enkhsaihan2005 64429 867567 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Арпитан", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsk"] = {"Ruthenian", "Rusnak"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } bag2og7089f6siv3h8z1s2ttccf1h0s 14 113540 867623 662216 2026-08-28T20:10:16Z Enkhsaihan2005 64429 867623 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Districts of Vojvodina|Воеводинын тойрог}} [[Ангилал:Воеводинын газар зүй]] [[Ангилал:Сербийн тойрог‎|*]] 55srt9oxvd8vmbwdtywz0oejdftnzl5 14 113541 867584 662212 2026-08-28T14:44:53Z Enkhsaihan2005 64429 867584 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Vojvodina|Воеводина}} {{Cat main|Воеводина}} [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг]] faod2sapsul149srpe9trlaypohs64n 0 113929 867616 867482 2026-08-28T19:49:57Z Enkhsaihan2005 64429 867616 wikitext text/x-wiki [[Файл:Districts of Serbia in color.jpg|thumb|right|Сербийн захиргааны тойргууд]] '''Захиргааны тойрог''' ({{lang-sr|Управни окрузи}}) нь [[Серби]] дэх төрийн захиргааны байгууллагуудыг орон нутагт төлөөлөн удирдах газар бөгөөд яамны төв байхгүй тул газар засаг захиргааны ажлыг тухайн сууринд гүйцэтгэх үүрэг хүлээнэ. == Байгуулал ба байгууламж == Засаг захиргааны тойрог байгуулах талаар төрийн захиргааны тухай хуулийн захиргааны тойргуудийн тухай захирамж дээр нэг бүрчлэн заан тусгасан байдаг. Захиргааны тойргуудийн хариуцсан хэсэгт тухайн харьяа нутаг дэвсгэрт орших хот суурингууд багтана. Үүний зэрэгцээ тухайн захиргааны тойргийн аль нэг хотын/суурингийн захиргааны төв дээр яамдын удирдах салбар байрлахаар тогтоож өгсөн байдаг. == Үүрэг == # Захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр # Төрийн бус захиргааны байгууллага захиргааны хэргийн анхан шатны шийдвэр гаргасан бол түүнтэй холбоотой зөрчлийг шийдвэрлэх # Төрийн бус захиргааны байгууллагыг хянах == Захиргааны тойргууд == Бүх яамдын төв нь нийслэл хот [[Белград]]ад байрлах учир тус хот нь ямар ч захиргааны тойрогт харьяалагддаггүй. [[Косово|Бүгд Найрамдах Косово Улс]] нь өөрийн гэсэн [[Косовогийн тойрог|тойрог]] бүхий засаг захиргааны нэгжтэй. {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Воеводина]] |- ! Захиргааны тойргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Өмнөд Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Банатски округ'' |align="center"| [[Панчево]] |- |align="center"| [[Өмнөд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:South Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јужно-Бачки округ'' |align="center"| [[Нови Сад]] |- |align="center"| [[Баруун Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:West Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Западно-Бачки округ'' |align="center"| [[Сомбор]] |- |align="center"| [[Срем тойрог]] |align="center"| [[Файл:Srem in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Сремски округ'' |align="center"| [[Сремска Митровица]] |- |align="center"| [[Төв Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:Central Banat in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Средње-Банатски округ'' |align="center"| [[Зренянин]] |- |align="center"| [[Хойд Банат тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Банатски округ'' |align="center"| [[Кикинда]] |- |align="center"| [[Хойд Бачка тойрог]] |align="center"| [[Файл:North Backa in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Северно-Бачки округ'' |align="center"| [[Суботица]] |} {| class="wikitable sortable" width="50%" |+ [[Төв Серби]] |- ! Захиргааны тойргийн нэр || Байрлал || Серби нэршил || Захиргааны төв |- |align="center"| [[Бор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Bor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Борски округ'' |align="center"| [[Бор (Серби)|Бор]] |- |align="center"| [[Браничев тойрог]] |align="center"| [[Файл:Branicevo in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Браничевски округ'' |align="center"| [[Пожаварец]] |- |align="center"| [[Заечар тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zajecar in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Зајечарски округ'' |align="center"| [[Заечар]] |- |align="center"| [[Златибор тойрог]] |align="center"| [[Файл:Zlatibor in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Златиборски округ'' |align="center"| [[Ужице]] |- |align="center"| [[Колубара тойрог]] |align="center"| [[Файл:Kolubara in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Колубарски округ'' |align="center"| [[Валево]] |- |align="center"| [[Мачва тойрог]] |align="center"| [[Файл:Macva in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Мачвански округ'' |align="center"| [[Шабац]] |- |align="center"| [[Моравич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Moravica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Моравички округ'' |align="center"| [[Чачак]] |- |align="center"| [[Нишава тойрог]] |align="center"| [[Файл:Nisava in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Нишавски округ'' |align="center"| [[Ниш]] |- |align="center"| [[Пирот тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pirot in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пиротски округ'' |align="center"| [[Пирот]] |- |align="center"| [[Подунай тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Подунавски округ'' |align="center"| [[Смедерево]] |- |align="center"| [[Поморав тойрог]] |align="center"| [[Файл:Podunavlje in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Поморавски округ'' |align="center"| [[Ягодина]] |- |align="center"| [[Пчинь тойрог]] |align="center"| [[Файл:Pcinja in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Пчињски округ'' |align="center"| [[Вранье]] |- |align="center"| [[Расина тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Расински округ'' |align="center"| [[Крушевац]] |- |align="center"| [[Рашка тойрог]] |align="center"| [[Файл:Raska in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Рашки округ'' |align="center"| [[Кралево]] |- |align="center"| [[Топлич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Toplica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Топлички округ'' |align="center"| [[Прокупле]] |- |align="center"| [[Шумади тойрог]] |align="center"| [[Файл:Sumadija in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Шумадијски округ'' |align="center"| [[Крагуевац]] |- |align="center"| [[Ябланич тойрог]] |align="center"| [[Файл:Jablanica in Serbia.svg|100px]] |align="center"| ''Јабланички округ'' |align="center"| [[Лесковац]] |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Districts of Serbia|Захиргааны тойрог (Серби)}} {{Хөтлөгч мөр Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Сербийн тойрог|!Тойрог]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин]] 8hbjfczlh4qsar7sa0ix83vozn20pwm 0 127972 867637 855275 2026-08-29T00:49:58Z Chongkian 21163 867637 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Алтанмед эмнэлэг | logo = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png | logo_size = | image = | type = [[Хувийн компани|Хувийн]] | industry = [[Эрүүл мэндийн салбар]] | genre = | founded = {{start date and age|2020|03|08}} | founder = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]] | hq_location_city = [[Улаанбаатар]] | hq_location_country = [[Монгол]] | num_locations = 4 | area_served = Монгол | key_people = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]<br/>[[Батзоригийн Гэрэл]] | products = | production = | production_year = <!-- Year of production data (if known) --> | brands = | services = Нурууны өвчин<br/>[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]<br/>Уламжлалт анагаах ухаан<br/>Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо | num_employees = | num_employees_year = <!-- Year of num_employees data (if known) --> | parent = | divisions = | subsid = | module = <!-- Used to embed other templates --> | ratio = <!-- Basel III ratio; used for banks only --> | rating = <!-- Credit rating; used for banks only --> | website = {{url|https://www.altanmed.mn/}} }} '''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. == Түүх == [[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч|336x336px]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]<ref>{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр "Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг" нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.<blockquote>Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''</blockquote> == Эмнэлгийн үйл ажиллагаа == [[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|278x278px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']] [[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|251x251px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']] Алтанмед эмнэлэг нь "'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''" гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг. Нуруу нугалмын эмнэлгийн тусламжид нотолгоонд суурилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэхийг нэн тэргүүний зорилт болгож, дүрс оношилгоо болон ортопедийн шинжлэх ухааны орчин үеийн ололтуудыг клиник практикт хослуулан ашигладаг. ==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ==== * Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ * Нурууны комплекс багц эмчилгээ * Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ * Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ * Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) ===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ ===== Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов. ==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ==== Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм. * Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт<ref>{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}</ref> * Иогийн багш нарт зориулсан сургалт<ref>{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}</ref> * Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт<ref>{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <gallery> Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр </gallery> == Салбарууд == Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 5 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм. {| class="wikitable" |+ !Салбарууд !Хаяг !Утас |- |'''ХУД салбар''' |Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) '''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol | +(976) 8922-1652 |- |'''ЧД салбар''' |Улаанбаатар хот, ЧД, 6-р хороо, Г.Бумцэндийн гудамж, 47Б байр, 2-р давхар, Номчийн хүрээ '''3 үгт хаяг''': Бүтэмж.Өнгө.Үүрсэн, '''What3Words''': butemj.ungu.uursen | +(976) 8921-1652 |- |'''БЗД салбар''' |Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг, 5-р хороо, Энх тайвны өргөн чөлөө,Г.К Жуковын хөшөөний зүүн талд, 50/2 байр, 1-р давхар /террастай/ '''3 үгт хаяг''': Гоёл.Бодно.Элслээ, '''What3Words''': goyol.bodno.elslee | +(976) 8920-1652 |- |'''СХД салбар''' |Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, "Сүү ХК"-ийн замын эсрэг талд, '''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas | +(976) 8919-1652 |} = Эшлэл = [[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]] [[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]] sibyb2foo8ibhuhthbwesee2685wqnj 0 136001 867653 788624 2026-08-29T07:16:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 867653 wikitext text/x-wiki [[Файл:Triple alliance Umberto I Guglielmo II Francesco Giuseppe.JPG|thumb|Гурвалсан холбооны орнуудын тэргүүн нар]] '''Гурвалсан холбоо''' ([[Англи хэл|англи]]. ''The Triple Alliance'') 1882 оны 5-р сарын 20-нд байгуулагдсан [[Герман]], [[Австри-Унгар]], [[Итали]] улсуудын цэрэг-улс төрийн нэгдэл бөгөөд сүүлд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайныг]] бэлтгэх, дэгдээхэд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Гурвалсан холбооны гол санаачлагч нь Герман, Австри-Унгар улсууд байв. Эдгээр улсын аль нэгний эсрэг чиглэсэн аливаа эвсэл, гэрээ хэлэлцээрт оролцохгүй, улс төр, эдийн засгийн шинж чанартай асуудлаар зөвлөлдөж, харилцан дэмжлэг үзүүлэх үүрэг хүлээсэн байна. Гэрээний хугацаа 5 жил байсан бөгөөд 1887, 1891 онд шинэчилж нэмэлт, тодруулга хийсэн байна. Мөн Гэрээг 1902, 1912 онд автоматаар сунгасан юм. Герман, Австри хоёрын холбоотны шинэ түнш болох Италийг гэрээнд татан оруулсан нь юуны түрүүнд Германтай хийх гэж буй дайнд өшөө авахаар хорсож буй Францын эсрэг хил, Италийн колоничлолын нэхэмжлэлийг ашиглах хүсэлтэй байв. Италийн хааны засгийн газар 1882 оны 5-р сарын 20-нд Итали, Австри-Унгар, Германы хооронд байгуулсан нууц гэрээний заалтыг урьд нь тохиролцсончлан ямар ч тохиолдолд Английн эсрэг чиглэсэн гэж үзэж болохгүй гэж Гадаад хэргийн сайд нар мэдэгдэв. Гурвалсан холбоо байгуулагдсаны хариуд 1891-1894 онд Франц-Оросын холбоо байгуулагдав. 1904 онд Англи-Францын гэрээ, [[Англи-Оросын хэлэлцээр (1907)|1907 онд Англи-Оросын хэлэлцээр]] байгуулагдаж [[Төв Ази|Төв Азид]] нөлөөний газар нутгаа тогтоосон бөгөөд үүний үр дүнд Орос, Франц, Англи зэрэг орнууд [[Антанта гурвалсан холбоо]] байгуулжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] эхэн үед Итали холбоотны үүргээ үл харгалзан Германы эзэнт гүрэн, Австри-Унгарын талд дайнд орохоос зайлсхийж 1915 оны 4-р сарын 26-нд Лондонгийн гэрээ байгуулжээ. 1915 оны 5-р сарын 3-нд Италийн засгийн газар Гурвалсан холбооноос гарчээ. 1915 оны 5-р сарын 23-нд Итали Антантын талд Дэлхийн 1-р дайнд орж, Гурвалсан холбоо татан буугдсан байна. Үүнээс өмнөх нь 1914 оны 10-р сарын 29-нд [[Османы эзэнт гүрэн]] Гурвалсан холбоонд нэгдсэн. Итали улс тус холбооноос гарсны дараа [[Болгар]] улс 1915 оны 10-р сарын 14-нд түүнд нэгдэж, "Дөрвөлсөн Холбоо" буюу "Төвийн гүрнүүдийн блок" болжээ. 6r0k1r3tkxwvzmsscvpr31ib8ogv84k 828 136494 867619 791903 2026-08-28T20:03:01Z Enkhsaihan2005 64429 867619 Scribunto text/plain -- -- This template implements {{Historical populations}} -- local p = {} local lang = mw.getContentLanguage() local Date -- lazy initialization local function ifexist(page) if not page then return false end if mw.title.new(page).exists then return true end return false end local function isempty( s ) return not s or s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) == '' end local function splitnumandref( s ) s = s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) local t1 = mw.text.unstrip(s) local t2 = s:match( '^([%d][%d,]*)' ) if( t1 == t2 ) then local t3 = s:match( '^[%d][%d,]*(.-)$' ) return t1, t3 else return s, '' end end local function formatnumR(num) return tonumber(lang:parseFormattedNumber(num)) end local function formatnum(num) return lang:parseFormattedNumber(num) and lang:formatNum(lang:parseFormattedNumber(num)) or num end -- this function creates an array with the {year, population, percent change} local function getpoprow(year, popstr, pyear, ppopstr, linktype, percentages, current_year) local pop, popref = splitnumandref( popstr or '') local ppop, ppopref = splitnumandref( ppopstr or '') local percent = '' local yearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '') local pyearnum = formatnumR(mw.ustring.gsub(pyear or '', '^%s*([%d][%d][%.%d]+).*$', '%1') or '') local popnum = formatnumR(pop) local ppopnum = formatnumR(ppop) if( linktype == 'US' or linktype == 'USA' ) then if( (yearnum or 0) >= 1790 and yearnum <= current_year and math.fmod(math.floor(yearnum), 10) == 0) then if( yearnum < current_year ) then year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]' elseif( ifexist(tostring(yearnum) .. ' United States census') ) then year = '[[' .. tostring(yearnum) .. ' United States census|' .. year .. ']]' end end end if(percentages ~= 'off') then local pstr = '—&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;' if(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum > 0)) then if(percentages == 'pagr') then pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/(yearnum-pyearnum)) - 1)) elseif(percentages == 'monthly') then if Date == nil then Date = require('Module:Date')._Date end local date1 = Date(year) local date2 = Date(pyear) local diff = date1 - date2 local months = (diff.age_days/(365.25/12)) pstr = mw.ustring.format('%.2f', 100*math.abs(math.pow(popnum/ppopnum,1/months) - 1)) else pstr = mw.ustring.format('%.1f', 100*math.abs(popnum/ppopnum - 1)) end if( popnum < ppopnum ) then pstr = '−' .. pstr .. '%' else pstr = '+' .. pstr .. '%' end elseif(popnum ~= nil and ppopnum ~= nil and (ppopnum == popnum)) then pstr = mw.ustring.format('%.2f', 0) .. '%' end percent = pstr end -- strip the fractional part of the year, if there is one year = mw.ustring.gsub(year or '', '^%s*([%d][%d][%d]+)%.[%d]*', '%1') return {year, formatnum(pop) .. popref, percent } end -- this function creates an array with table header labels local function getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname) -- year cell if(yearname == '') then yearname = 'Он' end -- population cell if(popname == '') then popname = 'Хүн ам' end -- percentages cell if( percentages ~= 'off' and percentname == '') then if( percentages == 'pagr' ) then percentname = '<abbr title="Per annum growth rate" class="abbr-header">±% p.a.</abbr>' elseif( percentages == 'monthly' ) then percentname = '<abbr title="Per month growth rate" class="abbr-header">±% p.m.</abbr>' else percentname = '<abbr title="Өөрчлөлт" class="abbr-header">±%</abbr>' end end return {yearname, popname, percentname} end -- this function builds the json for the population graph local function graphjson(data, gwidth, gheight, gtype) local yearcount = #data local graphargs = { ['width'] = gwidth, ['height'] = gheight, ['type'] = gtype or 'line', ['yAxisTitle'] = 'Хүн ам', ['yAxisMin'] = 0, ['xAxisTitle'] = 'Он', ['xAxisAngle'] = '-45', ['yGrid'] = 'y', ['yAxisFormat'] = ',d', ['x'] = '', ['y'] = '' } local firstpoint = true for offset = 1,yearcount do local x,y = data[offset][1], data[offset][2] -- delink if necessary if x:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]') then x = x:match('^%s*%[%[[^%[%]]*%|([^%[%]]*)%]%]') end y = formatnumR(y) if x and y then graphargs['x'] = graphargs['x'] .. (firstpoint and '' or ', ') .. x graphargs['y'] = graphargs['y'] .. (firstpoint and '' or ', ') .. y firstpoint = false end end local Graph = require('Module:Graph') return Graph.chart({args = graphargs}) end local function rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, gtype) local graph = frame:extensionTag{name = 'graph', content = graphjson(data, gwidth, gheight, gtype)} if(gthumb ~= '') then local graphdiv = mw.html.create('div') :addClass('thumb') :addClass(gthumb == 'right' and 'tright' or 'tleft') :css('clear', 'none') graphdiv :tag('div') :addClass('thumbinner') :wikitext(graph) return tostring(graphdiv) end return '<div class="center">' .. graph .. '</div>' end -- this function renders the population table in a vertical format local function rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph) -- define a couple helper functions local function addrowcell(trow, tag, text, align, shading, style) cell = trow:tag(tag) cell :css('text-align', align) :css('padding', '1px') :wikitext(text) :css('border-bottom', shading ~= 'off' and '1px solid #bbbbbb' or nil) :cssText(style) end local function addheadcell(trow, text, align, width, pad) cell = trow:tag('th') cell :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)') :css('padding', pad and ('1px ' .. pad) or '1px') :css('text-align', align) :css('width', width) :wikitext(text) end local colspan = 3 local yearcount = #data local argcount = 2*yearcount if( isempty(width) ) then width = '15em' end -- override the value of cols if percol has been specified if( percol > 0 ) then cols = math.floor( (yearcount - 1) / percol ) + 1 end -- compute the number of rows per col local rowspercol = math.floor( (yearcount - 1) / cols ) + 1 -- specify the colspan for the title and footer lines if( cols > 1 ) then colspan = cols else if (head[3] == '') then colspan = 2 else colspan = 3 end end -- compute outer table width local twidth = width if( (cols > 1) and width:match('^%s*[%d]+[%w]+%s*$') ) then local widthnum = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%1' ) local widthunit = mw.ustring.gsub( width, '^%s*([%d]+)([%w]+)%s*$', '%2' ) twidth = tostring(widthnum*cols) .. widthunit end -- create the outer table local root = mw.html.create('table') root :addClass(class) :css('width', twidth) :css('border-top-width', '0') :cssText(style['table']) -- add title local caption = root:tag('caption') caption :css('padding', '0.25em') :css('font-weight', 'bold') :attr('class', 'caption-purple') :wikitext(title) -- add the graph line (if top graph) if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :attr('colspan', colspan) :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)') :wikitext(graph) graph = '' end -- loop over columns and rows within columns local offset = 1 local t = root for c = 1,cols do -- add inner tables if we are rendering more than one column if( cols > 1) then if (c == 1) then row = root:tag('tr') row:attr('valign', 'top') cell = row:tag('td') cell :css('padding', '0 0.5em') else cell = row:tag('td') cell :css('padding', '0 0.5em') :css('border-left', 'solid 1px #aaa') end t = cell:tag('table') t :css('border-spacing', '0') :css('width', width) end -- start column headers local hrow = t:tag('tr') hrow:css('font-size', '95%') -- year header addheadcell(hrow, head[1], nil, head[3] ~= '' and '3em' or 'auto', nil, nil) -- population header addheadcell(hrow, head[2], 'right', nil, '2px') -- percentages header if( head[3] ~= '' ) then addheadcell(hrow, head[3], 'right', nil, nil) end -- end column headers -- start population rows for r = 1,rowspercol do -- generate the row if we have not exceeded the rowcount -- shade every fifth row, unless shading = off local s = 'off' if( math.fmod((c - 1)*rowspercol + r, 5) == 0 and r ~= rowspercol) then s = shading end if(offset <= yearcount) then -- start population row local prow = t:tag('tr') -- year cell addrowcell(prow, 'th', data[offset][1], 'center', s, style['year']) -- population cell addrowcell(prow, 'td', data[offset][2], 'right', s, style['pop']) -- percentage cell if( not isempty(head[3]) ) then addrowcell(prow, 'td', data[offset][3], 'right', s, style['pct']) end -- end population row offset = offset + 1 end end end -- add the graph line (if bottom graph) if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :attr('colspan', colspan) :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)') :wikitext(graph) graph = '' end -- add the footnote line if( footnote ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :attr('colspan', colspan) :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)') :css('font-size', '85%') :css('text-align', alignfn) :wikitext(footnote) end return graph .. tostring(root) end -- this function renders the population table in a horizontal format local function renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph) local row local cell local yearcount = #data local argcount = 2*yearcount -- override the value of rows if perrow has been specified if( perrow > 0 ) then rows = math.floor( (yearcount - 1) / perrow ) + 1 end -- compute the number of cols per row local colsperrow = math.floor( (yearcount - 1) / rows ) + 1 -- create the outer table local root = mw.html.create('table') root :addClass(class) :css('font-size', '90%') :cssText(style['table']) -- create title row row = root:tag('tr') cell = row:tag('th') cell :css('padding', '0.25em') :attr('colspan', colsperrow + 1) :wikitext(title) -- add the graph line (if top graph) if((graphpos == 'top' or graphpos == 't') and graph ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :attr('colspan', colsperrow + 1) :css('border-bottom', '1px solid var(--color-base, #000000)') :wikitext(graph) graph = '' end -- loop over rows and columns within rows local offset = 1 for r = 1,rows do local rowoffset = offset -- render the years row = root:tag('tr') cell = row:tag('th') cell:wikitext(head[1]) :css('border-top', r > 1 and '2px solid #000' or nil) for c = 1,colsperrow do cell = row:tag('td') if(offset <= yearcount) then cell:wikitext(data[offset][1]) :css('text-align', 'center') :css('border-top', r > 1 and '2px solid #000' or nil) :cssText(style['year']) else cell:css('border-width', r > 1 and '2px 0 0 0' or 0) :css('border-top', r > 1 and '2px solid #000' or nil) end offset = offset + 1 end -- render the pop offset = rowoffset row = root:tag('tr') cell = row:tag('th') cell:wikitext(head[2]) for c = 1,colsperrow do cell = row:tag('td') if(offset <= yearcount) then cell:wikitext(data[offset][2]) :css('text-align', 'right') :css('padding-right', '2px') :cssText(style['pop']) else cell:css('border-width', 0) end offset = offset + 1 end -- render the percentages if(head[3] ~= '') then offset = rowoffset row = root:tag('tr') cell = row:tag('th') cell:wikitext(head[3]) for c = 1,colsperrow do cell = row:tag('td') if(offset <= yearcount) then cell:wikitext(data[offset][3]) :css('text-align', 'right') :css('padding-right', '2px') :cssText(style['pct']) else cell:css('border-width', 0) end offset = offset + 1 end end end -- add the graph line (if bottom graph) if((graphpos == 'bottom' or graphpos == 'b') and graph ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :attr('colspan', colsperrow + 1) :css('border-top', '1px solid var(--color-base, #000000)') :wikitext(graph) graph = '' end -- add the footnote line if( footnote ~= '') then row = root:tag('tr') cell = row:tag('td') cell :css('border-top', '2px solid var(--color-base, #000000)') :css('font-size', '85%') :css('text-align', alignfn) :attr('colspan', colsperrow + 1) :wikitext(footnote) end return graph .. tostring(root) end -- this is the main function function p.poptable(frame) local data = {} local style = {} local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args local title = args['title'] or '' local align = args['align'] or '' local clear = args['clear'] or '' local direction = args['direction'] or '' local percentages = args['percentages'] or '' local state = args['state'] or '' local linktype = args['type'] or '' local shading = args['shading'] or 'on' local width = args['width'] or '' local subbox = args['subbox'] or '' local popname = args['pop_name'] or '' local yearname = args['year_name'] or '' local percentname = args['percent_name'] or '' local footnote = args['footnote'] or '' local alignfn = args['align-fn'] or '' local source = args['source'] or '' local graphpos = args['graph-pos'] or '' local graphwidth = args['graph-width'] or '' local graphheight = args['graph-height'] or '' local graphtype = args['graph-type'] or 'line' local percol = tonumber(args['percol']) or 0 local cols = tonumber(args['cols']) or 1 local perrow = tonumber(args['perrow']) or 0 local rows = tonumber(args['rows']) or 1 style['year'] = args['year_style'] style['pop'] = args['pop_style'] style['pct'] = args['pct_style'] -- setup classes and styling for outer table local class = direction == 'horizontal' and 'wikitable' or 'table-pale' if( state == 'collapsed' ) then class = class .. ' collapsible collapsed' end if( isempty(title) ) then title = 'Түүхэн хүн ам' end if( isempty(align) ) then align = direction ~= 'horizontal' and 'right' or 'center' end if( isempty(alignfn) ) then alignfn = 'left' end if( isempty(clear) ) then clear = align == 'center' and '' or align end local margin = '0.5em 0 1em 0.5em' if( align == 'left' ) then margin = '0.5em 1em 0.5em 0' elseif( align == 'none' ) then margin = '0.5em 1em 0.5em 0' elseif( align == 'center' ) then margin = '0.5em auto' align = '' end if( isempty(subbox) ) then style['table'] = 'border-spacing: 0;' .. (align ~= '' and 'float:' .. align .. ';' or '') .. (clear ~= '' and 'clear:' .. clear .. ';' or '') .. 'margin:' .. margin .. ';' else style['table'] = 'margin:0;' .. 'border-collapse:collapse;' .. 'border:none;' end style['table'] = style['table'] .. (args['table_style'] or '') -- setup the footer text if( source ~= '' ) then source = 'Эх сурвалж: ' .. source if( footnote ~= '' ) then footnote = footnote .. '<br/>' end end footnote = footnote .. source -- setup the data header cols/rows local head = getheadrow(percentages, popname, yearname, percentname) -- count the total number of population rows local argcount = 0 local rowcount = 0 for k, v in pairs( args ) do if ( (type( k ) == 'number') and (not isempty(args[k])) ) then if( k >= 1 and math.floor(k) == k and k > argcount) then argcount = k end if( math.fmod(k - 1, 2) == 0 ) then rowcount = rowcount + 1 end end end -- here is where we build all the data for the table -- loop over columns and rows within columns local pyear = '' local ppop = '' local offset = 1 local current_year = tonumber(os.date("%Y", os.time())) for r = 1,rowcount do -- skip blank rows while(isempty(args[offset]) and offset <= argcount) do offset = offset + 2 end -- generate the row if we have not exceeded the rowcount if(offset <= argcount) then table.insert(data, getpoprow(args[offset], args[offset + 1] or '', pyear, ppop, linktype, percentages, current_year) ) pyear = args[offset] ppop = args[offset+1] or '' offset = offset + 2 end end local graph = '' graphpos = graphpos:lower() -- now that we have the data for the table, render it in the requested format if (direction == 'horizontal') then if graphpos ~= '' then local gwidth = tonumber(graphwidth) or 200 local gheight= tonumber(graphheight) or 170 local gthumb = (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or '' graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype) end return renderhorizontal(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, perrow, rows, graphpos, graph) else if graphpos ~= '' then local gwidth = tonumber(graphwidth) or (170 * cols) local gheight= tonumber(graphheight) or 170 local gthumb = (graphpos == 'r' or graphpos == 'right' and 'right') or (graphpos == 'l' or graphpos == 'left' and 'left') or '' graph = rendergraph(frame, data, gwidth, gheight, gthumb, graphtype) end return rendervertical(data, head, title, footnote, alignfn, class, style, width, shading, percol, cols, graphpos, graph) end end return p tcag92ks2l6khjp9n7kc5h97swyflwb 0 140722 867632 827408 2026-08-29T00:00:17Z Chongkian 21163 867632 wikitext text/x-wiki [[File:University of Film Arts (Mongolia).jpg|thumb|Кино Урлагийн Дээд Сургууль]] '''Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль''' нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. == Түүхэн тойм == Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|КУДС]] гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно. === Эрхэм зорилго: === “''Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм''”. === Бакалаврын хөтөлбөрүүд === * Кино, телевиз, театрын найруулагч * Дуу чимээний найруулагч * Кино, телевиз, театрын жүжигчин * Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/ * Кино, телевизийн зураглаач * Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч * Радио телевизийн сэтгүүлч Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл, телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг. == Гадаад холбоос == [https://web.archive.org/web/20240228222921/https://yesh.mn/profession/read/60fe6fbec27f6c40bf804b52?type=university КУДС] [https://opendatalab.mn/search/9098399 Кино Урлагийн Дээд Сургууль] e9x627pfhauo2us5nep4nsz5kj7aq4s 867633 867632 2026-08-29T00:00:31Z Chongkian 21163 867633 wikitext text/x-wiki [[File:University of Film Arts (Mongolia).jpg|thumb|Кино Урлагийн Дээд Сургууль]] '''Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль''' нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. == Түүхэн тойм == Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|КУДС]] гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно. === Эрхэм зорилго: === “''Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм''”. === Бакалаврын хөтөлбөрүүд === * Кино, телевиз, театрын найруулагч * Дуу чимээний найруулагч * Кино, телевиз, театрын жүжигчин * Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/ * Кино, телевизийн зураглаач * Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч * Радио телевизийн сэтгүүлч Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл, телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг. {{commonscat}} j8vf2z5srkzuv8f5vx7c0xodynxqmvq 867634 867633 2026-08-29T00:00:56Z Chongkian 21163 867634 wikitext text/x-wiki [[File:University of Film Arts (Mongolia).jpg|thumb|Кино Урлагийн Дээд Сургууль]] '''Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль''' нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. == Түүхэн тойм == Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|КУДС]] гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно. === Эрхэм зорилго: === “''Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм''”. === Бакалаврын хөтөлбөрүүд === * Кино, телевиз, театрын найруулагч * Дуу чимээний найруулагч * Кино, телевиз, театрын жүжигчин * Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/ * Кино, телевизийн зураглаач * Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч * Радио телевизийн сэтгүүлч Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл, телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг. {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] 241cafs2o5m8t1uyfebjw60phrtdykv 867635 867634 2026-08-29T00:01:21Z Chongkian 21163 867635 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:University of Film Arts (Mongolia).jpg|thumb|Кино Урлагийн Дээд Сургууль]] '''Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль''' нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. == Түүхэн тойм == Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|КУДС]] гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно. === Эрхэм зорилго: === “''Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм''”. === Бакалаврын хөтөлбөрүүд === * Кино, телевиз, театрын найруулагч * Дуу чимээний найруулагч * Кино, телевиз, театрын жүжигчин * Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/ * Кино, телевизийн зураглаач * Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч * Радио телевизийн сэтгүүлч Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл, телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг. {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] 6f43zzwa74465kg1mbsfeh2sf3q1mxx 867636 867635 2026-08-29T00:13:56Z Chongkian 21163 867636 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:University of Film Arts (Mongolia).jpg|thumb|Кино Урлагийн Дээд Сургууль]] '''Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль''' нь кино дэлгэцийн урлагийн уран бүтээлчид бэлтгэдэг дээд сургууль юм. == Түүхэн тойм == Д:Жигжидийн нэрэмжит Кино урлагийн дээд сургууль нь олноо Кино урлагийн дээд сургууль эсвэл [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|КУДС]] гэдгээр танигдсан сургуулы нь1998 онд байгуулагдсан юм. КУДС нь Монголд киноны мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц дээд сургууль болно. === Эрхэм зорилго: === “''Нийгмийн эрэлт шаардлагад нийцсэн зах зээлд хөрвөх чадвар бүхий соёл урлагийн уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн чадварлаг мэргэжилтнүүд бэлтгэх явдал юм''”. === Бакалаврын хөтөлбөрүүд === * Кино, телевиз, театрын найруулагч * Дуу чимээний найруулагч * Кино, телевиз, театрын жүжигчин * Соёл урлагийн удирдлага /Менежер/ * Кино, телевизийн зураглаач * Кино телевиз театрын зураач, загвар зохион бүтээгч * Радио телевизийн сэтгүүлч Төгсөх курсын оюутнууд улсын шалгалт өгсний дараа бүрэн хэмжээний жүжиг, дэлгэцийн ажил \Кино\-оор дипломоо хамгаалдаг тогтолцоотой. Төгсөгчид нь монголын бүхий л хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд, уран бүтээлийн нэгдэл, телевизүүдэд мэргэжлээрээ ажилладаг. {{commonscat}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] i1frae7c4ycm86xo4xkl86k934w8xsg 0 143634 867658 866296 2026-08-29T08:28:48Z Cicihwahyuni6 84487 867658 wikitext text/x-wiki [[Файл:Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg|thumb|Киото дахь төв байр]] '''Нинтэндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 任天堂株式会社 ''Nintendo Kabushiki-gaisha'') - видео тоглоом болон тоглоомын систем хөгжүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн, [[Киото]] хотод төвтэй Японы олон улсын корпорац юм. Нинтэндо корпорацыг 1889 онд гар урлаач Ямаүчи Фүсажиро үүсгэн байгуулж, анх гар хийцийн ханафүда тоглоомын хөзөр үйлдвэрлэж байжээ. 1960-аад онд Нинтэндо бусад бизнест өргөжиж, одоогийн нэрээрээ авч олон нийтийн компани болжээ. 1977 онд анхны видео тоглоомын консол болох Color TV-Game-ээ гаргасан. Тус компани 1981 онд Donkey Kong, мөн 1985 онд Nintendo Entertainment System болон [[Super Mario Bros.]] тоглоомуудыг гаргаснаар олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм. Нинтэндо корпорац нь Японы зах зээл дээрх хамгийн том, хамгийн баян, хамгийн нөлөө бүхий хувийн хэвшлийн арилжааны байгууллагуудын нэг юм. [[Ангилал:Нинтэндо| ]] [[Ангилал:Японы компани]] r2roolw63o378qrpsb6blh19843if4u 0 143978 867571 867523 2026-08-28T12:26:37Z Наянтайн Орги 98455 867571 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:ОРГИ Өвөрхангай клубын найруулагч Н. Орги 1940 он.jpg|thumb|Өвөррхангай клуб''<nowiki/>''и''<nowiki/>''йн ''<nowiki/>''н''<nowiki/>''айруулагч Н. Орги, 1940 он]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:1975 онд БНМАУ᠒ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв..jpg|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] r296qg86knw6mr2nxmrgb0jpmzqo7ef 867608 867571 2026-08-28T16:42:17Z Наянтайн Орги 98455 БНМАУ-ын СГЗ Н.ОРГИЙН тайзнаа найруулсан уран бүтээлүүдийн цомог 867608 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChatGPT Image Aug 12, 2026, 10 00 01 PM.png|thumb|"Таван хошуу малаа магтан дуулъя" концертоо үзэж суугаа найруулагч Н. Орги]] [[Файл:1965 он наадам.jpg|thumb]] '''[[БНМАУ|НАЯНТАЙН ОРГИ]]'''[[Файл:БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|БНМАУ-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр хотын улаан гэр, клуб, соёлын ордон, ардын театрын найруулагч.'''''ТӨРСӨН: [[БНМАУ|ӨВӨРХАНГАЙ аймгийн ТАРАГ]][[БНМАУ|Т]]''''' '''''[[БНМАУ|сум]]''''' '''ХАРЪЯ''<nowiki/>''А''<nowiki/>''ЛАЛ:''' [[БНМАУ|МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН]] '''''ИРГЭНШИЛ:''' '''[[БНМАУ|М]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Н]][[БНМАУ|Г]][[БНМАУ|О]][[БНМАУ|Л]]'''<nowiki/>'<nowiki/>'''МЭР'''<nowiki/>'''Г'''<nowiki/>'''Э'''<nowiki/>'''Ж'''<nowiki/>'''И'''<nowiki/>'''Л'''<nowiki/>''':'''<nowiki/> <nowiki/>'''[[БНМАУ|НАЙРУУЛАГЧ]]''''']] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн '''''<nowiki/>'''''У'''''<nowiki/>'''''лаан гэ'''''<nowiki/>'''''р'''''<nowiki/>'''''т д'''''<nowiki/>'''''а'''''<nowiki/>'''''рга, найруулагч, зохион байгуулаг''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/>'' ''<nowiki/>''у''<nowiki/>''х''<nowiki/>''у''<nowiki/>''у''<nowiki/>''л''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''а''<nowiki/>'''<nowiki/>'''<nowiki/>''г''<nowiki/>''ч''<nowiki/>'',''<nowiki/><nowiki/>'' ''<nowiki/><nowiki/>''нярав х'''''<nowiki/>'''''и'''''<nowiki/>'''''йж байв.'''''<nowiki/>''''']] [[Файл:Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид.png|thumb|'''Өвөрхангайн Улаан гэрийн анхны уран сайханчид''']] [[Файл:1940 он.png|thumb]] [[Файл:БНМАУ-ЫН СОЁЛЫН ГАВЬЯАТ ЗҮТГЭЛТЭН НАЯНТАЙН ОРГИ.jpg|thumb|Өвөрхангай а''<nowiki/>''й''<nowiki/>''мги''<nowiki/>''й''<nowiki/>''н Соёлын ордны найруулагч, жүжигч''<nowiki/>''и''<nowiki/>''н Н. Орги]] [[Файл:Н. Оргийн хийсэн уран бүтээлүүд.png|thumb|1975 онд БНМАУ-ын СГЗ Н. Оргийн 60 насны ойг тэмдэглэв.]] [[Файл:Ардын театрын хамт олон.jpg|thumb|Ардын театрын хамт олон]] [[Файл:Наянтайн Орги анхны ардын театрыг байгуулсан.jpg|thumb|Өвөрхангай аймгийн Улаан гэрийн дарга, найруулагч, зохион байгуулагч, ухуулагч, нягтлан, нярав]] '''Наянтайн Орги''' (1914-1990) нь [[БНМАУ]]-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. ==Намтар== БНМАУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн 1974 онд Монголын Радиогийн сэтгүүлч, редактор, СГЗ С.Гомбожавтай амьд сэрүүндээ хийсэн яриандаа: {{Quote|1926 оны зун би 12 настай байсан. Наадамд мордохдоо Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийнхний суртлын бригадын тоглолтыг ихэд шимтэнгүй үзсэн. Дуулж хуурдаж, лимбэдэж байгаа хүмүүс Дүгэржав, Түдэв, Доржготов нарын дуулсан "Улаан туг", "Магнаг үсэгтэй туг" гэсэн дуунууд надад онцгой таалагдсан. Энэ цагаас хойш 10 жилийн дараа их урлагтай насан туршийн амьдралаа холбосон доо.}} хэмээн ярьсан нь МҮОНРТ-ийн сан хөмөрөгт үлдсэн байдаг. БНМАУ-ын СГЗ Н.Орги нь 1915 онд Сайн ноён хан аймгийн Агь үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Тарагт сум]]ын нутаг “Зүүн эх булаг” гэдэг газар, малчин ард Наянтайн 8-р хүү болон төрж 18 нас хүртлээ эцэг, эхийн гар дээр мал маллан амьдарч байгаад 1932-1935 онд ардын цэргийн хугацаат албыг хаажээ. 1935 онд цэргийн уран сайхны хамтлагт таван хошуу малыг магтсан дуу дуулж, тэр нь олон түмэнд үнэлэгдэж, улсын баяраар Улаанбаатарт очиж тоглоход нь Маршал Чойбалсан: {{Quote|За, энэ хүрэлгэр бор залуу сонс маш сайн эргэчихээд, бас урлагт авьяастай залуу байна. Сайхан дуу дууллаа, цэргийн эрдэмд хурдан шаламгай, гарамгай залуу байна. Бидний хойч үеийнхэн ингэж л өсөн хүмүүжих нь их чухал юм}} гэв. {{Quote|Хорьдугаар зуун (1930 он)-ы есдүгээр сарын 17-ны оройн таван цагт Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн газар Улсын цэнгэлдэх танхимд орохыг хүсэгчдийг шалгаж үзэж авах амуй. Энэхүү Улсын цэнгэлдэх танхим нь олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, театрын уран сайхны зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд байгуулагдан буй амуй. Театрт орогсод нь хамтын чанар бүхий хүмүүжил боловсролтой болно. Тус театр нь улс төрийн ба ерөнхий боловсрол хийгээд уран сайхны боловсрол бүхий улсын хэрэгт хүчээ өгөхийг хүсэх хүмүүсийг бэлтгэх зорилготой амуй}} [[Файл:03_баян_Болд.png|thumb]] [[Файл:04_Болд.png|thumb]] хэмээжээ. Ийнхүү Намын Төв Хорооны тогтоолоор байгуулагдсан түр сургуулиас улбаалан 1935 оны намраас хөдөө орон нутагт олон нийтийн дунд боловсрол гэгээрлийг тараах, хөдөөгийн уран сайханчдыг бэлтгэх, зохиолыг үүсгэх ба тус улсын дотор ший жүжгийн хэргииг дэлгэрүүлэхийн тулд эхлэн жүжигчний уран чадвар, урлаг, соёлын түүхийн хичээл орох болов. Энэ үед цэргээс халагдсан, Маршал Чойбалсангийн шагнал авсан залуу авьяастан Н.Оргийг аймгийн намын хороо хүлээн авч, улаан гэрийг байгуулан өөрөө удирдан шинэ залуу хүмүүсийн авьяасыг шалган ажиллах үүрэг оноосон. Мөн шинээр орсон олонх хүмүүс бичиг үсэггүй шахам байсан учир бичиг үсгийн дугуйлан, дуу, хөгжим, бүжиг, жүжгийн дугуйлан бас хичээллүүлж байв. Энэ танхимын суралцагчид мөн л сайн дурын үндсэн дээр сурч байсан бөгөөд өдөр нь тус тусын албан ажлыг хийж оройн 18 цагаас 22 цаг хүртэл жүжигчний дугуйлангийн сургуулилт хийдэг байсан ажээ. Н.Орги 1935 оны намар цэргээс халагдан Өвөрхангай аймагт "Улаан гэр"-ийн эрхлэгчээр томилогдон, ухуулга хийдэг том хаягтай гэрт дуугүй шийний эгшигт хайрцгийн механиктай, уран сайханчидтайгаа хамт хуучин засгийг шүүмжилсэн харилцаа дуу жүжиг шог гараа тоглодог байв. Энэ бүхнийг Орги өөрөө зохиож найруулдаг байв. {{Quote|6-7 тэмээнд гэрээ ачин бас 100-гаад хүн багтах асар тэргүүтнээ ачин хөдөөгүүр тоглолт хийдэг байсан. Хойд талын 5 сумаар явахад л 1 сар болно. Айл өрхийг цөөн гэхгүй 4-5 гэр байвал тоглож намын бодлогыг танилцуулж сурталчилна. Бидний дунд ядарлаа зүдэрлээ гэдэг хүн байгаагүй. Ажлаа их чанартай хийнэ, ард түмэн ч хүндэлнэ. Улаан гэрийг анх байгуулалцаж, дарга, ухуулагч, жүжигчин, найруулагч, нярав, галчаар ажиллаж байсан.}} 1935-1939 онд  улаан гэрт ажиллаж байх хугацаандаа "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" жүжгүүдэд амжилттай тоглож жүжигчний 1-р зэргийн үнэмлэх авчээ. 1937 онд төвөөс БНМАУ-ын анхны Гавьяат Жүжигчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж]], Ардын жүжигчин [[Зундуйн Цэндээхүү]] нар уран сайханчдад хичээл заан туслаад Оргит “Нэгдүгээр зэргийн жүжигчин” ᠌, Шарав, Эрмаа хоёрт “Гуравдугаар зэргийн жүжигчин” гэсэн үнэмлэх олгосон. 1937 онд аймгийн клубт найруулагчаар ажиллаж байх хугацаандаа сайн дурын уран сайханчдыг элсүүлэн авч "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" зэрэг жүжгүүдийг найруулж байв. 1940 онд Улаан гэр нь урлаг соёлоор үйлчлэх клуб болон өргөжиж, тус клубийн найруулагч, жүжигчин Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн урын сангийн бодлогын чиг хандлагыг идэвхтэй өрнүүлээд зогсохгүй, олон олон уран бүтээл найруулан үзэгчдэд тоглон аймгийн эдийн засагт томоохон хувь нэмэр хандив оруулж, үйл ажиллагааныхаа ерөнхий чиг шугам, төлөв байдлыг тогтоож чадсанаар тухайн үеийн аймгийн урлагийн хөгжлийн гол дүр зургийг бэхжүүлж чадсан. Орлогоо 100 хувь биелүүлж улсын хэмжээний соёлын байгууллага болгож чадсан хүмүүсийн нэг Орги байлаа. 1941 онд Өвөрхангай 10 жилийн ойг тохиолдуулан клубийн найруулагч Н.Оргийн найруулсан "Таван хошуу малаа магтан дуулъя" нийт уран сайханчид, ажилчдын концертыг нийслэл хот болон аймгуудын, сумдын, бригадуудын үзэгч түмэндээ тоглож халуун алга ташилт, өндөр амжилт гаргалаа гээд Улсын удирдагч маршал Х.Чойбалсан урт савхин дээл, бугуйн цаг, баярын бичгээр шагнаж байсан. 1950 оныг хүртлэх хугацаанд Өвөрхангай аймгийн клубийн жүжигчин, найруулагч түүнийг Соёлын яамны орлогч сайд, зохиолч, найруулагч Л.Ванган Улаанбаатар хот руу дуудан Ажилчны соёлын ордны найруулагчаар томилов. Тус клубт найруулагч байхдаа Ардын бүжиг дэглээч Долгорсүрэнтэй хамтран концерт хийж байв. Соёлын яамнаас томилон 1951-1953 онд Архангай аймгийн клубийн найруулагч, “Тожоо жолооч” жүжгээ найруулж байхдаа анх удаа клубын гол хаалга онгойлгож 53 машины хамрыг үзэгчдийн танхим руу цухуйлган оруулж, Тожоо жолооч жинхэнэ машины хамрыг онгойлгон машинаа засаж байгаа тоглолт хийж байсан түүхтэй. Тухайн үед Архангайн клубт ажиллаж байсан жүжигчний яриа,  Орги найруулагчийн өөрийн дурсамж яриаг сонссон Өвөрхангайн Ардын театрын жүжигчин Дашдондогийн ярианаас... 1953-1956 онд Өвөрхангай аймгийн клубийн найруулагч, 1956-1959 онд Говь-Алтай аймгийн соёлын ордны найруулагч, 1959-1972 онд Өвөрхангай аймгийн соёлын ордны найруулагч, жүжигчин, 1969-1975 он хүртэл Өвөрхангай аймгийн ардын театрыг үүсгэн байгуулж найруулагчаар тус тус ажилласан болно. 1940 оны үеэс "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан", 1950 оны үеэс "Анхны жил", "Мирдановын гэр бүл", "Мандухай цэцэн хатан", 1960 оны үеэс "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Ажиллах хугацаандаа Н.Орги нь концерт, жүжиг найруулан тавихын зэрэгцээ "Мандухай цэцэн хатан" жүжгийн Нимсан, "Ах дүү нар" жүжгийн япон генерал, "“Өргөмөл сувд" жүжгийн Агваандоной, "Эмч нар" жүжгийн Өлзий, "Арвайхээрийн талд" жүжгийн Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. Мөн Монгол кино үйлдвэрийн бүтээл "Гологдсон хүүхэн" уран сайхны киноны баян Болдын дүр, "Тууврын замд" киноны дамын худалдаачны дүрд тоглосон байна. 1960 оны үед "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. Дэлхийн урлагийн шилдэг туурвилуудын нөлөө зөвхөн хотын театрууд төдийгүй Өвөрхангай аймгийн  соёлын ордоны урын сангийн хөгжлийг баяжуулж, тэдний туршлагыг сонин хэвлэл, радио, телевиз, хотын урлагийн мастеруудын ярианаас санаа авч гүнзгийрүүлэн үндэсний өвөрмөц байдал, дэг жаяг, онцлог шинж төрхийг өөрчлөлгүйгээр хөгжүүлэх үйлсэд Орги найруулагч гар бие оролцон ирсэн Монголын сор болсон найруулагчдын нэг билээ. 1975 онд Э.Оюуны "Амарсанаа", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй", "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. Бүтээл бүр нь тухайн цаг үед Улаанбаатар хотын театрын тайзнаа, аймаг бүрийн тайзнаа амжилттай тоглогдож үзэгч олноос нүргэлсэн алга ташилт, халуун дулаан үгээр шагнагдаж тухайн ажиллаж байсан соёлын орднуудын урын санг бэхжүүлэхээс гадна, хөдөө орон нутагт тоглолт хийж орлогоо тогтмол 100 хувь биелүүлж социалист урлагийг түгээж хөдөлмөрөө цаг ямагт өндрөөр үнэлүүлж байсан гавьяатай хүн. Н.Орги нь жүжиг найруулан тавихдаа өөрийн биеэр жүжгийн тайзны зохиомж, жүжигчдийн хувцсыг зурж өөрөө хийж, оёж хатгах зэрэг бүхий л ажлыг гүйцэтгэж байв. Үүний нэг жишээ бол "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай цэцэн хатан]]" уран сайхны киноны жүжигчдийн малгай, хувцсыг хийлцэж байв. Өвөрхангай аймгийн ХДТ-г бариулах ажлын комисст ажиллаж албан байгууллага хувь хүмүүсээс хөрөнгийн эх үүсгэвэр гаргах ажилд гар бие оролцож байсан. 1979 онд ХДТеатрын шав тавих ёслолд оролцож, 1985 онд нээж үг хэлэх завшаан тохиож, Оросын Халимаг улсын зохиолч Б.Басанговын “Баяны балаг” жүжгийг Ардын театрын жүжигчдэд найруулан тавьсан. Н.Орги нь амьдралынхаа хугацаанд Зэвгийн Цэндтэй ханилан 6 хүүхдийг эрүүл энх өсгөн бойжуулж өнөр өтгөн айл гэр болцгоосон. Н.Орги 1990 онд таалал төгсжээ. ==Бүтээл== ===Найруулсан=== ;Улаан гэр *1935 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Бээжин лам", "Энэ юуны жасаа вэ" ;Клуб *1937 он: "Хэрмэл Дамбийжаа", "Дүрвэгч Түдэв", "Манжийн хууль", "Пад лам", "Бээжин лам" ;Соёлын ордон *1940 он: "Учиртай гурван толгой", "Цэнд комиссар", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас", "Урагшлах зам", "Өөрийн замаар", "Эрдмийн Дорж", "Сүрэг чоно", "Миний баясгалан" *1950 оны үе: “Анхны жил” “Мирдановын гэр бүл” “Мандхай цэцэн хатан” *1960 оны үе: "Алтан ай", "Эмч нар", "Ноёхон талын дуулал", "Гарын таван хуруу", "Арвайхээрийн талд", "Харанхуй дунд", "Хүргэн хүү", "Цэрмаагийн баяр" зэрэг 150 гаруй жүжиг, 100 гаруй концерт найруулан тавьжээ. *1975 он: Э.Оюуны "Амарсанаа", К.Гольдоны "Хоёр эзний ганц зарц", В.Шекспирийн "Өвлийн үлгэр", Б.Басанговын "Улаахан алчууртай бүсгүй" *1985 он: Батор Басанговын "Баяны баялаг", Л.Ванганы "Тожоо жолооч" зэрэг дэлхийн сонгодог болон өөрийн орны шилдэг зохиолчдын, мөн орон нутгийн залуу зохиолчдын 20 гаруй жүжгийг найруулан тайзнаа тавьж байсан. ===Зохиосон=== Мөн "Харанхуйн дунд", "Алтан галбай хүү", "Говийн хүү", "Ухаарал", "Цолмон" зэрэг жүжгийн зохиолуудыг бичиж урлагийн тайзнаа найруулан тавьсан. ===Тоглосон=== ;Кино *[[Гологдсон хүүхэн (кино)|Гологдсон хүүхэн]] - Баян Болд *[[Тууврын замд]] - дамын худалдаачин *Цогт тайж мянганы дарга ;Жүжиг *Мандухай цэцэн хатан - Нимсан *Ах дүү нар - япон генерал *Өргөмөл сувд - Агваандоной *Эмч нар - Өлзий *Арвайхээрийн талд - Тавхай зэрэг 40 гаруй дүрд тоглосон. ==Шагнал== Н.Оргийн 50 гаруй жилийн хөдөлмөрийн гавьяа зүтгэлийг Монгол Улсын төр, засаг өндрөөр үнэлж: * 1946 онд “Ударник”тэмдэг, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль * 1961 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль * 1964 онд Соёлын яамны Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 1971 онд “Алтан гадас” одон, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн медаль * 1974 онд БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол тэмдэг * 1981 онд Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн медалиар шагнаж байв. {{DEFAULTSORT:Орги, Наянтайн}} [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Тарагтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1990 онд өнгөрсөн]] 0x1hdet36c7heqhmqp6avhnzf06i919 0 144980 867560 867559 2026-08-28T12:00:51Z ~2026-46045-18 106990 867560 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг Элжигэн ноён Лу гүн бариулсан гэдэг бөгөөд тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн тахилч байнга суудаг байжээ. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. 1f2pwg1g7lmxvm0l4tgbe05cf0k29en 867562 867560 2026-08-28T12:03:39Z ~2026-46045-18 106990 867562 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгараас Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулсан гэдэг. Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн тахилч лам алс нутгаас ирж байнга суудаг байжээ. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. ruha5h02loyete4uderx3y1wrhyqvqh 867563 867562 2026-08-28T12:05:04Z ~2026-46045-18 106990 867563 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгараас Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулсан гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэнхошуунаас тахилч лам ирж байнга суудаг учиртай байжээ. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. e8qa35swg05k2c0tx61u10kr6gngigl 867564 867563 2026-08-28T12:05:22Z ~2026-46045-18 106990 867564 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Балданлхам}} '''Лхам бурхан''' - монгол хэлээр хүндэтгэлийн нэр нь Төгс цогт охин тэнгэр гэх бөгөөд машид Балданлхам юм. Балданлхам нь ертөнцийн амьтан бүхнийг энэ яваа насанд нь өвчин зовлон, ханиад томуу зэрэг алив өвчин, муу бүхнээс аврах бас эцэс хойт насанд нь сайн мөрийг олох хүртэл нь бодьсадын байдлаас огт урвахгүйгээр шашныг сахиж амьтаны тусыг үйлдэхийн тангарагтай номын сахиус юм. Лхам нь Хар лхам, Ремоде лхам, Лхам дүнжмаа, Рэгви лхам гэх мэт олон нэртэй байдаг. Эрт цагт Дүртэдийн орон буюу буяны мөр хөөсөн олон архад нарыг тавьдаг газарт найман хамгаалагч байсны нэг нь Балданлхам юм. Лхам нь Балданлхам гэдэг нэр авахаасаа өмнө Эх мам гэдэг нэртэй найман Намсрайн нэг Замбалын нөхөр байжээ. Мам гэдэг нь аливаа тотгор, тэрсүүдийг хорлохдоо таалагч хүсэл төрүүлж, завхай зайдан, бөөр доод биений өвчин тусгадаг хорлолтой амьтан юм. Дүртэд буюу үхээрийн эзэн нь урьд цагт Хурмаст тэнгэрийн бумбатай рашааныг хулгайлан зугтжээ. Хурмаст тэнгэр араас нь хөөтөл далай руу орчиж гэнэ. Хурмаст рид хувилгааны хүчэр далайн усыг буцалгахад мөнөөх Дүртэд ялзран араг яс болоод хойшид хулгайч нарыг хөнөөж амьтаны эдийг хамгаална гэж байнгын тэр дүрээрээ оршжээ. Ирээдүйн шашны сахиус Эх мам нь их шаргуу лус бүгдийг боол зарцаа болгон эд хогшил, сан хөмрөгийг тэнцэлгүй ихээр буй болгодог болжээ. Энэ үеэст галт уул бадарсан үхээрийн газраас Чагнаадорж ([[Очирваань бурхан|Очирваань]]) Эх мамыг тангарагт оруулан адислаж Доржналжирмаа (Нархажид) хэмээн нэртэй болгожээ. Ийнхүү мам байснаа дээшилсээр Балданлхам бурхан болжээ. Гандантэгчилэн хийдэд сар бүрийн 29 –нд арван хангал, сахиусаа ихээр тахидаг бөгөөд өвлийн сүүл сарын 30-нд Лхам бурханаа тахиж Цэдэр лхамаа хурдаг. Цэдэр лхамын уншлага тахилгын бүрээн дууг сонссон хүн гурван тамын зовлонгоос гэтэлдэг аж. Гомбо, Чойжоо, Лхам гурвыг бурханы шашныг сахин хамгаалагч, үйлсийг түргэн ямагт бүтээгч гол сахиусууд гэдэг учир Богд лам ихэд нандигнан шүтдэг байжээ. Лхам нь өвлийн сүүл сарын битүүнд Замбуу тивд ирэхдээ айл бүрийн идээ будааг таалж ууцны үзүүрийн өөх, шагай чөмөгний толгойн өөх хоёрт Лхам бурхан мутраа хүргэснээр тэр хоёр өөх царцдаггүй болсон гэдэг. Зарим айл Лхамд идээ бэлтгэж байна гээд гэрийнхээ завагт шагай чөмөг, бусад идээг нууж хонодог байжээ. Монголд Лхамын дацан хурал цөөн байсан бөгөөд Их хүрээний Лхамын сүм, Чойжин ламын Лхамын дуган байжээ. Харин хөдөө орон нутагт Зая шавь нутаг хойд Тамир голд (өнөөгийн Батцэнгэл сумын нутагт) Лхамын хурал гэж бас байжээ. Тамир голын Лхамын хурлыг баруун хязгараас Элжигэн ноён Лу гүн ирж бариулсан гэдэг түүхтэй. Тиймээс Лхамын тэр сүмд нутгийн лам нартай хамт Элжигэн хошуунаас тахилч лам ирж байнга суудаг учиртай байжээ. '''''Лхам''''' '''''бурханы дүр байдал-''''' Зүүн зүгийн цус холилдсон их далайн дундхар салхины хуйн хүрээн дотор шар хул луус хөлөглөсөн мангасын арьсан гөлөмтэй, эмээлтэй, хорт могойн хазаар хөмгөлдрөгтэй, “Жо” үсэгнээс гарсан цогт охин тэнгэр Ремодэ хэмээгч хөхөмдөг биетэй, нэг ам, хоёр мутар, гурван улаан мэлмийтэй, баруун мутартаа очирыг бэлгэдсэн бэрээ барьж тангараг дорой буурагсадыг далайсан байдалтай, зүүн мутартаа дүүрэн цустай гавалыг зүрхэний тус газартай барьсан, нүүр нь маш тунгалаг бөгөөд дөрвөн их хурц соёо нь сүр жавхланг бадруулна. Тэрсүүдийн хүүрийг идэж Ла Ла гэх инээдээр луугийн дууг дуурсгана. Гурван улаан мэлмий нь цахилгаан мэт гялалзан хилэнгийн атирааг хуйлруулна. Тэргүүний үс нь дээшээ дэлгэрэн цацарч хөмсөг ба сахал нь галав юүлэх цагийн эцсийн гал мэт машид бадраан баруун чихээ арслангийн дүрс, зүүн чихээ могойн дүрсээр чимэглэжээ. Хатсан хуурайтаван хохимой толгойгоор тэргүүнээ чимэж цус цувирсан тавин хохимой толгойн шидэм эрхтэй. Биедээ цусан толбо ба гурван хурууны зурагтай үхдэлийн үнсний хэсгээр биеэ будаж, оройдоо сарыг залж хүйсэндээ нарны хот мандалыг оршоосон байна. Хар торгон баринтаг, хүний арьсан дэвсгэр хэрэглэж хар өрөмгөөр дээд биеийг бүрхэн барсын нойтон арьсан хормогч нь хоёр могойг зэрэгцүүлэн хээлж хийсэн бүслүүртэй ажээ. Хазаарын урд хэсэгтээ эхээсээ авсан өвчний туламыг хадгалсан, эвхмэл мэсэн аргамжийг гадагшаа унжуулсан, мөн эхээсээ авсан цаазын модыг бүсэндээ сэрээлж тогосын өдийг хатгажээ. Зарим сударт Лхамыг толгой дээрээ нар сарыг зүүсэн, ар талдаа арслан толгойтой луу (тэнгэр)–с шавдаж буй мэт байрлуулсан байдаг юм. '''''Лхам бурханд наминчлан мөргөхдөө''''': “Ум”, хоолойдоо “А”, зүрхэндээ “Хум” үсэг хадгалсан догшин хилэнт ба амирлангуй номын дүртэй, шавь сүсэгтэний тусын тулд энэрэлийн үйлс бүтээгч, үргэлж тул амгаланг соёрхогч, эрт цагийн бурхадын өмнө тавьсан тангараг ёсоор бурханы шашныг дэлгэрүүлэх үйлсэд алгасалгүй зүтгэгч шашны сахиус, харш үзэлтэнийг номхоруулагч эрлэг, ижил зөв үзэлтэнд бурханы чадлыг соёрхогч, цувиралтгүй тогтвортой амгаланг соёрхогч, бурханы хатан эх, бурханы шашны гол амь бөгөөд мэргэн шидээр шашныг баригч таалалт эх, шашны садан хэмээн Лхам бурханыг магтан мөргөнө. '''''Лхам бурханы зүрхэн тарни''''' - “Жо рогму жо, рогму жо жо, рогму түнжо, хала рагчэнму, рогму ажа дажа, түнжо рүло рүло, хум жо хум” хэмээх тарнийг долоон үе болгон уншихад тэр жилийн гай барцад бүгд арилж нас буян нэмдэг гэж үздэг. Долоон үе болгон уншиж байгаа нь дээд тахил болдог нууц увидастай ажээ. Балданлхам бурханы зүрхэн тарни нь шашны дайснуудыг номхруулж, хатуу үйлийг буцаан, муу хувь тавилангаас гэтэлгэнэ. fw6okzikpdy9anzfgaffld4jusdrz8j 0 146583 867638 858133 2026-08-29T00:50:55Z Chongkian 21163 867638 wikitext text/x-wiki [[Файл:First Central Hospital of Mongolia.jpg|thumb|Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг]] '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотын]] [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] байрладаг улсын эмнэлэг юм. == Түүх == Тус эмнэлэг 1925 онд байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=First Central Hospital |url=https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 |access-date=8 January 2025 |website=VF Match}}</ref> 2020 оны 1-р сард клиник судалгаа, сургалтын төвөө нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 January 2020 |title=State Central First Hospital opens clinical research and training center |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/213581 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6-р сард амбулаторийн эмийн сангаа нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=9 June 2020 |title=First hospital pharmacy opens at State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/227880 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6 сарын 22-нд эрүүл мэндийг дэмжих төв, оношилгоо, эмчилгээний төв нээгджээ. <ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 June 2020 |title=Health Promotion Center opens at the State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/229212 |access-date=8 January 2025}}</ref> == Хүчин чадал == Тус эмнэлэг нийт 568 ортой бөгөөд 800 орчим ажилтантай.<ref name="VF Match">{{Cite web |title=First Central Hospital |url=https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 |access-date=8 January 2025 |website=VF Match}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 "First Central Hospital"]. ''VF Match''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 January</span> 2025</span>.</cite></ref> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://www.unte.moh.gov.mn/ Албан ёсны хуудас] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]] h0gh4ghevcih1mc0papnvgxauur4eik 867639 867638 2026-08-29T01:44:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 867639 wikitext text/x-wiki [[Файл:First Central Hospital of Mongolia.jpg|thumb|Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг]] '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотын]] [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] байрладаг улсын эмнэлэг юм. == Түүх == Тус эмнэлэг 1925 оны 10 дугаар сарын 25-нд "Ардын эмнэлэг" нэртэйгээр Европ эмнэлгийн- 8, лам ёсны түвд эмнэлгийн-7, нийт 15 ортой эмнэлгийг 1 орос, 3 монгол  эмчтэйгээр тэр үеийн Улаанбаатарт нээгдсэн байна. Ардын эмнэлгийг 1935 оноос Клиникийн эмнэлэг болгон өргөжүүлсэн ба хөгжлийн он жилүүдэд өнөөгийн эрүүл мэндийн салбарт тэргүүлж буй олон эмнэлэг тус эмнэлгээс салбарлан гарсан ажээ. Тус эмнэлэг нь 1971 онд Чехословак улсын тусламжаар баригдсан 24656 м2 талбай бүхий 240 ортой, эмнэлгийн байртай болсон. Улсын Клиникийн Төв Эмнэлгийн нэрийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 07 дугаар сарын 04 -ний өдрийн 231 тоот тогтоолоор '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' болгон өөрчилсөн байна. 2020 оны 1-р сард клиник судалгаа, сургалтын төвөө нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 January 2020 |title=State Central First Hospital opens clinical research and training center |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/213581 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6-р сард амбулаторийн эмийн сангаа нээсэн.<ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=9 June 2020 |title=First hospital pharmacy opens at State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/227880 |access-date=8 January 2025}}</ref> 2020 оны 6 сарын 22-нд эрүүл мэндийг дэмжих төв, оношилгоо, эмчилгээний төв нээгджээ. <ref>{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 June 2020 |title=Health Promotion Center opens at the State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/229212 |access-date=8 January 2025}}</ref> == Хүчин чадал == Тус эмнэлэг нийт 568 ортой бөгөөд 800 орчим ажилтантай.<ref name="VF Match">{{Cite web |title=First Central Hospital |url=https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 |access-date=8 January 2025 |website=VF Match}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://www.unte.moh.gov.mn/ Албан ёсны хуудас] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]] 8kzxakqux4k4gh01mta9fsw846y54tg 0 147732 867645 864570 2026-08-29T03:48:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 867645 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл Өмнөд Азийн физик газар зүйн бүсийн тухай. Энэтхэг улсын өмнөд хэсгийн хойгийг [[Деканы хойг]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Indian subcontinent CIA.png|thumb|300px|Энэтхэгийн хойгийн физик газрын зураг]] '''Энэтхэгийн хойг''', мөн '''Энэтхэгийн дэд тив''' ({{lang-en|Indian subcontinent}}) гэж [[Гималайн нуруу]]ны өмнө оршиж, баруун талаараа [[Арабын тэнгис]], зүүн талаараа [[Бенгалын булан]], өмнө талаараа [[Энэтхэгийн далай]]гаар хүрээлэгдсэн [[Өмнөд Ази]]йн физик газар зүйн томоохон бүсийг хэлнэ.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://www.britannica.com/place/Indian-subcontinent |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Явцуу газар зүйн утгаар Энэтхэгийн хойгт өнөөгийн [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]]ийн эх газрын ихэнх хэсгийг хамруулдаг. Өргөн утгаар нь [[Балба]], [[Бутан]], [[Шри Ланка]], [[Мальдив]]ыг мөн багтаан ойлгох нь бий.<ref>{{cite web |title=Indian subcontinent |url=https://doi.org/10.1093/OED/1205710598 |publisher=Oxford English Dictionary |date=2025 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> «Энэтхэгийн хойг» болон «Өмнөд Ази» гэсэн нэршлийг заримдаа ижил утгаар хэрэглэдэг боловч эхнийх нь ихэвчлэн физик газар зүйн, хоёр дахь нь улс төр, бүс нутгийн утгыг илэрхийлдэг. [[Афганистан]]ыг Өмнөд Азийн бүрэлдэхүүнд оруулах нь түгээмэл боловч Энэтхэгийн хойгийн үндсэн хэсэгт ерөнхийдөө багтаадаггүй.<ref>{{cite book |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780415307871 |language=en }}</ref> == Газар зүй == Энэтхэгийн хойг нь хойд талаараа [[Гималайн нуруу]], баруун хойд талаараа [[Хиндү Күш]] болон [[Каракорумын нуруу]]гаар Азийн бусад хэсгээс тусгаарлагдана. Баруун эрэг нь Арабын тэнгис, зүүн эрэг нь [[Бенгалын булан|Бенгалын буланд]] тулж, өмнөд хэсэг нь [[Энэтхэгийн далай]] руу түрэн орсон гурвалжин хэлбэртэй.<ref name="AsiaSociety">{{cite web |title=The Indian Subcontinent: A Geographical Sketch |url=https://sites.asiasociety.org/education/AsianArt/other.geo.sasia.htm |publisher=Asia Society |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Тус бүсийн газрын гадаргыг ерөнхийд нь дараах үндсэн хэсгүүдэд хувааж болно: * [[Гималайн нуруу|Гималайн уулсын бүс]] * [[Инд-Гангын тал]] буюу Инд, Ганга, Брахмапутра мөрний өргөн уудам нам газар * [[Тарын цөл]] * [[Деканы өндөрлөг]] болон Энэтхэгийн төв, өмнөд хэсгийн өндөрлөгүүд * [[Баруун Гат]], [[Зүүн Гат]]ын нуруу * Арабын тэнгис болон Бенгалын булангийн эргийн нам газрууд [[Инд мөрөн]], [[Ганга мөрөн]], [[Брахмапутра мөрөн]] нь Энэтхэгийн хойгийн хамгийн том голын системүүд юм. Инд мөрөн Арабын тэнгист, Ганга болон Брахмапутра мөрөн нийлж Бенгалын буланд цутгана. Уур амьсгал нь хойд хэсгийн өндөр уулын хүйтэн уур амьсгалаас өмнөд хэсгийн халуун орны чийглэг уур амьсгал хүртэл эрс ялгаатай. Бүс нутгийн хур тунадас, газар тариалан, усны нөөцөд [[муссон]]ы салхи гол нөлөө үзүүлдэг. == Геологи == {{гол|Энэтхэгийн хавтан}} Энэтхэгийн хойгийн ихэнх хэсэг [[Энэтхэгийн хавтан]] дээр оршино. Уг хавтан эртний [[Гондвана]] тивээс салж, олон сая жилийн турш хойд зүгт шилжин хөдөлжээ. Ойролцоогоор 50 сая жилийн өмнө Энэтхэгийн хавтан [[Евразийн хавтан]]тай мөргөлдөж эхэлсэн бөгөөд энэ мөргөлдөөний үр дүнд [[Гималайн нуруу]] болон [[Төвөдийн өндөрлөг]] өргөгдөн тогтсон.<ref name="USGS">{{cite web |title=Understanding plate motions |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Хоёр хавтангийн мөргөлдөөн өнөөдөр ч үргэлжилж байгаа тул Гималайн бүс нь газар хөдлөлтийн идэвх өндөртэй нутаг юм. Энэтхэгийн хавтан Евразийн хавтантай жилд ойролцоогоор 40–50 миллиметрийн хурдтай ойртож байна.<ref>{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and vicinity |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2010-himalaya-and-vicinity |publisher=United States Geological Survey |date=2013-03-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> == Нэршил == «Дэд тив» гэдэг нь газар зүй, геологи, түүх, соёлын хувьд өөрийн онцлог бүхий боловч бүтэн тивээс бага хэмжээтэй томоохон эх газрын хэсгийг хэлнэ. Энэтхэгийн хойг нь Азийн бусад хэсгээс өндөр уулсаар зааглагдсан, өөрийн геологийн тогтоц, өргөн уудам тал, өндөрлөг болон нийтлэг түүхэн холбоотой учраас дэд тив гэж нэрлэгддэг. Түүхийн зохиолуудад «Энэтхэг» гэсэн нэрийг өнөөгийн Энэтхэг улсаас илүү өргөн хүрээнд, Энэтхэгийн хойгийг бүхэлд нь заан хэрэглэх тохиолдол байсан. Харин орчин үед Энэтхэг нь тусгаар улсын нэр болсон тул өргөн бүсийг «Энэтхэгийн хойг», «Энэтхэгийн дэд тив» эсвэл «Өмнөд Ази» гэж ялган нэрлэдэг. == Мөн үзэх == * [[Өмнөд Ази]] * [[Энэтхэгийн хавтан]] * [[Деканы өндөрлөг]] * [[Деканы хойг]] * [[Гималайн нуруу]] * [[Энэтхэгийн далай]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Indian subcontinent}} [[Ангилал:Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Азийн хойг]] 0m5mnvy1fsbuprmsb53kbln34thrncg 0 148109 867602 867463 2026-08-28T15:46:14Z Bgangte 107082 867602 wikitext text/x-wiki '''Алтан улаагана''' гэсэн нийтлэг нэрээр алдаршсан '''''Ribes aureum''''' нь Хойд Америкийн уугуул ''[[Үхрийн нүд|Ribes]]'' төрөлд багтдаг [[Цэцэгт ургамал|цэцэглэдэг ургамал]] юм. k7ccokde4jsagcqi5oxnq73qec5ksxl 0 148126 867561 2026-08-28T12:02:19Z Uuganbaatar.D 107103 Б 867561 wikitext text/x-wiki == Б.Нарансолонго нь Монгол улсын Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай суманд 2010 оны 7 сард мэндэлжээ. == Тэрээр Монголын анхны Эротик кино буюу Порно киногоор дэлхийд танигдсан жүжигчин болжээ. Ажлын гараагаа "Халгисан Тачаал" киногоор эхэлж ур чадвараараа дэлхийд алдартай Pornhub.com сайтын продюсерүүдийн анхаарлыг татаж дэлхийн олон үзэгчдэд хүрэх шат нь нээгдсэн байна. Алдарт жүжигчин Миа Халифагын дотны найз юм. <ref>Нарансолонго нь видеон дээрээ маш чанга хашгирч тоглодгоороо адартай</ref> idlkvjx3cddfl7gr8i1ti0sfxihbtyh 867568 867561 2026-08-28T12:20:21Z Uuganbaatar.D 107103 /* */ 867568 wikitext text/x-wiki == Б.Нарансолонго нь Монгол улсын хамгийн ухаантай хүүхэд юм == pa1zwfsyaiwqeg4g4ecm82jvxvhbdfp 867572 867568 2026-08-28T13:02:44Z Uuganbaatar.D 107103 /* */ 867572 wikitext text/x-wiki == Наолонго нь Монгол улсын хамгийн ухаантай хүүхэд юм == im8ggxdnyd9lz6vq8humn1r13m94maz 10 148127 867569 2026-08-28T12:20:49Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/PdfE/G20234001.pdf |title=2022 Census of Population, Households and Dwellings: Ethnicity (data by municipalities and cities)|publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба, Белград |date=2023 |access-date=2026-08-28 |isbn=978-86-6161-228-2 |page={{{page|}}} }} <noinclude> <br><br> ---- Reference to the official results of the 2022 Serbian census. References..." 867569 wikitext text/x-wiki {{cite web|url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/PdfE/G20234001.pdf |title=2022 Census of Population, Households and Dwellings: Ethnicity (data by municipalities and cities)|publisher=Бүгд Найрамдах Серби Улсын Статистикийн Алба, Белград |date=2023 |access-date=2026-08-28 |isbn=978-86-6161-228-2 |page={{{page|}}} }} <noinclude> <br><br> ---- Reference to the official results of the 2022 Serbian census. References the first book (''Ethnicity'') also containing population by towns and villages. Accepts optional page= parameter. [[Ангилал:Загвар:Серби]] </noinclude> e1s6z02jvnmym6ztnux61dru39qk3za 14 148128 867580 2026-08-28T14:30:48Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}}" 867580 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} dp2kdr5jju6swahjrvlwwwu0hdv90fq 14 148129 867585 2026-08-28T14:46:22Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Kosovo and Metohija|Косово ба Метохи}} [[Ангилал:Косово (бүс нутаг)| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг|Косово]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Серби ба Монтенегро]]" 867585 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kosovo and Metohija|Косово ба Метохи}} [[Ангилал:Косово (бүс нутаг)| ]] [[Ангилал:Сербийн өөртөө засах муж]] [[Ангилал:Сербийн статистикийн бүс нутаг|Косово]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Серби ба Монтенегро]] a4tmwvk7e3mq8kn8luesfbfgb1axbkr 14 148130 867586 2026-08-28T14:47:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Autonomous provinces of Serbia|Сербийн өөртөө засах муж}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Өөртөө засах муж|Серби]]" 867586 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Autonomous provinces of Serbia|Сербийн өөртөө засах муж}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Өөртөө засах муж|Серби]] o5fkcmo2hi523tnu2g1wdvtvxq321t6 867591 867586 2026-08-28T14:50:15Z Enkhsaihan2005 64429 867591 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Autonomous provinces of Serbia|Сербийн өөртөө засах муж}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Өөртөө засах муж|Серби]] tjxqzygmzctwu22xss26bdraz37rcar 14 148131 867588 2026-08-28T14:48:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Statistical regions of Serbia|Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Сербийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Статистикийн бүс нутаг|Серби]]" 867588 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Statistical regions of Serbia|Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Сербийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Статистикийн бүс нутаг|Серби]] kwyurfno91sr6zhubs5cohk9aylfuv4 867590 867588 2026-08-28T14:50:12Z Enkhsaihan2005 64429 867590 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Statistical regions of Serbia|Сербийн статистикийн бүс нутаг}} [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Сербийн бүс нутаг]] [[Ангилал:Статистикийн бүс нутаг|Серби]] br4cz359dp5s1pmnckto4cxu17ks77y 14 148132 867589 2026-08-28T14:49:48Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Cat main|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} {{Commons cat|Subdivisions of Serbia|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сербийн газар зүй]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгж улс орноор|Серби]]" 867589 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} {{Commons cat|Subdivisions of Serbia|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сербийн газар зүй]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгж улс орноор|Серби]] qvbk50tbd94soiofv33amuql1dzfzo4 867592 867589 2026-08-28T14:50:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] to [[Ангилал:Сербийн засаг захиргааны нэгж]] without leaving a redirect 867589 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} {{Commons cat|Subdivisions of Serbia|Сербийн засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сербийн газар зүй]] [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгж улс орноор|Серби]] qvbk50tbd94soiofv33amuql1dzfzo4 14 148133 867593 2026-08-28T14:52:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{see also|Ангилал:Сербийн хуучин засаг захиргааны нэгж}} {{Commons category|Historical regions of Serbia|Сербийн түүхэн бүс нутаг}} [[Ангилал:Түүхэн бүс нутаг улс орноор|Серби]] [[Ангилал:Сербийн бүс нутаг|Түүхэн]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн газар зүй|Бүс нутаг]]" 867593 wikitext text/x-wiki {{see also|Ангилал:Сербийн хуучин засаг захиргааны нэгж}} {{Commons category|Historical regions of Serbia|Сербийн түүхэн бүс нутаг}} [[Ангилал:Түүхэн бүс нутаг улс орноор|Серби]] [[Ангилал:Сербийн бүс нутаг|Түүхэн]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн газар зүй|Бүс нутаг]] 0yuhatqlspddzyzj41qycmj1miynlkn 10 148134 867594 2026-08-28T14:59:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Navbox | name = Сербийн статистикийн бүс нутаг | title = [[Серби]]йн [[Сербийн статистикийн бүс нутаг|статистикийн бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Coat of arms of Serbia.svg|25px|link=Сербийн сүлд]] | list1 = * [[Воеводина]] * [[Белград]] * [[Шумади ба Баруун Серби]] * Өмнөд..." 867594 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Сербийн статистикийн бүс нутаг | title = [[Серби]]йн [[Сербийн статистикийн бүс нутаг|статистикийн бүс нутаг]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Coat of arms of Serbia.svg|25px|link=Сербийн сүлд]] | list1 = * [[Воеводина]] * [[Белград]] * [[Шумади ба Баруун Серби]] * [[Өмнөд ба Зүүн Серби]] * [[Косово ба Метохи]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Серби]] </noinclude> 0hl1zdyp65t4cchjdg19j2ht88rqfy0 10 148135 867595 2026-08-28T15:03:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Navbox | name = Сербийн өөртөө засах муж | title = [[Серби]]йн [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах муж]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Воеводина]] * [[Косово ба Метохи]]{{sup|1}} | below = * <small>¹ Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны төлөөлөгчийн газар|Нэг..." 867595 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Сербийн өөртөө засах муж | title = [[Серби]]йн [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах муж]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Воеводина]] * [[Косово ба Метохи]]{{sup|1}} | below = * <small>¹ [[Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны төлөөлөгчийн газар|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түр захиргааны]] дор ([[Косовогийн улс төрийн статус|Косовогийн үндсэн хуулийн статус]])</small> }}<noinclude> {{collapsible option}} <!--Categories--> [[Ангилал:Загвар:Сербийн засаг захиргааны нэгж|Муж, өөртөө засах]] [[Ангилал:Загвар:Европын маргаантай нутаг дэвсгэр|Косово]] </noinclude> hc905w4hm4rcey9lu4xb09ln49r1gtp 0 148136 867611 2026-08-28T19:43:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Бачка тойрог]] to [[Хойд Бачка тойрог]] 867611 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Бачка тойрог]] 5saczzk4a8so2prjzamepygxwwdtfmn 0 148137 867613 2026-08-28T19:43:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Банат тойрог]] to [[Хойд Банат тойрог]] 867613 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Банат тойрог]] ejjz0s3doodavnoegrz9ii4oxrdhknt 14 148138 867622 2026-08-28T20:09:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{cat main}} {{commonscat|West Bačka District|Баруун Бачка тойрог}} [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] [[Ангилал:Бачка]]" 867622 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat|West Bačka District|Баруун Бачка тойрог}} [[Ангилал:Воеводинын тойрог]] [[Ангилал:Бачка]] nnryorbg2k5iws430raji3bdj8h30ql 14 148139 867624 2026-08-28T20:11:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons cat|Geography of Vojvodina|Воеводинын газар зүй}} {{Cat main|Воеводинын газар зүй}} [[Ангилал:Воеводина]] [[Ангилал:Сербийн газар зүй|V]]" 867624 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Geography of Vojvodina|Воеводинын газар зүй}} {{Cat main|Воеводинын газар зүй}} [[Ангилал:Воеводина]] [[Ангилал:Сербийн газар зүй|V]] oy52lm8lelpiwvi34veeihxl32p7x2e 0 148140 867627 2026-08-28T23:20:38Z Chongkian 21163 Chongkian moved page [[Рерихийн гэр музей (Улаанбаатар)]] to [[Рерих нарын Шамбала Музей]] 867627 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Рерих нарын Шамбала Музей]] pj8n5h5um6zedruvnumef6692s3t5sc 0 148141 867641 2026-08-29T03:07:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Nepali language map.svg|thumb|399x399px|Балба хэлний тархалтын газрын зураг]] '''Балба хэл''' (өөрсдөө буюу деванагари бичгээр — ''नेपाली'', ''непа́ли''; хуучирсан. — кхас-кура, горкхали, парбатиа, [[Англи хэл|англи.]] ''Nepali language'' ) — Балба ард түмний болон [[Балба]] улсын алб..." 867641 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nepali language map.svg|thumb|399x399px|Балба хэлний тархалтын газрын зураг]] '''Балба хэл''' (өөрсдөө буюу деванагари бичгээр — ''नेपाली'', ''непа́ли''; хуучирсан. — кхас-кура, горкхали, парбатиа, [[Англи хэл|англи.]] ''Nepali language'' ) — Балба ард түмний болон [[Балба]] улсын албан ёсны хэл. Энэ хэлийг төрлөх хэлээ гэж хүн амын 44,6 % үздэг (11,8 сая хүн). Балба улссас гадна [[Бутан]] болон [[Энэтхэг]] улсад дүрвэн гарсан Балбачууд ярьдаг байна. Балба хэл нь [[Хинди хэл|Хинди хэлтэй]] нягт холбоотой бөгөөд Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Энэтхэг-Ари салбарын Пахари (''pahārī'' "уул" гэсэн утгатай) дэд бүлэгт багтдаг. Хэдийгээр Балба хэл нь тус улсад амьдардаг янз бүрийн үндэстнүүдийг холбосон албан ёсны хэл боловч Балбад бусад олон хэлээр ярьдаг. Жишээлбэл, Катманду хөндийн неварууд невар хэлээр ярьдаг. Таманг, шерпа, рай, лимбу, магар, гурунг болон бусад бүлгүүд мөн өөрсдийн гэсэн хэлтэй. Энэтхэгтэй хиллэдэг Терайд энэ бүс нутагт хинди, Энэтхэгийн өөр нэг хэл болох майтили хэлээр түгээмэл ярьдаг байна. Непал хэлийг энэтхэг нагари бичгээс салбарласан "Деванагари" бичгээр бичдэг бөгөөд эрт дээр үед Бужимол хэмээх тусдаа бичгийн систем ашигладаг байжээ. Анхны бичвэр нь 1337 оноос эхлэлтэй. Төв аялгуунд суурилсан утга зохиолын хэл нь 19-р зууны эхэн үеэс хөгжсөн. hwo7hufmuc6tdn9ns63pepeokfa8zld 0 148142 867643 2026-08-29T03:41:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kailash north.JPG|thumb|337x337px|Кайлаш уул]] '''Кайлаш уул''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] གངས་རིན་པོ་ཆེ) нь БНХАУ-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] Нгари мужид орших уул юм. Энэ нь Төвөдийн өндөрлөгийн баруун хэсэгт, Трансгималайагийн Гандис..." 867643 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kailash north.JPG|thumb|337x337px|Кайлаш уул]] '''Кайлаш уул''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] གངས་རིན་པོ་ཆེ) нь БНХАУ-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] Нгари мужид орших уул юм. Энэ нь Төвөдийн өндөрлөгийн баруун хэсэгт, Трансгималайагийн Гандисе Шан нуруунд оршдог. Кайлаш уулын оргил нь [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Балба|Балбын]] баруун уулзварын ойролцоо 6,638 м (21,778 фут) өндөрт байрладаг байна. Кайлаш уул нь Манасаровар болон Ракшастал нууруудын ойролцоо байрладаг. Инд, Сутлеж, Брахмапутра, Гагхара гэсэн дөрвөн гол тус бүс нутгаас эх авдаг байна. Энэ уулыг Бон, Буддизм, Хинду, Жайн гэсэн дөрвөн шашны итгэгчид энэхүү ер бусын уулыг "дэлхийн зүрх", "дэлхийн тэнхлэг" гэж үзэж сүсгэлдэг байна. [[Файл:MtKailash location.png|thumb|565x565px|Кайлаш уулын байршлын газрын зураг]] Төрөл бүрийн бүлгүүд ууланд мөргөл үйлддэг бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө Манасаровар нуур руу явган аялал хийж, уулыг тойрон аялдаг байна. Ууланд өмнө нь уулчид судалгаа хийж байсан ч ууланд амжилттай авирсан тохиолдол бүртгэгдээгүй байна. Хятадын засгийн газар шашны ач холбогдолтой тул ууланд авирахыг хориглосон байна. == Нэршил == Энэ уулыг [[Санскрит хэл|санскрит хэлээр]] "Кайласа" (कैलास; var. Kailāśa कैलाश) гэж нэрлэдэг. Энэ үг нь "болор" гэсэн утгатай "kelāsa" (केलास) гэдэг үгнээс гаралтай байж магадгүй гэж үздэг. Сарат Чандра Дас Төвд-Англи толь бичигтээ Санскрит Кайласа хэлний 'кай ла ка' (Вайли: kai la ca) гэдэг үгийг уулыг тэмдэглэхэд ашигладаг гэжээ. Энэ уулыг Ганг Ринбүүчи ([[Төвөд хэл|төвөд:]] གངས་རིན་པོ་ཆེ་; хялбаршуулсан хятад: 冈仁波齐峰; уламжлалт хятад: 岡仁波齊峰) эсвэл нутгийн "Ганг Тисе" гэж нэрлэдэг. Ганг Ринбүүчи гэдэг нь "цаст эрдэнэ уул" гэсэн утгатай бөгөөд Канг (эсвэл Ганг) гэдэг нь Төвд үг нь цагаан уул (цасан оргил) гэсэн утгатай бөгөөд ринбүүчи гэдэг нь "үнэт" гэсэн хүндэтгэлийн утгатай. Ганг Тисе гэдэг нь "мөст уул эсвэл сэрүүн" гэсэн утгатай. == Авиралт == 2000 онд Испанийн экспедиц Кайлаш ууланд авирах зөвшөөрлийг Хятадын эрх баригчдаас нэлээд их үнээр худалдаж авчээ. Тус баг уулын бэлд бааз байгуулсан боловч хэзээ ч хөл тавьж чадаагүй юм. Мянга мянган мөргөлчид экспедицийн замыг хаасан. Далай лам, НҮБ, хэд хэдэн томоохон олон улсын байгууллагууд, дэлхий даяарх сая сая сүсэгтнүүд Кайлаш ууланд авирахыг эсэргүүцэн жагсаж, испаничууд төлөвлөгөөнөөсөө татгалзахад хүрчээ. sg39kyt3asyrz6z878h3ys8paq4ke3m 867644 867643 2026-08-29T03:46:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 867644 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kailash north.JPG|thumb|337x337px|Кайлаш уул]] '''Кайлаш уул''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] གངས་རིན་པོ་ཆེ) нь БНХАУ-ын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] [[Нгари тойрог|Нгари тойрогт]] орших уул юм. Энэ нь Төвөдийн өндөрлөгийн баруун хэсэгт, Трансгималайагийн Гандисе Шан нуруунд оршдог. Кайлаш уулын оргил нь [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Балба|Балбын]] баруун уулзварын ойролцоо 6,638 м (21,778 фут) өндөрт байрладаг байна. Кайлаш уул нь [[Манасаровар нуур|Манасаровар]] болон [[Ракшастал нуур|Ракшастал]] нууруудын ойролцоо байрладаг. [[Инд мөрөн|Инд]], Сутлеж, Брахмапутра, Гагхара гэсэн дөрвөн гол тус бүс нутгаас эх авдаг байна. Энэ уулыг Бон, Буддизм, Хинду, Жайн гэсэн дөрвөн шашны итгэгчид энэхүү ер бусын уулыг "дэлхийн зүрх", "дэлхийн тэнхлэг" гэж үзэж сүсгэлдэг байна. [[Файл:MtKailash location.png|thumb|565x565px|Кайлаш уулын байршлын газрын зураг]] Төрөл бүрийн бүлгүүд ууланд мөргөл үйлддэг бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө [[Манасаровар нуур]] руу явган аялал хийж, уулыг тойрон аялдаг байна. Ууланд өмнө нь уулчид судалгаа хийж байсан ч ууланд амжилттай авирсан тохиолдол бүртгэгдээгүй байна. Хятадын засгийн газар шашны ач холбогдолтой тул ууланд авирахыг хориглосон байна. == Нэршил == Энэ уулыг [[Санскрит хэл|санскрит хэлээр]] "Кайласа" (कैलास; var. Kailāśa कैलाश) гэж нэрлэдэг. Энэ үг нь "болор" гэсэн утгатай "kelāsa" (केलास) гэдэг үгнээс гаралтай байж магадгүй гэж үздэг. Сарат Чандра Дас Төвд-Англи толь бичигтээ Санскрит Кайласа хэлний 'кай ла ка' (Вайли: kai la ca) гэдэг үгийг уулыг тэмдэглэхэд ашигладаг гэжээ. Энэ уулыг Ганг Ринбүүчи ([[Төвөд хэл|төвөд:]] གངས་རིན་པོ་ཆེ་; хялбаршуулсан хятад: 冈仁波齐峰; уламжлалт хятад: 岡仁波齊峰) эсвэл нутгийн "Ганг Тисе" гэж нэрлэдэг. Ганг Ринбүүчи гэдэг нь "цаст эрдэнэ уул" гэсэн утгатай бөгөөд Канг (эсвэл Ганг) гэдэг нь Төвд үг нь цагаан уул (цасан оргил) гэсэн утгатай бөгөөд ринбүүчи гэдэг нь "үнэт" гэсэн хүндэтгэлийн утгатай. Ганг Тисе гэдэг нь "мөст уул эсвэл сэрүүн" гэсэн утгатай. == Авиралт == 2000 онд Испанийн экспедиц Кайлаш ууланд авирах зөвшөөрлийг Хятадын эрх баригчдаас нэлээд их үнээр худалдаж авчээ. Тус баг уулын бэлд бааз байгуулсан боловч хэзээ ч хөл тавьж чадаагүй юм. Мянга мянган мөргөлчид экспедицийн замыг хаасан. Далай лам, НҮБ, хэд хэдэн томоохон олон улсын байгууллагууд, дэлхий даяарх сая сая сүсэгтнүүд Кайлаш ууланд авирахыг эсэргүүцэн жагсаж, испаничууд төлөвлөгөөнөөсөө татгалзахад хүрчээ. adqkexel3twirx85dqv3869ta1mezjk 0 148143 867646 2026-08-29T04:05:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg|thumb|438x438px|Брахмапутра мөрөн газрын зураг дээр]] '''Брахмапу́тра''' '''мөрөн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 雅鲁藏布江, [[Төвөд хэл|төвөд]]. ''ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།'', [[Хинди хэл|хинди]]. ''ব্ৰহ্মপুত্ৰ'', [[Англи хэл|англи.]]&#x20;''Brahmaputra'', Бенгал хэ..." 867646 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ganges-Brahmaputra-Meghna basins.jpg|thumb|438x438px|Брахмапутра мөрөн газрын зураг дээр]] '''Брахмапу́тра''' '''мөрөн''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 雅鲁藏布江, [[Төвөд хэл|төвөд]]. ''ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།'', [[Хинди хэл|хинди]]. ''ব্ৰহ্মপুত্ৰ'', [[Англи хэл|англи.]]&#x20;''Brahmaputra'', [[Бенгал хэл|бенг]].&#x20;''ব্রহ্মপুত্র,'' [[Англи хэл|англи]]''. Brahmaputra River'') -[[Хятад]]<nowiki/>ын Төвөд, [[Энэтхэг|Энэтхэгийн]] умард нутаг, [[Бангладеш|Бангладешийн]] нутаг дэвсгэрээр урсдаг гол. [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] хамгийн том зүүн цутгал бөгөөд Өмнөд Азийн хамгийн том усан замын нэг. == Нэршил == Улс тус бүрт өөр нэртэй байдаг: Төвдөд Мацуанг буюу Цанпо гэж нэрлэдэг; Гималайн нурууг дайран өнгөрдөг хэсгийг Сианг, Диханг гэж нэрлэдэг; Энэтхэгт Брахмапутра, Бангладешт Жамуна гэж нэрлэдэг байна. Энэтхэг голын нэр нь [[Санскрит хэл|санскрит хэлээр]] "Брахмагийн хүү" гэсэн утгатай ажээ. == Газар зүй == Брахмапутра мөрний урт нь 2896 км, сав газрын талбай нь 651,000 км² орчим юм. Голын сав газрыг Хятад (50.5%), Энэтхэг (33.6%), Бангладеш (8.1%), Бутан (7.8%) гэсэн 4 улс хувааж эзэлдэг байна. Брахмапутра мөрний эх үүсвэр нь [[Гималайн нуруу|Гималайн нурууны]] хойд налуу, [[Кайлаш уул|Кайлаш]] [[Кайлаш уул|уулын]] өмнөд налуугаас урсаж, 4872 м-ийн өндөрт нэг суваг болж нийлдэг Жангзи, Чема-Юндунг голууд юм. Эндээс Брахмапутра нь Гималайн нурууны бэлийг даган 1100 гаруй км үргэлжилдэг байна. 4cu6fk5wakv2crijr6kh1f451gcktrl 0 148144 867652 2026-08-29T04:56:21Z Hoshi.sasori 11218 Hoshi.sasori moved page [[Христийн чуулган]] to [[Христийн сүм]]: Misspelled title: Чуулган - Congregation, Church - Сүм. Ойлголтын зөрүүг зассан 867652 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Христийн сүм]] 8063ztnllkf5vt3zg94uuev74dx0i11 0 148145 867656 2026-08-29T07:47:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Russo-British Pact in 1907.jpg|thumb|275x275px|Иран дахь Орос, Их Британийн нөлөөллийн хүрээ]] '''1907 оны Англи-Оросын хэлэлцээр''' буюу Англи-Оросын конвенц ([[Орос хэл|орос.]] ''Англо-русское соглашение 1907 года'', [[Англи хэл|англи.]] ''Anglo-Russian Convention'') 1907 оны 8-р сарын 31-нд Санкт-..." 867656 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Russo-British Pact in 1907.jpg|thumb|275x275px|Иран дахь Орос, Их Британийн нөлөөллийн хүрээ]] '''1907 оны Англи-Оросын хэлэлцээр''' буюу Англи-Оросын конвенц ([[Орос хэл|орос.]] ''Англо-русское соглашение 1907 года'', [[Англи хэл|англи.]] ''Anglo-Russian Convention'') 1907 оны 8-р сарын 31-нд Санкт-Петербург хотод Оросын Гадаад хэргийн сайд [[Александр Извольский]], Орос дахь Их Британийн Элчин сайд [[Артур Николсон]] нар гарын үсэг зурсан [[олон улсын гэрээ]] юм. Энэ Хэлэлцээрээр Төв Азид Оросын эзэнт гүрэн болон Британийн эзэнт гүрний нөлөөллийн хүрээг тодорхойлж Ази дахь "Их тоглоом"-ыг зогсоож, [[Антанта гурвалсан холбоо|Антанта гурвалсан холбоог]] байгуулах нөхцөл бүрдсэн юм. Мөн уг Хэлэлцээрээр Берлинээс Багдад хүртэл төмөр зам барьж, суларсан Османы эзэнт гүрэнтэй холбоотон болно гэж заналхийлж байсан Германы эзэнт гүрнийг тойрох Англи-Оросын ашиг сонирхол нийлж байсан юм. [[Файл:Map Iran 1900-en.png|thumb|278x278px|1900 оны Ираны газрын зураг]] Энэхүү хэлэлцээрийн дагуу Орос улс Афганистан дахь Британийн нөлөөн доорх хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрч, Афганистаны эмиртэй шууд харилцаа тогтоохгүй байхаар тохиролцсон. Өөрөөр хэлбэл Их Британи Персийн умард нутгийн хэрэгт оролцохгйү байхаа амласан бөгөөд Орос улс өмнөд Персийг Британийн нөлөөллийн хүрээний нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн байна. [[Төвөд]] Чин улсын эзэн хаанд үнэнч байх тангараг өргөөгүй, Хятадын эрх мэдлийг үгүйсгэсэн ч хоёр тал Төвөдөд Хятадын бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч, хяналтаа тогтоох аливаа оролдлогоос татгалзсан. Төвөдийн эрх баригчид энэ конвенцийг үгүйсгэсэн байна. == Хүчингүй болсон == 1917 оны 12-р сарын 3-нд Зөвлөлтийн засгийн газар уг гэрээг дангаараа хүчингүй болгосон. 1918 оны 1-р сарын 27-нд Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын газраас Персийн Түр хамаарагч рүү Зөвлөлтийн засгийн газрын шийдвэрийг баталгаажуулсан ноот бичиг илгээжээ. gzxo0v0kwyd99wb3yniqk6v34m4jfvb 0 148146 867657 2026-08-29T08:11:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Олон улсын гэрээ''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Treaty'' ) - [[Олон улсын эрх зүй|Олон улсын эрх зүйгээр]] зохицуулагддаг тусгаар тогтносон улсууд хооронд эсвэл бусад олон улсын эрх зүйн этгээдүүд (үүнд олон улсын байгууллагууд орно) хоорондын олон улсын хэлэлцээр юм...." 867657 wikitext text/x-wiki '''Олон улсын гэрээ''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Treaty'' ) - [[Олон улсын эрх зүй|Олон улсын эрх зүйгээр]] зохицуулагддаг тусгаар тогтносон улсууд хооронд эсвэл бусад олон улсын эрх зүйн этгээдүүд (үүнд олон улсын байгууллагууд орно) хоорондын олон улсын хэлэлцээр юм. Гэрээ гэдэг нь бусад нэр томьёоны хамт олон улсын хэлэлцээр, протокол, тохиролцоо, конвенц, пакт, ноот бичиг солилцох гэж нэрлэж болно; гэсэн хэдий ч зөвхөн талуудад хууль ёсны дагуу хүчин төгөлдөр баримт бичгийг олон улсын эрх зүйн дагуу гэрээ гэж үзнэ. Гэрээ нь хоёр талын (хоёр улсын хооронд) эсвэл олон талт (хоёроос дээш улсыг хамарсан) байж болно. Олон улсын гэрээ бол олон улсын эрх зүйн хамгийн чухал эх сурвалжуудын нэг юм. Олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг ихэнх томоохон соёл иргэншил ямар нэгэн хэлбэрээр ашиглаж ирсэн бөгөөд орчин үед улам бүр түгээмэл болж, илүү боловсронгуй болсон юм. 19-р зууны эхэн үед дипломат харилцаа, гадаад бодлого, олон улсын эрх зүйн хөгжил нь гэрээний өргөн хэрэглээгээр тусгагдсан байв. 20-р зуунд Гэрээний эрх зүйн тухай Венийн конвенц (VCLT) нь гэрээ байгуулах, өөрчлөх, тайлбарлах, цуцлах, маргаан болон зөрчлийг шийдвэрлэх дүрмийг тогтоосноор эдгээр практикийг тогтоосон. Гэрээг бүх хэлэлцээрт оролцогч талуудын хэлээр эсвэл тэдгээрийн тохиролцсон нэг буюу хэд хэдэн хэлээр үйлдэнэ. Олон улсын байгууллагуудын хүрээнд байгуулсан гэрээг эдгээр байгууллагуудын албан ёсны хэлээр үйлдэнэ. Гэрээ нь гарын үсэг зурсан өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр болж болох эсвэл нэмэлт тухайн улсын дотоодын журам (соёрхон батлах гэх мэт)-ийг тусгаж болно. Соёрхон батлах тохиолдолд уг журмыг биелүүлснийг баталгаажуулсан баримт бичгийг солилцсоны дараа хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлдэг байна. e4jy3a9ac3hfa1z85h1p2326a4tkbsz